Συγγραφέας:Σιδέρης, Νίκος
 
Τομαρά - Σιδέρη, Ματούλα
 
Τίτλος:Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
 
Υπότιτλος:Η δημογραφική τύχη της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:4
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:231
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αιώνας
 
Περίληψη:
Η συγκρότηση μιας νέας γενιάς στην Ελλάδα, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αποτελεί το αντικείμενο αυτής της ιστορικής δημογραφικής και νοσολογικής μελέτης. Η έρευνα αναπτύσσεται σε δύο μέρη: Πρώτο, σε ένα επίπεδο μικροδημογραφικό. Χώρος της έρευνας είναι το νησί της Λευκάδας, χρόνος της το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Στόχος της είναι η ανάλυση της λεπτής υφής των μηχανισμών συγκρότησης μιας νέας γενιάς και της ένταξής της στο πλέγμα των προηγούμενων και επόμενων γενεών. Δεύτερο, σε ένα επίπεδο μακροδημογραφικό. Εδώ επιχειρείται η επισήμανση της θέσης της νεότητας μέσα στο πλέγμα των γενεών στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο του 19ου αιώνα. Οι διαθέσιμες απογραφές επιτρέπουν την ανασύσταση της πυραμίδας των ηλικιών σε περιφερειακό και συνολικό επίπεδο. Οι διαχρονικές συγκρίσεις επιτρέπουν την εκτίμηση του ειδικού βάρους της νεότητας μέσα στη δημογραφική δομή και δυναμική. Οι συγχρονικές συγκρίσεις αναδείχνουν τις περιφερειακές ανισότητες. Η ανάλυση εδώ συμπεριλαμβάνει και την απαρτίωση των μακροδημογραφικών παρατηρήσεων και των μικροδημογραφικών μηχανισμών σε ένα ολικό μοντέλο δομής και δυναμικής του ελλαδικού πληθυσμού και της θέσης της νεότητας μέσα σε αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.67 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 25-44 από: 234
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/25.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

χρησιμοποιούμε μας υποχρεώνει να χρησιμοποιήσουμε ως ενδείκτη τον τόπο κατοικίας των γονέων.

δ. Η ψυχολογική κατάσταση των γονέων γενικά, και ειδικότερα σε σχέση με το αναμενόμενο παιδί. Αυτή η διάσταση είναι κατά κανόνα απροσπέλαστη. Δυο αδροί ενδείκτες θα μπορούσαν να είναι η ηλικία των γονέων και η γονεϊκή τους εμπειρία (πρώτο παιδί ή μη).

ε. Η θέση στη σειρά των αδερφιών και οι κανόνες τον οικογενειακού παιχνιδιού. Η πρώτη παράμετρος εμφανίζει πολιτισμικές συσχετίσεις με τις προσδοκίες που επενδύονται στο παιδί. Η δεύτερη, που η σημασία της δεν θα μπορούσε να υποτιμηθεί, θεωρείται από τη θεωρία των επικοινωνιών ως το καθοριστικό πεδίο, όπου διακυβεύεται η ψυχική λειτουργία του παιδιού1.

ζ. Το όνομα που προορίζεται για το αναμενόμενο παιδί -μια επιλογή που κατά κανόνα συνοψίζει σημαντικά πλέγματα διαγενεϊκών νομιμοτήτων και προβαλλόμενων οικογενειακών στάσεων και προσδοκιών σε κάθε ατομική περίπτωση. Παράλληλα, οι χαρακτήρες των επιλογών της κοινωνικής ομάδας σ' αυτόν τον τομέα μάς πληροφορούν για τις συνήθειες, την παραδοσιακότητα, την ευλυγισία, και άλλες ακόμη απόψεις του κοινωνικού φαντασιακού που υποδέχεται τη νέα γενιά.

η. Η εικόνα τον παιδιού και του γονέα, που επικρατεί σε κάθε

__________________________

1. Η θέση στη σειρά των αδερφιών συμπορεύεται με μια σειρά από "προνόμια". Από την παλιά ιστορία του Ησαύ και του Ιακώβ μέχρι την υποχρέωση μέριμνας απέναντι στα μικρότερα αδέρφια και την αναμονή της σειράς καθενός για το γάμο του, πλήθος είναι, ιδίως στις παραδοσιακές κοινωνίες, οι κανόνες απόδοσης ρόλων και προσδοκιών, χαριστικών προνομίων, αλλά και επαχθών υποχρεώσεων των αδερφών, ανάλογα με τη σειρά γέννησής τους. Όσο για τη σημασία του οικογενειακού λόγου και των κανόνων συστημικής λειτουργίας της οικογενείας στην ψυχική συγκρότηση και συμπεριφορά του παιδιού, η σύγχρονη ψυχαναλυτική βιβλιογραφία καθώς και η συστημική-οικογενειακή προσπέλαση της ψυχικής διαταραχής έχουν να παρουσιάσουν εκατοντάδες δημοσιεύσεις, που είναι αδύνατο να παραθέσουμε εδώ, έστω και κατά τρόπο ενδεικτικό (βλ. σημ. σ. 21).

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/26.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

κοινωνική ομάδα. Δημογραφικές ενδείξεις γι' αυτό θα μπορούσαν να είναι το ποσοστό των εξώγαμων παιδιών, η ηλικία γάμου, το διάστημα ανάμεσα στο γάμο και το πρώτο παιδί, το διάστημα ανάμεσα στους διαδοχικούς τοκετούς και η ευκολία αντικατάστασης ενός παιδιού που πεθαίνει, κ.ά.1.

2. Προικοδότηση στον τοκετό

Οι προγεννητικές συνθήκες και επιδράσεις συνδυάζονται με τις ιδιαιτερότητες των περιστάσεων που χαρακτηρίζουν τα πρώτα βήματα στη ζωή του νεογέννητου. Η πρώιμη προικοδότηση της νέας γενιάς έχει τις ακόλουθες διαστάσεις:

α. Το φύλο ως βιοκοινωνική και ανθρωπολογική ορίζουσα.

β. Τα συμβάματα στον τοκετό, που καταδικάζουν ορισμένα άτομα είτε σε πρόωρο θάνατο είτε σε διαρκείς αναπηρίες.

Το δημογραφικό μέτρο της ενδογενούς συνιστώσας της βρεφικής θνησιμότητας επιτρέπει την από κοινού εκτίμηση του ρίσκου που αντιπροσωπεύουν αυτά τα συμβάματα και οι μοιραίες γενετικές ανωμαλίες.

γ. Η εποχή της γέννησης έχει κάποια ειδική σημασία. Πρώτο, ιδιαίτερα στις εποχές που μελετάμε, κάθε εποχή του χρόνου χαρακτηρίζεται από μια ειδική νοσηρότητα (έξαρση π.χ. των γαστρεντερικών διαταραχών και της ελονοσίας το καλοκαίρι). Δεύτερο, οι ρυθμοί των -αγροτικών κυρίως- εργασιών περιορίζουν τη διαθέσιμη μητρική μέριμνα. Έτσι, λοιπόν, η επιβίωση του νηπίου (περιγεννητική, νηπιακή και βρεφική νοσηρότητα και θνησιμότητα) από τη μια, οι πρώιμες εμπειρίες του από την άλλη, εξαρτώνται, ως ένα βαθμό και από την εποχή της γέννησής του.

δ. Η παρουσία των γονέων. Τα προβλήματα που συνήθως προκύπτουν σ' αυτόν τον τομέα είναι: πρώτο ο θάνατος της μητέρας από επιπλοκές του τοκετού -συμβάν που αντιπροσωπεύει όχι μόνο την κατοπινή απουσία της φυσικής μητέρας αλλά και ένα

__________________________

1. Βλ. σχετικά με αυτό το ζήτημα και τη συζήτηση για την εικόνα του βιοτικού κύκλου. Κεφ. ΣΤ', IV.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/27.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

πλέγμα ενοχών και συμβολικών οφειλών που ακολουθούν το νέο άτομο και στην κατοπινή ζωή του-, δεύτερο η ορφάνια, τρίτο η γέννηση νόθων παιδιών.

ε. Οι συνθήκες διατροφής, ανατροφής και περίθαλψης του βρέφους, που εκφράζονται έμμεσα μεν, αλλά με σαφήνεια, στο ποσοστό παιδικής θνησιμότητας και στο προσδόκιμο επιβίωσης.

ζ. Η βάπτιση. Η πράξη της ονοματοδοσίας έχει ήδη συζητηθεί τόσο στην ατομική όσο και στη συλλογική της διάσταση. Είναι η κατεξοχήν χειρονομία ένταξης του νέου ανθρώπου στα πολιτισμικά πλέγματα της κοινωνίας. Θεσμική της επικύρωση είναι η βάπτιση.

III. Αφετηριακή προικοδότηση: Η γενιά αναφοράς

Ας δούμε τι μπορεί να μας προσφέρει ως πληροφορίες γι' αυτά τα ζητήματα το υλικό που αφορά τη Λευκάδα.

Το ερώτημα μας είναι: Πόσοι, ποιοι, πού και πώς ξεκινούν τη βιοτική διαδρομή που θα παρακολουθήσουμε;

Η ιστορική δημογραφία μπορεί να δώσει κάποιες απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα προτείνοντας μέτρα (ακριβή ή συμβατικά) και εκτιμήσεις (άμεσες ή με τη χρήση ενδεικτών).

1. Αριθμητική των γεννήσεων

Η γενιά αναφοράς περιλαμβάνει τα παιδιά που γεννήθηκαν στα 1823, συνολικά 620 άτομα,

Το πρώτο ζήτημα που ανακύπτει είναι το κατά πόσο το 1823 ήταν μια χρονιά αντιπροσωπευτικής, υψηλής ή χαμηλής γεννητικότητας σε σχέση με την περίοδο που μελετάμε. Δεν διαθέτουμε τέτοιου τύπου στατιστικά δεδομένα για την πριν από το 1823 περίοδο. Αντίθετα, τέτοιου είδους στοιχεία είναι διαθέσιμα (βλ. Παράρτημα ι) για την εποχή μετά το 1823.

Στη δεκαετία 1823-1832, ο μέσος όρος του ετήσιου αριθμού γεννήσεων είναι Χ = 540.0, με σταθερή απόκλιση SD = 63.2. Κατά συνέπεια, ο αριθμός γεννήσεων στα 1823 (620) εμφανίζει

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/28.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

-σε σχέση με τον μέσο όρο- απόκλιση η οποία δεν αντιστοιχεί σε διαφορά στατιστικά σημαντική, αλλά στις σύμφυτες με το είδος των περιγραφόμενων συμβάντων τυχαίες διακυμάνσεις1. Άρα, το 1823 μπορεί να θεωρηθεί -σε σχέση με τον αριθμό των γεννήσεων- χρονιά αντιπροσωπευτική της περιόδου αυτής.

Για την επόμενη δεκαετία (1833-1842) ο υπολογισμός αυτός είναι ανέφικτος λόγω των κενών του πληροφορικού υλικού στα χρόνια 1839-1842. Αντίθετα, μια απάντηση είναι εφικτή σε σχέση με την επόμενη δεκαετία (1843-1852). Πραγματικά, στη δεκαετία αυτή ο ετήσιος αριθμός γεννήσεων είναι στατιστικά της ίδιας τάξης με αυτόν του 1823. Ο ετήσιος μέσος όρος γεννήσεων είναι Χ = 618.7 (με σταθερή απόκλιση SD = 59.4), δηλαδή όσος σχεδόν και ο αριθμός γεννήσεων (620) στα 1823. Σε σχέση με όλο το β' τέταρτο του 19ου αιώνα, ένας παρόμοιος υπολογισμός2

__________________________

1. Αν μετατρέψουμε τον αριθμό γεννήσεων στη δεκαετία 1823-1832 σε μια κανονική κατανομή με Χ = 0 και SD = 1, ο αριθμός γεννήσεων του 1823 αντιστοιχεί, ως τυποποιημένη τιμή (standard score), σε z = 1,27. Η τιμή αυτή, με θετικό και αρνητικό πρόσημο αντίστοιχα, προσδιορίζει τα άνω και κάτω όρια της επιφάνειας που περιλαμβάνεται ανάμεσα στον άξονα των τετμημένων (Ζ) και την τυπική κανονική καμπύλη (το γραμμοσκιασμένο τμήμα στο διπλανό σχήμα). Η επιφάνεια αυτή αντιστοιχεί στα 0.3980 X 2 = 0.796 του συνόλου. Αυτό σημαίνει ότι ο αριθμός γεννήσεων του 1823 περιλαμβάνεται στην περιοχή όπου μπορούν, με βάση τις τυχαίες διακυμάνσεις, να κατανεμηθούν τα 80% των παρατηρήσεων Η πιθανότητα να πρόκειται, στα 1823, για απόκλιση που να μην οφείλεται σε τυχαία διακύμανση είναι συνεπώς μικρή (p<.20) και οπωσδήποτε όχι στατιστικά σημαντική. Για το τεχνικό μέρος των στατιστικών υπολογισμών χρησιμοποιούμε το βιβλίο του R. Β. Me Call, Fundamental Statistics for Psychology, 2nd edition, Harcourt Brace Jovanovitch, Inc. , Νέα Υόρκη 1975.

2. Εξαιρούνται από τον υπολογισμό οι χρονιές 1839-1842 λόγω των κενών του υλικού. Τα κενά αυτά αφορούν κατά κύριο λόγο τα χωριά. Στην πόλη, οι αναφερόμενες γεννήσεις είναι, ως προς τον αριθμό τους, της ίδιας τάξης με αυτές της περιόδου 1823-1838 -άρα οι χρονιές 1839-1842 δεν 

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/29.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

δείχνει ότι ο ετήσιος μέσος όρος γεννήσεων είναι Χ = 553.8 (με σταθερή απόκλιση S D = 82.6). Συνολικά, οι 620 γεννήσεις του 1823 είναι στατιστικά αντιπροσωπευτικές των επιπέδων γεννητικότητας για την πριν από το 1850 περίοδο. Το 1823 φαίνεται λοιπόν να είναι μια χρονιά τυπική σε σχέση με τη γεννητικότητα αυτής της περιόδου1.

Η απογραφή του 1824 εμφανίζει τον συνολικό πληθυσμό του νησιού ίσο με 17017 άτομα. Συνεπώς, το ποσοστό γεννητικότητας (σύνολο γεννήσεων - μέσος πληθυσμός 1823) είναι, κατά προσέγγιση, της τάξης του 36‰. Το ειδικό ποσοστό γεννητικότητας, ή το συνολικό ποσοστό γενικής γονιμότητας (σύνολο γεννήσεων - μέσος αριθμός γυναικών ηλικίας 15-49 ετών) είναι, κατά προσέγγιση, της τάξης του 160‰2.

__________________________

φαίνεται να είναι στην πραγματικότητα εξαιρέσεις σε σχέση με τα επίπεδα της όλης περιόδου

1. Τα στοιχεία για την κίνηση του πληθυσμού της Λευκάδας προέρχονται, για τα χρόνια 1843-1865, από τη μελέτη μας "Δομικές αναλλοίωτες και δημογραφικοί μετασχηματισμοί", ανακοίνωση στο Β' Διεθνές Συμπόσιο Ιστορίας, με θέμα "Μεσογειακές Οικονομίες, Ισορροπίες και Διασυνδέσεις, 13ος-20ός αι.", Αθήνα, Σεπτέμβρης 1983· για τα υπόλοιπα χρόνια, από ανέκδοτα υλικά του Ιστορικού Αρχείου Λευκάδας.

2. α) Η κατά αδρές ομάδες ηλικιών δομή του πληθυσμού του νησιού εμφαίνεται παρακάτω, σημ. 1, σ. 34. β) Περιοριζόμαστε σε μια αδρή σχετικά εκτίμηση των ποσοστών, εφόσον κρίνουμε ότι αυτή και πιο αξιόπιστη είναι και επαρκής για τη διερεύνηση των μηχανισμών, όπως θα δούμε παρακάτω. γ) Δεν διαθέτουμε συγκριτικά στοιχεία για το 1823 σε σχέση με τον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο. Αντίθετα, ενδιαφέροντα συγκριτικά στοιχεία βρίσκουμε, για μια αρκετά κατοπινή εποχή, σ' ένα κείμενο άκρως σημαντικό του Clon Stéphanos, "La Grèce du point de vue naturel, ethnologique, anthropologique, démographique et médical", στο Dictionnaire Encyclopédique des Sciences Médicales, Παρίσι 1884, σ. 365-580 σε σχέση με τη γεννητικότητα στην Ελλάδα στα 1868-1878, ο Clon Stéphanos παρουσιάζει τα εξής στοιχεία: α) Στο σύνολο του ελλαδικού χώρου, το ποσοστό γεννητικότητας είναι της τάξης του 27.6‰ - ένα από τα πιο χαμηλά στην Ευρώπη. β) Στη Λευκάδα της εποχής εκείνης, το ποσοστό αυτό ισούται με 16.9‰ -το πιο χαμηλό στην Ελλάδα, με εξαίρεση την Κεφαλληνία γ) Όσο για το ειδικό

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/30.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

2. Φύλο

Ο πίνακας 1 παρουσιάζει τον αριθμό των γεννήσεων κατά φύλο και τόπο γέννησης.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Γεννήσεις 1823

Πόλη

Χωριά

Σύνολο

Αγόρια

Κορίτσια

Σύνολο

100

73

173

236

211

447

336

284

620

Συνεπώς, το ποσοστό αρσενικότητας (Π.Α.) και η σχέση αρσενικότητας (Σ.A.) εμφανίζουν (πίν. 2) τις εξής τιμές1:

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Ποσοστό (Π.Α.) και σχέση (Σ.Α.) αρσενικότητας, 1823

                                 Π.Α.(%)               Σ.Α.

Πόλη

57.80

136.99

Χωριά

52.80

111.85

Σύνολο

54.19

118.30

"Όπως συμβαίνει συνήθως, οι γεννήσεις αγοριών είναι περισσότερες από τις γεννήσεις κοριτσιών, ιδιαίτερα στην πόλη. Ο στατιστικός

__________________________

ποσοστό γεννητικότητας (γεννήσεις/γυναίκες 15-50 ετών) έχει για όλη την Ελλάδα τιμές της τάξης του 124‰, και για τη Λευκάδα της τάξης του 66‰ (ισχύουν και εδώ οι ίδιες συγκρίσεις, όπως και για το γενικό ποσοστό γεννητικότητας).

1. Ποσοστό αρσενικότητας καλείται το ποσοστό αρρένων (%) στο σύνολο των ατόμων που αντιστοιχεί σε μια ομάδα ηλικιών. Σχέση αρσενικότητας καλείται ο αριθμός αρρένων που αντιστοιχεί σε 100 θήλεα, σε μια ορισμένη ομάδα ηλικιών.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/31.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

έλεγχος της απόκλισης των αποτελεσμάτων από την (ελάχιστη) θεωρητική νόρμα του 50% υποδηλώνει ότι οι τιμές αυτές μπορούν κάλλιστα να αξιολογηθούν ως εκδήλωση τυχαίων διακυμάνσεων.

Θα έπρεπε όμως να σημειωθεί ότι, στην Ελλάδα του 19ου αιώνα γενικά, και στη Λευκάδα ειδικότερα, η σχέση αρσενικότητας εμφανίζει τιμές ασυνήθιστα ανεβασμένες1.

__________________________

1. Αντίστοιχες τιμές της σχέσης αρσενικότητας σε κατοπινά χρόνια, πάντα στη Λευκάδα: 105.71 στα 1833, 108.70 στα 1843, 108.46 στα 1853, 115.36 στα 1863. Οι αριθμοί αυτοί φαίνονται συμβατοί με τη διπλή υπόθεση της τυχαίας διακύμανσης, από τη μια, του γενικού κανόνα γέννησης περισσότερων αγοριών, από την άλλη. Αξίζει όμως να σημειωθεί αυτό που αναφέρει ο Clon Stéphanos, ό.π., για μεταγενέστερη βέβαια εποχή (1868-1878): "Στο σύνολο του ελλαδικού χώρου, η σχέση αρσενικότητας (111:100) είναι μια από τις υψηλότερες στην Ευρώπη. Η Λευκάδα εμφανίζει σ' αυτή την περίοδο τη μέγιστη τιμή της σχέσης αρσενικότητας (156:100) σ' όλη την Ελλάδα. Αυτό αποτελεί καθαρά τυχαία διακύμανση (τόσο έντονη όμως επί μια δεκαετία;) ή βιολογική, ή περιβαλλοντική ιδιαιτερότητα της Λευκάδας; Εκλεκτική απόκρυψη (ή παράλειψη καταγραφής) της γέννησης κοριτσιών, ίσως εκλεκτική θηλεοκτονία των νηπίων; Περισσότερες από μια -λιγότερο ή περισσότερο πιθανοφανείς- υποθέσεις, που πρέπει να ελέγξουμε. Μ' αυτά τα δεδομένα θα μπορούσε ίσως να συσχετισθεί η σπάνια στην Ευρώπη υπεροχή των αρρένων στον πληθυσμό (108 άνδρες ανά 100 γυναίκες), γεγονός περισσότερο εκσεσημασμένο στη Λευκάδα (111:100)". Η παρατήρηση αυτή (ασυνήθιστα υψηλή για την Ευρώπη τιμή της σχέσης αρσενικότητας στη γέννηση σ' ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο) αξιώθηκε ειδικού σχολιασμού από τους συντάκτες του φυλλαδίου Στατιστική της Ελλάδος. Κίνησις του πληθυσμού κατά το έτος 1864, έκδοση του Υπουργείου Εσωτερικών, Αθήνα 1866. Αξίζει να παραθέσουμε εδώ αυτούσιο το σχετικό χωρίο του σχολιασμού:

"β') Ότι αι γεννήσεις των αρρένων υπερτερούσι τας των θηλέων καθ' άπαντας τους νομούς του Κράτους.

Η υπέρβασις αύτη, γεγονός απαντώμενον και εις τα λοιπά Κράτη, εξηγήθη διαφοροτρόπως υπό των πολιτειογράφων, αλλ' ως παρατηρεί ο Κ. Ι. A. Σούτσος (Κίνησις του πληθυσμού του 1860), η πιθανωτέρα εξήγησις του φαινομένου τούτου είναι ότι κατά τας γεννήσεις το επικρατέστερον φύλον είναι και το πολυαριθμότερον.

Η δε σχετική αναλογία των γεννήσεων των φύλων έχει ως εξής:

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/32.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

3. Τόπος γέννησης

Ο πίνακας 3 εικονίζει την ποσοστιαία κατανομή των γεννήσεων ανάμεσα στην πόλη και τα χωριά.

Γεννήσεις αρρένων επί 100 θηλέων

Πρώην Βασιλείου 109:06

Επτανήσου 117:70

Όλου του Κράτους 110:91

Κατά δε τα δύο παρελθόντα έτη, η σχέσις αύτη εν τω πρώην Βασιλείω ήτο τω 1860 109:96, τω 1861 107. (Οι των προηγουμένων ετών πίνακες της κινήσεως του πληθυσμού εν Επτανήσω δεν μας παρέχουσι την κατά φύλον διάκρισιν των γεννήσεων.)

Εκ των ανωτέρω προκύπτει, ότι κατά το 1864, αι γεννήσεις των αρρένων ήσαν ανώτεραι των του 1861, διατηρηθείσης της αυτής περίπου αναλογίας κατά φύλον, ην ετήρησαν και αι γεννήσεις του 1860. Επομένως η κατά το 1861 αναφανείσα υπέρβασις του άρρενος φύλου ήτο μάλλον γεγονός έκτακτον, και ότι η μεταξύ των δύο φύλων σχέσις τείνει εις το να διατηρήται και παρ' ημίν η αυτή πάντοτε, ως τούτο παρετηρήθη και εν Γαλλία ένθα, κατά τον Κ. Maurice Block (Statistique de la France, tome 1, p. 63), η σχέσις αύτη διατηρείται σταθερά σχεδόν από τας αρχάς του παρόντος αιώνος, εκτός ασημάντων τινών κυματισμών, εις διάστημα δε 38 ετών έμεινε σταθερά από 106:54 εις 105:38.

Η μεταξύ αρρένων και θηλέων γεννήσεων σχέσις ήτο εν μεν τη Γαλλία τω 1862 105.25 αρρένων επί 100 θηλέων, εν δε τη Ιταλία τω 1863 105:97 αρρένων επί 100 θηλέων. Επομένως η παρ' ημίν έξακριβωθείσα σχέσις του άρρενος προς το θήλυ φύλον είναι μεγαλειτέρα, ουχί μόνον συγκριτικώς προς τα δύο ταύτα κράτη, αλλά και προς τα λοιπά κράτη της Ευρώπης. Το γεγονός τούτο, το έτι μάλλον επιβεβαιούμενον εκ της συγκρίσεως του έτους 1864 προς το 1860, παρέχει την πιθανότητα, ότι ο ανώτερος παρ' ημίν αριθμός των αρρένων γεννήσεων είναι γεγονός σταθερόν και ουχί έκτακτον, όπως εχαρακτήρισεν αυτό ο σοφός Διευθυντής του Στατιστικού Γραφείου της Γαλλίας, εξετάζων την κίνησιν του ημετέρου πληθυσμού κατά το έτος 1860 (Journal de la Société Statistique 1862, page 317).

Εκ των μέχρι τούδε γενομένων υπό των πολιτειογράφων παρατηρήσεων, εξηκριβώθη 1) ότι εις τας γεννήσεις υπερέχει το άρρεν φύλον· 2) ότι η υπέρβασις αυτού είναι ανωτέρα επί του αγροτικού πληθυσμού, ελαττουμένη κατ'

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/33.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Τόπος γέννησης (%), 1823

Πόλη

Χωριά

Σύνολο

Αγόρια

29.76

70.24

100.00

Κορίτσια

25.70

74.30

100.00

Σύνολο

27.90

72.10

100.00

Η κατανομή αυτή αντανακλά με ικανοποιητικό τρόπο την αντίστοιχη κατανομή του συνολικού πληθυσμού στην πόλη και στα χωριά (28.10% και 71,90%), καθώς και την κατανομή των γυναικών ηλικίας 15-60 ετών (31.35% και 68.65%, αντίστοιχα) και την κατανομή των ανδρών της αυτής ομάδας ηλικιών (30.83% και 69.17%, αντίστοιχα). Συνεπώς, από την άποψη της γεωγραφικής κατανομής, οι γεννήσεις του 1823 αντανακλούν τη διάταξη και του συνολικού και του κατεξοχήν γόνιμου πληθυσμού. Άρα, στο μέτρο που η διχοτομία πόλη-χωριά παραπέμπει και σε διαφοροποιήσεις οικονομικών δραστηριοτήτων, πλούτου και νοοτροπιών, η γενιά του 1823 μπορεί να θεωρείται, σε ικανοποιητικό βαθμό, η αντιπροσωπευτική της κοινωνικής-οικονομικής και 

__________________________

άμεσον λόγον της πυκνότητος του πληθυσμού· 3) ότι είναι μάλλον ανωτέρα εις τας γνησίας ή εις τας νόθους γεννήσεις και 4) ότι είναι έτι μάλλον ανωτέρα επί των νεκροτοκίων· 5) εξαιρετικώς δε ανωτέρα εις τας πολλαπλάς γεννήσεις

Ο επόμενος πίναξ παριστά την σχέσιν των γεννήσεων αμφοτέρων των φύλων κατά νομούς και επί τη βάσει 100 κατοίκων δι' έκαστον νομόν."

Η σύγχρονη εξήγηση της γέννησης περισσότερων αγοριών είναι η εξής: Τα σπερματοζωάρια που περιέχουν χρωμοσώματα Υ (από τα οποία προκύπτει αρσενικό φύλο) κινούνται, για λόγους ισχυρότερης χημειοταξίας, γρηγορότερα από αυτά που περιέχουν χρωμοσώματα Χ, κι έτσι έχουν σχετικά περισσότερες πιθανότητες να γονιμοποιήσουν το ωάριο. Υπάρχουν ενδείξεις ότι η ποιότητα της διατροφής επηρεάζει την πιθανότητα γονιμοποίησης του ωαρίου προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση: το αλάτι, π.χ., λέγεται ότι ευνοεί τη γέννηση αγοριών.

3

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/34.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

πολιτισμικής κατάστασης του νησιού, σε σχέση με την αφετηριακή προικοδότηση των νέων ατόμων1.

4. Οικογενειακή δομή

Ένα από τα καθοριστικά στοιχεία της αφετηριακής προικοδότησης, αλλά και της κατοπινής προσωπικής πορείας των νέων ατόμων, είναι και η δομή της οικογένειας. Η έλλειψη αναλυτικών ονομαστικών καταστάσεων με μνεία των συγγενικών σχέσεων των προσώπων περιορίζει σημαντικά τις δυνατότητες μελέτης των τρόπων συγκρότησης της οικογενείας στο χώρο και το χρόνο που αναφερόμαστε. Είμαστε λοιπόν υποχρεωμένοι να αξιοποιήσουμε προς αυτή την κατεύθυνση, για τη συναγωγή κάποιων αδρών συμπερασμάτων, άλλου είδους μαρτυρίες.

Για τη Λευκάδα, αυτές οι μαρτυρίες συνίστανται σε μερικά δεδομένα της απογραφής του 1824 2. Η απογραφή αυτή αναφέρει, κατά οικισμό, τον αριθμό κατοίκων, τον αριθμό σπιτιών, καθώς και τον αριθμό των (φορολογικά θεωρουμένων) αρχηγών οικογενειών, των οποίων αναλυτικά δεδομένα καταχωρίζονται στο Παράρτημα ΙΙ. Το τελευταίο στοιχείο αφορά μόνο τα χωριά. Τα

__________________________

1. Παραθέτουμε τα αποτελέσματα της απογραφής του νησιού στα 1824:

                Άνδρες

      Γυναίκες

      Σύνολο

Ηλικία

Αριθμός

%

Αριθμός

%

Αριθμός

%

1-15

3762

22.1

2989

17.6

6751

39.7

16-50

3433

25.5

3879

22.8

8212

48.3

51+

945

5.6

1109

6.5

2054

12.1

Σύνολο

9040

53.2

7977

46.9

17017

100.0

2. Το σύνολο των δεδομένων της απογραφής αυτής (πάντα με τη μορφή συγκεντρωτικών πινάκων) βρίσκεται στον υπ' αριθμ. 32 φάκελο του Ιστορικού Αρχείου Λευκάδας. Παρουσιάζονται με τη μορφή λεπτομερούς πίνακα με τίτλο: "Quadro generale dell' abitato della città ed isola di Santa Maura, dessunto dalle anagrafi rispettive".

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/35.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

στοιχεία αυτά επιτρέπουν μια αδρή εκτίμηση της οικογενειακής δομής στο νησί.

Το πρώτο ζήτημα που ανακύπτει είναι το κατά πόσο η "φορολογική μονάδα" που καταγράφεται αντιστοιχεί πραγματικά σε μια οικογενειακή μονάδα, ή μήπως πρόκειται για ένα νομικό-διοικητικό πλάσμα. Ή, το ίδιο ερώτημα αλλιώς διατυπωμένο: Μήπως η φορολογική μονάδα αντιστοιχεί σ' ένα είδος οικογενειακού αρχετύπου για "διοικητική χρήση", και το μικρό της μέγεθος δεν υπήρξε ποτέ στην πραγματικότητα στην καθημερινή ζωή, όπου λειτουργούσε μια άλλη οικογένεια, ευρύτερη σε συγγενικές σχέσεις, σε αριθμό προσώπων και ρόλων; Επικαλούμενοι το ίδιο βασικό επιχείρημα, δηλαδή τον τύπο κατοικίας, τείνουμε να υιοθετήσουμε και εμείς την αρνητική σ' αυτό το ερώτημα απάντηση που ήδη έχει προταθεί αλλού1 σε σχέση με μια παρεμφερή κατάσταση των μαρτυριών.

Με δεδομένη αύτη την τοποθέτηση οδηγούμαστε σε μια σειρά από συμπεράσματα. Το πρώτο συμπέρασμα είναι ότι, κατά κανόνα, σε κάθε φορολογική μονάδα-οικογένεια αντιστοιχεί ένα σπίτι - ή, ακριβέστερα, τουλάχιστον ένα σπίτι, μια και η κύρια τάση είναι να συναντάμε αριθμό σπιτιών μεγαλύτερο από τον αριθμό των φορολογικών μονάδων.

Καταφανή εξαίρεση σ' αυτόν τον κανόνα2 έχουμε σε πέντε χωριά (Κατούνα, Καρυώτες, Τσουκαλάδες, Απόλπαινα και Διαμιλιάνι). Στο Διαμιλιάνι (συγκρότημα συνοικισμών, φτωχών κατά κανόνα, στον ορεινό νότο του νησιού) είναι φανερό ότι η 

__________________________

1. Βλ. μια εκτενή συζήτηση σχετικά με το μέγεθος της οικογενείας στο άρθρο του Β. Παναγιωτόπουλου, "Μέγεθος και σύνθεση της οικογενείας στην Πελοπόννησο γύρω στα 1700", Τα Ιστορικά, τχ. 1, Σεπτέμβριος 1983, σ. 5-18.

2. Κριτήριο της εξαίρεσης είναι το ακόλουθο στατιστικό μέτρο: Ο αριθμός κατοίκων ανά σπίτι πρέπει να είναι μεγαλύτερος από τον αριθμό κατοίκων ανά φορολογική μονάδα, και η διαφορά των μέσων όρων να ισούται ή να υπερβαίνει τη 1 σταθερά απόκλιση της διασποράς των μέσων όρων του δείκτη κάτοικοι ανά φορολογική μονάδα.

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/36.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

συγκατοίκηση οικογενειών είναι ο κανόνας, Έντονο πρέπει να ήταν το φαινόμενο αυτό και στους Τσουκαλάδες καθώς και στην Απόλπαινα και, σε μικρότερο βαθμό όμως, και στα άλλα δύο χωριά. Άρα, με τις προαναφερθείσες επιφυλάξεις βέβαια, κάθε οικογένεια διαθέτει, κατά κανόνα, έναν "ιδιωτικό χώρο" κατοικίας -κι αυτό παρά την ύπαρξη των δουλειών και αλληλεγγυοτήτων που υποδηλώνει η ύπαρξη ευρύτερων οικογενειακών ομάδων (σογιών), όπως μαρτυρούν και τα επώνυμα των κατοίκων κάθε οικισμού1.

Μια συμπληρωματική διάσταση των συνθηκών κατοικίας προκύπτει και από μια (μη συστηματική) επισκόπηση της αρχιτεκτονικής των σπιτιών2. Απ' ό,τι φαίνεται, ο σπιτικός χώρος ήταν κατά κανόνα -με εξαίρεση τα πλούσια σόγια- και περιορισμένος και σχετικά αδιαφοροποίητος. Μονόχωρα ή δίχωρα σπίτια, όπου τα ίδια δωμάτια χρησίμευαν ως τόπος καθισιού, μαγειρέματος, φαγητού και ύπνου, αποθήκευσης σοδειάς ή ζωοτροφών, βιοτεχνικής και χειροτεχνικής δραστηριότητας, συγκέντρωσης των μελών της οικογένειας, των συγγενών και των γειτόνων-επισκεπτών, με δυο λόγια χώρο συγχρωτισμού όλων των ηλικιών. Ο συγχρωτισμός αυτός προεκτεινόταν και στις αυλές και στους δρόμους, όπου κάθονταν γέροι και γυναίκες και έπαιζαν τα παιδιά3.

__________________________

1. Ορισμένοι οικισμοί έχουν πάρει το όνομά τους από τα επίθετα ισχυρών οικογενειών (σογιών), όπως π.χ. Ασπρογερακάτα, Χορτάτα, Λαζαράτα. Και αντίστροφα, ορισμένοι οικισμοί είναι ο αποκλειστικός σχεδόν τόπος κατοικίας ισχυρών οικογενειών ή οικογενειακών ομάδων, όπως π.χ. οι Ροντογιάννηδες στους Τσουκαλάδες, οι Σολδάτοι στον Άγιο Ηλία, οι Αραβανήδες στην Καρυά, κλπ.

2. Το θέμα αυτό συζητήθηκε αρκετά και στο Β' Συνέδριο Επτανησιακού Πολιτισμού, που έγινε στη Λευκάδα, στις 3-8 Σεπτέμβρη του 1984.

3. Και αυτό το ζήτημα θίγεται από τον Β. Παναγιωτόπουλο, ό.π., ο οποίος και παραπέμπει στον Γ. Μέγα, "Η ελληνική οικία", Λαογραφία, τχ. 26 (1968-69). Στον Clon Stéphanos (ό.π., λήμμα Hygiène) βρίσκουμε περιγραφές όπως οι ακόλουθες: "(Στις αγροτικές περιοχές) οι κατοικίες αποτελούνται κατά κανόνα από ένα μόνο ισόγειο δωμάτιο... Το μισό σπίτι προορίζεται για την οικογένεια, το άλλο μισό για τα ζώα... Όλη η οικογένεια κοιμάται μαζί...".

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/37.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 4

Πυκνότητα κατοίκων και κατοικιών, 1824

Σπίτια

Κάτοικοι

Ν

%

Ν

%

Πόλη

1068

28.6

4781

28.1

Χωριά

2666

71.4

12236

71.9

Σύνολο

3734

100.0

17017

100.0

Τώρα, από τα στοιχεία του πίνακα 4 προκύπτει ότι η οικογενειακή δομή είναι παρόμοια στην πόλη και στα χωριά. Κατά μέσο όρο, σε κάθε σπίτι αντιστοιχούν 4.5 άτομα στην πόλη και 4.6 άτομα στα χωριά. Από την άλλη, σε κάθε οικογένεια-φορολογική μονάδα, στα χωριά (βλ. Παράρτημα ΙΙ) αντιστοιχούν 4.7 άτομα κατά μέσο όρο (SD = 0.7, Ν = 32). Οι ακραίες τιμές είναι: προς τα κάτω 3 άτομα ανά οικογένεια (1 περίπτωση), με αμέσως επόμενη τιμή το 3.9, και προς τα άνω 6,3 άτομα ανά οικογένεια (1 περίπτωση) με αμέσως επόμενες τιμές 5.8 (1 περίπτωση), 5.6 (1 περίπτωση) και 5.3 (6 περιπτώσεις). Κατά γενικό κανόνα, λοιπόν, το μέσο μέγεθος της οικογενείας στα χωριά είναι μεταξύ 4 και 5 ατόμων.

Επισημαίνεται και κάποια τάση συσχέτισης του μέσου μεγέθους της οικογενείας και της γεωγραφικής τοποθεσίας του οικισμού. Έτσι, τα χωριά με σχετικά υψηλό οικογενειακό συντελεστή βρίσκονται, κατά κανόνα, στην ορεινή ενδοχώρα καθώς και στη δυτική και νότια πλευρά του νησιού, δηλαδή έχουν σχετικά δύσκολη επικοινωνία με την πόλη. Αντίθετα, τα χωριά με σχετικά χαμηλό οικογενειακό συντελεστή βρίσκονται, κατά κανόνα, στην ανατολική και νότια πλευρά του νησιού -πιο βατή από τη στεριά και πιο κοντά στην ηπειρωτική Ελλάδα, πιο κοντά επίσης σε προστατευμένη από τους ανέμους θάλασσα.

Για την πόλη ελλείπουν τέτοιου είδους στοιχεία. Ωστόσο, η σύγκριση του αριθμού κατοίκων ανά σπίτι στους 6 τομείς (sestieri) που χωριζόταν η πόλη δείχνει ότι στην ίδια περιοχή τιμών

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/38.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

κινείται και εδώ ο μέσος αριθμός μελών της οικογενείας (4.1, 4.1, 4.7, 4.8, 5.0 και 5.0 κάτοικοι ανά σπίτι σε κάθε τομέα).

Συμπερασματικά, στους τομείς της πυκνότητας κατοίκησης και του μεγέθους της οικογένειας, παρατηρείται σχετική ομοιογένεια ανάμεσα στην πόλη και τα χωριά, με βασική δομική μονάδα τη μονοεστιακή οικογένεια μέσου μεγέθους (4-5 άτομα) και με ιδιωτικό χώρο κατοικίας. Η κοινή κατοικία πολλών μονοεστιακών οικογενειών, ή η πολυεστιακή οικογένεια κάτω από την ίδια στέγη, φαίνονται να είναι μάλλον εξαιρέσεις, αν και η απουσία κοινής στέγης δεν αποκλείει τη λειτουργική γειτονία ευρύτερων οικογενειακών ομάδων (σογιών). Υπέρ αυτού συνηγορεί, εκτός των άλλων μαρτυριών, και η προφορική παράδοση καθώς και η παρατήρηση της σημερινής κατάστασης στο νησί,

Η εικόνα αυτή υποδηλώνει1 ότι η οικογενειακή δομή στη Λευκάδα είναι συγκρίσιμη και συμβατή με τις εικόνες που αντιστοιχούν στον ελλαδικό και στον ευρύτερο βαλκανικό και δυτικοευρωπαϊκό χώρο. Αν θα θέλαμε να εκτιμήσουμε τις λειτουργικές συνέπειες αυτής της οικογενειακής δομής στην πορεία της νέας γενιάς, θα μπορούσαμε να τις συνοψίσουμε ως εξής:

Η ολιγοπρόσωπη, σχετικά, και μονοεστιακή οικογένεια, με τον ιδιωτικό της χώρο υπαρκτό (αν και μάλλον αδιαφοροποίητο), καθώς και η σταθερότητα που ήδη χαρακτηρίζει τα επώνυμα της εποχής, υποδηλώνουν και τα χαρακτηριστικά του συμβολικού και λειτουργικού κόσμου της οικογενείας που ανατρέφει το παιδί: σαφής διάκριση, στο συμβολικό πεδίο, των ορίων και της συνέχειας της οικογενειακής οντότητας, άρα και της ιεραρχίας των διαγενεϊκών νομιμοτήτων. Η προνομιακή αλληλεπίδραση ανάμεσα στο παιδί και τους φυσικούς του γεννήτορες φαίνεται επίσης σαφής, αν και αυτή η διάσταση θα 'πρεπε μάλλον να σχετικοποιηθεί. Πραγματικά, η ανάμειξη προηγούμενων γενεών (παππούδες-γιαγιάδες) και παράπλευρων συγγενών (μέχρι τις μέρες μας ακόμη οι μη-γονείς ενήλικες αποκαλούνται και προσφωνούνται στη 

__________________________

24 Βλ. Β. Παναγιωτόπουλος, ό. π.

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/39.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Λευκάδα "μπάρμπας" και "θεια"), στην ανατροφή του παιδιού (υλική μέριμνα και πολιτισμική διαμόρφωση), ήταν κάθε άλλο παρά περιορισμένη. Γενικό φαινόμενο είναι και ο καθημερινός συγχρωτισμός όλων των γενεών.

Η αυστηρότητα και σαφήνεια των αλληλεγγυοτήτων (πλέγματα υποχρεώσεων, αλλά και δίκτυα κοινωνικής υποστήριξης) στα πλαίσια τόσο της στενής όσο και της ευρείας οικογενειακής ομάδας είναι, λοιπόν, μια από τις θεμελιώδεις συντεταγμένες της βιοτικής πορείας της γενιάς που θα παρακολουθήσουμε.

5. Εξώγαμες γεννήσεις

Δείκτης της έντασης και της υφής των κοινωνικών καταναγκασμών, αλλά και των αντιστάσεων απέναντι σ' αυτούς τους καταναγκασμούς, οι εξώγαμες γεννήσεις, βαραίνουν βέβαια στην εξέλιξη των νέων ατόμων με δύο τουλάχιστον τρόπους: πρώτο, προσδιορίζοντας άμεσα την κοινωνική υποστήριξη η απόρριψη και του γεννήτορα και του παιδιού. Οι συνθήκες ανατροφής και ανάπτυξης του παιδιού, αλλά και αυτές οι πιθανότητες επιβίωσής του επηρεάζονται άμεσα από τη νομιμότητα ή μη του νεογέννητου· δεύτερο, παραπέμποντας στις συνθήκες που καθορίζουν αυτή τη στάση υποστήριξης, ανοχής ή απόρριψης του εξώγαμου παιδιού - συνθήκες κοινωνικές και πολιτισμικές, που δεν περιορίζουν τις εκδηλώσεις τους μόνο σ' αυτή τη συγκεκριμένη στάση, αλλά καθορίζουν και το συνολικό πεδίο όπου καλείται να πορευθεί κοινωνικά το νέο άτομο.

Σε γενικές γραμμές, το ποσοστό των εξώγαμων τέκνων αποτελεί μια ένδειξη-εκτίμηση του βαθμού αναντιστοιχίας ανάμεσα στην ερωτική επιθυμία, από τη μια, και το θεσμικό πλαίσιο της ερωτικής ζωής, από την άλλη. Σημειώνεται, ωστόσο, ότι η ερωτική αυτή επιθυμία δεν είναι πάντοτε αμοιβαία. Απ' ό,τι φαίνεται, συχνά οι ισχυροί του καιρού χρησιμοποιούσαν τη δύναμή τους για την ικανοποίηση των δικών τους επιθυμιών και σ' αυτό τον τομέα -σε βάρος βέβαια της γυναίκας, που, μη έχοντας και εύκολη τη λύση της άμβλωσης, βρισκόταν τελικά μητέρα ενός 

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/40.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ανεπιθύμητου παιδιού. Μπροστά σε μια τέτοια κατάσταση, τρεις ήταν οι δυνατές λύσεις: αποδοχή και ανατροφή του παιδιού, έκθεση, νηπιοκτονία.

Πληροφορίες για την έκταση της νηπιοκτονίας δεν έχουμε1. Κατά συνέπεια, μόνος εκτιμητής του βαθμού κοινωνικής αποδοκιμασίας των εξώγαμων γεννήσεων είναι, με βάση τα δεδομένα μας, το ποσοστό εκθέτων στο σύνολο των εξώγαμων παιδιών (θεωρώντας ότι όλα τα έκθετα είναι και εξώγαμα).

Ας δούμε τώρα πώς εκδηλώνονται αυτές οι γενικές θεωρήσεις στην κοόρτη που παρακολουθούμε.

Στη γενιά του 1823 ανευρίσκουμε συνολικά 12 νόθα παιδιά. Οι εξώγαμες γεννήσεις αντιπροσωπεύουν συνεπώς το 1.9% του συνόλου των γεννήσεων (4.6% στην πόλη, 0.9% στα χωριά). Δεν διαθέτουμε συγκριτικά στοιχεία για τις εξώγαμες γεννήσεις στον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο στα 1823. Σε σχέση με κατοπινά μεγέθη στο ίδιο το νησί, το ποσοστό νόθων στα 1823 είναι σαφώς μικρότερο από εκείνο που ανευρίσκουμε στα 1833 (11 νόθα επί συνόλου 360, δηλαδή ποσοστό 3.06%), στα 1843 (4.02%), στα 1853 (26 νόθα επί συνόλου 517, δηλαδή ποσοστό 5.03%), στα 1863 (4.33%) και στα 1864 (8.84%) -χρονιά που η Λευκάδα κατέχει, στις γεννήσεις νόθων, την πρώτη θέση σ' ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο2. Στο μέτρο που οι κατοπινές συγκρίσεις έχουν και

__________________________

1. Η ύπαρξη της νηπιοκτονίας θα μπορούσε να τεκμηριωθεί με μια έρευνα στα αρχεία της αστυνομικής και δικαστικής αρχής. Τη θεωρούμε ωστόσο σχεδόν βέβαιη, με βάση την προφορική μαρτυρία (ακόμη διηγούνται στο νησί ιστορίες για ανεπιθύμητα παιδιά που "τα 'πνιγαν και τα θάβανε στον κάμπο"), καθώς και τη μεταγραφή της σε λογοτεχνική μαρτυρία (Παπαδιαμάντης, Θεοτόκης). Όσο για την έκταση του φαινομένου, ακριβής μέτρηση νομίζουμε ότι φαίνεται αδύνατη.

2. Οι πηγές μας γι' αυτές τις συγκρίσεις είναι οι ακόλουθες: α) Για τις χρονιές 1843 και 1863, η εργασία της M. Tomara-Sideris: "Le mouvement de la population en Leucade au 19e siècle". Mémoire de DEA, Université Paris, Ι, Ιούνιος 1982. β) Για τις χρονιές 1833 και 1853, ανέκδοτο υλικό του Ιστορικού Αρχείου Λευκάδας, γ) Για το 1864, η προαναφερθείσα έκδοση του Υπουργείου Εσωτερικών, Κίνησις του πληθυσμού

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/41.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

αναδρομική εγκυρότητα, θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε ότι στη Λευκάδα, η κοινωνική ανοχή, τουλάχιστον απέναντι στα νόθα, ήταν μάλλον υπολογίσιμη. Υπέρ αυτής της άποψης συνηγορεί και ο ήδη διαθέσιμος θεσμικός τόπος υποδοχής των εκθέτων. Πραγματικά, στο νοσοκομείο της πόλης που, χαρακτηριστικά, επίσημα αποκαλείται Νοσοκομείο των Φτωχών και των Νόθων, βρίσκεται και ένα τμήμα εκθέτων και, μπροστά στο νοσοκομείο,

__________________________

κατά το έτος 1864, ό. π., σ κε'. Στο κείμενο αυτό σχολιάζεται και η έντονη δυσαναλογία των γεννήσεων νόθων στα Επτάνησα σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα Η τετραπλάσια συχνότητα νόθων στα Επτάνησα αποδίδεται: πρώτο, στην ύποκαταγραφή τους στην ηπειρωτική Ελλάδα και, δεύτερο, στη διαφορά ηθών και πολιτισμικής κατάστασης:

"Ως προκύπτει εκ του πίνακος, τας περισσοτέρας γεννήσεις νόθων έχει o νομός Λευκάδος και τας ολιγωτέρας ο νομός Λακωνίας, o δε της Μεσσηνίας, αν θεωρηθώσιν ακριβείς αι πληροφορίαι, ουδεμίαν· προσέτι δε κατά την Επτάνησον αι νόθοι γεννήσεις εισί τετραπλάσιαι των του πρώην Βασιλείου. Η παρουσιαζομένη αύτη μεγάλη διαφορά παρ' ημίν δύναται ίσως ν' αποδοθή εις δύο κυρίως λόγους.

Πρώτον, εις την έλλειψιν ακριβών σημειώσεων επί των γεννήσεων των νόθων τέκνων, άτινα βλέποντα συνήθως το φως της ζωής λαθραίως τρόπον τινά, ή αποκρύπτονται υπό της μητρός, ή παρουσιάζονται και σημειούνται ως γνήσια τέκνα· τούτο δε καθίσταται έτι μάλλον εφικτόν καθόσον ως γνωστόν αι υπ' όψιν ημών πληροφορίαι λαμβάνονται εν τω πρώην Βασιλείω υπό των εφημερίων ενώπιον των οποίων η ψευδής ομολογία ή η απόκρυψις του νεογνού δεν υπόκειται εις επίσημον τινά έλεγχον, ουδέ παρακολουθείται υπό των σχετικών του νομού διατάξεων· ενώ εν Επτανήσω αι περί κινήσεως του πληθυσμού πληροφορίαι λαμβάνονται εκ των πράξεων των δημοσίων ληξιάρχων ενώπιον των οποίων καθίσταται δυσχερεστέρα η απόκρυψις του νεογνού, ή η μη αληθής δήλωσις της καταστάσεως υπό την οποίαν εμφανίζονται τα τοιαύτα τέκνα εν τη ζωή.

Δεύτερον, εις την διαφοράν των ηθών, καθόσον είναι ομολογούμενον, ότι η αυστηρότης των ηθών δεν ευρίσκεται εντελώς εις την αυτήν παράλληλον εν Επτανήσω και εν τω πρώην Βασιλείω ένθα, ως γνωστόν, η αυστηρότης αυτών είναι μεγαλειτέρα, αι δε παρεκτροπαί του πολιτισμού δεν εξέτειναν τους κλάδους των εις άπασας τας επαρχίας αυτού· καθόσον εκ των 324 νόθων του πρώην Βασιλείου, τα 119 ανήκουσιν εις τον νομόν Αττικής και Βοιωτίας, και εξ αυτών τα 116 εις μόνην την επαρχίαν Αττικής, 87 δε εις τον νομόν Αχαΐας και Ήλιδος, και εξ αυτών τα 70 εις μόνην την επαρχίαν Πατρών,

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/42.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

βρισκόταν πάντα ένα βαρέλι (motta), όπου μπορούσε κανείς να αφήσει το ανεπιθύμητο βρέφος. Μάλιστα, η βρεφοδόχος αυτή οδήγησε και στην έκφραση "παιδί του βαρελιού". Τη φροντίδα για τα έκθετα είχε το δημόσιο, που πλήρωνε τροφούς για την ανατροφή τους.

Υπό την αίρεση της άγνοιας της έκτασης που είχε η βρεφοκτονία (της οποίας, κατά κάποιο τρόπο, εναλλακτική μορφή θα

__________________________

ώστε αι περισσότεραι νόθων γεννήσεις ανήκουσιν εις επαρχίας εντός των οποίων υπάρχει μάλλον ανεπτυγμένος ο πολιτισμός, αι αρεταί και αι παρεκτροπαί αυτού, προς δε και ο αριθμός των αγάμων ανώτερος. Άπαντα δε τα λοιπά 118 ανήκουσιν εις τους ετέρους οκτώ νομούς.

Ο Κ. Legoyt εξετάζων την κίνησιν του πληθυσμού της Ελλάδος του 1860, αποδίδει τον ελάχιστον αριθμόν των παρ' ημίν σημειουμένων νόθων τέκνων εις όλως μη ακριβείς ληξιαρχικάς σημειώσεις, και εις το ότι δεν σημειούνται ως νόθα ειμή τα έκθετα μόνον τέκνα, προσθέτων ότι οιαδήποτε και αν ήναι η αυστηρότης των ηθών εν Ελλάδι, τα παρουσιαζόμενα αποτελέσματα απομακρύνονται τα μέγιστα εκείνων άτινα μας παρέχει σειρά ακριβών παρατηρήσεων (Journal de la Société Statistique 1862, page 316). Μη αποκρούοντες τας σκέψεις ταύτας του σοφού πολιτειογράφου φρονούμεν ότι οπωσδήποτε η αυστηρότης των παρ' ημίν ηθών εξασκεί επιρροήν τινα επί του μικρού αριθμού των νόθων γεννήσεων.

Εις άλλα Ευρωπαϊκά κράτη, η μεταξύ νόθων και γνησίων γεννήσεων σχέσις έχει ως εξής· εν Αυστρία 12:60 νόθων γεννήσεις επί 100 γνησίων· εν Πρωσσία 8:30 επί 100· εν Γαλλία 7:43 επί 100· εν Βελγίω 7:20 επί 100, εν Αγγλία 6:30 επί 100· εν Ιταλία 4:93 επί 100.

Κατά τα έτη 1860 και 1861, εν τω πρώην Βασιλείω, η σχέσις των νόθων προς τα γνήσια ήτο ως εξής:

1860 ..... Γνήσια 30,560           Νόθα 298,                      ήτοι 0,97 επί τοις 100

1861 ......    "       32,174,             "      231,                        "    0,71  "    "      "

Διακρίνοντες τα νόθα τέκνα κατά φύλον έχομεν, εν τω πρώην Βασιλείω 109 άρρενα επί 100 θηλέων και εν Επτανήσω 71 άρρενα επί 100 θηλέων.

Εν Γαλλία επί μεν γνησίων γεννήσεων υπολογίζουσιν 105:78 άρρενα επί 100 θηλέων, επί δε νόθων 103:58 άρρενα επί 100 θηλέων.

Κατά τα δύο παρελθόντα έτη, η σχέσις αύτη του φύλου είχεν ως εξής εν τω πρώην Βασιλείω:

1860 ..... άρρενα 86 επί 100 θηλέων και 114 θήλεα επί 100 αρρένων

1861 ......      "    106  "    "       "          "     94     "      "    "          "

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/43.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

μπορούσε να θεωρηθεί και η έκθεση), υπέρ της σχετικά υπολογίσιμης κοινωνικής ανοχής συνηγορεί και το μικρό ποσοστό των εκθέτων στο σύνολο των νόθων: μόνο 2 στα 12 παιδιά. Αυτή η τοποθέτηση πρέπει όμως να θεωρηθεί ως σχετική. Ήδη, στα 1843 και στα 1863, τα έκθετα αντιπροσωπεύουν τη μεγάλη πλειοψηφία των νόθων (βλ. σχετικά και σημ. 2, σ. 44). Κανένα έκθετο δεν καταγράφεται στα χωριά. Μέχρι τις μέρες μας, από τις πιο τρέχουσες βρισιές στη Λευκάδα είναι η επωνυμία "μούλος". Το πιο πιθανό είναι ότι η κοινωνική στάση απέναντι στις εξώγαμες γεννήσεις χαρακτηριζόταν από έντονη αμφιθυμία και αμφιρρέπεια. Το πράγμα θεωρούνταν αναγκαίο -γι' αυτό και υπήρχε θεσμική πρόβλεψη και μέριμνα για τα νόθα, και γι' αυτό αντιμετωπιζόταν στην πράξη ως ανεκτό (ελλείψει άλλων καλύτερων λύσεων, ίσως), αλλά αναγκαίο κακό. Γι' αυτό και στην πιο κλειστή και παραδοσιακή κοινωνία του χωριού τα έκθετα απουσιάζουν, και το ποσοστό νόθων γενικά είναι πολύ μικρότερο απ' ό,τι στην πόλη, γι' αυτό και μια από τις μείζονες εικόνες της αρνητικότητας στην κοινωνική φαντασία είναι η κατάσταση του νόθου.

Παρατηρούμε, λοιπόν, ότι οι εξώγαμες γεννήσεις και υφίστανται στα 1823 και τείνουν να αυξάνονται διαχρονικά. Πιθανές εξηγήσεις αυτού του ευρήματος θα ήταν οι εξής:

- Είτε πράγματι η γέννηση νόθων στο νησί ήταν, στα 1823, πιο περιορισμένη (αν και το 1.9% και ιδιαίτερα το 4.6% στην πόλη είναι ήδη ποσοστά πολύ μεγαλύτερα από τον μέσο όρο του ελλαδικού χώρου στα 1864 - βλ. σημ. 2, σ. 40). Αυτό θα σήμαινε ότι, με την πάροδο του χρόνου, μια σειρά κοινωνικοί καταναγκασμοί χαλαρώνουν (οι ίδιοι ή η αποτελεσματικότητά τους) και οι γεννήσεις νόθων γίνονται πιο διαθέσιμες, αν όχι και πιο ανεκτές1.

- Είτε πρόκειται για ελλειμματική καταγραφή της γέννησης

__________________________

1. Η υπόθεση της χαλάρωσης των κοινωνικών καταναγκασμών συζητιέται και υποστηρίζεται, με βάση ευρύτερα δεδομένα, και στην προαναφερθείσα εργασία της Μ. Tomara-Sideris (σημ. 2, σ. 40), και στην κοινή ανακοίνωσή μας στο Β' Διεθνές Συμπόσιο Ιστορίας, ό.π. (βλ. σημ. 1, σ. 29).

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/44.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

εξώγαμων (ανεπιθύμητων) παιδιών, και οι παραλείψεις είναι τόσο πιθανότερες όσο πηγαίνουμε πίσω στα χρόνια.

- Είτε έμμεσα υποδηλώνεται η πιθανή έκταση της πρακτικής της νηπιοκτονίας, πιο διαδεδομένης στην περίπτωση των εξώγαμων παιδιών, και. όσο πηγαίνουμε πίσω στα χρόνια1.

Καθεμιά απ' αυτές τις υποθέσεις δεν αποκλείει φυσικά την άλλη.

Σε σχέση με το φύλο, έχουμε 3 αγόρια (2 στην πόλη, 1 στα. χωριά) και 9 κορίτσια (6 στην πόλη, 3 στα χωριά). Τα έκθετα είναι ένα αγόρι κι ένα κορίτσι.

Σε σχέση με τον τόπο γέννησης, στα χωριά και τα 4 παιδιά είναι καρπός εξώγαμης σχέσης -η μητέρα είναι γνωστή, ο πατέρας (νομικά τουλάχιστον) άγνωστος. Στην πόλη, όπου τα νόθα είναι πιο συχνά και η έκθεση θεσμικά διαθέσιμη ως λύση2, βρίσκουμε 6 παιδιά γνωστής μητέρας και άγνωστου πατέρα και 2 έκθετα (άγνωστοι και οι δύο γονείς).

__________________________

1. Εκτός από τις άλλες ενδείξεις (βλ. σημ. 1, σ. 40), ένα πρόσθετο στοιχείο που θα μπορούσε να συνηγορεί υπέρ και να επιτρέπει την εκτίμηση της έκτασης της βρεφοκτονίας είναι και τα ασυνήθιστα υψηλά επίπεδα της σχέσης αρσενικότητας και στις επίσημα καταγραμμένες γεννήσεις και στη σύνθεση του πληθυσμού γενικότερα: Τα κύρια θύματα της βρεφοκτονίας θα ήταν τα κορίτσια. Παρόμοια υπόθεση προβάλλεται και στη μελέτη του Loyd de Mause, The History of Childhood, Souvenir Press, Λονδίνο 1976, σ. 25-29, κ.ά.

2. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρήθηκε (βλ. Μ. Tomara-Sideris, ό.π. ) και στα 1843 και στα 1863: Κανένα έκθετο στα χωριά, όλα στην πόλη-και μάλιστα, σ' αυτές τις δυο χρονιές, τα έκθετα αντιπροσωπεύουν τα 70-80% περίπου του συνόλου των εξώγαμων. Η αυξανόμενη συχνότητα και των εξώγαμων γενικά και των έκθετων ειδικότερα οδηγεί, σε σχέση με την πλήρη απουσία εκθέτουν στα χωριά, στην εξής υπόθεση: Είτε η έκθεση ήταν αδιανόητη στα χωριά, κι αυτό ίσως οφειλόταν, στην καλύτερη περίπτωση, στην έγκυρη αναγνώριση του παιδιού, ή, στη χειρότερη, στη βρεφοκτονία, είτε οι κάτοικοι του χωριού χρησιμοποιούσαν τη θεσμική διαθεσιμότητα της πόλης (νοσοκομείο) για να εκθέσουν και αυτοί εκεί τα ανεπιθύμητα παιδιά τους. Η διάζευξη (είτε-είτε) είναι ζήτημα γραφής: και λογικά και στην πράξη η συνύπαρξη και των δυο συμπεριφορών είναι και δυνατή και πιθανή.

Σελ. 44
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 25
    4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

    χρησιμοποιούμε μας υποχρεώνει να χρησιμοποιήσουμε ως ενδείκτη τον τόπο κατοικίας των γονέων.

    δ. Η ψυχολογική κατάσταση των γονέων γενικά, και ειδικότερα σε σχέση με το αναμενόμενο παιδί. Αυτή η διάσταση είναι κατά κανόνα απροσπέλαστη. Δυο αδροί ενδείκτες θα μπορούσαν να είναι η ηλικία των γονέων και η γονεϊκή τους εμπειρία (πρώτο παιδί ή μη).

    ε. Η θέση στη σειρά των αδερφιών και οι κανόνες τον οικογενειακού παιχνιδιού. Η πρώτη παράμετρος εμφανίζει πολιτισμικές συσχετίσεις με τις προσδοκίες που επενδύονται στο παιδί. Η δεύτερη, που η σημασία της δεν θα μπορούσε να υποτιμηθεί, θεωρείται από τη θεωρία των επικοινωνιών ως το καθοριστικό πεδίο, όπου διακυβεύεται η ψυχική λειτουργία του παιδιού1.

    ζ. Το όνομα που προορίζεται για το αναμενόμενο παιδί -μια επιλογή που κατά κανόνα συνοψίζει σημαντικά πλέγματα διαγενεϊκών νομιμοτήτων και προβαλλόμενων οικογενειακών στάσεων και προσδοκιών σε κάθε ατομική περίπτωση. Παράλληλα, οι χαρακτήρες των επιλογών της κοινωνικής ομάδας σ' αυτόν τον τομέα μάς πληροφορούν για τις συνήθειες, την παραδοσιακότητα, την ευλυγισία, και άλλες ακόμη απόψεις του κοινωνικού φαντασιακού που υποδέχεται τη νέα γενιά.

    η. Η εικόνα τον παιδιού και του γονέα, που επικρατεί σε κάθε

    __________________________

    1. Η θέση στη σειρά των αδερφιών συμπορεύεται με μια σειρά από "προνόμια". Από την παλιά ιστορία του Ησαύ και του Ιακώβ μέχρι την υποχρέωση μέριμνας απέναντι στα μικρότερα αδέρφια και την αναμονή της σειράς καθενός για το γάμο του, πλήθος είναι, ιδίως στις παραδοσιακές κοινωνίες, οι κανόνες απόδοσης ρόλων και προσδοκιών, χαριστικών προνομίων, αλλά και επαχθών υποχρεώσεων των αδερφών, ανάλογα με τη σειρά γέννησής τους. Όσο για τη σημασία του οικογενειακού λόγου και των κανόνων συστημικής λειτουργίας της οικογενείας στην ψυχική συγκρότηση και συμπεριφορά του παιδιού, η σύγχρονη ψυχαναλυτική βιβλιογραφία καθώς και η συστημική-οικογενειακή προσπέλαση της ψυχικής διαταραχής έχουν να παρουσιάσουν εκατοντάδες δημοσιεύσεις, που είναι αδύνατο να παραθέσουμε εδώ, έστω και κατά τρόπο ενδεικτικό (βλ. σημ. σ. 21).