Συγγραφέας:Σιδέρης, Νίκος
 
Τομαρά - Σιδέρη, Ματούλα
 
Τίτλος:Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
 
Υπότιτλος:Η δημογραφική τύχη της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:4
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:231
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αιώνας
 
Περίληψη:
Η συγκρότηση μιας νέας γενιάς στην Ελλάδα, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αποτελεί το αντικείμενο αυτής της ιστορικής δημογραφικής και νοσολογικής μελέτης. Η έρευνα αναπτύσσεται σε δύο μέρη: Πρώτο, σε ένα επίπεδο μικροδημογραφικό. Χώρος της έρευνας είναι το νησί της Λευκάδας, χρόνος της το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Στόχος της είναι η ανάλυση της λεπτής υφής των μηχανισμών συγκρότησης μιας νέας γενιάς και της ένταξής της στο πλέγμα των προηγούμενων και επόμενων γενεών. Δεύτερο, σε ένα επίπεδο μακροδημογραφικό. Εδώ επιχειρείται η επισήμανση της θέσης της νεότητας μέσα στο πλέγμα των γενεών στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο του 19ου αιώνα. Οι διαθέσιμες απογραφές επιτρέπουν την ανασύσταση της πυραμίδας των ηλικιών σε περιφερειακό και συνολικό επίπεδο. Οι διαχρονικές συγκρίσεις επιτρέπουν την εκτίμηση του ειδικού βάρους της νεότητας μέσα στη δημογραφική δομή και δυναμική. Οι συγχρονικές συγκρίσεις αναδείχνουν τις περιφερειακές ανισότητες. Η ανάλυση εδώ συμπεριλαμβάνει και την απαρτίωση των μακροδημογραφικών παρατηρήσεων και των μικροδημογραφικών μηχανισμών σε ένα ολικό μοντέλο δομής και δυναμικής του ελλαδικού πληθυσμού και της θέσης της νεότητας μέσα σε αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.67 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 39-58 από: 234
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/39.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Λευκάδα "μπάρμπας" και "θεια"), στην ανατροφή του παιδιού (υλική μέριμνα και πολιτισμική διαμόρφωση), ήταν κάθε άλλο παρά περιορισμένη. Γενικό φαινόμενο είναι και ο καθημερινός συγχρωτισμός όλων των γενεών.

Η αυστηρότητα και σαφήνεια των αλληλεγγυοτήτων (πλέγματα υποχρεώσεων, αλλά και δίκτυα κοινωνικής υποστήριξης) στα πλαίσια τόσο της στενής όσο και της ευρείας οικογενειακής ομάδας είναι, λοιπόν, μια από τις θεμελιώδεις συντεταγμένες της βιοτικής πορείας της γενιάς που θα παρακολουθήσουμε.

5. Εξώγαμες γεννήσεις

Δείκτης της έντασης και της υφής των κοινωνικών καταναγκασμών, αλλά και των αντιστάσεων απέναντι σ' αυτούς τους καταναγκασμούς, οι εξώγαμες γεννήσεις, βαραίνουν βέβαια στην εξέλιξη των νέων ατόμων με δύο τουλάχιστον τρόπους: πρώτο, προσδιορίζοντας άμεσα την κοινωνική υποστήριξη η απόρριψη και του γεννήτορα και του παιδιού. Οι συνθήκες ανατροφής και ανάπτυξης του παιδιού, αλλά και αυτές οι πιθανότητες επιβίωσής του επηρεάζονται άμεσα από τη νομιμότητα ή μη του νεογέννητου· δεύτερο, παραπέμποντας στις συνθήκες που καθορίζουν αυτή τη στάση υποστήριξης, ανοχής ή απόρριψης του εξώγαμου παιδιού - συνθήκες κοινωνικές και πολιτισμικές, που δεν περιορίζουν τις εκδηλώσεις τους μόνο σ' αυτή τη συγκεκριμένη στάση, αλλά καθορίζουν και το συνολικό πεδίο όπου καλείται να πορευθεί κοινωνικά το νέο άτομο.

Σε γενικές γραμμές, το ποσοστό των εξώγαμων τέκνων αποτελεί μια ένδειξη-εκτίμηση του βαθμού αναντιστοιχίας ανάμεσα στην ερωτική επιθυμία, από τη μια, και το θεσμικό πλαίσιο της ερωτικής ζωής, από την άλλη. Σημειώνεται, ωστόσο, ότι η ερωτική αυτή επιθυμία δεν είναι πάντοτε αμοιβαία. Απ' ό,τι φαίνεται, συχνά οι ισχυροί του καιρού χρησιμοποιούσαν τη δύναμή τους για την ικανοποίηση των δικών τους επιθυμιών και σ' αυτό τον τομέα -σε βάρος βέβαια της γυναίκας, που, μη έχοντας και εύκολη τη λύση της άμβλωσης, βρισκόταν τελικά μητέρα ενός 

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/40.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ανεπιθύμητου παιδιού. Μπροστά σε μια τέτοια κατάσταση, τρεις ήταν οι δυνατές λύσεις: αποδοχή και ανατροφή του παιδιού, έκθεση, νηπιοκτονία.

Πληροφορίες για την έκταση της νηπιοκτονίας δεν έχουμε1. Κατά συνέπεια, μόνος εκτιμητής του βαθμού κοινωνικής αποδοκιμασίας των εξώγαμων γεννήσεων είναι, με βάση τα δεδομένα μας, το ποσοστό εκθέτων στο σύνολο των εξώγαμων παιδιών (θεωρώντας ότι όλα τα έκθετα είναι και εξώγαμα).

Ας δούμε τώρα πώς εκδηλώνονται αυτές οι γενικές θεωρήσεις στην κοόρτη που παρακολουθούμε.

Στη γενιά του 1823 ανευρίσκουμε συνολικά 12 νόθα παιδιά. Οι εξώγαμες γεννήσεις αντιπροσωπεύουν συνεπώς το 1.9% του συνόλου των γεννήσεων (4.6% στην πόλη, 0.9% στα χωριά). Δεν διαθέτουμε συγκριτικά στοιχεία για τις εξώγαμες γεννήσεις στον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο στα 1823. Σε σχέση με κατοπινά μεγέθη στο ίδιο το νησί, το ποσοστό νόθων στα 1823 είναι σαφώς μικρότερο από εκείνο που ανευρίσκουμε στα 1833 (11 νόθα επί συνόλου 360, δηλαδή ποσοστό 3.06%), στα 1843 (4.02%), στα 1853 (26 νόθα επί συνόλου 517, δηλαδή ποσοστό 5.03%), στα 1863 (4.33%) και στα 1864 (8.84%) -χρονιά που η Λευκάδα κατέχει, στις γεννήσεις νόθων, την πρώτη θέση σ' ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο2. Στο μέτρο που οι κατοπινές συγκρίσεις έχουν και

__________________________

1. Η ύπαρξη της νηπιοκτονίας θα μπορούσε να τεκμηριωθεί με μια έρευνα στα αρχεία της αστυνομικής και δικαστικής αρχής. Τη θεωρούμε ωστόσο σχεδόν βέβαιη, με βάση την προφορική μαρτυρία (ακόμη διηγούνται στο νησί ιστορίες για ανεπιθύμητα παιδιά που "τα 'πνιγαν και τα θάβανε στον κάμπο"), καθώς και τη μεταγραφή της σε λογοτεχνική μαρτυρία (Παπαδιαμάντης, Θεοτόκης). Όσο για την έκταση του φαινομένου, ακριβής μέτρηση νομίζουμε ότι φαίνεται αδύνατη.

2. Οι πηγές μας γι' αυτές τις συγκρίσεις είναι οι ακόλουθες: α) Για τις χρονιές 1843 και 1863, η εργασία της M. Tomara-Sideris: "Le mouvement de la population en Leucade au 19e siècle". Mémoire de DEA, Université Paris, Ι, Ιούνιος 1982. β) Για τις χρονιές 1833 και 1853, ανέκδοτο υλικό του Ιστορικού Αρχείου Λευκάδας, γ) Για το 1864, η προαναφερθείσα έκδοση του Υπουργείου Εσωτερικών, Κίνησις του πληθυσμού

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/41.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

αναδρομική εγκυρότητα, θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε ότι στη Λευκάδα, η κοινωνική ανοχή, τουλάχιστον απέναντι στα νόθα, ήταν μάλλον υπολογίσιμη. Υπέρ αυτής της άποψης συνηγορεί και ο ήδη διαθέσιμος θεσμικός τόπος υποδοχής των εκθέτων. Πραγματικά, στο νοσοκομείο της πόλης που, χαρακτηριστικά, επίσημα αποκαλείται Νοσοκομείο των Φτωχών και των Νόθων, βρίσκεται και ένα τμήμα εκθέτων και, μπροστά στο νοσοκομείο,

__________________________

κατά το έτος 1864, ό. π., σ κε'. Στο κείμενο αυτό σχολιάζεται και η έντονη δυσαναλογία των γεννήσεων νόθων στα Επτάνησα σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα Η τετραπλάσια συχνότητα νόθων στα Επτάνησα αποδίδεται: πρώτο, στην ύποκαταγραφή τους στην ηπειρωτική Ελλάδα και, δεύτερο, στη διαφορά ηθών και πολιτισμικής κατάστασης:

"Ως προκύπτει εκ του πίνακος, τας περισσοτέρας γεννήσεις νόθων έχει o νομός Λευκάδος και τας ολιγωτέρας ο νομός Λακωνίας, o δε της Μεσσηνίας, αν θεωρηθώσιν ακριβείς αι πληροφορίαι, ουδεμίαν· προσέτι δε κατά την Επτάνησον αι νόθοι γεννήσεις εισί τετραπλάσιαι των του πρώην Βασιλείου. Η παρουσιαζομένη αύτη μεγάλη διαφορά παρ' ημίν δύναται ίσως ν' αποδοθή εις δύο κυρίως λόγους.

Πρώτον, εις την έλλειψιν ακριβών σημειώσεων επί των γεννήσεων των νόθων τέκνων, άτινα βλέποντα συνήθως το φως της ζωής λαθραίως τρόπον τινά, ή αποκρύπτονται υπό της μητρός, ή παρουσιάζονται και σημειούνται ως γνήσια τέκνα· τούτο δε καθίσταται έτι μάλλον εφικτόν καθόσον ως γνωστόν αι υπ' όψιν ημών πληροφορίαι λαμβάνονται εν τω πρώην Βασιλείω υπό των εφημερίων ενώπιον των οποίων η ψευδής ομολογία ή η απόκρυψις του νεογνού δεν υπόκειται εις επίσημον τινά έλεγχον, ουδέ παρακολουθείται υπό των σχετικών του νομού διατάξεων· ενώ εν Επτανήσω αι περί κινήσεως του πληθυσμού πληροφορίαι λαμβάνονται εκ των πράξεων των δημοσίων ληξιάρχων ενώπιον των οποίων καθίσταται δυσχερεστέρα η απόκρυψις του νεογνού, ή η μη αληθής δήλωσις της καταστάσεως υπό την οποίαν εμφανίζονται τα τοιαύτα τέκνα εν τη ζωή.

Δεύτερον, εις την διαφοράν των ηθών, καθόσον είναι ομολογούμενον, ότι η αυστηρότης των ηθών δεν ευρίσκεται εντελώς εις την αυτήν παράλληλον εν Επτανήσω και εν τω πρώην Βασιλείω ένθα, ως γνωστόν, η αυστηρότης αυτών είναι μεγαλειτέρα, αι δε παρεκτροπαί του πολιτισμού δεν εξέτειναν τους κλάδους των εις άπασας τας επαρχίας αυτού· καθόσον εκ των 324 νόθων του πρώην Βασιλείου, τα 119 ανήκουσιν εις τον νομόν Αττικής και Βοιωτίας, και εξ αυτών τα 116 εις μόνην την επαρχίαν Αττικής, 87 δε εις τον νομόν Αχαΐας και Ήλιδος, και εξ αυτών τα 70 εις μόνην την επαρχίαν Πατρών,

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/42.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

βρισκόταν πάντα ένα βαρέλι (motta), όπου μπορούσε κανείς να αφήσει το ανεπιθύμητο βρέφος. Μάλιστα, η βρεφοδόχος αυτή οδήγησε και στην έκφραση "παιδί του βαρελιού". Τη φροντίδα για τα έκθετα είχε το δημόσιο, που πλήρωνε τροφούς για την ανατροφή τους.

Υπό την αίρεση της άγνοιας της έκτασης που είχε η βρεφοκτονία (της οποίας, κατά κάποιο τρόπο, εναλλακτική μορφή θα

__________________________

ώστε αι περισσότεραι νόθων γεννήσεις ανήκουσιν εις επαρχίας εντός των οποίων υπάρχει μάλλον ανεπτυγμένος ο πολιτισμός, αι αρεταί και αι παρεκτροπαί αυτού, προς δε και ο αριθμός των αγάμων ανώτερος. Άπαντα δε τα λοιπά 118 ανήκουσιν εις τους ετέρους οκτώ νομούς.

Ο Κ. Legoyt εξετάζων την κίνησιν του πληθυσμού της Ελλάδος του 1860, αποδίδει τον ελάχιστον αριθμόν των παρ' ημίν σημειουμένων νόθων τέκνων εις όλως μη ακριβείς ληξιαρχικάς σημειώσεις, και εις το ότι δεν σημειούνται ως νόθα ειμή τα έκθετα μόνον τέκνα, προσθέτων ότι οιαδήποτε και αν ήναι η αυστηρότης των ηθών εν Ελλάδι, τα παρουσιαζόμενα αποτελέσματα απομακρύνονται τα μέγιστα εκείνων άτινα μας παρέχει σειρά ακριβών παρατηρήσεων (Journal de la Société Statistique 1862, page 316). Μη αποκρούοντες τας σκέψεις ταύτας του σοφού πολιτειογράφου φρονούμεν ότι οπωσδήποτε η αυστηρότης των παρ' ημίν ηθών εξασκεί επιρροήν τινα επί του μικρού αριθμού των νόθων γεννήσεων.

Εις άλλα Ευρωπαϊκά κράτη, η μεταξύ νόθων και γνησίων γεννήσεων σχέσις έχει ως εξής· εν Αυστρία 12:60 νόθων γεννήσεις επί 100 γνησίων· εν Πρωσσία 8:30 επί 100· εν Γαλλία 7:43 επί 100· εν Βελγίω 7:20 επί 100, εν Αγγλία 6:30 επί 100· εν Ιταλία 4:93 επί 100.

Κατά τα έτη 1860 και 1861, εν τω πρώην Βασιλείω, η σχέσις των νόθων προς τα γνήσια ήτο ως εξής:

1860 ..... Γνήσια 30,560           Νόθα 298,                      ήτοι 0,97 επί τοις 100

1861 ......    "       32,174,             "      231,                        "    0,71  "    "      "

Διακρίνοντες τα νόθα τέκνα κατά φύλον έχομεν, εν τω πρώην Βασιλείω 109 άρρενα επί 100 θηλέων και εν Επτανήσω 71 άρρενα επί 100 θηλέων.

Εν Γαλλία επί μεν γνησίων γεννήσεων υπολογίζουσιν 105:78 άρρενα επί 100 θηλέων, επί δε νόθων 103:58 άρρενα επί 100 θηλέων.

Κατά τα δύο παρελθόντα έτη, η σχέσις αύτη του φύλου είχεν ως εξής εν τω πρώην Βασιλείω:

1860 ..... άρρενα 86 επί 100 θηλέων και 114 θήλεα επί 100 αρρένων

1861 ......      "    106  "    "       "          "     94     "      "    "          "

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/43.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

μπορούσε να θεωρηθεί και η έκθεση), υπέρ της σχετικά υπολογίσιμης κοινωνικής ανοχής συνηγορεί και το μικρό ποσοστό των εκθέτων στο σύνολο των νόθων: μόνο 2 στα 12 παιδιά. Αυτή η τοποθέτηση πρέπει όμως να θεωρηθεί ως σχετική. Ήδη, στα 1843 και στα 1863, τα έκθετα αντιπροσωπεύουν τη μεγάλη πλειοψηφία των νόθων (βλ. σχετικά και σημ. 2, σ. 44). Κανένα έκθετο δεν καταγράφεται στα χωριά. Μέχρι τις μέρες μας, από τις πιο τρέχουσες βρισιές στη Λευκάδα είναι η επωνυμία "μούλος". Το πιο πιθανό είναι ότι η κοινωνική στάση απέναντι στις εξώγαμες γεννήσεις χαρακτηριζόταν από έντονη αμφιθυμία και αμφιρρέπεια. Το πράγμα θεωρούνταν αναγκαίο -γι' αυτό και υπήρχε θεσμική πρόβλεψη και μέριμνα για τα νόθα, και γι' αυτό αντιμετωπιζόταν στην πράξη ως ανεκτό (ελλείψει άλλων καλύτερων λύσεων, ίσως), αλλά αναγκαίο κακό. Γι' αυτό και στην πιο κλειστή και παραδοσιακή κοινωνία του χωριού τα έκθετα απουσιάζουν, και το ποσοστό νόθων γενικά είναι πολύ μικρότερο απ' ό,τι στην πόλη, γι' αυτό και μια από τις μείζονες εικόνες της αρνητικότητας στην κοινωνική φαντασία είναι η κατάσταση του νόθου.

Παρατηρούμε, λοιπόν, ότι οι εξώγαμες γεννήσεις και υφίστανται στα 1823 και τείνουν να αυξάνονται διαχρονικά. Πιθανές εξηγήσεις αυτού του ευρήματος θα ήταν οι εξής:

- Είτε πράγματι η γέννηση νόθων στο νησί ήταν, στα 1823, πιο περιορισμένη (αν και το 1.9% και ιδιαίτερα το 4.6% στην πόλη είναι ήδη ποσοστά πολύ μεγαλύτερα από τον μέσο όρο του ελλαδικού χώρου στα 1864 - βλ. σημ. 2, σ. 40). Αυτό θα σήμαινε ότι, με την πάροδο του χρόνου, μια σειρά κοινωνικοί καταναγκασμοί χαλαρώνουν (οι ίδιοι ή η αποτελεσματικότητά τους) και οι γεννήσεις νόθων γίνονται πιο διαθέσιμες, αν όχι και πιο ανεκτές1.

- Είτε πρόκειται για ελλειμματική καταγραφή της γέννησης

__________________________

1. Η υπόθεση της χαλάρωσης των κοινωνικών καταναγκασμών συζητιέται και υποστηρίζεται, με βάση ευρύτερα δεδομένα, και στην προαναφερθείσα εργασία της Μ. Tomara-Sideris (σημ. 2, σ. 40), και στην κοινή ανακοίνωσή μας στο Β' Διεθνές Συμπόσιο Ιστορίας, ό.π. (βλ. σημ. 1, σ. 29).

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/44.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

εξώγαμων (ανεπιθύμητων) παιδιών, και οι παραλείψεις είναι τόσο πιθανότερες όσο πηγαίνουμε πίσω στα χρόνια.

- Είτε έμμεσα υποδηλώνεται η πιθανή έκταση της πρακτικής της νηπιοκτονίας, πιο διαδεδομένης στην περίπτωση των εξώγαμων παιδιών, και. όσο πηγαίνουμε πίσω στα χρόνια1.

Καθεμιά απ' αυτές τις υποθέσεις δεν αποκλείει φυσικά την άλλη.

Σε σχέση με το φύλο, έχουμε 3 αγόρια (2 στην πόλη, 1 στα. χωριά) και 9 κορίτσια (6 στην πόλη, 3 στα χωριά). Τα έκθετα είναι ένα αγόρι κι ένα κορίτσι.

Σε σχέση με τον τόπο γέννησης, στα χωριά και τα 4 παιδιά είναι καρπός εξώγαμης σχέσης -η μητέρα είναι γνωστή, ο πατέρας (νομικά τουλάχιστον) άγνωστος. Στην πόλη, όπου τα νόθα είναι πιο συχνά και η έκθεση θεσμικά διαθέσιμη ως λύση2, βρίσκουμε 6 παιδιά γνωστής μητέρας και άγνωστου πατέρα και 2 έκθετα (άγνωστοι και οι δύο γονείς).

__________________________

1. Εκτός από τις άλλες ενδείξεις (βλ. σημ. 1, σ. 40), ένα πρόσθετο στοιχείο που θα μπορούσε να συνηγορεί υπέρ και να επιτρέπει την εκτίμηση της έκτασης της βρεφοκτονίας είναι και τα ασυνήθιστα υψηλά επίπεδα της σχέσης αρσενικότητας και στις επίσημα καταγραμμένες γεννήσεις και στη σύνθεση του πληθυσμού γενικότερα: Τα κύρια θύματα της βρεφοκτονίας θα ήταν τα κορίτσια. Παρόμοια υπόθεση προβάλλεται και στη μελέτη του Loyd de Mause, The History of Childhood, Souvenir Press, Λονδίνο 1976, σ. 25-29, κ.ά.

2. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρήθηκε (βλ. Μ. Tomara-Sideris, ό.π. ) και στα 1843 και στα 1863: Κανένα έκθετο στα χωριά, όλα στην πόλη-και μάλιστα, σ' αυτές τις δυο χρονιές, τα έκθετα αντιπροσωπεύουν τα 70-80% περίπου του συνόλου των εξώγαμων. Η αυξανόμενη συχνότητα και των εξώγαμων γενικά και των έκθετων ειδικότερα οδηγεί, σε σχέση με την πλήρη απουσία εκθέτουν στα χωριά, στην εξής υπόθεση: Είτε η έκθεση ήταν αδιανόητη στα χωριά, κι αυτό ίσως οφειλόταν, στην καλύτερη περίπτωση, στην έγκυρη αναγνώριση του παιδιού, ή, στη χειρότερη, στη βρεφοκτονία, είτε οι κάτοικοι του χωριού χρησιμοποιούσαν τη θεσμική διαθεσιμότητα της πόλης (νοσοκομείο) για να εκθέσουν και αυτοί εκεί τα ανεπιθύμητα παιδιά τους. Η διάζευξη (είτε-είτε) είναι ζήτημα γραφής: και λογικά και στην πράξη η συνύπαρξη και των δυο συμπεριφορών είναι και δυνατή και πιθανή.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/45.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Και μια τελευταία περιγραφική ιδιαιτερότητα: Όλα τα εξώγαμα παιδιά, εκτός από δύο, είναι καρποί ερωτικής σχέσης του χειμώνα. Πραγματικά, οι μήνες σύλληψης που αντιστοιχούν σ' αυτά είναι οι Δεκέμβρης, Γενάρης, Φλεβάρης και, σε μια περίπτωση, ο Μάρτης, Οι δυο εξαιρέσεις είναι παιδιά του καλοκαιριού (μήνες σύλληψης ο Ιούλης και ο Αύγουστος) -και τα δυο στην πόλη. Ο κοινωνικά επικίνδυνος και ίσως εύθραυστος και ευκαιριακός χαρακτήρας της σεξουαλικής επαφής έξω από το νόμιμο θεσμικό πλαίσιο (γάμο) ίσως είναι η εξήγηση αυτής της εποχιακής κατανομής, η οποία είναι1 η ακριβώς αντίθετη από την εποχιακή κατανομή των νόμιμων γεννήσεων (μειωμένες συλλήψεις το χειμώνα, ιδιαίτερα στα χωριά).

Αυτή η εποχιακή ιδιαιτερότητα θα μπορούσε ίσως να οδηγήσει στην εξής τολμηρή υπόθεση: Οι εξώγαμες γεννήσεις είναι, σε κάποιο βαθμό, καρπός αιμομεικτικών σχέσεων, μια και οι επαφές στους μήνες του χειμώνα, που είναι νεκροί από την άποψη των γεωργικών εργασιών, τείνουν να περιορίζονται ανάμεσα στα πρόσωπα του συγγενικού μάλλον περιβάλλοντος2.

Από αυτά τα 12 παιδιά συναντήσαμε στη συνέχεια μόνο 1: μια κοπέλα, που παντρεύεται σε ηλικία 12 ετών έχοντας ήδη αναγνωρισθεί από τον πατέρα της. Aυτό το τελευταίο στοιχείο ίσως εξηγεί, κατά ένα μέρος τουλάχιστον, την απουσία κατοπινών ληξιαρχικών εγγραφών που να αφορούν τα υπόλοιπα νόθα

__________________________

1. Για την εποχιακή κίνηση των συλλήψεων και των γεννήσεων πηγή μας είναι η εργασία της M. Tomara-Sideris, ό.π., για τα χρόνια 1843 και 1863. Για τα χρόνια 1833 και 1853 οι πληροφορίες μας προέρχονται από ανέκδοτα στοιχεία. Για το 1823 βλ. παρακάτω.

2. Μια επισκόπηση της σχετικής βιβλιογραφίας βρίσκεται στο βιβλίο του, Η. Maisch, L'inceste, έκδ. Robert Laffont, Παρίσι 1970. Επισημαίνεται η τάση συσχέτισης των αιμομεικτικών σχέσεων με το χαμηλό οικονομικό-κοινωνικό επίπεδο, τον αυξημένο αριθμό μελών της οικογενείας και τις αντίξοες συνθήκες κατοικίας Για μια λογοτεχνική μεταγραφή του θέματος "αιμομειξία-εξώγαμο", στον επτανησιακό κόσμο βλ. K. Θεοτόκης, Αγάπη παράνομη (στο χώρο του μυθιστορήματος), καθώς και Δ. Σολωμός, Ο Λάμπρος (στο χώρο της ποίησης).

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/46.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

έκθετα παιδιά. Πραγματικά, παράλληλα με την απουσία συμβάντων, θα μπορούσαμε ίσως να έχουμε, σε κάποιες περιπτώσεις, είτε αναγνώριση του παιδιού, είτε υιοθεσία, είτε με κάποιο άλλο τρόπο (π.χ. παρατσούκλι) απόδοση επωνύμου, που εμπόδισε τον εντοπισμό του θανάτου η του γάμου αυτών των ατόμων.

6. Εποχή γέννησης

Εκτός από τις ενδεχόμενες επιδράσεις της στην κατανομή των κινδύνων αρρώστιας (ή και θανάτου) και στη διαθεσιμότητα της γονεϊκής μέριμνας, η εποχιακή κίνηση των συλλήψεων και γεννήσεων μας πληροφορεί έμμεσα και για τις νοοτροπίες της εποχής, ένα δηλαδή από τα καίρια στοιχεία που συγκροτούν το πλαίσιο υποδοχής της νέας γενιάς.

Ο πίνακας 5 απεικονίζει την εποχιακή κατανομή των συλλήψεων και γεννήσεων στα 1823. Παρατηρούμε ότι οι γεννήσεις κάθε άλλο παρά τυχαία κατανέμονται μέσα στο χρόνο. Αντίθετα, οι τοκετοί επέρχονται προνομιακά στους μήνες που χαρακτηρίζονται από περιορισμό των αγροτικών εργασιών (ιδίως το χειμώνα) , ενώ η συχνότητα τους μειώνεται κατά πολύ στους μήνες που χαρακτηρίζονται από φόρτο αγροτικών εργασιών. Όταν τα χωράφια απαιτούν χέρια και χρόνο, τα βρέφη είναι μάλλον ανεπιθύμητα. Όπως είναι αναμενόμενο, η τάση αυτή είναι πιο έκδηλη στα χωριά1.

Αλλιώς διατυπωμένη, από την άποψη των νηπίων δηλαδή, η κατανομή αυτή υποδηλώνει ότι, κατά κανόνα, τα νεογέννητα έρχονται στον κόσμο σε μια εποχή που τείνει να τους εξασφαλίζει, για τους πρώτους μήνες της ζωής τους, την παρουσία και τη διαθεσιμότητα της γονεϊκής μέριμνας, γεγονός που μόνο ευνοϊκές συνέπειες μπορεί να έχει.

__________________________

1. Στον Clon Stéphanos (ό.π., σ. 433-435) ανευρίσκουμε τις ίδιες κανονικότητες για το σύνολο του ελλαδικού χώρου (1864-1878), καθώς και την υπενθύμιση ότι παρόμοιες καμπύλες αντιστοιχούν και σε άλλες χώρες της Ευρώπης, ιδιαίτερα στην Ιταλία.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/47.gif&w=600&h=393 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Εποχιακή κίνηση των γεννήσεων, 1823

Συλλήψεις

Απρ.

Μάιος

Ιούν.

Ιούλ.

Αύγ.

Σεπτ.

Οκτ.

Νοέμ.

. Δεκ.

Ιαν.

Φεβρ.

Μάρτ.

Γεννήσεις

Ιαν.

Φεβρ.

Μάρτ.

Απρ.

Μάιος

Ιούν.

Ιούλ.

Αύγ.

Σεπτ.

Οκτ.

Νοέμ.

Δεκ.

Σύνολο

ΠΟΛΗ

Αριθμός Αριθμός ανά ημέρα

Αναλογικός αριθμός

22 0.71 152

16

0.57 122

15 0.48 103

10 0.33 71

11 0.36

77

5

0.17 36

14 0.45 96

9

0.29 62

14 0.47

101

17

0.55 118

23 0.77 165

14

0.45 96

170 5.60 1.200

ΧΩΡΙΑ

Αριθμός Αριθμός ανά ημέρα Αναλογικός αριθμός

39 1.26 103

40 1.43

117

45 1.45 119

32 1.07

88

30

0.97 79

12 0.40 33

27 0.87 71

24 0.77 63

35 1.17 96

52 1.68

138

56

1.87

153

53 1.71 140

445 14.65 1.200

ΣΥΝΟΛΟ

Αριθμός Αριθμός ανά ημέρα

Αναλογικός αριθμός

61

1.97 117

56

2.00 119

60 1.94 115

42 1.40 83

41

1.32

78

17 0.57 34

41

1.32

78

33 1.07 63

49 1.63

97

69 2.23 132

79 2.63 156

67

2,16

128

615*

20.24

1.200

(* 5 πράξεις χωρίς ακριβή ημερομηνία)

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/48.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Οι νοοτροπικές λοιπόν δομές που υποβαστάζουν την εποχιακή κατανομή των γεννήσεων υποδηλώνουν: πρώτο, ότι και οι εκούσιες δημογραφικές δραστηριότητες είναι δέσμιες του κύκλου της σοδειάς, αλλά και, δεύτερο, ότι συνεπάγονται μια ρύθμιση σ' αυτόν τον τομέα, η οποία είναι όχι μόνο συμβατή με τις απαιτήσεις των αγροτικών εργασιών, αλλά και ευνοϊκή για την επιβίωση του παιδιού1.

7. Ονοματοδοτικές συμπεριφορές

Η επιλογή των βαφτιστικών ονομάτων ως συλλογικό φαινόμενο αποτελεί έναν ευαίσθητο δείκτη των πολιτισμικών δομών, της υποδοχής των ιστορικών συμβάντων στο πεδίο των κοινωνικών ευαισθησιών, καθώς και των μικροκοινωνιολογικών φαινομένων που χαρακτηρίζουν τη λειτουργία του οικογενειακού φαντασιακού.

Σε σχέση με τη γενιά του 1823, οι ονοματοδοτικές συμπεριφορές που αποτελούν τμήμα της αφετηριακής της προικοδότησης επιτρέπουν μια σειρά από συμπεράσματα.

α. ΟΝΟΜΑΤΑ ΑΓΟΡΙΩΝ. Ας δούμε πρώτα τι συμβαίνει στην περίπτωση των αγοριών,

Ο πίνακας 6 εικονίζει τα ποσοτικά δεδομένα του ζητήματος.

__________________________

1. Εκτός από τη διόλου αμελητέα επίδραση της γονεϊκής παρουσίας ή απουσίας στην ψυχική ανάπτυξη του παιδιού, οι ευνοϊκές επιπτώσεις αυτής της διαθεσιμότητας της μητρικής, ιδίως, μέριμνας είναι σημαντικές και στο πεδίο της βιολογικής επιβίωσης. Πραγματικά, στην εποχή που αναφερόμαστε, η παρουσία της μητέρας στους πρώτους μήνες της ζωής του βρέφους σημαίνει, κατά κανόνα, και θηλασμό του παιδιού. Και ο θηλασμός συσχετίζεται έντονα με την επιβίωση του βρέφους, ιδιαίτερα σε σπίτια δίχως τρεχούμενο νερό και εγκαταστάσεις αποχέτευσης, όπως τα περισσότερα στη Λευκάδα και στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Σχετικά με αυτό το ζήτημα, βλ. W. Ρ Butz, J.-Ρ. Habicht και J. Davanzo, "Environmental Factors in the Relationship between Breastfeeding and Infant Mortality: The Role of Sanitation and Water in Malaysia", American Journal of Epidemiology, 1984, τχ. 119, σ. 516-525.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/49.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 6

Ονόματα αγοριών, 1823

Αριθμός βαπτ.

Αριθμός ονομ.

Βαπτ./Ονόμ.

Πόλη

Χωριά

116

246

61

60

1.90

4.10

Παρατηρούμε ότι στα χωριά, αν και ο αριθμός ονοματοδοτικών συμβάντων είναι διπλάσιος από αυτόν της πόλης, το ρεπερτόριο των χρησιμοποιούμενων ονομάτων δεν είναι πλουσιότερο. To φαινόμενο αυτό είναι αναμενόμενο, γιατί υπάρχει, και στα χωριά και στην πόλη, η τάση πόλωσης των ονοματοδοτικών επιλογών γύρω από ορισμένα κυρίαρχα ονόματα1, Συνεπώς, o λόγος "βαπτίσεις προς ονόματα" είναι απρόσφορο μέτρο στον τομέα της σύγκρισης του βαθμού ποικιλίας, άρα και ελευθερίας που χαρακτηρίζει τις ονοματοδοτικές συμπεριφορές σε κάθε πολιτισμική περιοχή,

Μια λεπτομερέστερη ανάλυση μας δείχνει ότι:

- Στην πόλη, 1 στα 2 παιδιά (ακριβώς 50 στα 100) βαφτίζεται παίρνοντας ένα από τα ακόλουθα 5 κυρίαρχα ονόματα: Ιωάννης, Νικόλαος, Γεώργιος, Δημήτριος, Σπυρίδων.

- Στα χωριά, αντίστοιχα, το 43% των παιδιών (102 στα 236) παίρνει ένα από τα ακόλουθα 5 κυρίαρχα ονόματα: Ιωάννης, Νικόλαος, Δημήτριος, Σπυρίδων, Παναγιώτης. Συνεπώς:

- Στα χωριά, η ελευθερία επιλογών φαίνεται σχετικά μεγαλύτερη, μια και τα 5 κυρίαρχα ονόματα καλύπτουν μικρότερο μέρος του συνολικού πεδίου των ονοματοδοτικών επιλογών (43% έναντι 50% στην πόλη).

- Στον τομέα των κυρίαρχων ονομάτων, που αντιπροσωπεύουν και τον πυρήνα του ονοματοδοτικού σκελετού του νησιού,

__________________________

1. Βλ. γι' αυτά τα ζητήματα τη μελέτη της Μ. Τομαρά-Σιδέρη, "Ονοματοδοτικές συμπεριφορές στη Λευκάδα στον 19ο αι." Τα Ιστορικά, τχ. 2, Δεκέμβρης 1984, Αθήνα, σ. 279-316.

4

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/50.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

η συγγένεια των προτιμήσεων ανάμεσα σε πόλη και χωριά είναι καταφανής (4 στα 5 κυρίαρχα ονόματα είναι κοινά και στους δύο αυτούς χώρους).

Και μια παρατήρηση, που παραπέμπει σε μια διαφοροποίηση ανάμεσα στην πόλη και στα χωριά: Η απόδοση διπλού (και, σε μια περίπτωση, τριπλού) ονόματος στο παιδί, συνήθεια που μετά το 1830 θα πάρει μαζικές διαστάσεις στο νησί1, είναι πολύ πιο συχνή στην πόλη (16 φορές σε 100 βαπτίσεις) απ' ό,τι στα χωριά (10 φορές σε 236 βαπτίσεις).

Η εξήγηση αυτής της διαφοράς φαίνεται μάλλον εύκολη: Η απόδοση διπλού ή τριπλού ονόματος στη βάπτιση είναι συνήθεια σαφώς δυτική. Και η ξένη παρουσία και επιρροή είναι ισχυρότερη στην πόλη2.

Τέλος, σε σχέση με μια άλλη πολιτισμική διάσταση, δηλαδή την προέλευση των ονομάτων, παρατηρούμε ότι:

- Τα θρησκευτικά ονόματα αντιπροσωπεύουν στην πόλη το 80% του ρεπερτορίου. Το ίδιο ακριβώς ποσό ανευρίσκουμε και στα χωριά.

- Τα προερχόμενα από την αρχαιότητα ονόματα αντιπροσωπεύουν το 18% του συνόλου στην πόλη και το 13.3% στα χωριά.

- Τα άλλα, τέλος, ονόματα αντιπροσωπεύουν το 2% του συνόλου στην πόλη και το 6.7% στα χωριά.

Συνολικά, λοιπόν, στον τομέα των πολιτισμικών αναφορών που παραπέμπουν τα ονόματα, πόλη και χωριά εμφανίζουν παρεμφερή εικόνα, όπου δεσπόζει το θρησκευτικό στοιχείο κατά τρόπο αποφασιστικό.

β. ΟΝΟΜΑΤΑ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ. Ας δούμε τώρα τι συμβαίνει στα κορίτσια (πίν. 7).

__________________________

1. Γι' αυτό το ζήτημα, αναλυτικές πληροφορίες βρίσκονται στη μελέτη της Μ. Τομαρά-Σιδέρη, "Δυτικές επιδράσεις στο πεδίο των ονοματοδοτικών συμπεριφορών στα Επτάνησα", ανακοίνωση στο Β' Συνέδριο 'Επτανησιακού Πολιτισμού, Λευκάδα, 3-8 Σεπτέμβρη του 1984.

2. Στο ίδιο.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/51.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 7

Ονόματα κοριτσιών, 1823

Αριθμ. βαπτ Αριθμ. όνομ. Βαπτ./Ονόμ

Πόλη 80 47 1.70

Χωριά 217 64 3.39

(Σημείωση: Λέγοντας "αριθμός βαπτίσεων" εννοούμε κι εδώ, όπως και στην περίπτωση των αγοριών, όχι τον αριθμό ατόμων που βαφτίστηκαν, αλλά τον αριθμό ονομάτων που δόθηκαν, λαβαίνοντας υπόψη και το ότι συχνά ένα παιδί παίρνει δυο ονόματα.)

Παρατηρούμε και εδώ ότι, αν και ο αριθμός βαπτίσεων είναι σχεδόν τριπλάσιος στα χωριά σε σχέση με την πόλη, το ρεπερτόριο των ονομάτων είναι μεν ευρύτερο, άλλα μονό κατά 36 % σε σχέση με την πόλη. Έχουμε, δηλαδή, και εδώ την εκδήλωση του φαινομένου της πόλωσης, αλλά ήδη επισημαίνεται ότι η τάση είναι να χρησιμοποιείται στα χωριά ρεπερτόριο ονομάτων κοριτσιών ευρύτερο από αυτό της πόλης.

Σε σχέση με τα 5 κυρίαρχα ονόματα, βρίσκουμε ότι:

- Στην πόλη, 4 στα 10 κορίτσια παίρνουν ένα από τα ακόλουθα ονόματα: Αναστασία, Κατερίνα, Ελένη, Αλεξάνδρα και (ισοψηφούν με 2 περιπτώσεις το καθένα) Μαύρα ή Άννα ή Μαρία.

- Στα χωριά βρίσκουμε ξανά ότι 4 στα 10 κορίτσια παίρνουν ένα από τα ακόλουθα ονόματα: Αναστασία, Κατερίνα, Ελένη, Μαρία, Ακριβή.

Επισημαίνουμε, λοιπόν, και εδώ την τάση ύπαρξης ενός κοινού ονοματολογικού πυρήνα που αντιστοιχεί στα κυρίαρχα ονόματα σ' ολόκληρο το νησί -αν και η τάση αυτή είναι σχετικά λιγότερο έκδηλη στην περίπτωση των κοριτσιών (3 στα 5 κυρίαρχα ονόματα κοινά) απ' ό,τι στ' αγόρια.

Και στα κορίτσια η συχνότητα των διπλών ονομάτων είναι μεγαλύτερη στην πόλη (7 φορές στις 73 βαπτίσεις) απ' ό,τι στα χωριά (6 φορές στις 211 βαπτίσεις).

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/52.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Τέλος, σε σχέση με την προέλευση των ονομάτων, βρίσκουμε ότι:

- Τα θρησκευτικά ονόματα αντιπροσωπεύουν στην πόλη το 62% του συνόλου (29 στα 47), ενώ στα χωριά το ποσοστό αυτό είναι αισθητά μικρότερο (33 στα 64, δηλαδή 52% του συνόλου).

- Τα αρχαία ονόματα είναι περιθωριακά (2 στα 47 στην πόλη, 1 στα 64 στα χωριά).

- Τα άλλα ονόματα αντιπροσωπεύουν 34% του συνόλου στην πόλη και 47% του συνόλου στα χωριά. Εδώ ακριβώς συναντούμε την αντίθετη εικόνα απ' αυτήν που παρουσιάζεται στα θρησκευτικά ονόματα.

γ. ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ. Αν συγκρίνουμε και τις τέσσερις κατηγορίες (αγόρια-κορίτσια σε πόλη η χωριά) παρατηρούμε ότι:

- Το ρεπερτόριο των ονομάτων τείνει να είναι πλουσιότερο στην περίπτωση των κοριτσιών και στα χωριά.

- Η πόλωση γύρω από τα κυρίαρχα ονόματα είναι περίπου ισότιμη, με τάση ενίσχυσής της στην περίπτωση των αγοριών της πόλης.

- Υπάρχει, παρά τις διαφορές, ένας κοινός ονοματολογικός σκελετός σε ολόκληρο το νησί.

- Η μεγαλύτερη χρήση διπλών (δυτικής άρα επίδρασης) ονομάτων στην πόλη είναι πιο έντονη στα αγόρια.

- Τα αρσενικά ονόματα έχουν προέλευση μονολιθικά θρησκευτική (και δευτερευόντως από την αρχαιότητα), ενώ στα κορίτσια ισχυρότατη είναι, ιδιαίτερα στα χωριά, η παρουσία "άλλων" ονομάτων, που εκφράζουν αξίες υλικές (π.χ. Χρύσα), ή ηθικές (π.χ. Αρετή), ή αισθητική-φυσική ομορφιά (π.χ. Πανώρια, Ρόδω), ή ευχή (π.χ. Καλομοίρα).

Συνολικά, λοιπόν, τα αρσενικά ονόματα τείνουν να επιλέγονται με κύρια πρόθεση τη διαιώνιση του συμβολικού κεφαλαίου της οικογένειας, όπου δεσπόζει η εθνική-θρησκευτική αναφορά, ενώ στην περίπτωση των κοριτσιών αυτή η σκοπιμότητα είναι πιο

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/53.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

περιορισμένη και αφήνεται πολύ περισσότερος χώρος σ' ένα πιο ελεύθερο παιχνίδισμα του κοινωνικού φαντασιακού1,

8. Απώλεια των γονέων

Ένα συμβάν που συνήθως βαραίνει, τόσο στο υλικό όσο και στο φαντασιακό πεδίο, στη βιοτική πορεία και στην προσωπική συγκρότηση του παιδιού είναι και η φυσική απώλεια των γονέων. Βέβαια, στην εποχή που αναφερόμαστε, η σχετική διαθεσιμότητα εναλλακτικών οιονεί γονεϊκών μορφών (μεγαλύτερα αδέλφια, παππούδες ή γιαγιάδες, θείοι-θείες, και άλλοι συγγενείς) μπορεί να θεωρείται δεδομένη. Δεδομένη επίσης μπορεί να θεωρηθεί και η πολιτισμική προετοιμασία του παιδιού (και των πρωτογενών ή δευτερογενών κοινωνικών ομάδων στις οποίες εντάσσεται) για ένα τέτοιο ενδεχόμενο: Η καθημερινή παρουσία του θανάτου, ως εμπειρία ή φάσμα, αποτελεί συστατικό στοιχείο της συγκρότησης, τόσο στο επίπεδο των εικόνων για τη ζωή και τον κόσμο όσο και στο επίπεδο της πραγματικής λειτουργίας των κοινωνικών ομάδων. Ωστόσο, όποια κι αν είναι η συμβολή των διαπροσωπικών και πολιτισμικών πηγών υποστήριξης στη διαδικασία του πένθους και, στη συνέχεια, στη λειτουργία του παιδιού με δεδομένη την απώλεια του γονέα, το βίωμα και η πραγματική κατάσταση που αντιστοιχεί στην ορφάνια δεν μπορεί παρά να θεωρηθεί ως πρόσθετη καταπόνηση που πλήττει το παιδί.

Όσο κι αν η απουσία ονομαστικών καταλόγων δεν επιτρέπει μια αναλυτική και πλήρη επισκόπηση των διαστάσεων της ορφάνιας, οι πληροφορίες που προκύπτουν από την παρακολούθηση της κοόρτης μάς επιτρέπουν κάποιες αδρές εκτιμήσεις σχετικά με τη συχνότητα και τις μορφές αυτού του φαινομένου. Λέμε ότι οι εκτιμήσεις αυτές είναι αδρές και προσεγγιστικές μονάχα γιατί η πηγή των πληροφοριών μας είναι διαβλητή, δεν είναι δηλαδή

__________________________

1. Για λεπτομερέστερη συζήτηση αυτής της διάκρισης, που αφορά τη λειτουργική εικόνα του αρσενικού και του θηλυκού στο πεδίο της ονοματοδοσίας, βλ. Μ. Τομαρά-Σιδέρη, ό. π., Τα Ιστορικά, τχ. 2, σ. 297-316.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/54.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

εγγυημένα απαλλαγμένη από παραλείψεις, των οποίων και την πιθανή έκταση και την ενδεχόμενη συστηματικότητα αγνοούμε (στην παρούσα τουλάχιστον φάση της έρευνας μας),

Η μαρτυρία που χρησιμοποιούμε είναι η εξής: Στις πράξεις θανάτου, γάμου ή γέννησης παιδιών, που αφορούν τα μέλη της γενιάς αναφοράς, κατά κανόνα (με πόσες όμως και τι είδους παραλείψεις η εξαιρέσεις;) αναγράφεται και το αν ο πατέρας του παιδιού έχει πεθάνει. Η τυπική φόρμουλα είναι "Τάδε (γιος ή κόρη) του ποτέ Δείνα" ή "Τάδε (γιος ή κόρη) του τώρα ποτέ Δείνα". Παρόμοια μνεία σχετική με τη μητέρα δεν συναντιέται.

Με βάση, λοιπόν, αυτά τα στοιχεία μπορούμε να επιχειρήσουμε μια αδρή εκτίμηση της συχνότητας της ορφάνιας στη διάρκεια της νεότητας των ανθρώπων της εποχής. Εμφανώς, στο μέτρο που υπάρχουν προβλήματα ως προς την αξιοπιστία της αναγραφής, αυτά είναι μιας και μόνο μορφής: παράλειψη. Κατά συνέπεια, τα μεγέθη που προκύπτουν από την ανάλυση των δεδομένων μας μπορούν να θεωρηθούν έγκυρες εκτιμήσεις του ελάχιστου επιπέδου του πραγματικού φαινομένου.

Για τον υπολογισμό αυτού του minimum αξιοποιούμε τα στοιχεία του πίνακα 8:

ΠΙΝΑΚΑΣ 8

"Αναφερόμενη απώλεια του πατέρα - Γενιά τον 1823

Ηλικία (έτη)

Πόλη

Χωριά

Σύνολο

0-4

0

1

1

5-9

0

0

0

10-14

2

3

5

15-19

3

12

15

20-24

9

24

33

0-24

14

40

54

Ο αριθμός των πράξεων (γέννησης, γάμου, θανάτου) που αποτέλεσαν το δείγμα μας είναι συνολικά 274. Συνεπώς:

- Τουλάχιστον 54 στα 274 μέλη της γενιάς του 1823

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/55.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

γνωρίζουν την ορφάνια από πατέρα στη διάρκεια της νεότητας τους, δηλαδή ένα ποσοστό της τάξης του 19.7%,

- Πριν από το 10ο γενέθλιο η αναφερόμενη απώλεια του πατέρα είναι γεγονός οριακό.

- Μεταξύ 10 και 14 ετών η συχνότητα αυτής της απώλειας αρχίζει να ανέρχεται.

- Είναι ήδη υπολογίσιμη στην ηλικία 15-19 ετών. Το ποσοστό της ορφάνιας εδώ είναι της τάξης του 11% (15 θάνατοι πατέρα προς 137 πράξεις που αφορούν τους επιζώντες στο 15ο γενέθλιο) τουλάχιστον.

- Στην ηλικία άλλωστε των 20-24 ετών, η ορφάνια αφορά το 24.4 % τουλάχιστον των επιζώντων μελών της κοόρτης για τα οποία έχουμε κάποια αναφορά (γάμος, γέννηση παιδιού ή θάνατος).

Συμπερασματικά, λοιπόν, τουλάχιστον 1 στα 5 μέλη της νέας γενιάς γνωρίζει την ορφάνια στη διάρκεια της νεότητας του, αν και η απώλεια του πατέρα, κατά κανόνα, τείνει να επέρχεται μετά την ηλικία των 15 ετών. Μια και οι γυναίκες και πιο νέες παντρεύονται και πιο μακρόβιες είναι, μπορούμε να υποθέσουμε ότι η απώλεια της μητέρας στη διάρκεια της νεότητας θα ήταν μάλλον λιγότερο συχνή.

Και μια άλλη διατύπωση του ίδιου αποτελέσματος: Η μεγάλη πλειοψηφία των νέων ατόμων φτάνει στο τέλος της (με τα σημερινά κριτήρια) εφηβικής της ζωής έχοντας κατά κανόνα και τους δυο γονείς σε ζωή1.

__________________________

1. Συγκριτικά στοιχεία για τον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο δεν διαθέτουμε. Έμμεσες συγκρίσεις θα μπορούσαν να γίνουν με βάση το προσδόκιμο επιβίωσης. Υπολογίζουμε (βλ. παρακάτω, Κεφ. Β', VI) ότι το προσδόκιμο επιβίωσης στη γέννηση ήταν, στη Λευκάδα του 1823, ασυνήθιστα υψηλό, (της τάξης των 50 ετών). Για να φτάσει σ' αυτά τα επίπεδα σε ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο θα χρειαστεί να περάσει ένας περίπου αιώνας, να φτάσουμε δηλ. στον μεσοπόλεμο. Στο μέτρο λοιπόν που (αν θεωρήσουμε συγκρίσιμη την ηλικία τεκνοποιίας στη Λευκάδα με αυτήν του υπόλοιπου ελλαδικού χώρου στα 1823) η πιθανότητα θανάτου του πατέρα αντανακλά τα επίπεδα του προσδόκιμου επιβίωσης, μπορούμε να πούμε ότι η ορφάνια ήταν τότε λιγότερο συχνό φαινόμενο στη Λευκάδα από ό,τι στην υπόλοιπη Ελλάδα.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/56.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

9. Λοιπές διαστάσεις της αφετηριακής προικοδότησης

Από τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν την αφετηριακή προικοδότηση της γενιάς του 1823, σε ατομικό ή συλλογικό επίπεδο, ορισμένα δεν εξετάστηκαν ακόμη. Μερικά από αυτά και ξεφεύγουν από τα πλαίσια μιας δημογραφικής προσέγγισης και έχουν, λίγο ή πολύ, μελετηθεί αλλού. Για τις κοινωνικές-οικονομικές δομές π.χ., που χαρακτηρίζουν την κοινωνία του νησιού στο σύνολο της,, αρκούμαστε να σημειώσουμε ότι πρόκειται για μια παραδοσιακή κοινωνία όπου κυριαρχεί η αγροτική οικονομία (με προκαπιταλιστικές μορφές στις σχέσεις παραγωγής και όχι λίγα αρχαϊκά στοιχεία στον τομέα των παραγωγικών δυνάμεων). Η πατριαρχία είναι το δεσπόζον στοιχείο στις κοινωνικές νοοτροπίες, αλλά πατριαρχία μεσογειακού τύπου, όπου δηλαδή η πατρική/ανδρική αναφορά και εξουσία είναι ο μείζων κανόνας και καταναγκασμός, αλλά η άσκηση της οικογενειακής εξουσίας και η διαχείριση "των του οίκου" κατά κανόνα βρίσκονται στα χέρια της (εξιδανικευμένης και υπερπροστατευτικής) μητέρας. Η θρησκεία είναι ένα καθοριστικό στοιχείο συνοχής του κοινωνικού ιστού, αν και η αυθεντικότητα των θρησκευτικών πεποιθήσεων των Λευκαδίων της εποχής δεν ήταν αυταπόδεικτη στα μάτια όλων1. Οι δημογραφικές συμπεριφορές είναι αυτές που χαρακτηρίζουν τους πληθυσμούς "παλιού τύπου". Για τις πολιτικές-διοικητικές δομές, τέλος, αξίζει να σημειώσουμε τη μακρόχρονη δυτική κυριαρχία: Αυτή συνοδεύεται από μια αξιόλογη παράδοση διοικητικής τάξης στο νησί, από την -έστω και λειψή- αναφορά στην πολιτική υπευθυνότητα των κατοίκων (βουλή, εκλογές, τύπος κ.ά.) και την αίσθηση της ύπαρξης του νόμου (σύνταγμα Ιονίου Κράτους κ.τ.ό.) -και 

__________________________

1. Αυτή είναι π.χ. η γνώμη που διατυπώνεται στο μνημόνιο (του 1798), Casimir Rostan, "Mémoire sur les isles ci-devant vénitiennes (Ioniennes)", Archives du Ministère des Affaires Etrangères, Mémoires et Documents, τόμ. 37, f. 245-250. παρόμοια μιλά για το ζήτημα αυτό και ο Άγγλος γιατρός J. Hennen (βλ. παρακάτω).

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/57.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

συμπληρώνεται, στην περίοδο που μελετάμε, με μια σειρά από μέτρα κοινωνικής και εκπαιδευτικής πολιτικής (νοσοκομείο, σχολεία κ.ά.) με ευνοϊκές συνέπειες στη ζωή του πληθυσμού1.

Οι κοινωνικές-οικονομικές αυτές δομές μένουν ουσιαστικά αμετάβλητες σ' όλο το διάστημα που μελετάμε, αν και παρατηρείται αισθητή εξέλιξη σε μια σειρά κοινωνικών ευαισθησιών και νοοτροπιών2. Η εξέλιξη αυτή, στο πεδίο των δημογραφικών συμπεριφορών, μπορεί να συνοψιστεί3 ως εξής: "Φαίνεται, λοιπόν, ότι βρισκόμαστε μπρος σ' έναν πληθυσμό παλιού τύπου, όπου κυριαρχεί η φύση και η πατριαρχία, διαιρεμένο ανάμεσα σε πόλη και χωριά, που τείνει να εξελιχθεί προς την κατεύθυνση ενός πληθυσμού περισσότερο σύγχρονου, πιο ισχυρού απέναντι στη φύση και λιγότερο άκαμπτο στο πεδίο της πατριαρχίας, καθώς και προς μια σχετική πολιτισμική ομογενοποίηση πόλης και υπαίθρου".

Στα πλαίσια των κοινωνικών-οικονομικών αυτών συνθηκών,

__________________________

1. Πλήθος πληροφορίες γι' αυτές τις διαστάσεις και εξελίξεις βρίσκονται στα ακόλουθα κείμενα: Σ. Βλαντής, Ιστορία της Λευκάδος, τόμ. Ι, Αθήνα 1980, Κ. Μαχαιράς, Λευκάς και Λευκάδιοι επί Αγγλικής Προστασίας, ό.π., Ν. Σβορώνος, "Χίοι πρόσφυγες εν Λευκάδι", Αφιέρωμα εις Κ. Ι. Άμαντον, Αθήνα 1940, Π. Ροντογιάννης, Ιστορία της Λευκάδος, τόμ. Ι και ΙΙ, Αθήνα 1980-1982, Μ. Τομαρά-Σιδέρη και Ν. Σιδέρης, "Δομικές αναλλοίωτες και δημογραφικοί μετασχηματισμοί", ό.π. Ειδικότερα για τη νοσολογική κατάσταση στο νησί: Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα", ό.π., και, του ίδιου: "Κοινωνική πρόνοια και περίθαλψη στα Επτάνησα επί Αγγλικής Προστασίας", ανακοίνωση στο Β' Συνέδριο Επτανησιακού Πολιτισμού, Λευκάδα, Σεπτέμβριος 1984.

2. Το ζήτημα της αναντιστοιχίας αυτής ανάμεσα σε οικονομικές-κοινωνικές δομές και κοινωνικές-ιδεολογικές συμπεριφορές συζητιέται στην ανακοίνωση μας "Δομικές αναλλοίωτες και δημογραφικοί μετασχηματισμοί", ό.π., σε σχέση με τη Λευκάδα. Μια ευρύτερη επισκόπηση αυτού του ζητήματος έγινε, στο ίδιο συμπόσιο, από τον εισηγητή Φ. Ηλιού, καθώς και στη συζήτηση που ακολούθησε ανάμεσα στους Φ. Ηλιού, Ν. Σβορώνο και Σπ. Ασδραχά (οι παρεμβάσεις τους θα δημοσιευθούν στα πρακτικά του συμποσίου).

3. Βλ. M. Tomara-Sideris, "Le mouvement de la population", ό.π.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/58.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

η θέση των νέων παρουσιάζει ορισμένα χαρακτηριστικά που έχουν κάποιες επιπτώσεις στην πορεία της νέας γενιάς, Έτσι, π.χ., τα παιδιά υποχρεώνονται να εργάζονται από πολύ μικρή ηλικία1 και να επωμίζονται ευθύνες ενηλίκων μέσα στην οικογένεια (μέριμνα για τα μικρότερα αδέλφια, υποχρέωση των αδελφών να παντρέψουν πρώτα τις αδελφές κ.ά.). Θα δούμε στα συμπεράσματα αυτής της μελέτης την πιθανή σημασία αυτών των καταναγκασμών σε σχέση τόσο με την "υλική" πορεία όσο και με την κοινωνική εικόνα της νέας γενιάς. Ειδικότερα, σε σχέση με τις συνθήκες ζωής στη Λευκάδα στην περίοδο που μελετάμε, παραθέτουμε ορισμένες μαρτυρίες ξένων επισκεπτών. Ο πρώτος είναι ο Άγγλος γιατρός John Hennen2. Ανάμεσα στις άλλες πληροφορίες που δίνει, μερικές είναι ιδιαίτερα χρήσιμες για την κατανόηση του πλαισίου ανάπτυξης και συγκρότησης μιας νέας γενιάς:

"Μια λίμνη με λιμνάζοντα νερά σχηματίζεται κάθε χρόνο σε μια κοιλάδα δυο περίπου λεύγες μακριά από την πόλη, προς το νότο" (σ. 355).

"(Το νησάκι Κάλαμος) έχει μετατραπεί σε καταφύγιο των προσφύγων από την ηπειρωτική χώρα" (σ. 360).

"Τα χωριά, στο βόρειο μέρος του νησιού, είναι κατά κανόνα πιο υγιεινά από αυτά που βρίσκονται στα νότια και νοτιοανατολικά" (σ. 366).

"Η (πόλη) Αμαξική [...] αριθμεί περίπου 1400 σπίτια, σε καθένα μένουν κατά μέσο όρο 4,5 άτομα, δηλαδή σύνολο 6.000 ψυχές. Η πόλη είναι σε ελεεινή κατάσταση, το κύριο υλικό για τα σπίτια είναι το ξύλο. Υπάρχει μια ανεκτή οδός που διατρέχει την πόλη σ' όλο της το μήκος κι έχει μέγιστο πλάτος περίπου 15 πόδια. Οι άλλοι δρόμοι όμως είναι κακοί, στενοί, ακανόνιστοι και εξαιρετικά βρώμικοι. [...]

__________________________

1. Βλ. π.χ. Clon Stéphanos, ό.π., σ. 487.

2. Βλ. Hennen, Sketches of the Medical Topography of the Mediterranean Comprising an Account of Gibraltar, the Ionian Islands, and Malta, Λονδίνο 1830.

Σελ. 58
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 39
    4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

    Λευκάδα "μπάρμπας" και "θεια"), στην ανατροφή του παιδιού (υλική μέριμνα και πολιτισμική διαμόρφωση), ήταν κάθε άλλο παρά περιορισμένη. Γενικό φαινόμενο είναι και ο καθημερινός συγχρωτισμός όλων των γενεών.

    Η αυστηρότητα και σαφήνεια των αλληλεγγυοτήτων (πλέγματα υποχρεώσεων, αλλά και δίκτυα κοινωνικής υποστήριξης) στα πλαίσια τόσο της στενής όσο και της ευρείας οικογενειακής ομάδας είναι, λοιπόν, μια από τις θεμελιώδεις συντεταγμένες της βιοτικής πορείας της γενιάς που θα παρακολουθήσουμε.

    5. Εξώγαμες γεννήσεις

    Δείκτης της έντασης και της υφής των κοινωνικών καταναγκασμών, αλλά και των αντιστάσεων απέναντι σ' αυτούς τους καταναγκασμούς, οι εξώγαμες γεννήσεις, βαραίνουν βέβαια στην εξέλιξη των νέων ατόμων με δύο τουλάχιστον τρόπους: πρώτο, προσδιορίζοντας άμεσα την κοινωνική υποστήριξη η απόρριψη και του γεννήτορα και του παιδιού. Οι συνθήκες ανατροφής και ανάπτυξης του παιδιού, αλλά και αυτές οι πιθανότητες επιβίωσής του επηρεάζονται άμεσα από τη νομιμότητα ή μη του νεογέννητου· δεύτερο, παραπέμποντας στις συνθήκες που καθορίζουν αυτή τη στάση υποστήριξης, ανοχής ή απόρριψης του εξώγαμου παιδιού - συνθήκες κοινωνικές και πολιτισμικές, που δεν περιορίζουν τις εκδηλώσεις τους μόνο σ' αυτή τη συγκεκριμένη στάση, αλλά καθορίζουν και το συνολικό πεδίο όπου καλείται να πορευθεί κοινωνικά το νέο άτομο.

    Σε γενικές γραμμές, το ποσοστό των εξώγαμων τέκνων αποτελεί μια ένδειξη-εκτίμηση του βαθμού αναντιστοιχίας ανάμεσα στην ερωτική επιθυμία, από τη μια, και το θεσμικό πλαίσιο της ερωτικής ζωής, από την άλλη. Σημειώνεται, ωστόσο, ότι η ερωτική αυτή επιθυμία δεν είναι πάντοτε αμοιβαία. Απ' ό,τι φαίνεται, συχνά οι ισχυροί του καιρού χρησιμοποιούσαν τη δύναμή τους για την ικανοποίηση των δικών τους επιθυμιών και σ' αυτό τον τομέα -σε βάρος βέβαια της γυναίκας, που, μη έχοντας και εύκολη τη λύση της άμβλωσης, βρισκόταν τελικά μητέρα ενός