Συγγραφέας:Σιδέρης, Νίκος
 
Τομαρά - Σιδέρη, Ματούλα
 
Τίτλος:Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
 
Υπότιτλος:Η δημογραφική τύχη της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:4
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:231
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αιώνας
 
Περίληψη:
Η συγκρότηση μιας νέας γενιάς στην Ελλάδα, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αποτελεί το αντικείμενο αυτής της ιστορικής δημογραφικής και νοσολογικής μελέτης. Η έρευνα αναπτύσσεται σε δύο μέρη: Πρώτο, σε ένα επίπεδο μικροδημογραφικό. Χώρος της έρευνας είναι το νησί της Λευκάδας, χρόνος της το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Στόχος της είναι η ανάλυση της λεπτής υφής των μηχανισμών συγκρότησης μιας νέας γενιάς και της ένταξής της στο πλέγμα των προηγούμενων και επόμενων γενεών. Δεύτερο, σε ένα επίπεδο μακροδημογραφικό. Εδώ επιχειρείται η επισήμανση της θέσης της νεότητας μέσα στο πλέγμα των γενεών στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο του 19ου αιώνα. Οι διαθέσιμες απογραφές επιτρέπουν την ανασύσταση της πυραμίδας των ηλικιών σε περιφερειακό και συνολικό επίπεδο. Οι διαχρονικές συγκρίσεις επιτρέπουν την εκτίμηση του ειδικού βάρους της νεότητας μέσα στη δημογραφική δομή και δυναμική. Οι συγχρονικές συγκρίσεις αναδείχνουν τις περιφερειακές ανισότητες. Η ανάλυση εδώ συμπεριλαμβάνει και την απαρτίωση των μακροδημογραφικών παρατηρήσεων και των μικροδημογραφικών μηχανισμών σε ένα ολικό μοντέλο δομής και δυναμικής του ελλαδικού πληθυσμού και της θέσης της νεότητας μέσα σε αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.67 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 46-65 από: 234
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/46.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

έκθετα παιδιά. Πραγματικά, παράλληλα με την απουσία συμβάντων, θα μπορούσαμε ίσως να έχουμε, σε κάποιες περιπτώσεις, είτε αναγνώριση του παιδιού, είτε υιοθεσία, είτε με κάποιο άλλο τρόπο (π.χ. παρατσούκλι) απόδοση επωνύμου, που εμπόδισε τον εντοπισμό του θανάτου η του γάμου αυτών των ατόμων.

6. Εποχή γέννησης

Εκτός από τις ενδεχόμενες επιδράσεις της στην κατανομή των κινδύνων αρρώστιας (ή και θανάτου) και στη διαθεσιμότητα της γονεϊκής μέριμνας, η εποχιακή κίνηση των συλλήψεων και γεννήσεων μας πληροφορεί έμμεσα και για τις νοοτροπίες της εποχής, ένα δηλαδή από τα καίρια στοιχεία που συγκροτούν το πλαίσιο υποδοχής της νέας γενιάς.

Ο πίνακας 5 απεικονίζει την εποχιακή κατανομή των συλλήψεων και γεννήσεων στα 1823. Παρατηρούμε ότι οι γεννήσεις κάθε άλλο παρά τυχαία κατανέμονται μέσα στο χρόνο. Αντίθετα, οι τοκετοί επέρχονται προνομιακά στους μήνες που χαρακτηρίζονται από περιορισμό των αγροτικών εργασιών (ιδίως το χειμώνα) , ενώ η συχνότητα τους μειώνεται κατά πολύ στους μήνες που χαρακτηρίζονται από φόρτο αγροτικών εργασιών. Όταν τα χωράφια απαιτούν χέρια και χρόνο, τα βρέφη είναι μάλλον ανεπιθύμητα. Όπως είναι αναμενόμενο, η τάση αυτή είναι πιο έκδηλη στα χωριά1.

Αλλιώς διατυπωμένη, από την άποψη των νηπίων δηλαδή, η κατανομή αυτή υποδηλώνει ότι, κατά κανόνα, τα νεογέννητα έρχονται στον κόσμο σε μια εποχή που τείνει να τους εξασφαλίζει, για τους πρώτους μήνες της ζωής τους, την παρουσία και τη διαθεσιμότητα της γονεϊκής μέριμνας, γεγονός που μόνο ευνοϊκές συνέπειες μπορεί να έχει.

__________________________

1. Στον Clon Stéphanos (ό.π., σ. 433-435) ανευρίσκουμε τις ίδιες κανονικότητες για το σύνολο του ελλαδικού χώρου (1864-1878), καθώς και την υπενθύμιση ότι παρόμοιες καμπύλες αντιστοιχούν και σε άλλες χώρες της Ευρώπης, ιδιαίτερα στην Ιταλία.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/47.gif&w=600&h=393 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Εποχιακή κίνηση των γεννήσεων, 1823

Συλλήψεις

Απρ.

Μάιος

Ιούν.

Ιούλ.

Αύγ.

Σεπτ.

Οκτ.

Νοέμ.

. Δεκ.

Ιαν.

Φεβρ.

Μάρτ.

Γεννήσεις

Ιαν.

Φεβρ.

Μάρτ.

Απρ.

Μάιος

Ιούν.

Ιούλ.

Αύγ.

Σεπτ.

Οκτ.

Νοέμ.

Δεκ.

Σύνολο

ΠΟΛΗ

Αριθμός Αριθμός ανά ημέρα

Αναλογικός αριθμός

22 0.71 152

16

0.57 122

15 0.48 103

10 0.33 71

11 0.36

77

5

0.17 36

14 0.45 96

9

0.29 62

14 0.47

101

17

0.55 118

23 0.77 165

14

0.45 96

170 5.60 1.200

ΧΩΡΙΑ

Αριθμός Αριθμός ανά ημέρα Αναλογικός αριθμός

39 1.26 103

40 1.43

117

45 1.45 119

32 1.07

88

30

0.97 79

12 0.40 33

27 0.87 71

24 0.77 63

35 1.17 96

52 1.68

138

56

1.87

153

53 1.71 140

445 14.65 1.200

ΣΥΝΟΛΟ

Αριθμός Αριθμός ανά ημέρα

Αναλογικός αριθμός

61

1.97 117

56

2.00 119

60 1.94 115

42 1.40 83

41

1.32

78

17 0.57 34

41

1.32

78

33 1.07 63

49 1.63

97

69 2.23 132

79 2.63 156

67

2,16

128

615*

20.24

1.200

(* 5 πράξεις χωρίς ακριβή ημερομηνία)

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/48.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Οι νοοτροπικές λοιπόν δομές που υποβαστάζουν την εποχιακή κατανομή των γεννήσεων υποδηλώνουν: πρώτο, ότι και οι εκούσιες δημογραφικές δραστηριότητες είναι δέσμιες του κύκλου της σοδειάς, αλλά και, δεύτερο, ότι συνεπάγονται μια ρύθμιση σ' αυτόν τον τομέα, η οποία είναι όχι μόνο συμβατή με τις απαιτήσεις των αγροτικών εργασιών, αλλά και ευνοϊκή για την επιβίωση του παιδιού1.

7. Ονοματοδοτικές συμπεριφορές

Η επιλογή των βαφτιστικών ονομάτων ως συλλογικό φαινόμενο αποτελεί έναν ευαίσθητο δείκτη των πολιτισμικών δομών, της υποδοχής των ιστορικών συμβάντων στο πεδίο των κοινωνικών ευαισθησιών, καθώς και των μικροκοινωνιολογικών φαινομένων που χαρακτηρίζουν τη λειτουργία του οικογενειακού φαντασιακού.

Σε σχέση με τη γενιά του 1823, οι ονοματοδοτικές συμπεριφορές που αποτελούν τμήμα της αφετηριακής της προικοδότησης επιτρέπουν μια σειρά από συμπεράσματα.

α. ΟΝΟΜΑΤΑ ΑΓΟΡΙΩΝ. Ας δούμε πρώτα τι συμβαίνει στην περίπτωση των αγοριών,

Ο πίνακας 6 εικονίζει τα ποσοτικά δεδομένα του ζητήματος.

__________________________

1. Εκτός από τη διόλου αμελητέα επίδραση της γονεϊκής παρουσίας ή απουσίας στην ψυχική ανάπτυξη του παιδιού, οι ευνοϊκές επιπτώσεις αυτής της διαθεσιμότητας της μητρικής, ιδίως, μέριμνας είναι σημαντικές και στο πεδίο της βιολογικής επιβίωσης. Πραγματικά, στην εποχή που αναφερόμαστε, η παρουσία της μητέρας στους πρώτους μήνες της ζωής του βρέφους σημαίνει, κατά κανόνα, και θηλασμό του παιδιού. Και ο θηλασμός συσχετίζεται έντονα με την επιβίωση του βρέφους, ιδιαίτερα σε σπίτια δίχως τρεχούμενο νερό και εγκαταστάσεις αποχέτευσης, όπως τα περισσότερα στη Λευκάδα και στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Σχετικά με αυτό το ζήτημα, βλ. W. Ρ Butz, J.-Ρ. Habicht και J. Davanzo, "Environmental Factors in the Relationship between Breastfeeding and Infant Mortality: The Role of Sanitation and Water in Malaysia", American Journal of Epidemiology, 1984, τχ. 119, σ. 516-525.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/49.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 6

Ονόματα αγοριών, 1823

Αριθμός βαπτ.

Αριθμός ονομ.

Βαπτ./Ονόμ.

Πόλη

Χωριά

116

246

61

60

1.90

4.10

Παρατηρούμε ότι στα χωριά, αν και ο αριθμός ονοματοδοτικών συμβάντων είναι διπλάσιος από αυτόν της πόλης, το ρεπερτόριο των χρησιμοποιούμενων ονομάτων δεν είναι πλουσιότερο. To φαινόμενο αυτό είναι αναμενόμενο, γιατί υπάρχει, και στα χωριά και στην πόλη, η τάση πόλωσης των ονοματοδοτικών επιλογών γύρω από ορισμένα κυρίαρχα ονόματα1, Συνεπώς, o λόγος "βαπτίσεις προς ονόματα" είναι απρόσφορο μέτρο στον τομέα της σύγκρισης του βαθμού ποικιλίας, άρα και ελευθερίας που χαρακτηρίζει τις ονοματοδοτικές συμπεριφορές σε κάθε πολιτισμική περιοχή,

Μια λεπτομερέστερη ανάλυση μας δείχνει ότι:

- Στην πόλη, 1 στα 2 παιδιά (ακριβώς 50 στα 100) βαφτίζεται παίρνοντας ένα από τα ακόλουθα 5 κυρίαρχα ονόματα: Ιωάννης, Νικόλαος, Γεώργιος, Δημήτριος, Σπυρίδων.

- Στα χωριά, αντίστοιχα, το 43% των παιδιών (102 στα 236) παίρνει ένα από τα ακόλουθα 5 κυρίαρχα ονόματα: Ιωάννης, Νικόλαος, Δημήτριος, Σπυρίδων, Παναγιώτης. Συνεπώς:

- Στα χωριά, η ελευθερία επιλογών φαίνεται σχετικά μεγαλύτερη, μια και τα 5 κυρίαρχα ονόματα καλύπτουν μικρότερο μέρος του συνολικού πεδίου των ονοματοδοτικών επιλογών (43% έναντι 50% στην πόλη).

- Στον τομέα των κυρίαρχων ονομάτων, που αντιπροσωπεύουν και τον πυρήνα του ονοματοδοτικού σκελετού του νησιού,

__________________________

1. Βλ. γι' αυτά τα ζητήματα τη μελέτη της Μ. Τομαρά-Σιδέρη, "Ονοματοδοτικές συμπεριφορές στη Λευκάδα στον 19ο αι." Τα Ιστορικά, τχ. 2, Δεκέμβρης 1984, Αθήνα, σ. 279-316.

4

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/50.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

η συγγένεια των προτιμήσεων ανάμεσα σε πόλη και χωριά είναι καταφανής (4 στα 5 κυρίαρχα ονόματα είναι κοινά και στους δύο αυτούς χώρους).

Και μια παρατήρηση, που παραπέμπει σε μια διαφοροποίηση ανάμεσα στην πόλη και στα χωριά: Η απόδοση διπλού (και, σε μια περίπτωση, τριπλού) ονόματος στο παιδί, συνήθεια που μετά το 1830 θα πάρει μαζικές διαστάσεις στο νησί1, είναι πολύ πιο συχνή στην πόλη (16 φορές σε 100 βαπτίσεις) απ' ό,τι στα χωριά (10 φορές σε 236 βαπτίσεις).

Η εξήγηση αυτής της διαφοράς φαίνεται μάλλον εύκολη: Η απόδοση διπλού ή τριπλού ονόματος στη βάπτιση είναι συνήθεια σαφώς δυτική. Και η ξένη παρουσία και επιρροή είναι ισχυρότερη στην πόλη2.

Τέλος, σε σχέση με μια άλλη πολιτισμική διάσταση, δηλαδή την προέλευση των ονομάτων, παρατηρούμε ότι:

- Τα θρησκευτικά ονόματα αντιπροσωπεύουν στην πόλη το 80% του ρεπερτορίου. Το ίδιο ακριβώς ποσό ανευρίσκουμε και στα χωριά.

- Τα προερχόμενα από την αρχαιότητα ονόματα αντιπροσωπεύουν το 18% του συνόλου στην πόλη και το 13.3% στα χωριά.

- Τα άλλα, τέλος, ονόματα αντιπροσωπεύουν το 2% του συνόλου στην πόλη και το 6.7% στα χωριά.

Συνολικά, λοιπόν, στον τομέα των πολιτισμικών αναφορών που παραπέμπουν τα ονόματα, πόλη και χωριά εμφανίζουν παρεμφερή εικόνα, όπου δεσπόζει το θρησκευτικό στοιχείο κατά τρόπο αποφασιστικό.

β. ΟΝΟΜΑΤΑ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ. Ας δούμε τώρα τι συμβαίνει στα κορίτσια (πίν. 7).

__________________________

1. Γι' αυτό το ζήτημα, αναλυτικές πληροφορίες βρίσκονται στη μελέτη της Μ. Τομαρά-Σιδέρη, "Δυτικές επιδράσεις στο πεδίο των ονοματοδοτικών συμπεριφορών στα Επτάνησα", ανακοίνωση στο Β' Συνέδριο 'Επτανησιακού Πολιτισμού, Λευκάδα, 3-8 Σεπτέμβρη του 1984.

2. Στο ίδιο.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/51.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 7

Ονόματα κοριτσιών, 1823

Αριθμ. βαπτ Αριθμ. όνομ. Βαπτ./Ονόμ

Πόλη 80 47 1.70

Χωριά 217 64 3.39

(Σημείωση: Λέγοντας "αριθμός βαπτίσεων" εννοούμε κι εδώ, όπως και στην περίπτωση των αγοριών, όχι τον αριθμό ατόμων που βαφτίστηκαν, αλλά τον αριθμό ονομάτων που δόθηκαν, λαβαίνοντας υπόψη και το ότι συχνά ένα παιδί παίρνει δυο ονόματα.)

Παρατηρούμε και εδώ ότι, αν και ο αριθμός βαπτίσεων είναι σχεδόν τριπλάσιος στα χωριά σε σχέση με την πόλη, το ρεπερτόριο των ονομάτων είναι μεν ευρύτερο, άλλα μονό κατά 36 % σε σχέση με την πόλη. Έχουμε, δηλαδή, και εδώ την εκδήλωση του φαινομένου της πόλωσης, αλλά ήδη επισημαίνεται ότι η τάση είναι να χρησιμοποιείται στα χωριά ρεπερτόριο ονομάτων κοριτσιών ευρύτερο από αυτό της πόλης.

Σε σχέση με τα 5 κυρίαρχα ονόματα, βρίσκουμε ότι:

- Στην πόλη, 4 στα 10 κορίτσια παίρνουν ένα από τα ακόλουθα ονόματα: Αναστασία, Κατερίνα, Ελένη, Αλεξάνδρα και (ισοψηφούν με 2 περιπτώσεις το καθένα) Μαύρα ή Άννα ή Μαρία.

- Στα χωριά βρίσκουμε ξανά ότι 4 στα 10 κορίτσια παίρνουν ένα από τα ακόλουθα ονόματα: Αναστασία, Κατερίνα, Ελένη, Μαρία, Ακριβή.

Επισημαίνουμε, λοιπόν, και εδώ την τάση ύπαρξης ενός κοινού ονοματολογικού πυρήνα που αντιστοιχεί στα κυρίαρχα ονόματα σ' ολόκληρο το νησί -αν και η τάση αυτή είναι σχετικά λιγότερο έκδηλη στην περίπτωση των κοριτσιών (3 στα 5 κυρίαρχα ονόματα κοινά) απ' ό,τι στ' αγόρια.

Και στα κορίτσια η συχνότητα των διπλών ονομάτων είναι μεγαλύτερη στην πόλη (7 φορές στις 73 βαπτίσεις) απ' ό,τι στα χωριά (6 φορές στις 211 βαπτίσεις).

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/52.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Τέλος, σε σχέση με την προέλευση των ονομάτων, βρίσκουμε ότι:

- Τα θρησκευτικά ονόματα αντιπροσωπεύουν στην πόλη το 62% του συνόλου (29 στα 47), ενώ στα χωριά το ποσοστό αυτό είναι αισθητά μικρότερο (33 στα 64, δηλαδή 52% του συνόλου).

- Τα αρχαία ονόματα είναι περιθωριακά (2 στα 47 στην πόλη, 1 στα 64 στα χωριά).

- Τα άλλα ονόματα αντιπροσωπεύουν 34% του συνόλου στην πόλη και 47% του συνόλου στα χωριά. Εδώ ακριβώς συναντούμε την αντίθετη εικόνα απ' αυτήν που παρουσιάζεται στα θρησκευτικά ονόματα.

γ. ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ. Αν συγκρίνουμε και τις τέσσερις κατηγορίες (αγόρια-κορίτσια σε πόλη η χωριά) παρατηρούμε ότι:

- Το ρεπερτόριο των ονομάτων τείνει να είναι πλουσιότερο στην περίπτωση των κοριτσιών και στα χωριά.

- Η πόλωση γύρω από τα κυρίαρχα ονόματα είναι περίπου ισότιμη, με τάση ενίσχυσής της στην περίπτωση των αγοριών της πόλης.

- Υπάρχει, παρά τις διαφορές, ένας κοινός ονοματολογικός σκελετός σε ολόκληρο το νησί.

- Η μεγαλύτερη χρήση διπλών (δυτικής άρα επίδρασης) ονομάτων στην πόλη είναι πιο έντονη στα αγόρια.

- Τα αρσενικά ονόματα έχουν προέλευση μονολιθικά θρησκευτική (και δευτερευόντως από την αρχαιότητα), ενώ στα κορίτσια ισχυρότατη είναι, ιδιαίτερα στα χωριά, η παρουσία "άλλων" ονομάτων, που εκφράζουν αξίες υλικές (π.χ. Χρύσα), ή ηθικές (π.χ. Αρετή), ή αισθητική-φυσική ομορφιά (π.χ. Πανώρια, Ρόδω), ή ευχή (π.χ. Καλομοίρα).

Συνολικά, λοιπόν, τα αρσενικά ονόματα τείνουν να επιλέγονται με κύρια πρόθεση τη διαιώνιση του συμβολικού κεφαλαίου της οικογένειας, όπου δεσπόζει η εθνική-θρησκευτική αναφορά, ενώ στην περίπτωση των κοριτσιών αυτή η σκοπιμότητα είναι πιο

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/53.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

περιορισμένη και αφήνεται πολύ περισσότερος χώρος σ' ένα πιο ελεύθερο παιχνίδισμα του κοινωνικού φαντασιακού1,

8. Απώλεια των γονέων

Ένα συμβάν που συνήθως βαραίνει, τόσο στο υλικό όσο και στο φαντασιακό πεδίο, στη βιοτική πορεία και στην προσωπική συγκρότηση του παιδιού είναι και η φυσική απώλεια των γονέων. Βέβαια, στην εποχή που αναφερόμαστε, η σχετική διαθεσιμότητα εναλλακτικών οιονεί γονεϊκών μορφών (μεγαλύτερα αδέλφια, παππούδες ή γιαγιάδες, θείοι-θείες, και άλλοι συγγενείς) μπορεί να θεωρείται δεδομένη. Δεδομένη επίσης μπορεί να θεωρηθεί και η πολιτισμική προετοιμασία του παιδιού (και των πρωτογενών ή δευτερογενών κοινωνικών ομάδων στις οποίες εντάσσεται) για ένα τέτοιο ενδεχόμενο: Η καθημερινή παρουσία του θανάτου, ως εμπειρία ή φάσμα, αποτελεί συστατικό στοιχείο της συγκρότησης, τόσο στο επίπεδο των εικόνων για τη ζωή και τον κόσμο όσο και στο επίπεδο της πραγματικής λειτουργίας των κοινωνικών ομάδων. Ωστόσο, όποια κι αν είναι η συμβολή των διαπροσωπικών και πολιτισμικών πηγών υποστήριξης στη διαδικασία του πένθους και, στη συνέχεια, στη λειτουργία του παιδιού με δεδομένη την απώλεια του γονέα, το βίωμα και η πραγματική κατάσταση που αντιστοιχεί στην ορφάνια δεν μπορεί παρά να θεωρηθεί ως πρόσθετη καταπόνηση που πλήττει το παιδί.

Όσο κι αν η απουσία ονομαστικών καταλόγων δεν επιτρέπει μια αναλυτική και πλήρη επισκόπηση των διαστάσεων της ορφάνιας, οι πληροφορίες που προκύπτουν από την παρακολούθηση της κοόρτης μάς επιτρέπουν κάποιες αδρές εκτιμήσεις σχετικά με τη συχνότητα και τις μορφές αυτού του φαινομένου. Λέμε ότι οι εκτιμήσεις αυτές είναι αδρές και προσεγγιστικές μονάχα γιατί η πηγή των πληροφοριών μας είναι διαβλητή, δεν είναι δηλαδή

__________________________

1. Για λεπτομερέστερη συζήτηση αυτής της διάκρισης, που αφορά τη λειτουργική εικόνα του αρσενικού και του θηλυκού στο πεδίο της ονοματοδοσίας, βλ. Μ. Τομαρά-Σιδέρη, ό. π., Τα Ιστορικά, τχ. 2, σ. 297-316.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/54.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

εγγυημένα απαλλαγμένη από παραλείψεις, των οποίων και την πιθανή έκταση και την ενδεχόμενη συστηματικότητα αγνοούμε (στην παρούσα τουλάχιστον φάση της έρευνας μας),

Η μαρτυρία που χρησιμοποιούμε είναι η εξής: Στις πράξεις θανάτου, γάμου ή γέννησης παιδιών, που αφορούν τα μέλη της γενιάς αναφοράς, κατά κανόνα (με πόσες όμως και τι είδους παραλείψεις η εξαιρέσεις;) αναγράφεται και το αν ο πατέρας του παιδιού έχει πεθάνει. Η τυπική φόρμουλα είναι "Τάδε (γιος ή κόρη) του ποτέ Δείνα" ή "Τάδε (γιος ή κόρη) του τώρα ποτέ Δείνα". Παρόμοια μνεία σχετική με τη μητέρα δεν συναντιέται.

Με βάση, λοιπόν, αυτά τα στοιχεία μπορούμε να επιχειρήσουμε μια αδρή εκτίμηση της συχνότητας της ορφάνιας στη διάρκεια της νεότητας των ανθρώπων της εποχής. Εμφανώς, στο μέτρο που υπάρχουν προβλήματα ως προς την αξιοπιστία της αναγραφής, αυτά είναι μιας και μόνο μορφής: παράλειψη. Κατά συνέπεια, τα μεγέθη που προκύπτουν από την ανάλυση των δεδομένων μας μπορούν να θεωρηθούν έγκυρες εκτιμήσεις του ελάχιστου επιπέδου του πραγματικού φαινομένου.

Για τον υπολογισμό αυτού του minimum αξιοποιούμε τα στοιχεία του πίνακα 8:

ΠΙΝΑΚΑΣ 8

"Αναφερόμενη απώλεια του πατέρα - Γενιά τον 1823

Ηλικία (έτη)

Πόλη

Χωριά

Σύνολο

0-4

0

1

1

5-9

0

0

0

10-14

2

3

5

15-19

3

12

15

20-24

9

24

33

0-24

14

40

54

Ο αριθμός των πράξεων (γέννησης, γάμου, θανάτου) που αποτέλεσαν το δείγμα μας είναι συνολικά 274. Συνεπώς:

- Τουλάχιστον 54 στα 274 μέλη της γενιάς του 1823

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/55.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

γνωρίζουν την ορφάνια από πατέρα στη διάρκεια της νεότητας τους, δηλαδή ένα ποσοστό της τάξης του 19.7%,

- Πριν από το 10ο γενέθλιο η αναφερόμενη απώλεια του πατέρα είναι γεγονός οριακό.

- Μεταξύ 10 και 14 ετών η συχνότητα αυτής της απώλειας αρχίζει να ανέρχεται.

- Είναι ήδη υπολογίσιμη στην ηλικία 15-19 ετών. Το ποσοστό της ορφάνιας εδώ είναι της τάξης του 11% (15 θάνατοι πατέρα προς 137 πράξεις που αφορούν τους επιζώντες στο 15ο γενέθλιο) τουλάχιστον.

- Στην ηλικία άλλωστε των 20-24 ετών, η ορφάνια αφορά το 24.4 % τουλάχιστον των επιζώντων μελών της κοόρτης για τα οποία έχουμε κάποια αναφορά (γάμος, γέννηση παιδιού ή θάνατος).

Συμπερασματικά, λοιπόν, τουλάχιστον 1 στα 5 μέλη της νέας γενιάς γνωρίζει την ορφάνια στη διάρκεια της νεότητας του, αν και η απώλεια του πατέρα, κατά κανόνα, τείνει να επέρχεται μετά την ηλικία των 15 ετών. Μια και οι γυναίκες και πιο νέες παντρεύονται και πιο μακρόβιες είναι, μπορούμε να υποθέσουμε ότι η απώλεια της μητέρας στη διάρκεια της νεότητας θα ήταν μάλλον λιγότερο συχνή.

Και μια άλλη διατύπωση του ίδιου αποτελέσματος: Η μεγάλη πλειοψηφία των νέων ατόμων φτάνει στο τέλος της (με τα σημερινά κριτήρια) εφηβικής της ζωής έχοντας κατά κανόνα και τους δυο γονείς σε ζωή1.

__________________________

1. Συγκριτικά στοιχεία για τον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο δεν διαθέτουμε. Έμμεσες συγκρίσεις θα μπορούσαν να γίνουν με βάση το προσδόκιμο επιβίωσης. Υπολογίζουμε (βλ. παρακάτω, Κεφ. Β', VI) ότι το προσδόκιμο επιβίωσης στη γέννηση ήταν, στη Λευκάδα του 1823, ασυνήθιστα υψηλό, (της τάξης των 50 ετών). Για να φτάσει σ' αυτά τα επίπεδα σε ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο θα χρειαστεί να περάσει ένας περίπου αιώνας, να φτάσουμε δηλ. στον μεσοπόλεμο. Στο μέτρο λοιπόν που (αν θεωρήσουμε συγκρίσιμη την ηλικία τεκνοποιίας στη Λευκάδα με αυτήν του υπόλοιπου ελλαδικού χώρου στα 1823) η πιθανότητα θανάτου του πατέρα αντανακλά τα επίπεδα του προσδόκιμου επιβίωσης, μπορούμε να πούμε ότι η ορφάνια ήταν τότε λιγότερο συχνό φαινόμενο στη Λευκάδα από ό,τι στην υπόλοιπη Ελλάδα.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/56.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

9. Λοιπές διαστάσεις της αφετηριακής προικοδότησης

Από τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν την αφετηριακή προικοδότηση της γενιάς του 1823, σε ατομικό ή συλλογικό επίπεδο, ορισμένα δεν εξετάστηκαν ακόμη. Μερικά από αυτά και ξεφεύγουν από τα πλαίσια μιας δημογραφικής προσέγγισης και έχουν, λίγο ή πολύ, μελετηθεί αλλού. Για τις κοινωνικές-οικονομικές δομές π.χ., που χαρακτηρίζουν την κοινωνία του νησιού στο σύνολο της,, αρκούμαστε να σημειώσουμε ότι πρόκειται για μια παραδοσιακή κοινωνία όπου κυριαρχεί η αγροτική οικονομία (με προκαπιταλιστικές μορφές στις σχέσεις παραγωγής και όχι λίγα αρχαϊκά στοιχεία στον τομέα των παραγωγικών δυνάμεων). Η πατριαρχία είναι το δεσπόζον στοιχείο στις κοινωνικές νοοτροπίες, αλλά πατριαρχία μεσογειακού τύπου, όπου δηλαδή η πατρική/ανδρική αναφορά και εξουσία είναι ο μείζων κανόνας και καταναγκασμός, αλλά η άσκηση της οικογενειακής εξουσίας και η διαχείριση "των του οίκου" κατά κανόνα βρίσκονται στα χέρια της (εξιδανικευμένης και υπερπροστατευτικής) μητέρας. Η θρησκεία είναι ένα καθοριστικό στοιχείο συνοχής του κοινωνικού ιστού, αν και η αυθεντικότητα των θρησκευτικών πεποιθήσεων των Λευκαδίων της εποχής δεν ήταν αυταπόδεικτη στα μάτια όλων1. Οι δημογραφικές συμπεριφορές είναι αυτές που χαρακτηρίζουν τους πληθυσμούς "παλιού τύπου". Για τις πολιτικές-διοικητικές δομές, τέλος, αξίζει να σημειώσουμε τη μακρόχρονη δυτική κυριαρχία: Αυτή συνοδεύεται από μια αξιόλογη παράδοση διοικητικής τάξης στο νησί, από την -έστω και λειψή- αναφορά στην πολιτική υπευθυνότητα των κατοίκων (βουλή, εκλογές, τύπος κ.ά.) και την αίσθηση της ύπαρξης του νόμου (σύνταγμα Ιονίου Κράτους κ.τ.ό.) -και 

__________________________

1. Αυτή είναι π.χ. η γνώμη που διατυπώνεται στο μνημόνιο (του 1798), Casimir Rostan, "Mémoire sur les isles ci-devant vénitiennes (Ioniennes)", Archives du Ministère des Affaires Etrangères, Mémoires et Documents, τόμ. 37, f. 245-250. παρόμοια μιλά για το ζήτημα αυτό και ο Άγγλος γιατρός J. Hennen (βλ. παρακάτω).

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/57.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

συμπληρώνεται, στην περίοδο που μελετάμε, με μια σειρά από μέτρα κοινωνικής και εκπαιδευτικής πολιτικής (νοσοκομείο, σχολεία κ.ά.) με ευνοϊκές συνέπειες στη ζωή του πληθυσμού1.

Οι κοινωνικές-οικονομικές αυτές δομές μένουν ουσιαστικά αμετάβλητες σ' όλο το διάστημα που μελετάμε, αν και παρατηρείται αισθητή εξέλιξη σε μια σειρά κοινωνικών ευαισθησιών και νοοτροπιών2. Η εξέλιξη αυτή, στο πεδίο των δημογραφικών συμπεριφορών, μπορεί να συνοψιστεί3 ως εξής: "Φαίνεται, λοιπόν, ότι βρισκόμαστε μπρος σ' έναν πληθυσμό παλιού τύπου, όπου κυριαρχεί η φύση και η πατριαρχία, διαιρεμένο ανάμεσα σε πόλη και χωριά, που τείνει να εξελιχθεί προς την κατεύθυνση ενός πληθυσμού περισσότερο σύγχρονου, πιο ισχυρού απέναντι στη φύση και λιγότερο άκαμπτο στο πεδίο της πατριαρχίας, καθώς και προς μια σχετική πολιτισμική ομογενοποίηση πόλης και υπαίθρου".

Στα πλαίσια των κοινωνικών-οικονομικών αυτών συνθηκών,

__________________________

1. Πλήθος πληροφορίες γι' αυτές τις διαστάσεις και εξελίξεις βρίσκονται στα ακόλουθα κείμενα: Σ. Βλαντής, Ιστορία της Λευκάδος, τόμ. Ι, Αθήνα 1980, Κ. Μαχαιράς, Λευκάς και Λευκάδιοι επί Αγγλικής Προστασίας, ό.π., Ν. Σβορώνος, "Χίοι πρόσφυγες εν Λευκάδι", Αφιέρωμα εις Κ. Ι. Άμαντον, Αθήνα 1940, Π. Ροντογιάννης, Ιστορία της Λευκάδος, τόμ. Ι και ΙΙ, Αθήνα 1980-1982, Μ. Τομαρά-Σιδέρη και Ν. Σιδέρης, "Δομικές αναλλοίωτες και δημογραφικοί μετασχηματισμοί", ό.π. Ειδικότερα για τη νοσολογική κατάσταση στο νησί: Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα", ό.π., και, του ίδιου: "Κοινωνική πρόνοια και περίθαλψη στα Επτάνησα επί Αγγλικής Προστασίας", ανακοίνωση στο Β' Συνέδριο Επτανησιακού Πολιτισμού, Λευκάδα, Σεπτέμβριος 1984.

2. Το ζήτημα της αναντιστοιχίας αυτής ανάμεσα σε οικονομικές-κοινωνικές δομές και κοινωνικές-ιδεολογικές συμπεριφορές συζητιέται στην ανακοίνωση μας "Δομικές αναλλοίωτες και δημογραφικοί μετασχηματισμοί", ό.π., σε σχέση με τη Λευκάδα. Μια ευρύτερη επισκόπηση αυτού του ζητήματος έγινε, στο ίδιο συμπόσιο, από τον εισηγητή Φ. Ηλιού, καθώς και στη συζήτηση που ακολούθησε ανάμεσα στους Φ. Ηλιού, Ν. Σβορώνο και Σπ. Ασδραχά (οι παρεμβάσεις τους θα δημοσιευθούν στα πρακτικά του συμποσίου).

3. Βλ. M. Tomara-Sideris, "Le mouvement de la population", ό.π.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/58.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

η θέση των νέων παρουσιάζει ορισμένα χαρακτηριστικά που έχουν κάποιες επιπτώσεις στην πορεία της νέας γενιάς, Έτσι, π.χ., τα παιδιά υποχρεώνονται να εργάζονται από πολύ μικρή ηλικία1 και να επωμίζονται ευθύνες ενηλίκων μέσα στην οικογένεια (μέριμνα για τα μικρότερα αδέλφια, υποχρέωση των αδελφών να παντρέψουν πρώτα τις αδελφές κ.ά.). Θα δούμε στα συμπεράσματα αυτής της μελέτης την πιθανή σημασία αυτών των καταναγκασμών σε σχέση τόσο με την "υλική" πορεία όσο και με την κοινωνική εικόνα της νέας γενιάς. Ειδικότερα, σε σχέση με τις συνθήκες ζωής στη Λευκάδα στην περίοδο που μελετάμε, παραθέτουμε ορισμένες μαρτυρίες ξένων επισκεπτών. Ο πρώτος είναι ο Άγγλος γιατρός John Hennen2. Ανάμεσα στις άλλες πληροφορίες που δίνει, μερικές είναι ιδιαίτερα χρήσιμες για την κατανόηση του πλαισίου ανάπτυξης και συγκρότησης μιας νέας γενιάς:

"Μια λίμνη με λιμνάζοντα νερά σχηματίζεται κάθε χρόνο σε μια κοιλάδα δυο περίπου λεύγες μακριά από την πόλη, προς το νότο" (σ. 355).

"(Το νησάκι Κάλαμος) έχει μετατραπεί σε καταφύγιο των προσφύγων από την ηπειρωτική χώρα" (σ. 360).

"Τα χωριά, στο βόρειο μέρος του νησιού, είναι κατά κανόνα πιο υγιεινά από αυτά που βρίσκονται στα νότια και νοτιοανατολικά" (σ. 366).

"Η (πόλη) Αμαξική [...] αριθμεί περίπου 1400 σπίτια, σε καθένα μένουν κατά μέσο όρο 4,5 άτομα, δηλαδή σύνολο 6.000 ψυχές. Η πόλη είναι σε ελεεινή κατάσταση, το κύριο υλικό για τα σπίτια είναι το ξύλο. Υπάρχει μια ανεκτή οδός που διατρέχει την πόλη σ' όλο της το μήκος κι έχει μέγιστο πλάτος περίπου 15 πόδια. Οι άλλοι δρόμοι όμως είναι κακοί, στενοί, ακανόνιστοι και εξαιρετικά βρώμικοι. [...]

__________________________

1. Βλ. π.χ. Clon Stéphanos, ό.π., σ. 487.

2. Βλ. Hennen, Sketches of the Medical Topography of the Mediterranean Comprising an Account of Gibraltar, the Ionian Islands, and Malta, Λονδίνο 1830.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/59.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

"Οχετοί και υπόνομοι είναι άκρως αναγκαίοι γι' αυτό το ελεεινό μέρος, το οποίο, στο σύνολό του, μου φαίνεται ότι είναι η πιο άθλια, και γενικά θεωρείται από όλους η πιο ανθυγιεινή πόλη στα Επτάνησα. Διαθέτει ωστόσο διαρκή παροχή εξαιρετικής ποιότητας νερού.

"Τα ενδύματα, έπιπλα και σπίτια των κατοίκων δεν διαφέρουν από τα αντίστοιχα των άλλων νησιών, εκτός από ένα σημείο, ότι δηλαδή η εξωτερική τους εμφάνιση είναι χειρότερη.

"Η διατροφή τους είναι γενικά η ίδια, αλλά το ψωμί είναι καλύτερο. Η προσφορά τροφίμων είναι αρκετά καλή. [...] Οι κάτοικοι αγαπούν τα αβγά και το βούτυρο, αλλά απεχθάνονται το γάλα.

"Η εμφάνιση των κατοίκων της πόλης είναι ρυπαρή και αρρωστιάρικη. Οι χωρικοί, αντίθετα, που είδα στους δρόμους ή στην ύπαιθρο, αν και φαίνονταν ιδιαίτερα άγριοι και ακαλλιέργητοι στο ντύσιμο και στους τρόπους, είχαν εμφάνιση πιο γερή και ήταν λιγότερο νωθροί στις χειρονομίες τους απ' ό,τι τα άτομα παρόμοιας κοινωνικής τάξης στην Κέρκυρα.

"Οι εργασίες, οι διασκεδάσεις και τα έθιμα είναι τα ίδια όπως και σ' αυτό το νησί, και η ηθική το ίδιο χαμηλής ή και χαμηλότερης ακόμη στάθμης: Αυτό το τελευταίο θα μπορούσε, μου φαίνεται, δικαιολογημένα να αποδοθεί, κατά κύριο λόγο, στην άγνοια και στο κακό παράδειγμα του Κλήρου. Η Βίβλος είναι γι' αυτούς πράγμα απαγορευμένο και, κατά τις επισκέψεις μου στις πολιτικές φυλακές, συνάντησα ανάμεσα στους κρατούμενους και έναν ιερέα, που είχε κλειστεί μέσα γιατί είχε αποπειραθεί να βιάσει ένα κοριτσάκι που ανήκε στο ποίμνιό του! Σε τέτοιους ελεεινούς ιερείς επαφίεται η εκπαίδευση της νέας γενιάς" (σ. 369-370).

"Ο χειρούργος Griffin [...] μου παρουσίασε την ακόλουθη εικόνα για την κατάσταση των ηθών και της παιδείας στο νησί: Αν και υπάρχει παντελής έλλειψη ηθικής, οι άνθρωποι αυτοί παρουσιάζονται πάντα γεμάτοι ευσέβεια και πίστη. Αυτό πρέπει να αποδοθεί σε έναν από τους εξής δυο λόγους: δεισιδαιμονία ή υποκρισία. Το πρώτο φαίνεται να κυριαρχεί στις γυναίκες, το δεύτερο στους άντρες. Οι παπάδες [...] είναι το χειρότερο τμήμα της κοινότητας

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/60.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

[...] αλλά έχουν μικρή επιρροή στους αγρότες και ακόμη μικρότερη στο καλύτερο μέρος του πληθυσμού. Πράγματι, στις διάφορες πράξεις ανταρσίας κ.λ.π. που θυμάμαι να έγιναν στο νησί, τέσσερις παπάδες καταδικάστηκαν σε θάνατο.[...] (Ήταν πάντα) ανυπάκουοι στην τάξη, ενώ θα έπρεπε να διδάσκουν την υπακοή σ' αυτήν. Ο γενικός χαρακτήρας των Ελλήνων δεν έχει αλλάξει σ' αυτό το σημείο, και δικαιώνει πλήρως τους αρχαίους συγγραφείς σε ό,τι έχει σχέση με την πονηριά, τη διπροσωπία και την εκδικητική τους διάθεση.

"Σε σχέση με αυτή την τελευταία. [...] μεταδίδονται από πατέρα σε γιο πραγματικές ή φανταστικές ζημιές και αδικίες που έχουν υποστεί και για τις οποίες δεν παραλείπουν ποτέ να πάρουν εκδίκηση [...] Είναι εξαιρετικά εριστικοί, και αυτή η διάθεση τροφοδοτείται διαρκώς από τις τοπικές περιστάσεις γειτονίας και μπερδέματος στον τομέα της ιδιοκτησίας -μια και σχεδόν κάθε κάτοικος του χωριού είναι ιδιοκτήτης χωραφιών" (σ. 370-371).

"Η εκπαίδευση των παιδιών έχει σχεδόν ολοκληρωτικά αφεθεί στους παπάδες, και περιορίζεται στην ανάγνωση και τη γραφή. Μόνιμα χρησιμοποιούνται ως ψάλτες στη λειτουργία. Με αυτόν τον τρόπο, οι περισσότεροι χωριάτες ξέρουν να διαβάζουν και να γράφουν.

"Χαίρομαι που μπορώ να πω ότι, απ' ό,τι φαίνεται, το σύστημα του Lancaster σύντομα θα εφαρμοσθεί στο νησί" (σ. 371).

"Οι φτωχοί είναι πολυάριθμοι, αλλά δεν ξέρω να υπάρχει γι' αυτούς κάποιο ίδρυμα, με εξαίρεση το Πολιτικό Νοσοκομείο" (σ. 372).

"Οι μεγάλες ενδημικές αρρώστιες στην Αγια Μαύρα είναι οι διαλείποντες και οι υφέσιμοι πυρετοί. Είναι σχεδόν καθολικοί το φθινόπωρο και, αν και σπάνια βρίσκεται κάτοικος της πόλης που να είναι απαλλαγμένος από αυτούς, όσοι ζουν στα περίχωρα, κοντά στη λιμνοθάλασσα και τον ελαιώνα ιδιαίτερα, κι όσοι κοιμούνται καταγής, στο χωμάτινο δάπεδο των σπιτιών, είναι οι βαρύτερα πληττόμενοι" (σ. 372).

"Οι Αγιομαυρίτες είναι γενικά οι λιγότερο υγιείς απ' όλους

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/61.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

τους νησιώτες, αν και μερικές φορές συναντά κανείς αξιοσημείωτες περιπτώσεις μακροβιότητας, ιδιαίτερα στα χωριά που βρίσκονται στα βόρεια και βορειοδυτικά μέρη του νησιού" (σ. 373).

"(Στα 1822) ενενήντα θάνατοι αφορούσαν παιδιά κάτω των δέκα ετών -αριθμός που αντιπροσωπεύει το ένα τρίτο της γενικής θνησιμότητας (στην πόλη).

"Φαίνεται ότι οι αρρώστιες που προσβάλλουν τα παιδιά έχουν μεγαλύτερη βαρύτητα, ενώ οι ντόπιοι ενήλικες προσβάλλονται λιγότερο απ' ό,τι οι ξένοι. Η εξήγηση μου φαίνεται απλή, αν αναλογισθεί κανείς ότι το παιδί ενός ντόπιου πρέπει να είναι προικισμένο με πολύ ισχυρή ιδιοσυγκρασία για να αντισταθεί στην αρρώστια -και η κακή διατροφή, η φτώχεια, ο κακός αέρας, καθώς και το παράλογο έθιμο του σπαργανώματος των παιδιών... κάνουν σαφώς κακό στην υγεία τους" (σ. 375).

"(Στο δημόσιο νοσοκομείο) γίνονται δεκτά τα έκθετα και πληρώνονται τρία τάλιρα το μήνα για την περίθαλψη και συντήρησή τους [...] αλλά είναι τόσο μεγάλη η θνησιμότητα των άτυχων αυτών πλασμάτων..." (σ. 376).

"Ο εμβολιασμός γίνεται τακτικά στο Πολιτικό Νοσοκομείο - και, όταν το επισκέφθηκα, πλήθος ντόπιοι συνωστίζονταν εκεί για να εμβολιάσουν τα παιδιά τους (ενάντια στην ευλογιά)" (σ. 377),

Ο δεύτερος αφηγητής είναι ο Άγγλος χειρούργος William Goodisson1. Ανάμεσα σ' άλλα γράφει για τη Λευκάδα:

"Ένα σημαντικό μέρος του χρόνου αφιερώνεται στις γιορτές και στο καθισιό, που ενθαρρύνεται και ενισχύεται από τον ανήκουστο αριθμό αγίων που έχουν στριμώξει στο ημερολόγιό τους. Υπολογίστηκε ότι υπάρχουν κοντά διακόσιες μέρες για τις οποίες τα θρησκευτικά καθήκοντα προσφέρουν το αποκλειστικό προνόμιο

__________________________

1. Βλ. W. Goodisson, A Historical and Topographical Essay upon the Islands of Corfu, Leucadia, Cephalonia, Ithaca and Zante: with Remarks upon the Character, Manners and Customs of the Ionian Greeks, Λονδίνο 1822.

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/62.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

της απαλλαγής από κάθε άλλη υποχρέωση, Ένα μεγάλο πανηγύρι. είναι αρκετό για να σταματήσει και η πιο απαραίτητη εργασία.[...] Όταν όμως δεν εμποδίζονται από την προσήλωσή τους στις θρησκευτικές τελετές, που συμβαδίζουν άλλωστε με τη διασκέδασή τους, είναι ικανοί να εργάζονται πολύ σκληρά και ν' αντέχουν σε μεγάλη κούραση" (σ. 57-58).

"Ο τρόπος ζωής των Ελλήνων είναι ο χειρότερος δυνατός για τη διατήρηση της υγείας, μια και όλος ο χρόνος περνά με εναλλαγή διασκέδασης και νηστείας" (σ. 59).

"Τα σπίτια είναι κατά κανόνα ξύλινα, πράγμα που λίγη προφύλαξη από τον καιρό προσφέρει, τόσο το χειμώνα όσο και το καλοκαίρι" (σ. 62),

Και αυτός ο συγγραφέας συμμερίζεται τη γνώμη ότι η πόλη της Λευκάδας (Αμαξική) είναι "ένα από τα πιο ανθυγιεινά μέρη σ' όλα τα Ιόνια Νησιά" (σ. 61).

Άλλα πάλι ζητήματα, για να αποφύγουμε πλεονασμούς και επαναλήψεις, θα θιγούν παρακάτω: οι αιτίες θανάτου, η ενδογενής συνιστώσα της βρεφικής θνησιμότητας ως εκτιμητής της γενετικής προικοδότησης, των επιπλοκών της κύησης και των συμβαμάτων στον τοκετό, το προσδόκιμο επιβίωσης ως εκτιμητής των συνθηκών ανατροφής και ανάπτυξης του βρέφους, κ.ά.

Τέλος, ορισμένα στοιχεία είναι προς το παρόν απροσπέλαστα με βάση τα υπάρχοντα δεδομένα: το επάγγελμα των γονέων, η ψυχολογική κατάσταση τους και οι κανόνες του οικογενειακού παιχνιδιού, η θέση του νεογέννητου στη σειρά των αδελφιών κ.ά. Το μέγιστο που μπορούμε ίσως να ειπούμε γι' αυτά τα ζητήματα δεν είναι παρά αξιολογήσεις έμμεσων μαρτυριών και ενδείξεων.

Σύνοψη

Έτσι, λοιπόν, πρόκειται να παρακολουθήσουμε επί 25 χρόνια τη γενιά του 1823. Είναι μια κοόρτη 620 ατόμων, μάλλον αντιπροσωπευτική της κατάστασης που επικρατούσε στο νησί στο δεύτερο τέταρτο του 19ου αιώνα, αντιπροσωπευτική τόσο στον δημογραφικό,

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/63.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

όσο και - απ' ό,τι υποδηλώνουν οι δείκτες και οι ενδείξεις- στον κοινωνικό-οικονομικό και πολιτισμικό τομέα.

Ήδη διαφαίνονται, στο πεδίο της αφετηριακής ακόμη προικοδότησης, δυο μείζονες διχοτομίες: πόλη-ύπαιθρος, η πρώτη, και αρσενικό-θηλυκό, η δεύτερη. Οι διχοτομίες αυτές παραπέμπουν (μαζί με τις εξυπακουόμενες, αλλά δύσκολες στην εκτίμησή τους, με βάση το υλικό μας, ταξικές διαφορές) σε διαφοροποιήσεις ή ανισότητες, που τείνουν να εκδηλώνονται σε όλα τα πεδία της κοινωνικής ζωής και πορείας της νέας γενιάς, ιδιαίτερα μάλιστα στα πεδία όπου κοινωνικές ρυθμίσεις και πολιτισμικοί διακανονισμοί δεσπόζουν και καθορίζουν έντονα τις ατομικές συμπεριφορές. Μια και οι διαφοροποιήσεις ή ανισότητες μπροστά στη ζωή αφορούν αυτούς που κατορθώνουν να ζήσουν, σωστό είναι να ξεκινήσουμε τη διερεύνηση της πορείας της νέας γενιάς μελετώντας τις διαφοροποιήσεις ή ανισότητες μπροστά στο θάνατο.

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/64.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/65.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑ - Η ΜΑΚΡΑ ΠΟΡΕΙΑ

Αν, στη σύγχρονη Ελλάδα, το δεσπόζον πρόβλημα των ανθρώπων και του πολιτισμού μας τείνει να γίνει η ποιότητα της ζωής, καλό είναι να ιδούμε ότι, στην πριν από ενάμιση αιώνα εποχή, στην οποία αναφερόμαστε, το πρωταρχικό ζήτημα (κυριολεκτικά ζωής ή θανάτου) για τα άτομα και τις κοινωνικές ομάδες ήταν η ίδια η επιβίωση. Οι εμπειρίες, οι τραυματισμοί, οι ανασφάλειες και οι ατομικές και συλλογικές-πολιτισμικές ρυθμίσεις και διακανονισμοί, που συνδέονταν με την επιβίωση, λειτουργούσαν ως ρυθμιστική συνάφεια και πηγή καταναγκασμών που ασκούσε το βιολογικό πάνω στο ιστορικό στοιχείο1.

Ι. Συνολική εικόνα

Στους πίνακες 9, 10 και 11, καθώς και στα σχήματα Ι και ΙΙ εικονίζεται ο ετήσιος αριθμός θανάτων των μελών της γενιάς του 1823 κατά φύλο και τόπο κατοικίας.

__________________________

1. Σχετικά με τις διαστάσεις, τις επιπτώσεις και την απαρτίωση της νοσηρότητας και της θνησιμότητας στην ευρύτερη κοινωνική λειτουργία και την ιστορική διαδικασία, βλ. Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα τον 19ο αιώνα", Τα Ιστορικά, τχ. 1, Σεπτέμβριος 1983, καθώς και το τελευταίο μέρος αυτής της ανάλυσης, σχετικό με τους μηχανισμούς της δημογραφικής δυναμικής που διέπουν τη συγκρότηση μιας νέας γενιάς.

5

Σελ. 65
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 46
    4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

    έκθετα παιδιά. Πραγματικά, παράλληλα με την απουσία συμβάντων, θα μπορούσαμε ίσως να έχουμε, σε κάποιες περιπτώσεις, είτε αναγνώριση του παιδιού, είτε υιοθεσία, είτε με κάποιο άλλο τρόπο (π.χ. παρατσούκλι) απόδοση επωνύμου, που εμπόδισε τον εντοπισμό του θανάτου η του γάμου αυτών των ατόμων.

    6. Εποχή γέννησης

    Εκτός από τις ενδεχόμενες επιδράσεις της στην κατανομή των κινδύνων αρρώστιας (ή και θανάτου) και στη διαθεσιμότητα της γονεϊκής μέριμνας, η εποχιακή κίνηση των συλλήψεων και γεννήσεων μας πληροφορεί έμμεσα και για τις νοοτροπίες της εποχής, ένα δηλαδή από τα καίρια στοιχεία που συγκροτούν το πλαίσιο υποδοχής της νέας γενιάς.

    Ο πίνακας 5 απεικονίζει την εποχιακή κατανομή των συλλήψεων και γεννήσεων στα 1823. Παρατηρούμε ότι οι γεννήσεις κάθε άλλο παρά τυχαία κατανέμονται μέσα στο χρόνο. Αντίθετα, οι τοκετοί επέρχονται προνομιακά στους μήνες που χαρακτηρίζονται από περιορισμό των αγροτικών εργασιών (ιδίως το χειμώνα) , ενώ η συχνότητα τους μειώνεται κατά πολύ στους μήνες που χαρακτηρίζονται από φόρτο αγροτικών εργασιών. Όταν τα χωράφια απαιτούν χέρια και χρόνο, τα βρέφη είναι μάλλον ανεπιθύμητα. Όπως είναι αναμενόμενο, η τάση αυτή είναι πιο έκδηλη στα χωριά1.

    Αλλιώς διατυπωμένη, από την άποψη των νηπίων δηλαδή, η κατανομή αυτή υποδηλώνει ότι, κατά κανόνα, τα νεογέννητα έρχονται στον κόσμο σε μια εποχή που τείνει να τους εξασφαλίζει, για τους πρώτους μήνες της ζωής τους, την παρουσία και τη διαθεσιμότητα της γονεϊκής μέριμνας, γεγονός που μόνο ευνοϊκές συνέπειες μπορεί να έχει.

    __________________________

    1. Στον Clon Stéphanos (ό.π., σ. 433-435) ανευρίσκουμε τις ίδιες κανονικότητες για το σύνολο του ελλαδικού χώρου (1864-1878), καθώς και την υπενθύμιση ότι παρόμοιες καμπύλες αντιστοιχούν και σε άλλες χώρες της Ευρώπης, ιδιαίτερα στην Ιταλία.