Συγγραφέας:Σιδέρης, Νίκος
 
Τομαρά - Σιδέρη, Ματούλα
 
Τίτλος:Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
 
Υπότιτλος:Η δημογραφική τύχη της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:4
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:231
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αιώνας
 
Περίληψη:
Η συγκρότηση μιας νέας γενιάς στην Ελλάδα, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αποτελεί το αντικείμενο αυτής της ιστορικής δημογραφικής και νοσολογικής μελέτης. Η έρευνα αναπτύσσεται σε δύο μέρη: Πρώτο, σε ένα επίπεδο μικροδημογραφικό. Χώρος της έρευνας είναι το νησί της Λευκάδας, χρόνος της το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Στόχος της είναι η ανάλυση της λεπτής υφής των μηχανισμών συγκρότησης μιας νέας γενιάς και της ένταξής της στο πλέγμα των προηγούμενων και επόμενων γενεών. Δεύτερο, σε ένα επίπεδο μακροδημογραφικό. Εδώ επιχειρείται η επισήμανση της θέσης της νεότητας μέσα στο πλέγμα των γενεών στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο του 19ου αιώνα. Οι διαθέσιμες απογραφές επιτρέπουν την ανασύσταση της πυραμίδας των ηλικιών σε περιφερειακό και συνολικό επίπεδο. Οι διαχρονικές συγκρίσεις επιτρέπουν την εκτίμηση του ειδικού βάρους της νεότητας μέσα στη δημογραφική δομή και δυναμική. Οι συγχρονικές συγκρίσεις αναδείχνουν τις περιφερειακές ανισότητες. Η ανάλυση εδώ συμπεριλαμβάνει και την απαρτίωση των μακροδημογραφικών παρατηρήσεων και των μικροδημογραφικών μηχανισμών σε ένα ολικό μοντέλο δομής και δυναμικής του ελλαδικού πληθυσμού και της θέσης της νεότητας μέσα σε αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.67 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 53-72 από: 234
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/53.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

περιορισμένη και αφήνεται πολύ περισσότερος χώρος σ' ένα πιο ελεύθερο παιχνίδισμα του κοινωνικού φαντασιακού1,

8. Απώλεια των γονέων

Ένα συμβάν που συνήθως βαραίνει, τόσο στο υλικό όσο και στο φαντασιακό πεδίο, στη βιοτική πορεία και στην προσωπική συγκρότηση του παιδιού είναι και η φυσική απώλεια των γονέων. Βέβαια, στην εποχή που αναφερόμαστε, η σχετική διαθεσιμότητα εναλλακτικών οιονεί γονεϊκών μορφών (μεγαλύτερα αδέλφια, παππούδες ή γιαγιάδες, θείοι-θείες, και άλλοι συγγενείς) μπορεί να θεωρείται δεδομένη. Δεδομένη επίσης μπορεί να θεωρηθεί και η πολιτισμική προετοιμασία του παιδιού (και των πρωτογενών ή δευτερογενών κοινωνικών ομάδων στις οποίες εντάσσεται) για ένα τέτοιο ενδεχόμενο: Η καθημερινή παρουσία του θανάτου, ως εμπειρία ή φάσμα, αποτελεί συστατικό στοιχείο της συγκρότησης, τόσο στο επίπεδο των εικόνων για τη ζωή και τον κόσμο όσο και στο επίπεδο της πραγματικής λειτουργίας των κοινωνικών ομάδων. Ωστόσο, όποια κι αν είναι η συμβολή των διαπροσωπικών και πολιτισμικών πηγών υποστήριξης στη διαδικασία του πένθους και, στη συνέχεια, στη λειτουργία του παιδιού με δεδομένη την απώλεια του γονέα, το βίωμα και η πραγματική κατάσταση που αντιστοιχεί στην ορφάνια δεν μπορεί παρά να θεωρηθεί ως πρόσθετη καταπόνηση που πλήττει το παιδί.

Όσο κι αν η απουσία ονομαστικών καταλόγων δεν επιτρέπει μια αναλυτική και πλήρη επισκόπηση των διαστάσεων της ορφάνιας, οι πληροφορίες που προκύπτουν από την παρακολούθηση της κοόρτης μάς επιτρέπουν κάποιες αδρές εκτιμήσεις σχετικά με τη συχνότητα και τις μορφές αυτού του φαινομένου. Λέμε ότι οι εκτιμήσεις αυτές είναι αδρές και προσεγγιστικές μονάχα γιατί η πηγή των πληροφοριών μας είναι διαβλητή, δεν είναι δηλαδή

__________________________

1. Για λεπτομερέστερη συζήτηση αυτής της διάκρισης, που αφορά τη λειτουργική εικόνα του αρσενικού και του θηλυκού στο πεδίο της ονοματοδοσίας, βλ. Μ. Τομαρά-Σιδέρη, ό. π., Τα Ιστορικά, τχ. 2, σ. 297-316.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/54.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

εγγυημένα απαλλαγμένη από παραλείψεις, των οποίων και την πιθανή έκταση και την ενδεχόμενη συστηματικότητα αγνοούμε (στην παρούσα τουλάχιστον φάση της έρευνας μας),

Η μαρτυρία που χρησιμοποιούμε είναι η εξής: Στις πράξεις θανάτου, γάμου ή γέννησης παιδιών, που αφορούν τα μέλη της γενιάς αναφοράς, κατά κανόνα (με πόσες όμως και τι είδους παραλείψεις η εξαιρέσεις;) αναγράφεται και το αν ο πατέρας του παιδιού έχει πεθάνει. Η τυπική φόρμουλα είναι "Τάδε (γιος ή κόρη) του ποτέ Δείνα" ή "Τάδε (γιος ή κόρη) του τώρα ποτέ Δείνα". Παρόμοια μνεία σχετική με τη μητέρα δεν συναντιέται.

Με βάση, λοιπόν, αυτά τα στοιχεία μπορούμε να επιχειρήσουμε μια αδρή εκτίμηση της συχνότητας της ορφάνιας στη διάρκεια της νεότητας των ανθρώπων της εποχής. Εμφανώς, στο μέτρο που υπάρχουν προβλήματα ως προς την αξιοπιστία της αναγραφής, αυτά είναι μιας και μόνο μορφής: παράλειψη. Κατά συνέπεια, τα μεγέθη που προκύπτουν από την ανάλυση των δεδομένων μας μπορούν να θεωρηθούν έγκυρες εκτιμήσεις του ελάχιστου επιπέδου του πραγματικού φαινομένου.

Για τον υπολογισμό αυτού του minimum αξιοποιούμε τα στοιχεία του πίνακα 8:

ΠΙΝΑΚΑΣ 8

"Αναφερόμενη απώλεια του πατέρα - Γενιά τον 1823

Ηλικία (έτη)

Πόλη

Χωριά

Σύνολο

0-4

0

1

1

5-9

0

0

0

10-14

2

3

5

15-19

3

12

15

20-24

9

24

33

0-24

14

40

54

Ο αριθμός των πράξεων (γέννησης, γάμου, θανάτου) που αποτέλεσαν το δείγμα μας είναι συνολικά 274. Συνεπώς:

- Τουλάχιστον 54 στα 274 μέλη της γενιάς του 1823

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/55.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

γνωρίζουν την ορφάνια από πατέρα στη διάρκεια της νεότητας τους, δηλαδή ένα ποσοστό της τάξης του 19.7%,

- Πριν από το 10ο γενέθλιο η αναφερόμενη απώλεια του πατέρα είναι γεγονός οριακό.

- Μεταξύ 10 και 14 ετών η συχνότητα αυτής της απώλειας αρχίζει να ανέρχεται.

- Είναι ήδη υπολογίσιμη στην ηλικία 15-19 ετών. Το ποσοστό της ορφάνιας εδώ είναι της τάξης του 11% (15 θάνατοι πατέρα προς 137 πράξεις που αφορούν τους επιζώντες στο 15ο γενέθλιο) τουλάχιστον.

- Στην ηλικία άλλωστε των 20-24 ετών, η ορφάνια αφορά το 24.4 % τουλάχιστον των επιζώντων μελών της κοόρτης για τα οποία έχουμε κάποια αναφορά (γάμος, γέννηση παιδιού ή θάνατος).

Συμπερασματικά, λοιπόν, τουλάχιστον 1 στα 5 μέλη της νέας γενιάς γνωρίζει την ορφάνια στη διάρκεια της νεότητας του, αν και η απώλεια του πατέρα, κατά κανόνα, τείνει να επέρχεται μετά την ηλικία των 15 ετών. Μια και οι γυναίκες και πιο νέες παντρεύονται και πιο μακρόβιες είναι, μπορούμε να υποθέσουμε ότι η απώλεια της μητέρας στη διάρκεια της νεότητας θα ήταν μάλλον λιγότερο συχνή.

Και μια άλλη διατύπωση του ίδιου αποτελέσματος: Η μεγάλη πλειοψηφία των νέων ατόμων φτάνει στο τέλος της (με τα σημερινά κριτήρια) εφηβικής της ζωής έχοντας κατά κανόνα και τους δυο γονείς σε ζωή1.

__________________________

1. Συγκριτικά στοιχεία για τον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο δεν διαθέτουμε. Έμμεσες συγκρίσεις θα μπορούσαν να γίνουν με βάση το προσδόκιμο επιβίωσης. Υπολογίζουμε (βλ. παρακάτω, Κεφ. Β', VI) ότι το προσδόκιμο επιβίωσης στη γέννηση ήταν, στη Λευκάδα του 1823, ασυνήθιστα υψηλό, (της τάξης των 50 ετών). Για να φτάσει σ' αυτά τα επίπεδα σε ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο θα χρειαστεί να περάσει ένας περίπου αιώνας, να φτάσουμε δηλ. στον μεσοπόλεμο. Στο μέτρο λοιπόν που (αν θεωρήσουμε συγκρίσιμη την ηλικία τεκνοποιίας στη Λευκάδα με αυτήν του υπόλοιπου ελλαδικού χώρου στα 1823) η πιθανότητα θανάτου του πατέρα αντανακλά τα επίπεδα του προσδόκιμου επιβίωσης, μπορούμε να πούμε ότι η ορφάνια ήταν τότε λιγότερο συχνό φαινόμενο στη Λευκάδα από ό,τι στην υπόλοιπη Ελλάδα.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/56.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

9. Λοιπές διαστάσεις της αφετηριακής προικοδότησης

Από τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν την αφετηριακή προικοδότηση της γενιάς του 1823, σε ατομικό ή συλλογικό επίπεδο, ορισμένα δεν εξετάστηκαν ακόμη. Μερικά από αυτά και ξεφεύγουν από τα πλαίσια μιας δημογραφικής προσέγγισης και έχουν, λίγο ή πολύ, μελετηθεί αλλού. Για τις κοινωνικές-οικονομικές δομές π.χ., που χαρακτηρίζουν την κοινωνία του νησιού στο σύνολο της,, αρκούμαστε να σημειώσουμε ότι πρόκειται για μια παραδοσιακή κοινωνία όπου κυριαρχεί η αγροτική οικονομία (με προκαπιταλιστικές μορφές στις σχέσεις παραγωγής και όχι λίγα αρχαϊκά στοιχεία στον τομέα των παραγωγικών δυνάμεων). Η πατριαρχία είναι το δεσπόζον στοιχείο στις κοινωνικές νοοτροπίες, αλλά πατριαρχία μεσογειακού τύπου, όπου δηλαδή η πατρική/ανδρική αναφορά και εξουσία είναι ο μείζων κανόνας και καταναγκασμός, αλλά η άσκηση της οικογενειακής εξουσίας και η διαχείριση "των του οίκου" κατά κανόνα βρίσκονται στα χέρια της (εξιδανικευμένης και υπερπροστατευτικής) μητέρας. Η θρησκεία είναι ένα καθοριστικό στοιχείο συνοχής του κοινωνικού ιστού, αν και η αυθεντικότητα των θρησκευτικών πεποιθήσεων των Λευκαδίων της εποχής δεν ήταν αυταπόδεικτη στα μάτια όλων1. Οι δημογραφικές συμπεριφορές είναι αυτές που χαρακτηρίζουν τους πληθυσμούς "παλιού τύπου". Για τις πολιτικές-διοικητικές δομές, τέλος, αξίζει να σημειώσουμε τη μακρόχρονη δυτική κυριαρχία: Αυτή συνοδεύεται από μια αξιόλογη παράδοση διοικητικής τάξης στο νησί, από την -έστω και λειψή- αναφορά στην πολιτική υπευθυνότητα των κατοίκων (βουλή, εκλογές, τύπος κ.ά.) και την αίσθηση της ύπαρξης του νόμου (σύνταγμα Ιονίου Κράτους κ.τ.ό.) -και 

__________________________

1. Αυτή είναι π.χ. η γνώμη που διατυπώνεται στο μνημόνιο (του 1798), Casimir Rostan, "Mémoire sur les isles ci-devant vénitiennes (Ioniennes)", Archives du Ministère des Affaires Etrangères, Mémoires et Documents, τόμ. 37, f. 245-250. παρόμοια μιλά για το ζήτημα αυτό και ο Άγγλος γιατρός J. Hennen (βλ. παρακάτω).

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/57.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

συμπληρώνεται, στην περίοδο που μελετάμε, με μια σειρά από μέτρα κοινωνικής και εκπαιδευτικής πολιτικής (νοσοκομείο, σχολεία κ.ά.) με ευνοϊκές συνέπειες στη ζωή του πληθυσμού1.

Οι κοινωνικές-οικονομικές αυτές δομές μένουν ουσιαστικά αμετάβλητες σ' όλο το διάστημα που μελετάμε, αν και παρατηρείται αισθητή εξέλιξη σε μια σειρά κοινωνικών ευαισθησιών και νοοτροπιών2. Η εξέλιξη αυτή, στο πεδίο των δημογραφικών συμπεριφορών, μπορεί να συνοψιστεί3 ως εξής: "Φαίνεται, λοιπόν, ότι βρισκόμαστε μπρος σ' έναν πληθυσμό παλιού τύπου, όπου κυριαρχεί η φύση και η πατριαρχία, διαιρεμένο ανάμεσα σε πόλη και χωριά, που τείνει να εξελιχθεί προς την κατεύθυνση ενός πληθυσμού περισσότερο σύγχρονου, πιο ισχυρού απέναντι στη φύση και λιγότερο άκαμπτο στο πεδίο της πατριαρχίας, καθώς και προς μια σχετική πολιτισμική ομογενοποίηση πόλης και υπαίθρου".

Στα πλαίσια των κοινωνικών-οικονομικών αυτών συνθηκών,

__________________________

1. Πλήθος πληροφορίες γι' αυτές τις διαστάσεις και εξελίξεις βρίσκονται στα ακόλουθα κείμενα: Σ. Βλαντής, Ιστορία της Λευκάδος, τόμ. Ι, Αθήνα 1980, Κ. Μαχαιράς, Λευκάς και Λευκάδιοι επί Αγγλικής Προστασίας, ό.π., Ν. Σβορώνος, "Χίοι πρόσφυγες εν Λευκάδι", Αφιέρωμα εις Κ. Ι. Άμαντον, Αθήνα 1940, Π. Ροντογιάννης, Ιστορία της Λευκάδος, τόμ. Ι και ΙΙ, Αθήνα 1980-1982, Μ. Τομαρά-Σιδέρη και Ν. Σιδέρης, "Δομικές αναλλοίωτες και δημογραφικοί μετασχηματισμοί", ό.π. Ειδικότερα για τη νοσολογική κατάσταση στο νησί: Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα", ό.π., και, του ίδιου: "Κοινωνική πρόνοια και περίθαλψη στα Επτάνησα επί Αγγλικής Προστασίας", ανακοίνωση στο Β' Συνέδριο Επτανησιακού Πολιτισμού, Λευκάδα, Σεπτέμβριος 1984.

2. Το ζήτημα της αναντιστοιχίας αυτής ανάμεσα σε οικονομικές-κοινωνικές δομές και κοινωνικές-ιδεολογικές συμπεριφορές συζητιέται στην ανακοίνωση μας "Δομικές αναλλοίωτες και δημογραφικοί μετασχηματισμοί", ό.π., σε σχέση με τη Λευκάδα. Μια ευρύτερη επισκόπηση αυτού του ζητήματος έγινε, στο ίδιο συμπόσιο, από τον εισηγητή Φ. Ηλιού, καθώς και στη συζήτηση που ακολούθησε ανάμεσα στους Φ. Ηλιού, Ν. Σβορώνο και Σπ. Ασδραχά (οι παρεμβάσεις τους θα δημοσιευθούν στα πρακτικά του συμποσίου).

3. Βλ. M. Tomara-Sideris, "Le mouvement de la population", ό.π.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/58.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

η θέση των νέων παρουσιάζει ορισμένα χαρακτηριστικά που έχουν κάποιες επιπτώσεις στην πορεία της νέας γενιάς, Έτσι, π.χ., τα παιδιά υποχρεώνονται να εργάζονται από πολύ μικρή ηλικία1 και να επωμίζονται ευθύνες ενηλίκων μέσα στην οικογένεια (μέριμνα για τα μικρότερα αδέλφια, υποχρέωση των αδελφών να παντρέψουν πρώτα τις αδελφές κ.ά.). Θα δούμε στα συμπεράσματα αυτής της μελέτης την πιθανή σημασία αυτών των καταναγκασμών σε σχέση τόσο με την "υλική" πορεία όσο και με την κοινωνική εικόνα της νέας γενιάς. Ειδικότερα, σε σχέση με τις συνθήκες ζωής στη Λευκάδα στην περίοδο που μελετάμε, παραθέτουμε ορισμένες μαρτυρίες ξένων επισκεπτών. Ο πρώτος είναι ο Άγγλος γιατρός John Hennen2. Ανάμεσα στις άλλες πληροφορίες που δίνει, μερικές είναι ιδιαίτερα χρήσιμες για την κατανόηση του πλαισίου ανάπτυξης και συγκρότησης μιας νέας γενιάς:

"Μια λίμνη με λιμνάζοντα νερά σχηματίζεται κάθε χρόνο σε μια κοιλάδα δυο περίπου λεύγες μακριά από την πόλη, προς το νότο" (σ. 355).

"(Το νησάκι Κάλαμος) έχει μετατραπεί σε καταφύγιο των προσφύγων από την ηπειρωτική χώρα" (σ. 360).

"Τα χωριά, στο βόρειο μέρος του νησιού, είναι κατά κανόνα πιο υγιεινά από αυτά που βρίσκονται στα νότια και νοτιοανατολικά" (σ. 366).

"Η (πόλη) Αμαξική [...] αριθμεί περίπου 1400 σπίτια, σε καθένα μένουν κατά μέσο όρο 4,5 άτομα, δηλαδή σύνολο 6.000 ψυχές. Η πόλη είναι σε ελεεινή κατάσταση, το κύριο υλικό για τα σπίτια είναι το ξύλο. Υπάρχει μια ανεκτή οδός που διατρέχει την πόλη σ' όλο της το μήκος κι έχει μέγιστο πλάτος περίπου 15 πόδια. Οι άλλοι δρόμοι όμως είναι κακοί, στενοί, ακανόνιστοι και εξαιρετικά βρώμικοι. [...]

__________________________

1. Βλ. π.χ. Clon Stéphanos, ό.π., σ. 487.

2. Βλ. Hennen, Sketches of the Medical Topography of the Mediterranean Comprising an Account of Gibraltar, the Ionian Islands, and Malta, Λονδίνο 1830.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/59.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

"Οχετοί και υπόνομοι είναι άκρως αναγκαίοι γι' αυτό το ελεεινό μέρος, το οποίο, στο σύνολό του, μου φαίνεται ότι είναι η πιο άθλια, και γενικά θεωρείται από όλους η πιο ανθυγιεινή πόλη στα Επτάνησα. Διαθέτει ωστόσο διαρκή παροχή εξαιρετικής ποιότητας νερού.

"Τα ενδύματα, έπιπλα και σπίτια των κατοίκων δεν διαφέρουν από τα αντίστοιχα των άλλων νησιών, εκτός από ένα σημείο, ότι δηλαδή η εξωτερική τους εμφάνιση είναι χειρότερη.

"Η διατροφή τους είναι γενικά η ίδια, αλλά το ψωμί είναι καλύτερο. Η προσφορά τροφίμων είναι αρκετά καλή. [...] Οι κάτοικοι αγαπούν τα αβγά και το βούτυρο, αλλά απεχθάνονται το γάλα.

"Η εμφάνιση των κατοίκων της πόλης είναι ρυπαρή και αρρωστιάρικη. Οι χωρικοί, αντίθετα, που είδα στους δρόμους ή στην ύπαιθρο, αν και φαίνονταν ιδιαίτερα άγριοι και ακαλλιέργητοι στο ντύσιμο και στους τρόπους, είχαν εμφάνιση πιο γερή και ήταν λιγότερο νωθροί στις χειρονομίες τους απ' ό,τι τα άτομα παρόμοιας κοινωνικής τάξης στην Κέρκυρα.

"Οι εργασίες, οι διασκεδάσεις και τα έθιμα είναι τα ίδια όπως και σ' αυτό το νησί, και η ηθική το ίδιο χαμηλής ή και χαμηλότερης ακόμη στάθμης: Αυτό το τελευταίο θα μπορούσε, μου φαίνεται, δικαιολογημένα να αποδοθεί, κατά κύριο λόγο, στην άγνοια και στο κακό παράδειγμα του Κλήρου. Η Βίβλος είναι γι' αυτούς πράγμα απαγορευμένο και, κατά τις επισκέψεις μου στις πολιτικές φυλακές, συνάντησα ανάμεσα στους κρατούμενους και έναν ιερέα, που είχε κλειστεί μέσα γιατί είχε αποπειραθεί να βιάσει ένα κοριτσάκι που ανήκε στο ποίμνιό του! Σε τέτοιους ελεεινούς ιερείς επαφίεται η εκπαίδευση της νέας γενιάς" (σ. 369-370).

"Ο χειρούργος Griffin [...] μου παρουσίασε την ακόλουθη εικόνα για την κατάσταση των ηθών και της παιδείας στο νησί: Αν και υπάρχει παντελής έλλειψη ηθικής, οι άνθρωποι αυτοί παρουσιάζονται πάντα γεμάτοι ευσέβεια και πίστη. Αυτό πρέπει να αποδοθεί σε έναν από τους εξής δυο λόγους: δεισιδαιμονία ή υποκρισία. Το πρώτο φαίνεται να κυριαρχεί στις γυναίκες, το δεύτερο στους άντρες. Οι παπάδες [...] είναι το χειρότερο τμήμα της κοινότητας

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/60.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

[...] αλλά έχουν μικρή επιρροή στους αγρότες και ακόμη μικρότερη στο καλύτερο μέρος του πληθυσμού. Πράγματι, στις διάφορες πράξεις ανταρσίας κ.λ.π. που θυμάμαι να έγιναν στο νησί, τέσσερις παπάδες καταδικάστηκαν σε θάνατο.[...] (Ήταν πάντα) ανυπάκουοι στην τάξη, ενώ θα έπρεπε να διδάσκουν την υπακοή σ' αυτήν. Ο γενικός χαρακτήρας των Ελλήνων δεν έχει αλλάξει σ' αυτό το σημείο, και δικαιώνει πλήρως τους αρχαίους συγγραφείς σε ό,τι έχει σχέση με την πονηριά, τη διπροσωπία και την εκδικητική τους διάθεση.

"Σε σχέση με αυτή την τελευταία. [...] μεταδίδονται από πατέρα σε γιο πραγματικές ή φανταστικές ζημιές και αδικίες που έχουν υποστεί και για τις οποίες δεν παραλείπουν ποτέ να πάρουν εκδίκηση [...] Είναι εξαιρετικά εριστικοί, και αυτή η διάθεση τροφοδοτείται διαρκώς από τις τοπικές περιστάσεις γειτονίας και μπερδέματος στον τομέα της ιδιοκτησίας -μια και σχεδόν κάθε κάτοικος του χωριού είναι ιδιοκτήτης χωραφιών" (σ. 370-371).

"Η εκπαίδευση των παιδιών έχει σχεδόν ολοκληρωτικά αφεθεί στους παπάδες, και περιορίζεται στην ανάγνωση και τη γραφή. Μόνιμα χρησιμοποιούνται ως ψάλτες στη λειτουργία. Με αυτόν τον τρόπο, οι περισσότεροι χωριάτες ξέρουν να διαβάζουν και να γράφουν.

"Χαίρομαι που μπορώ να πω ότι, απ' ό,τι φαίνεται, το σύστημα του Lancaster σύντομα θα εφαρμοσθεί στο νησί" (σ. 371).

"Οι φτωχοί είναι πολυάριθμοι, αλλά δεν ξέρω να υπάρχει γι' αυτούς κάποιο ίδρυμα, με εξαίρεση το Πολιτικό Νοσοκομείο" (σ. 372).

"Οι μεγάλες ενδημικές αρρώστιες στην Αγια Μαύρα είναι οι διαλείποντες και οι υφέσιμοι πυρετοί. Είναι σχεδόν καθολικοί το φθινόπωρο και, αν και σπάνια βρίσκεται κάτοικος της πόλης που να είναι απαλλαγμένος από αυτούς, όσοι ζουν στα περίχωρα, κοντά στη λιμνοθάλασσα και τον ελαιώνα ιδιαίτερα, κι όσοι κοιμούνται καταγής, στο χωμάτινο δάπεδο των σπιτιών, είναι οι βαρύτερα πληττόμενοι" (σ. 372).

"Οι Αγιομαυρίτες είναι γενικά οι λιγότερο υγιείς απ' όλους

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/61.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

τους νησιώτες, αν και μερικές φορές συναντά κανείς αξιοσημείωτες περιπτώσεις μακροβιότητας, ιδιαίτερα στα χωριά που βρίσκονται στα βόρεια και βορειοδυτικά μέρη του νησιού" (σ. 373).

"(Στα 1822) ενενήντα θάνατοι αφορούσαν παιδιά κάτω των δέκα ετών -αριθμός που αντιπροσωπεύει το ένα τρίτο της γενικής θνησιμότητας (στην πόλη).

"Φαίνεται ότι οι αρρώστιες που προσβάλλουν τα παιδιά έχουν μεγαλύτερη βαρύτητα, ενώ οι ντόπιοι ενήλικες προσβάλλονται λιγότερο απ' ό,τι οι ξένοι. Η εξήγηση μου φαίνεται απλή, αν αναλογισθεί κανείς ότι το παιδί ενός ντόπιου πρέπει να είναι προικισμένο με πολύ ισχυρή ιδιοσυγκρασία για να αντισταθεί στην αρρώστια -και η κακή διατροφή, η φτώχεια, ο κακός αέρας, καθώς και το παράλογο έθιμο του σπαργανώματος των παιδιών... κάνουν σαφώς κακό στην υγεία τους" (σ. 375).

"(Στο δημόσιο νοσοκομείο) γίνονται δεκτά τα έκθετα και πληρώνονται τρία τάλιρα το μήνα για την περίθαλψη και συντήρησή τους [...] αλλά είναι τόσο μεγάλη η θνησιμότητα των άτυχων αυτών πλασμάτων..." (σ. 376).

"Ο εμβολιασμός γίνεται τακτικά στο Πολιτικό Νοσοκομείο - και, όταν το επισκέφθηκα, πλήθος ντόπιοι συνωστίζονταν εκεί για να εμβολιάσουν τα παιδιά τους (ενάντια στην ευλογιά)" (σ. 377),

Ο δεύτερος αφηγητής είναι ο Άγγλος χειρούργος William Goodisson1. Ανάμεσα σ' άλλα γράφει για τη Λευκάδα:

"Ένα σημαντικό μέρος του χρόνου αφιερώνεται στις γιορτές και στο καθισιό, που ενθαρρύνεται και ενισχύεται από τον ανήκουστο αριθμό αγίων που έχουν στριμώξει στο ημερολόγιό τους. Υπολογίστηκε ότι υπάρχουν κοντά διακόσιες μέρες για τις οποίες τα θρησκευτικά καθήκοντα προσφέρουν το αποκλειστικό προνόμιο

__________________________

1. Βλ. W. Goodisson, A Historical and Topographical Essay upon the Islands of Corfu, Leucadia, Cephalonia, Ithaca and Zante: with Remarks upon the Character, Manners and Customs of the Ionian Greeks, Λονδίνο 1822.

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/62.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

της απαλλαγής από κάθε άλλη υποχρέωση, Ένα μεγάλο πανηγύρι. είναι αρκετό για να σταματήσει και η πιο απαραίτητη εργασία.[...] Όταν όμως δεν εμποδίζονται από την προσήλωσή τους στις θρησκευτικές τελετές, που συμβαδίζουν άλλωστε με τη διασκέδασή τους, είναι ικανοί να εργάζονται πολύ σκληρά και ν' αντέχουν σε μεγάλη κούραση" (σ. 57-58).

"Ο τρόπος ζωής των Ελλήνων είναι ο χειρότερος δυνατός για τη διατήρηση της υγείας, μια και όλος ο χρόνος περνά με εναλλαγή διασκέδασης και νηστείας" (σ. 59).

"Τα σπίτια είναι κατά κανόνα ξύλινα, πράγμα που λίγη προφύλαξη από τον καιρό προσφέρει, τόσο το χειμώνα όσο και το καλοκαίρι" (σ. 62),

Και αυτός ο συγγραφέας συμμερίζεται τη γνώμη ότι η πόλη της Λευκάδας (Αμαξική) είναι "ένα από τα πιο ανθυγιεινά μέρη σ' όλα τα Ιόνια Νησιά" (σ. 61).

Άλλα πάλι ζητήματα, για να αποφύγουμε πλεονασμούς και επαναλήψεις, θα θιγούν παρακάτω: οι αιτίες θανάτου, η ενδογενής συνιστώσα της βρεφικής θνησιμότητας ως εκτιμητής της γενετικής προικοδότησης, των επιπλοκών της κύησης και των συμβαμάτων στον τοκετό, το προσδόκιμο επιβίωσης ως εκτιμητής των συνθηκών ανατροφής και ανάπτυξης του βρέφους, κ.ά.

Τέλος, ορισμένα στοιχεία είναι προς το παρόν απροσπέλαστα με βάση τα υπάρχοντα δεδομένα: το επάγγελμα των γονέων, η ψυχολογική κατάσταση τους και οι κανόνες του οικογενειακού παιχνιδιού, η θέση του νεογέννητου στη σειρά των αδελφιών κ.ά. Το μέγιστο που μπορούμε ίσως να ειπούμε γι' αυτά τα ζητήματα δεν είναι παρά αξιολογήσεις έμμεσων μαρτυριών και ενδείξεων.

Σύνοψη

Έτσι, λοιπόν, πρόκειται να παρακολουθήσουμε επί 25 χρόνια τη γενιά του 1823. Είναι μια κοόρτη 620 ατόμων, μάλλον αντιπροσωπευτική της κατάστασης που επικρατούσε στο νησί στο δεύτερο τέταρτο του 19ου αιώνα, αντιπροσωπευτική τόσο στον δημογραφικό,

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/63.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

όσο και - απ' ό,τι υποδηλώνουν οι δείκτες και οι ενδείξεις- στον κοινωνικό-οικονομικό και πολιτισμικό τομέα.

Ήδη διαφαίνονται, στο πεδίο της αφετηριακής ακόμη προικοδότησης, δυο μείζονες διχοτομίες: πόλη-ύπαιθρος, η πρώτη, και αρσενικό-θηλυκό, η δεύτερη. Οι διχοτομίες αυτές παραπέμπουν (μαζί με τις εξυπακουόμενες, αλλά δύσκολες στην εκτίμησή τους, με βάση το υλικό μας, ταξικές διαφορές) σε διαφοροποιήσεις ή ανισότητες, που τείνουν να εκδηλώνονται σε όλα τα πεδία της κοινωνικής ζωής και πορείας της νέας γενιάς, ιδιαίτερα μάλιστα στα πεδία όπου κοινωνικές ρυθμίσεις και πολιτισμικοί διακανονισμοί δεσπόζουν και καθορίζουν έντονα τις ατομικές συμπεριφορές. Μια και οι διαφοροποιήσεις ή ανισότητες μπροστά στη ζωή αφορούν αυτούς που κατορθώνουν να ζήσουν, σωστό είναι να ξεκινήσουμε τη διερεύνηση της πορείας της νέας γενιάς μελετώντας τις διαφοροποιήσεις ή ανισότητες μπροστά στο θάνατο.

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/64.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/65.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑ - Η ΜΑΚΡΑ ΠΟΡΕΙΑ

Αν, στη σύγχρονη Ελλάδα, το δεσπόζον πρόβλημα των ανθρώπων και του πολιτισμού μας τείνει να γίνει η ποιότητα της ζωής, καλό είναι να ιδούμε ότι, στην πριν από ενάμιση αιώνα εποχή, στην οποία αναφερόμαστε, το πρωταρχικό ζήτημα (κυριολεκτικά ζωής ή θανάτου) για τα άτομα και τις κοινωνικές ομάδες ήταν η ίδια η επιβίωση. Οι εμπειρίες, οι τραυματισμοί, οι ανασφάλειες και οι ατομικές και συλλογικές-πολιτισμικές ρυθμίσεις και διακανονισμοί, που συνδέονταν με την επιβίωση, λειτουργούσαν ως ρυθμιστική συνάφεια και πηγή καταναγκασμών που ασκούσε το βιολογικό πάνω στο ιστορικό στοιχείο1.

Ι. Συνολική εικόνα

Στους πίνακες 9, 10 και 11, καθώς και στα σχήματα Ι και ΙΙ εικονίζεται ο ετήσιος αριθμός θανάτων των μελών της γενιάς του 1823 κατά φύλο και τόπο κατοικίας.

__________________________

1. Σχετικά με τις διαστάσεις, τις επιπτώσεις και την απαρτίωση της νοσηρότητας και της θνησιμότητας στην ευρύτερη κοινωνική λειτουργία και την ιστορική διαδικασία, βλ. Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα τον 19ο αιώνα", Τα Ιστορικά, τχ. 1, Σεπτέμβριος 1983, καθώς και το τελευταίο μέρος αυτής της ανάλυσης, σχετικό με τους μηχανισμούς της δημογραφικής δυναμικής που διέπουν τη συγκρότηση μιας νέας γενιάς.

5

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/66.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 9

Ετήσιος

αριθμός

θανάτων

της γενιάς τον 1823

— Σύνολο

Άντρες

Γυναίκες

Σύνολο

Ν

%

Ν

%

Ν

%

1823

19

25.7

25

34.7

44

30.1

24

13

17.6

12

16.7

25

17.1

25

3

4.1

7

9.7

10

6.8

26

2

2.7

4

5.6

6

4.1

27

4

5.4

3

4.2

7

4.8

28

5

6.8

4

5.6

9

6.2

29

1

1.4

3

4.2

4

2.7

1830

6

8,1

2

2.8

8

5.5

31

1

1.4

0

0.0

1

0.7

32

1

1.4

0

0.0

1

0.7

33

4

5.4

3

4.2

7

4.8

34

6

8.1

1

1.4

7

4.8

35

0

0.0

4

5.6

4

2 7

36

1

1.4

0

0.0

1

0.7

37

1

1.4

1

1.4

2

1.4

38

0

0,0

1

1.4

1

0.7

39

1

1.4

0

0.0

1

0.7

1840

0

0.0

0

0.0

0

0.0

41

0

0.0

0

0.0

0

0.0

42

1

1.4

0

0.0

1

0.7

43

0

0.0

0

0.0

0

0.0

44

1

1.4

0

0.0

1

0.7

45

0

0.0

0

0.0

0

0.0

46

2

2.7

2

2.8

4

2.7

47

2

2.7

0

0.0

2

1.4

Σύνολο

74

100.0

72

100.0

146

100.0

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/67.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 10

Ετήσιος αριθμός θανάτων της γενιάς του 1823 — Πόλη

Αντρες N %

Γυναίκες

N %

Σύνολο

N %

1823

4

17.4

6

31.6

10

23.8

24

6

26.,

3

15.8

9

21.4

25

0

0.0

0

0.0

0

0.0

26

1

4.4

1

5.3

2

4.8

27

1

4.4

0

0.0

1

2.4

28

1

4.4

1

5.3

2

4.8

29

1

4.4

1

5.3

2

4.8

1830

3

13.0

0

0.0

3

7.1

31

0

0.0

0

0.0

0

0.0

32

0

0.0

0

0.0

0

0.0

33

2

8.7

1

5.3

3

7.1

34

2

8.7

1

5.3

3

7.1

35

0

0.0

3

15.8

3

7.1

36

0

0.0

0

0.0

0

0.0

37

1

4.4

1

5.3

2

4.8

38

0

0.0

0

0.0

0

0.0

39

0

0.0

0

0.0

0

0.0

1840

0

0.0

0

0.0

0

0.0

41

0

0.0

0

0.0

0

0.0

42

0

0.0

0

0.0

0

0.0

43

0

0.0

0

0.0

0

0.0

44

1

4.4

0

0.0

1

2.4

45

0

0.0

0

0.0

0

0.0

46

0

0.0

1

5.3

1

2.4

47

0

0.0

0

0.0

0

0.0

Σύνολο

23

100.0

19

100.0

42

100.0

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/68.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 11 Ετήσιος αριθμός

θανάτων

της γενιάς

του 1823 -

- Χωριά

Αντρες

Γυναίκες

Σύνολο

Ν

%

Ν

%

N

%

1823

15

29.4

19

35.8

34

32.7

24

7

13.7

9

17.0

16

15 4

25

3

5.9

7

13.2

10

9.6

26

1

20

3

5.7

4

3 8

27

3

59

3

57

6

58

28

4

7.8

3

5.7

7

6.7

29

0

0.0

2

3.8

2

1.9

1830

3

5.9

2

3.8

5

4 8

31

1

2.0

0

0.0

1

1.0

32

1

2.0

0

0.0

1

1 o

33

2

3.9

2

38

4

3 8

34

4

7.8

0

00

4

3 8

35

0

0.0

1

1 9

1

1 0

36

1

2.0

0

0.0

1

1.0

37

0

0.0

0

00

1

0 1

38

0

0 0

1

1.9

1

10

39

1

2.0

0

00

1

1 0

1840

0

0.0

0

0.0

0

00

41

0

0.0

0

0.0

0

0.0

42

1

2.0

0

00

1

1.0

43

0

0.0

0

0.0

0

0 0

44

0

0.0

0

0.0

0

0.0

45

0

0.0

0

0.0

0

00

46

2

3.9

1

1.9

3

2.9

47

2

3.9

0

00

2

1.9

Σύνολο

51

100.0

53

100.0

104

1000

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/69.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Σχήμα I

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/70.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Σχήμα II

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/71.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Καταγράφηκαν λοιπόν 146 θάνατοι. Σ' αυτούς θα έπρεπε ίσως να προσθέσουμε έναν ακόμη πολύ μικρό αριθμό θανάτων, που αφορούν τα έτη 1840 και 1841, μια και οι ληξιαρχικές πράξεις θανάτων γι' αυτά τα έτη έχουν χαθεί (κενό του υλικού).

Λέμε ότι o αριθμός αυτός πρέπει να θεωρηθεί πολύ μικρός, γιατί στην ηλικία των 17-18 ετών (ηλικία των μελών της γενιάς του 1823 στα 1840-1841) η θνησιμότητα είναι πολύ περιορισμένη1. Έτσι, στα 1843, η θνησιμότητα στην ομάδα ηλικιών 11-20 ετών αντιπροσωπεύει το 8.6% μόνο της συνολικής θνησιμότητας της ομάδας των 0-20 ετών2. Ένας απλός υπολογισμός δείχνει ότι, για τη γενιά του 1823 που καταγράφηκαν 138 θάνατοι ατόμων 0-20 ετών, στην ομάδα 11-20 ετών ο αναμενόμενος αριθμός θανάτων είναι γύρω στους 12. Έχουν ήδη καταγραφεί 8 θάνατοι ατόμων 11-20 ετών, συνεπώς o αριθμός θανάτων που ίσως περιέχονται στα απωλεσθέντα αρχεία είναι γύρω στους 4, δηλαδή αρκετά μικρός ώστε να μη διαταράσσει την τάξη μεγέθους των αποτελεσμάτων των στατιστικών υπολογισμών.

Η επισκόπηση των στοιχείων επιτρέπει τη συναγωγή των ακόλουθων συμπερασμάτων:

α. Το 23.55% των ατόμων που αποτελούν τη γενιά του 1823 πεθαίνει πριν από την ηλικία των 25 ετών. Με άλλα λόγια, 1 στα 4 άτομα που περιλαμβάνονται σε μια γενιά χάνεται στη διάρκεια της νεότητας του. Ο όρος "αποδεκατισμός", στην κυριολεκτική του σημασία, είναι μάλλον ανεπαρκής για να αποδώσει το μέγεθος των απωλειών. Αξίζει να σημειωθεί ότι o κύριος όγκος των 

__________________________

1. Όπως θα δούμε και παρακάτω (Κεφ. Β', IV και V), ο ετήσιος δείκτης θνησιμότητας στην ηλικία των 13-16 ετών κυμαινόταν από 0-4.22‰ και στην ηλικία των 19-22 ετών από 0-2.06‰. Αν υποθέσουμε ότι και στις δυο χρονιές, για τις οποίες δεν έχουμε εγγραφές, ο δείκτης θνησιμότητας είχε τη μέγιστη τιμή από τις προαναφερθείσες, και πάλι οι θάνατοι που διαφεύγουν θα ήταν 4 κατ' εκτίμηση.

2. Τα στοιχεία αυτά τα αντλούμε από τη μελέτη της M. Tomara-Sideris, "Le mouvenemt de la population en Leucade au 19e siècle", Mémoire de DEA, Université Paris, Ι, Ιούνιος 1982.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/72.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

θανάτων (1 στους 2 περίπου) επέρχεται στα δυο πρώτα χρόνια ζωής.

β. Ο απόλυτος αριθμός θανάτων δεν εμφανίζει, για τη γενιά του 1823, αισθητή διαφορά ανάμεσα στα δύο φύλα: 74 αρσενικού και 72 άτομα θηλυκού γένους.

γ. Για τη γενιά του 1823, ο δείκτης θνησιμότητας είναι πιο ανεβασμένος στην περίπτωση των κοριτσιών απ' ό,τι στην περίπτωση των αγοριών. Έτσι, από τα 284 πρώτα κορίτσια χάνονται 72 (δηλαδή το 25.35%), ενώ από τα 336 πρώτα αγόρια χάνονται 74 (22.02%). Ωστόσο, οι αριθμοί αυτοί δεν αντιβαίνουν στον κανόνα ότι γεννιούνται, αλλά και πεθαίνουν, περισσότερα αγόρια1.

δ. Ο δείκτης θνησιμότητας εμφανίζει τιμές παραπλήσιες στην πόλη (24.28%) και στα χωριά (23.27%).

ε. Ο δείκτης θνησιμότητας κατά φύλο και τόπο κατοικίας εμφανίζει τις εξής τιμές: στην πόλη, 23.00% για τα αγόρια και 26.03% για τα κορίτσια (0-25 ετών). Στα χωριά, 21.61% και

__________________________

1. Βλ. παρακάτω (Κεφ Β', IV και V) για την εξέλιξη του δείκτη θνησιμότητας σε συνάρτηση με το φύλο και την ηλικία. Πάντως, η διαφορά αυτών τω ποσοστών δεν είναι στατιστικά σημαντική. Ο Clon Stéphanos "La Grèce du point de vue naturel, ethnologique, anthropologique, démographique et médical", στο Dictionnaire Encyclopédique des Sciences Médicales, Παρίσι 1884, σ 473, σημειώνει και σχολιάζει αντίστοιχη "ασυνήθιστη" κατάσταση στο σύνολο του ελλαδικού χώρου στο β' μισό του 19ου αιώνα: "Αν εξετάσουμε χωριστά τον πρώτο χρόνο της ζωής, παρατηρούμε ότι η δεκάτη των θανάτων (=δείκτης θνησιμότητας, κατά τη δική μας σημείωση) είναι κατά κανόνα υψηλότερη για το θήλυ φύλο (0-6 μηνών, 100:98.2 και 6-12 μηνών 100:98), αντίθετα από αυτό που συμβαίνει στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης. Η κύρια αιτία αυτής της εξαίρεσης που εμφανίζει η Ελλάδα ανάμεσα στα κράτη της Ευρώπης είναι, κατά πάσα πιθανότητα, η θερινή διάρροια, πάθηση συχνότατη στην Ελλάδα, ιδίως προς το τέλος του πρώτου έτους, και η οποία προκαλεί κατά κανόνα, όπως είναι γνωστό, μεγαλύτερο αριθμό θανάτων θηλέων σε σύγκριση με τους θανάτους αρρένων". Η νοσολογική αύτη παρατήρηση του Clon Stéphanos δεν είναι δυνατό να επιβεβαιωθεί στη Λευκάδα του 1823, εξαιτίας του ασαφούς χαρακτήρα των αναγραφόμενων αιτιών θανάτου (βλ. παρακάτω, Κεφ. Β', ΙΙ) - αλλά και της διαπλοκής άλλων παραγόντων, όπως η διάφορη κατανομή της γονεϊκής μέριμνας ανάλογα με το φύλο κλπ.

Σελ. 72
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 53
    4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

    περιορισμένη και αφήνεται πολύ περισσότερος χώρος σ' ένα πιο ελεύθερο παιχνίδισμα του κοινωνικού φαντασιακού1,

    8. Απώλεια των γονέων

    Ένα συμβάν που συνήθως βαραίνει, τόσο στο υλικό όσο και στο φαντασιακό πεδίο, στη βιοτική πορεία και στην προσωπική συγκρότηση του παιδιού είναι και η φυσική απώλεια των γονέων. Βέβαια, στην εποχή που αναφερόμαστε, η σχετική διαθεσιμότητα εναλλακτικών οιονεί γονεϊκών μορφών (μεγαλύτερα αδέλφια, παππούδες ή γιαγιάδες, θείοι-θείες, και άλλοι συγγενείς) μπορεί να θεωρείται δεδομένη. Δεδομένη επίσης μπορεί να θεωρηθεί και η πολιτισμική προετοιμασία του παιδιού (και των πρωτογενών ή δευτερογενών κοινωνικών ομάδων στις οποίες εντάσσεται) για ένα τέτοιο ενδεχόμενο: Η καθημερινή παρουσία του θανάτου, ως εμπειρία ή φάσμα, αποτελεί συστατικό στοιχείο της συγκρότησης, τόσο στο επίπεδο των εικόνων για τη ζωή και τον κόσμο όσο και στο επίπεδο της πραγματικής λειτουργίας των κοινωνικών ομάδων. Ωστόσο, όποια κι αν είναι η συμβολή των διαπροσωπικών και πολιτισμικών πηγών υποστήριξης στη διαδικασία του πένθους και, στη συνέχεια, στη λειτουργία του παιδιού με δεδομένη την απώλεια του γονέα, το βίωμα και η πραγματική κατάσταση που αντιστοιχεί στην ορφάνια δεν μπορεί παρά να θεωρηθεί ως πρόσθετη καταπόνηση που πλήττει το παιδί.

    Όσο κι αν η απουσία ονομαστικών καταλόγων δεν επιτρέπει μια αναλυτική και πλήρη επισκόπηση των διαστάσεων της ορφάνιας, οι πληροφορίες που προκύπτουν από την παρακολούθηση της κοόρτης μάς επιτρέπουν κάποιες αδρές εκτιμήσεις σχετικά με τη συχνότητα και τις μορφές αυτού του φαινομένου. Λέμε ότι οι εκτιμήσεις αυτές είναι αδρές και προσεγγιστικές μονάχα γιατί η πηγή των πληροφοριών μας είναι διαβλητή, δεν είναι δηλαδή

    __________________________

    1. Για λεπτομερέστερη συζήτηση αυτής της διάκρισης, που αφορά τη λειτουργική εικόνα του αρσενικού και του θηλυκού στο πεδίο της ονοματοδοσίας, βλ. Μ. Τομαρά-Σιδέρη, ό. π., Τα Ιστορικά, τχ. 2, σ. 297-316.