Συγγραφέας:Σιδέρης, Νίκος
 
Τομαρά - Σιδέρη, Ματούλα
 
Τίτλος:Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
 
Υπότιτλος:Η δημογραφική τύχη της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:4
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:231
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αιώνας
 
Περίληψη:
Η συγκρότηση μιας νέας γενιάς στην Ελλάδα, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αποτελεί το αντικείμενο αυτής της ιστορικής δημογραφικής και νοσολογικής μελέτης. Η έρευνα αναπτύσσεται σε δύο μέρη: Πρώτο, σε ένα επίπεδο μικροδημογραφικό. Χώρος της έρευνας είναι το νησί της Λευκάδας, χρόνος της το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Στόχος της είναι η ανάλυση της λεπτής υφής των μηχανισμών συγκρότησης μιας νέας γενιάς και της ένταξής της στο πλέγμα των προηγούμενων και επόμενων γενεών. Δεύτερο, σε ένα επίπεδο μακροδημογραφικό. Εδώ επιχειρείται η επισήμανση της θέσης της νεότητας μέσα στο πλέγμα των γενεών στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο του 19ου αιώνα. Οι διαθέσιμες απογραφές επιτρέπουν την ανασύσταση της πυραμίδας των ηλικιών σε περιφερειακό και συνολικό επίπεδο. Οι διαχρονικές συγκρίσεις επιτρέπουν την εκτίμηση του ειδικού βάρους της νεότητας μέσα στη δημογραφική δομή και δυναμική. Οι συγχρονικές συγκρίσεις αναδείχνουν τις περιφερειακές ανισότητες. Η ανάλυση εδώ συμπεριλαμβάνει και την απαρτίωση των μακροδημογραφικών παρατηρήσεων και των μικροδημογραφικών μηχανισμών σε ένα ολικό μοντέλο δομής και δυναμικής του ελλαδικού πληθυσμού και της θέσης της νεότητας μέσα σε αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.67 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 62-81 από: 234
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/62.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

της απαλλαγής από κάθε άλλη υποχρέωση, Ένα μεγάλο πανηγύρι. είναι αρκετό για να σταματήσει και η πιο απαραίτητη εργασία.[...] Όταν όμως δεν εμποδίζονται από την προσήλωσή τους στις θρησκευτικές τελετές, που συμβαδίζουν άλλωστε με τη διασκέδασή τους, είναι ικανοί να εργάζονται πολύ σκληρά και ν' αντέχουν σε μεγάλη κούραση" (σ. 57-58).

"Ο τρόπος ζωής των Ελλήνων είναι ο χειρότερος δυνατός για τη διατήρηση της υγείας, μια και όλος ο χρόνος περνά με εναλλαγή διασκέδασης και νηστείας" (σ. 59).

"Τα σπίτια είναι κατά κανόνα ξύλινα, πράγμα που λίγη προφύλαξη από τον καιρό προσφέρει, τόσο το χειμώνα όσο και το καλοκαίρι" (σ. 62),

Και αυτός ο συγγραφέας συμμερίζεται τη γνώμη ότι η πόλη της Λευκάδας (Αμαξική) είναι "ένα από τα πιο ανθυγιεινά μέρη σ' όλα τα Ιόνια Νησιά" (σ. 61).

Άλλα πάλι ζητήματα, για να αποφύγουμε πλεονασμούς και επαναλήψεις, θα θιγούν παρακάτω: οι αιτίες θανάτου, η ενδογενής συνιστώσα της βρεφικής θνησιμότητας ως εκτιμητής της γενετικής προικοδότησης, των επιπλοκών της κύησης και των συμβαμάτων στον τοκετό, το προσδόκιμο επιβίωσης ως εκτιμητής των συνθηκών ανατροφής και ανάπτυξης του βρέφους, κ.ά.

Τέλος, ορισμένα στοιχεία είναι προς το παρόν απροσπέλαστα με βάση τα υπάρχοντα δεδομένα: το επάγγελμα των γονέων, η ψυχολογική κατάσταση τους και οι κανόνες του οικογενειακού παιχνιδιού, η θέση του νεογέννητου στη σειρά των αδελφιών κ.ά. Το μέγιστο που μπορούμε ίσως να ειπούμε γι' αυτά τα ζητήματα δεν είναι παρά αξιολογήσεις έμμεσων μαρτυριών και ενδείξεων.

Σύνοψη

Έτσι, λοιπόν, πρόκειται να παρακολουθήσουμε επί 25 χρόνια τη γενιά του 1823. Είναι μια κοόρτη 620 ατόμων, μάλλον αντιπροσωπευτική της κατάστασης που επικρατούσε στο νησί στο δεύτερο τέταρτο του 19ου αιώνα, αντιπροσωπευτική τόσο στον δημογραφικό,

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/63.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

όσο και - απ' ό,τι υποδηλώνουν οι δείκτες και οι ενδείξεις- στον κοινωνικό-οικονομικό και πολιτισμικό τομέα.

Ήδη διαφαίνονται, στο πεδίο της αφετηριακής ακόμη προικοδότησης, δυο μείζονες διχοτομίες: πόλη-ύπαιθρος, η πρώτη, και αρσενικό-θηλυκό, η δεύτερη. Οι διχοτομίες αυτές παραπέμπουν (μαζί με τις εξυπακουόμενες, αλλά δύσκολες στην εκτίμησή τους, με βάση το υλικό μας, ταξικές διαφορές) σε διαφοροποιήσεις ή ανισότητες, που τείνουν να εκδηλώνονται σε όλα τα πεδία της κοινωνικής ζωής και πορείας της νέας γενιάς, ιδιαίτερα μάλιστα στα πεδία όπου κοινωνικές ρυθμίσεις και πολιτισμικοί διακανονισμοί δεσπόζουν και καθορίζουν έντονα τις ατομικές συμπεριφορές. Μια και οι διαφοροποιήσεις ή ανισότητες μπροστά στη ζωή αφορούν αυτούς που κατορθώνουν να ζήσουν, σωστό είναι να ξεκινήσουμε τη διερεύνηση της πορείας της νέας γενιάς μελετώντας τις διαφοροποιήσεις ή ανισότητες μπροστά στο θάνατο.

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/64.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/65.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑ - Η ΜΑΚΡΑ ΠΟΡΕΙΑ

Αν, στη σύγχρονη Ελλάδα, το δεσπόζον πρόβλημα των ανθρώπων και του πολιτισμού μας τείνει να γίνει η ποιότητα της ζωής, καλό είναι να ιδούμε ότι, στην πριν από ενάμιση αιώνα εποχή, στην οποία αναφερόμαστε, το πρωταρχικό ζήτημα (κυριολεκτικά ζωής ή θανάτου) για τα άτομα και τις κοινωνικές ομάδες ήταν η ίδια η επιβίωση. Οι εμπειρίες, οι τραυματισμοί, οι ανασφάλειες και οι ατομικές και συλλογικές-πολιτισμικές ρυθμίσεις και διακανονισμοί, που συνδέονταν με την επιβίωση, λειτουργούσαν ως ρυθμιστική συνάφεια και πηγή καταναγκασμών που ασκούσε το βιολογικό πάνω στο ιστορικό στοιχείο1.

Ι. Συνολική εικόνα

Στους πίνακες 9, 10 και 11, καθώς και στα σχήματα Ι και ΙΙ εικονίζεται ο ετήσιος αριθμός θανάτων των μελών της γενιάς του 1823 κατά φύλο και τόπο κατοικίας.

__________________________

1. Σχετικά με τις διαστάσεις, τις επιπτώσεις και την απαρτίωση της νοσηρότητας και της θνησιμότητας στην ευρύτερη κοινωνική λειτουργία και την ιστορική διαδικασία, βλ. Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα τον 19ο αιώνα", Τα Ιστορικά, τχ. 1, Σεπτέμβριος 1983, καθώς και το τελευταίο μέρος αυτής της ανάλυσης, σχετικό με τους μηχανισμούς της δημογραφικής δυναμικής που διέπουν τη συγκρότηση μιας νέας γενιάς.

5

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/66.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 9

Ετήσιος

αριθμός

θανάτων

της γενιάς τον 1823

— Σύνολο

Άντρες

Γυναίκες

Σύνολο

Ν

%

Ν

%

Ν

%

1823

19

25.7

25

34.7

44

30.1

24

13

17.6

12

16.7

25

17.1

25

3

4.1

7

9.7

10

6.8

26

2

2.7

4

5.6

6

4.1

27

4

5.4

3

4.2

7

4.8

28

5

6.8

4

5.6

9

6.2

29

1

1.4

3

4.2

4

2.7

1830

6

8,1

2

2.8

8

5.5

31

1

1.4

0

0.0

1

0.7

32

1

1.4

0

0.0

1

0.7

33

4

5.4

3

4.2

7

4.8

34

6

8.1

1

1.4

7

4.8

35

0

0.0

4

5.6

4

2 7

36

1

1.4

0

0.0

1

0.7

37

1

1.4

1

1.4

2

1.4

38

0

0,0

1

1.4

1

0.7

39

1

1.4

0

0.0

1

0.7

1840

0

0.0

0

0.0

0

0.0

41

0

0.0

0

0.0

0

0.0

42

1

1.4

0

0.0

1

0.7

43

0

0.0

0

0.0

0

0.0

44

1

1.4

0

0.0

1

0.7

45

0

0.0

0

0.0

0

0.0

46

2

2.7

2

2.8

4

2.7

47

2

2.7

0

0.0

2

1.4

Σύνολο

74

100.0

72

100.0

146

100.0

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/67.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 10

Ετήσιος αριθμός θανάτων της γενιάς του 1823 — Πόλη

Αντρες N %

Γυναίκες

N %

Σύνολο

N %

1823

4

17.4

6

31.6

10

23.8

24

6

26.,

3

15.8

9

21.4

25

0

0.0

0

0.0

0

0.0

26

1

4.4

1

5.3

2

4.8

27

1

4.4

0

0.0

1

2.4

28

1

4.4

1

5.3

2

4.8

29

1

4.4

1

5.3

2

4.8

1830

3

13.0

0

0.0

3

7.1

31

0

0.0

0

0.0

0

0.0

32

0

0.0

0

0.0

0

0.0

33

2

8.7

1

5.3

3

7.1

34

2

8.7

1

5.3

3

7.1

35

0

0.0

3

15.8

3

7.1

36

0

0.0

0

0.0

0

0.0

37

1

4.4

1

5.3

2

4.8

38

0

0.0

0

0.0

0

0.0

39

0

0.0

0

0.0

0

0.0

1840

0

0.0

0

0.0

0

0.0

41

0

0.0

0

0.0

0

0.0

42

0

0.0

0

0.0

0

0.0

43

0

0.0

0

0.0

0

0.0

44

1

4.4

0

0.0

1

2.4

45

0

0.0

0

0.0

0

0.0

46

0

0.0

1

5.3

1

2.4

47

0

0.0

0

0.0

0

0.0

Σύνολο

23

100.0

19

100.0

42

100.0

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/68.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 11 Ετήσιος αριθμός

θανάτων

της γενιάς

του 1823 -

- Χωριά

Αντρες

Γυναίκες

Σύνολο

Ν

%

Ν

%

N

%

1823

15

29.4

19

35.8

34

32.7

24

7

13.7

9

17.0

16

15 4

25

3

5.9

7

13.2

10

9.6

26

1

20

3

5.7

4

3 8

27

3

59

3

57

6

58

28

4

7.8

3

5.7

7

6.7

29

0

0.0

2

3.8

2

1.9

1830

3

5.9

2

3.8

5

4 8

31

1

2.0

0

0.0

1

1.0

32

1

2.0

0

0.0

1

1 o

33

2

3.9

2

38

4

3 8

34

4

7.8

0

00

4

3 8

35

0

0.0

1

1 9

1

1 0

36

1

2.0

0

0.0

1

1.0

37

0

0.0

0

00

1

0 1

38

0

0 0

1

1.9

1

10

39

1

2.0

0

00

1

1 0

1840

0

0.0

0

0.0

0

00

41

0

0.0

0

0.0

0

0.0

42

1

2.0

0

00

1

1.0

43

0

0.0

0

0.0

0

0 0

44

0

0.0

0

0.0

0

0.0

45

0

0.0

0

0.0

0

00

46

2

3.9

1

1.9

3

2.9

47

2

3.9

0

00

2

1.9

Σύνολο

51

100.0

53

100.0

104

1000

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/69.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Σχήμα I

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/70.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Σχήμα II

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/71.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Καταγράφηκαν λοιπόν 146 θάνατοι. Σ' αυτούς θα έπρεπε ίσως να προσθέσουμε έναν ακόμη πολύ μικρό αριθμό θανάτων, που αφορούν τα έτη 1840 και 1841, μια και οι ληξιαρχικές πράξεις θανάτων γι' αυτά τα έτη έχουν χαθεί (κενό του υλικού).

Λέμε ότι o αριθμός αυτός πρέπει να θεωρηθεί πολύ μικρός, γιατί στην ηλικία των 17-18 ετών (ηλικία των μελών της γενιάς του 1823 στα 1840-1841) η θνησιμότητα είναι πολύ περιορισμένη1. Έτσι, στα 1843, η θνησιμότητα στην ομάδα ηλικιών 11-20 ετών αντιπροσωπεύει το 8.6% μόνο της συνολικής θνησιμότητας της ομάδας των 0-20 ετών2. Ένας απλός υπολογισμός δείχνει ότι, για τη γενιά του 1823 που καταγράφηκαν 138 θάνατοι ατόμων 0-20 ετών, στην ομάδα 11-20 ετών ο αναμενόμενος αριθμός θανάτων είναι γύρω στους 12. Έχουν ήδη καταγραφεί 8 θάνατοι ατόμων 11-20 ετών, συνεπώς o αριθμός θανάτων που ίσως περιέχονται στα απωλεσθέντα αρχεία είναι γύρω στους 4, δηλαδή αρκετά μικρός ώστε να μη διαταράσσει την τάξη μεγέθους των αποτελεσμάτων των στατιστικών υπολογισμών.

Η επισκόπηση των στοιχείων επιτρέπει τη συναγωγή των ακόλουθων συμπερασμάτων:

α. Το 23.55% των ατόμων που αποτελούν τη γενιά του 1823 πεθαίνει πριν από την ηλικία των 25 ετών. Με άλλα λόγια, 1 στα 4 άτομα που περιλαμβάνονται σε μια γενιά χάνεται στη διάρκεια της νεότητας του. Ο όρος "αποδεκατισμός", στην κυριολεκτική του σημασία, είναι μάλλον ανεπαρκής για να αποδώσει το μέγεθος των απωλειών. Αξίζει να σημειωθεί ότι o κύριος όγκος των 

__________________________

1. Όπως θα δούμε και παρακάτω (Κεφ. Β', IV και V), ο ετήσιος δείκτης θνησιμότητας στην ηλικία των 13-16 ετών κυμαινόταν από 0-4.22‰ και στην ηλικία των 19-22 ετών από 0-2.06‰. Αν υποθέσουμε ότι και στις δυο χρονιές, για τις οποίες δεν έχουμε εγγραφές, ο δείκτης θνησιμότητας είχε τη μέγιστη τιμή από τις προαναφερθείσες, και πάλι οι θάνατοι που διαφεύγουν θα ήταν 4 κατ' εκτίμηση.

2. Τα στοιχεία αυτά τα αντλούμε από τη μελέτη της M. Tomara-Sideris, "Le mouvenemt de la population en Leucade au 19e siècle", Mémoire de DEA, Université Paris, Ι, Ιούνιος 1982.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/72.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

θανάτων (1 στους 2 περίπου) επέρχεται στα δυο πρώτα χρόνια ζωής.

β. Ο απόλυτος αριθμός θανάτων δεν εμφανίζει, για τη γενιά του 1823, αισθητή διαφορά ανάμεσα στα δύο φύλα: 74 αρσενικού και 72 άτομα θηλυκού γένους.

γ. Για τη γενιά του 1823, ο δείκτης θνησιμότητας είναι πιο ανεβασμένος στην περίπτωση των κοριτσιών απ' ό,τι στην περίπτωση των αγοριών. Έτσι, από τα 284 πρώτα κορίτσια χάνονται 72 (δηλαδή το 25.35%), ενώ από τα 336 πρώτα αγόρια χάνονται 74 (22.02%). Ωστόσο, οι αριθμοί αυτοί δεν αντιβαίνουν στον κανόνα ότι γεννιούνται, αλλά και πεθαίνουν, περισσότερα αγόρια1.

δ. Ο δείκτης θνησιμότητας εμφανίζει τιμές παραπλήσιες στην πόλη (24.28%) και στα χωριά (23.27%).

ε. Ο δείκτης θνησιμότητας κατά φύλο και τόπο κατοικίας εμφανίζει τις εξής τιμές: στην πόλη, 23.00% για τα αγόρια και 26.03% για τα κορίτσια (0-25 ετών). Στα χωριά, 21.61% και

__________________________

1. Βλ. παρακάτω (Κεφ Β', IV και V) για την εξέλιξη του δείκτη θνησιμότητας σε συνάρτηση με το φύλο και την ηλικία. Πάντως, η διαφορά αυτών τω ποσοστών δεν είναι στατιστικά σημαντική. Ο Clon Stéphanos "La Grèce du point de vue naturel, ethnologique, anthropologique, démographique et médical", στο Dictionnaire Encyclopédique des Sciences Médicales, Παρίσι 1884, σ 473, σημειώνει και σχολιάζει αντίστοιχη "ασυνήθιστη" κατάσταση στο σύνολο του ελλαδικού χώρου στο β' μισό του 19ου αιώνα: "Αν εξετάσουμε χωριστά τον πρώτο χρόνο της ζωής, παρατηρούμε ότι η δεκάτη των θανάτων (=δείκτης θνησιμότητας, κατά τη δική μας σημείωση) είναι κατά κανόνα υψηλότερη για το θήλυ φύλο (0-6 μηνών, 100:98.2 και 6-12 μηνών 100:98), αντίθετα από αυτό που συμβαίνει στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης. Η κύρια αιτία αυτής της εξαίρεσης που εμφανίζει η Ελλάδα ανάμεσα στα κράτη της Ευρώπης είναι, κατά πάσα πιθανότητα, η θερινή διάρροια, πάθηση συχνότατη στην Ελλάδα, ιδίως προς το τέλος του πρώτου έτους, και η οποία προκαλεί κατά κανόνα, όπως είναι γνωστό, μεγαλύτερο αριθμό θανάτων θηλέων σε σύγκριση με τους θανάτους αρρένων". Η νοσολογική αύτη παρατήρηση του Clon Stéphanos δεν είναι δυνατό να επιβεβαιωθεί στη Λευκάδα του 1823, εξαιτίας του ασαφούς χαρακτήρα των αναγραφόμενων αιτιών θανάτου (βλ. παρακάτω, Κεφ. Β', ΙΙ) - αλλά και της διαπλοκής άλλων παραγόντων, όπως η διάφορη κατανομή της γονεϊκής μέριμνας ανάλογα με το φύλο κλπ.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/73.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

25.12% αντίστοιχα. Ο έλεγχος αυτών των διαφορών δείχνει ότι δεν είναι στατιστικά σημαντικές, αν και περιγραφικά υπαινίσσονται ότι ο δείκτης θνησιμότητας είναι υψηλότερος στην πόλη και στην περίπτωση των κοριτσιών, τουλάχιστον για τη γενιά του 1823.

Αξίζει να σημειωθεί ότι τόσο οι σεισμοί του 1825 όσο και μια (μάλλον ήπια, τουλάχιστον στο επίπεδο της θνητότητας) επιδημία ευλογιάς στα 1837 δεν επηρέασε ουσιαστικά τη γενιά του 1823: Μόνο δύο θύματα στα 1825, και κανένα στα 1837. Έτσι, μπορούμε να μελετήσουμε εδώ τις συνέπειες της "κανονικής", "τρέχουσας" παθολογίας στη συγκρότηση μιας νέας γενιάς, χωρίς παρεμβολή "εκτάκτων περιστάσεων".

ΙΙ. Αιτίες θανάτου

Από το 1823 μέχρι και τα έτη 1838-1839, οι ληξιαρχικές πράξεις αναφέρουν και την αιτία θανάτου. Η ανάλυση των διαγνώσεων που αναφέρονται ως αιτίες θανάτου στις εγγραφές αυτές θέτει πολλαπλά προβλήματα, που ήδη θίξαμε στο πρώτο κεφάλαιο. Μια σύνοψη αυτών των προβλημάτων και των μεθοδολογικών απαντήσεων που υιοθετούμε έχει ήδη συζητηθεί εκτενώς αλλού1. Έτσι, λοιπόν, χρησιμοποιούμε εδώ ως αναλυτικά εργαλεία τις κατηγορίες που ήδη έχουμε επεξεργασθεί για τις ανάγκες μιας ιστορικής-νοσολογικής σπουδής των στοιχείων που διαθέτουμε.

Η επισκόπηση της συνολικής εικόνας των αιτιών θανάτου (πίν. 12), στις 135 περιπτώσεις που αναφέρονται στον πίνακα, δείχνει ότι η πλειοψηφία των απωλειών οφείλεται σε πυρετό η θέρμη. Συνολικά, 82 θάνατοι (60,74%) αποδίδονται σε αυτή την αιτία. Τα παρασιτικά και λοιμώδη εμπύρετα νοσήματα, τα όποια εξυπονοεί αυτή η ονομασία, συμπεριλαμβάνουν πλήθος νοσολογικές οντότητες, των οποίων η διαφορική συμβολή στη θνησιμότητα

__________________________

1. Βλ. Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα", ό.π.

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/74.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 12

Αίτιες θανάτου - Γενιά του 

1823

Αιτία

Αριθμός θανάτων

%

Πυρετός

82

60.7

Φυσική ασθένεια

19

14.1

Διάρροια

9

6.7

Δυσκοιλιότητα

1

0.7

Δυσεντερία

3

2.2

Παρασίτωση του εντέρου

2

1.5

Χολική ασθένεια

2

1 5

Κωλικός

4

3.0

Τέτανος

1

0.7

Χρονική ασθένεια

2

1.5

Πονόλαιμος

1

0.7

Πούντα

3

2.2

Πνιγμένο στο λαιμό

1

0 7

Κόκκινη

1

0.7

Ραχίτις

1

0.7

Σεισμός

2

1 5

Πτώση σε γκρεμό

1

0.7

Σύνολο

135

100.0

από "πυρετό" είναι αδύνατο να εκτιμηθεί με ακρίβεια. Στα πλαίσια του "πυρετού" συμφύρονται τα μεγάλα φόβητρα της εποχής (φυματίωση και ελονοσία), κοινές λοιμώξεις της παιδικής ηλικίας και πλήθος άλλες νοσολογικές οντότητες, που χαρακτηρίζονται στο συμπτωματικό πεδίο από την ύπαρξη και πυρετού1.

__________________________

1, Για μια συζήτηση των σημασιολογικών και πραγματολογικών προβλημάτων που σχετίζονται με τη διάγνωση "πυρετός", στα πλαίσια μιας ιστορικής-νοσολογικής μελέτης, βλ. Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα", ό.π. Μερικές πληροφορίες, μαρτυρίες και παρατηρήσεις ίσως είναι σκόπιμες έδώ: α) Στο βιβλίο των Η. Κ. Silver, C. Η. Kempe και Η. Β Bruyn, Handbook of Pediatrics, Lange, Los Altos, Cal. 1977, απαριθμούνται (σ. 690-691) συνολικά 93 πιθανές αιτίες πυρετού "σκοτεινής

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/75.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Η επόμενη μεγάλη κατηγορία αιτιών θανάτου αναφέρεται ως φυσική ασθένεια (malatia fisica ή naturale, στα ιταλικά γραμμένα ληξιαρχικά κατάστιχα). Σ' αυτήν αποδίδονται 19 θάνατοι, δηλαδή το 14.07% του συνόλου. Η ονομασία αυτή αντιστοιχεί σ' ένα ετερόκλητο σύνολο νοσολογικών οντοτήτων. Υποτίθεται ότι η λογική και φαινομενολογική βάση αυτού του χαρακτηρισμού ήταν

__________________________

αιτιολογίας", συμπεριλαμβανομένων φυσικά της ελονοσίας και της φυματίωσης. β) Στο Principes de Médecine Interne του Harrison (ό. π., σ. 59) περιγράφονται οι συσχετίσεις ανάμεσα στη μορφολογία του πυρετού και στην ενδεχόμενη (κύρια) αιτιολογία του. Έτσι έχουμε: τον διαλείποντα πυρετό, που οφείλεται κυρίως σε λοιμώξεις από πυογόνα βακτηρίδια και στην κεγχροειδή φυματίωση, τον υφέσιμο πυρετό, που είναι μη-τυπικός ως προς την αιτιολογία του, τον συνεχή πυρετό, που οφείλεται στον τυφοειδή και στον τύφο, τον υπόστροφο πυρετό, που χαρακτηρίζει την ελονοσία. γ) Εκτός από τα προβλήματα διαφορικής διάγνωσης, τα κύρια εμπόδια για μια αξιόπιστη ταξινόμηση των νοσολογικών οντοτήτων που εκδηλώνονται και με πυρετική κίνηση (και είναι πλήθος, στην παιδιατρική, αυτές οι οντότητες που εκδηλώνονται με άτυπες κλινικές εικόνες) είναι, πρώτο, η συχνή απουσία μνείας σχετικής με τη μορφολογία του πυρετού και, δεύτερο, η περιορισμένη αξιοπιστία και επιδεκτικότητα ερμηνείας και στις περιπτώσεις ακόμη όπου γίνεται μνεία της μορφολογίας αυτής Ο J. Hennen, Sketches of the Medical Topography of the Mediterranean Comprising an Account of Gibraltar, the Ionian Islands and Malta, Λονδίνο 1830, σ. 374, αφού τονίζει ότι "για την ακρίβεια αυτών των διακρίσεων ή για την ονοματολογία δεν μπορεί να εγγυηθεί", αναφέρει τα εξής στοιχεία: Στο Πολιτικό Νοσοκομείο νοσηλεύτηκαν συνολικά 210 περιπτώσεις, εκ των οποίων 163 εμπύρετα (77.6% του συνόλου). Από αυτές τις 163 περιπτώσεις, οι 24 (14.7%) παρουσίαζαν συνεχή πυρετό και 136 (83.4%) τριταίο κυρίως (121 περιπτώσεις) και άλλες μορφές ελώδους πυρετού. Στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο νοσηλεύτηκαν μεταξύ των ετών 1815-1821 συνολικά 1073 περιπτώσεις πυρετού· στις 185 (17.2%) ο πυρετός χαρακτηρίστηκε ως κοινός συνεχής, στις 13 (1.2%) τύφος, στις 345 (32.2%) υπόστροφος, και στις 530 (49.4%) υφέσιμος. Σ' αυτές τις περιπτώσεις, μοιραία έκβαση σημειώθηκε στο 3.5% (38 περιπτώσεις), που οφειλόταν κυρίως στον υφέσιμο πυρετό (32 περιπτώσεις). Ο Goodisson πάλι (A Historical and Topographical Essay upon the Islands of Corfu, Leucadia, Cephalonia, Ithaca and Zante: with Remarks upon the Character, Manners, and Customs of the Ionian Greeks, Λονδίνο 1822, σ. 235), αναφέρει ότι το 76.7% των εμπύρετων περιπτώσεων που

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/76.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

το ότι αυτό που αντιπροσώπευε το κοινό εύρημα σ' αυτές τις παθήσεις ήταν η εικόνα ενός φθίνοντος σώματος (κακουχία, καταβολή δυνάμεων, αδυναμία, υστέρηση της ανάπτυξης, καχεξία κ.ά.). Όμως, η λογική ανάλυση του τρόπου απόδοσης αυτής της διάγνωσης δεν επιβεβαιώνει τη σαφήνεια αυτής της αντιληψης1.

__________________________

νοσηλεύτηκαν στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο (από τις 25 του Μάρτη του 1815 μέχρι τις 24 του Μάρτη του 1816) αντιστοιχούν σε υπόστροφους πυρετούς, και σημειώνει ότι η φθίση είναι "σχετικά σπάνια" στο νησί. Πέρα από την αξιοπιστία αυτών των διαγνώσεων, ένα πρόσθετο πρόβλημα προκύπτει από το ότι, σύμφωνα με τα σωζόμενα αρχεία του Πολιτικού Νοσοκομείου, τα παιδιά δεν νοσηλεύονταν εκεί. δ) Συμπερασματικά λοιπόν, αν και η συμμετοχή ιδιαίτερα της ελονοσίας αλλά και της φυματίωσης στους "πυρετούς" πρέπει να ήταν μάλλον υψηλή, η ακριβής κατηγοριοποίηση των αιτιών θανάτου που καλύπτει η διάγνωση "πυρετός" πρέπει να θεωρηθεί ανέφικτη. Σε σχέση με την παιδιατρική κλινική, ειδικότερα, υπενθυμίζονται ορισμένα βασικά δεδομένα γύρω από το σύμπτωμα "πυρετός" (βλ. Handbook of Pediatrics, ό.π., σ. 16): "σε παιδιά ηλικίας κάτω των 8 ετών, το επίπεδο του πυρετού δεν αντανακλά πάντοτε τη βαρύτητα της νοσηρής διαδικασίας Ακραίες θερμοκρασίες είναι δυνατό να παρατηρηθούν χωρίς συσχέτιση με τη σοβαρότητα της λοίμωξης. Ένα μικρό παιδί μπορεί να πάσχει από βαρύτατη ασθένεια και να εμφανίζει θερμοκρασία κανονική ή και μικρότερη από την κανονική, ενώ ένα παιδί 2-5 ετών μπορεί να έχει πυρετό μέχρι και 40 C στα πλαίσια μιας ελάσσονος αναπνευστικής λοίμωξης σε παιδιά άνω των 8 ετών, η θερμοκρασία του σώματος μεταβάλλεται, όπως και στον ενήλικο . Οι πιθανές αιτίες του πυρετού είναι λοιμώξεις, αφυδάτωση, διαταραχές του κεντρικού νευρικού συστήματος, βαριά ρούχα...".

1. Για μια συζήτηση των σημασιολογικών και πραγματολογικών προβλημάτων που σχετίζονται με τη διάγνωση "φυσική ασθένεια" βλ. Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα", ό. π. Μερικά στοιχεία που κάνουν προβληματική τη θετική/καταφατική αντιστοίχηση αυτής της διάγνωσης με μια σαφή διαγνωστική κατηγορία είναι και τα εξής: Στις εγγραφές των αιτιών θανάτου, στην εκκλησία του Αγίου Μηνά, για τη χρονιά 1831 κ.έ., ως αιτία αναφέρεται, η "φυσική ασθένεια" σε όλες τις περιπτώσεις (οι θάνατοι αφορούν νεογέννητα 3 ημερών μέχρι και υπερήλικες 80 ετών)· εξαίρεση αποτελούν οι ακόλουθες περιπτώσεις, που αποδίδονται σε: γηρατειά, αιφνίδιο θάνατο, "πόντα", ευλογιά, ενώ στη μία περίπτωση αναφέρεται ότι ο αποθανών "εσκοτώθη". Οι εξαιρέσεις αυτές προσδιορίζουν και την πραγματολογική και τη λογική περιοχή, που σαφώς εξαιρείται από τη "φυσική

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/77.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Το πιθανό συμπέρασμα που προκύπτει, αν θεωρήσουμε τις περιπτώσεις που δεν τίθεται αυτή η διάγνωση, και αν συνυπολογίσουμε τα δημόσια και ιδιωτικά άγχη της εποχής, είναι ότι η φυσική ασθένεια αντιστοιχεί σ' έναν εργαλειακό εξ αποκλεισμού ορισμό: "Όχι βίαιος θάνατος, όχι λοιμική, άγνωστη αιτία"1. Οι οντότητες που έχουν μεγάλη πιθανότητα να συμπεριλαμβάνονται σ' αυτή την κατηγορία είναι η φυματίωση, οι παρασιτικές και λοιμώδεις νόσοι, οι διαταραχές της θρέψεως, καθώς και οι νευρολογικές και ψυχιατρικές παθήσεις της παιδικής ηλικίας.

Η επόμενη κατά σειρά συχνότητας, και σχετικά πιο ομοιογενής διαγνωστική κατηγορία, αφορά τις διαταραχές τον πεπτικού συστήματος. Σ' αυτές αποδίδονται 17 θάνατοι (12.59%): 9 σε διάρροια, 3 σε δυσεντερία, 2 σε έλμινθες, 2 σε "χολική ασθένεια" (πιθανότατα, ίκτερο) και 1 σε δυσκοιλιότητα. Κατά κανόνα αφορούν άτομα βρεφικής ηλικίας.

Οι υπόλοιπες αιτίες θανάτου είναι:

__________________________

ασθένεια" και που μπορεί να περιγραφεί ως εξής: "Είτε βίαιος θάνατος, είτε λοιμική αρρώστια, οπωσδήποτε γνωστή αιτία". Σε άλλες εγγραφές πάλα συναντούμε ως αιτία θανάτου μνείες όπως οι ακόλουθες (η ορθογραφία είναι του πρωτοτύπου): "Ένα ραχήτην χρονικόν χορίς ηποψίαν"..., "Από διάρηα ενομένι με πηρετόν χορίς ηποψίαν"..., "Αροστία χωρίς ηποψία, από ακόλουθον πυρετού"..., "Από 17 ημερόν αροστία χορίς ηποψίαν"..., "Διάρια χορής υποψίαν" , "Από θερμασία χορίς φόβο"..., "Από αρόστια πλεμονική γαστρική χορίς υποψία"..., "Αροστία χορίς φόβον"..., "Χορίς ηποψίαν"..., "Αροστία ανήποπτος". Οι εγγραφές αυτές πιστοποιούν και διασαφηνίζουν ποιο είναι το ουσιωδέστερο φαντασιακό και λογικό αντίθετο της "φυσικής ασθένειας": Πρόκειται για την "υποψία" ή "φόβο" (λοιμικής ή φόνου) και, για να επιβεβαιωθεί το ανέφικτο της θετικής αντιστοίχησης της "φυσικής ασθένειας" σε μια σαφή διαγνωστική σημερινή κατηγορία, συναντιώνται και εγγραφές όπως οι ακόλουθες: "Με φυσικόν θάνατον θέρμην"..., "Από φυσικόν θάνατον της θέρμης"..., "Από φυσικόν θάνατον ήτοι από φθίσιν". Κατά συνέπεια, ο πιο πρόσφορος τρόπος αξιολόγησης της έννοιας της "φυσικής ασθένειας" είναι η επεξεργασία ενός ορισμού αποφατικού (για τον οποίο βλ. στη συνέχεια του κειμένου).

1. Βλ. Ν. Σιδέρης, ό.π.

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/78.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

- "κωλικός" σε 4 βρέφη,

- "πούντα" (κρύωμα) σε 3 παιδιά 10-15 ετών,

- "χρονική νόσος" σε 2 περιπτώσεις,

- 2 άτομα σκοτωμένα από το σεισμό του 1825,

- 1 τέτανος,

- 1 πονόλαιμος,

- 1 ραχίτιδα,

- 1 ερυθρά ("κόκκινη"),

- 1 πνιγμονή,

- 1 πτώση από γκρεμό,

Η γενική εντύπωση που προκύπτει από την επισκόπηση των αιτιών θανάτου είναι ότι τα νέα άτομα πέθαιναν, την εποχή εκείνη, μαζικά και πρόωρα, κατά κύριο λόγο από (οξέα) λοιμώδη και παρασιτικά νοσήματα. Αυτή η τυπική νοσηρότητα με μοιραία έκβαση αντανακλά όχι μόνο το γεγονός ότι βρισκόμαστε σε μια "κοινωνία δίχως αντιβιοτικά", αλλά και τις γενικότερες συνθήκες διαβίωσης, διατροφής, υγιεινής και περίθαλψης, για τις όποιες το λιγότερο που μπορούμε να πούμε είναι ότι αποδυνάμωναν τον οργανισμό, τον άφηναν έκθετο στις προσβολές της αρρώστιας και, όταν αυτή εκδηλωνόταν, οι δυνατότητες άμυνας και θεραπείας ήταν πολύ περιορισμένες1.

ΙΙΙ. Νοσηρότητα, θνησιμότητα και η έννοια του ιστορικού τυχαίου

Ως γενικό συμπέρασμα: Η υψηλή θνησιμότητα των νέων και οι αιτίες της, που αντανακλούν μια ευρύτερη νοσηρότητα της όποιας οι διαστάσεις και οι συνέπειες είναι δύσκολο να προσδιορισθούν,

__________________________

1. Αυτό ήταν και το αφετηριακό πραγματολογικό επιχείρημα του σκεπτικού για τη μονιμοποίηση της λειτουργίας του νοσοκομείου της Λευκάδας, στα 1817. Σχετικά με αυτό, βλ. Ν. Σιδέρης, "Κοινωνική πρόνοια και περίθαλψη στα Επτάνησα επί Αγγλικής Προστασίας", ανακοίνωση στο Β' Συνέδριο Επτανησιακού Πολιτισμού, Λευκάδα, Σεπτέμβριος 1984.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/79.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

αλλά και λάθος να παραβλεφθούν, υποδείχνουν την ανάγκη ενός στοχασμού όχι μόνο σε σχέση με τους κινδύνους και τις απώλειες που χαρακτήριζαν τη βιοτική διαδρομή μιας νέας γενιάς, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αλλά και σε σχέση με τρέχοντες κοινούς τόπους, οι οποίοι έχουν ευρεία ιδεολογική λειτουργία ακόμη και στις μέρες μας.

Έτσι, για παράδειγμα, οι έννοιες της "φυσικής επιλογής", της "επιβίωσης του ισχυρότερου", της "προσαρμογής στο περιβάλλον" κ.ά. ελέγχονται ως απρόσφορες για την κατανόηση της κοινωνικής (μαζί και της βιολογικής και νοσολογικής) πραγματικότητας της εποχής που μελετάμε. Κι αυτό γιατί η τυχαία και όχι ισόμετρη κατανομή των κινδύνων νόσησης π.χ. συναρτάται άμεσα στην "τύχη" προσβολής από αυτήν και την αντιμετώπιση της. Η "τύχη" εξαρτάται μεν και από κοινωνικά πλεονεκτήματα ή μειονεκτήματα (οικονομική κατάσταση, συνθήκες κατοικίας και διατροφής, δυνατότητες περίθαλψης κ.ά.), αλλά τα στοιχεία αυτά δεν αποτελούσαν τότε ούτε εχέγγυα αποφυγής της αρρώστιας, ούτε εγγυήσεις για την καλή έκβαση της (ενδεχόμενης) θεραπείας. Αν και όχι αδιάκριτα (η φτώχεια και τα στάσιμα νερά π.χ. δεν μπορούν να παραβλεφθούν), πάντως η αρρώστια χτυπούσε όχι μόνο τους κοινωνικά (και "φυσικά") πιο αδύναμους, αλλά και τους κοινωνικά (και "φυσικά") ισχυρούς. Η εκατόμβη της νεανικής νοσηρότητας και θνησιμότητας έκανε διακρίσεις, αλλά όχι συστηματικές1.

Συνεπώς, η "φυσική επιλογή", με αυτές τις συνθήκες, αποτελεί κενό ιδεολόγημα, η δε "επιβίωση του καταλληλότερου" δεν υποδηλώνει παρά κοινούς τόπους ή αναδρομικά προβαλλόμενες ιδεολογικές επιλογές. Αρκεί να υπενθυμίσουμε ότι μεταξύ των

__________________________

1. Για μια τεκμηρίωση αυτής της πρότασης, βλ. Ν. Σιδέρης, "Η αρρώστια ως συμβάν και λόγος στον αστικό χώρο: Η περίπτωση της Λευκάδας στον 19ο αιώνα", Πρακτικά Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας, "Νεοελληνική πόλη, οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος", Αθήνα -Ερμούπολη, 26-30 Σεπτέμβρη του 1984, τόμ. A', Αθήνα 1985, σ. 251-254,

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/80.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

"ισχυροτέρων" έναντι της ελονοσίας συμπεριλαμβάνονται προνομιακά και τα άτομα που εμφανίζουν γονίδια μεσογειακής ή δρεπανοκυτταρικής αναιμίας1. Αυτό για τη βιολογική "καταλληλότητα", η οποία δεν επιτρέπεται, φυσικά, να αξιολογείται μόνο στο πεδίο της ελονοσίας και μόνο στα πλαίσια (και στη διάρκεια) μιας κοινωνίας που πλήττεται από αυτήν.

Στο παράδειγμα αυτό μπορούμε να προσθέσουμε και την υπενθύμιση ότι, όση κι αν είναι η πίεση του βιολογικού, στην ιστορική κλίμακα η έννοια της "καταλληλότητας" κρίνεται αναπόφευκτα και κύρια στον τομέα της πολιτισμικής προσαρμογής και της κοινωνικής εφευρετικότητας. Και με αυτό το κριτήριο είναι αδύνατο να κριθεί η (βιολογική η κοινωνική) "καταλληλότητα" όσων κατόρθωναν να επιβιώσουν σ' εκείνες τις συνθήκες, μια και το μέγιστο μέρος των απωλεσθέντων δεν ήταν παρά παιδιά που πέθαιναν πριν καλά καλά κλείσουν τα πέντε τους χρόνια. Με άλλα λόγια, το ζήτημα της βιολογικής-οικολογικής-κοινωνικής εκτίμησης της ποιότητας των επιζώντων εκείνων των εποχών παραμένει και ανοιχτό και φλέγον για τον ιστορικό (ιδιαίτερα για την ιστορική μελέτη της νεότητας), μόνο που η πολυπλοκότητα του προβλήματος όχι μόνο δεν επιτρέπει την εύκολη προβολή έτοιμων λύσεων, αλλά και απαιτεί την ετοιμότητα διαρκούς εξέλιξης και αναθεώρησης των εννοιολογικών συστημάτων και των διανοητικών εργαλείων που διαθέτουμε, και μια αυστηρά κριτική στάση απέναντι στις προκαταλήψεις, που όχι μόνο περιορίζουν τον δικό μας ορίζοντα αλλά και παραμορφώνουν απαγορευτικά για την ιστορική προσπέλαση τον υλικό και πνευματικό ορίζοντα των άλλων εποχών. Για παράδειγμα, ένας στοχασμός πάνω στην έννοια και την ιστορικότητα του τυχαίου, για τη συγκεκριμένη κάθε φορά λειτουργία του μέσα στην κοινωνική και ιστορική διαδικασία, στο ρόλο του ως ιστορικοποιημένου μηχανισμού, φαίνεται όχι μόνο ωφέλιμος αλλά και γεμάτος ίσως αποκαλύψεις και εκπλήξεις2.

__________________________

1. Βλ. Harrison, ό.π.

2. Στο δημογραφικό πεδίο το πρόβλημα έχει ήδη τεθεί. Βλ A. Bideau,

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/81.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Αυτό που θα ονομάζαμε ιστορικό τυχαίο δεν εκλαμβάνεται εδώ ούτε μόνο, ούτε και κυρίως με την έννοια της (αναπόφευκτης) τυχαίας διακύμανσης ή της a posteriori αναπαράστασης του τυχαίου συμβάντος με όρους μη προδιατεταγμένης διασταύρωσης δυο προδιατεταγμένων διαδικασιών, ή με όρους που το ανάγουν σε (εξωτερικό ως προς το ίδιο το τυχαίο) τρόπο ύπαρξης της αναγκαιότητας. Αλλά εννοούμε την κατ' ανάγκην τυχαία κατανομή συμβάντων ή την ανέλιξη διαδικασιών που έχει ιστορική λειτουργικότητα και αποτελεσματικότητα -ένα ιστορικά δομικό τυχαίο. Με άλλα λόγια: Μέσα σε κάποιου ορισμένου είδους συνάφεια (όπως π.χ. εδώ η παραδοσιακή ελληνική κοινωνία) ορισμένου τύπου αιτιακοί προσδιορισμοί (στην περίπτωσή μας η υψηλή νοσηρότητα) λειτουργούν ως καταναγκασμοί τέτοιας φύσης και τέτοιας εμβέλειας, που το τυχαίο ενσωματώνεται δομικά στην ίδια τη δέσμη των αιτιακών προσδιορισμών, στην ίδια την υφή της ιστορικής συνάφειας, και απαρτιώνεται δομικά στους ίδιους τους μηχανισμούς που υποβαστάζουν και διέπουν τη λειτουργία ενός ιστορικού συστήματος.

IV. Ειδική θνησιμότητα κατά ηλικίες

Σε ό,τι αφορά τους ρυθμούς και τις διαστάσεις της θνησιμότητας, η πρώτη σημαντική παράμετρος είναι η ηλικία. Σε μια πρώτη της εκδοχή, η ηλικία είναι, ιδιαίτερα στα πρώτα και στα τελευταία χρόνια της ζωής, και μέτρο και μηχανισμός ταυτόχρονα των διαδικασιών βιολογικής ωρίμανσης και φθοράς του οργανισμού,

__________________________

"Les mécanismes autorégulateurs des populations traditionnelles", Annales, ESC 38/5 (1983), A. Jacquard, "La transition démographique: Le capital génétique est-t-il affecté?". Union Internationale pour l'étude scientifique de la population (UIESP), Conférence sur la science an service de la vie, Βιέννη 1979, σ 191-210. Σε άλλες γνωστικές περιοχές, όπως π χ. η κβαντική φυσική, το δομικό τυχαίο αντιστοιχεί σε έννοιες και φαινόμενα θεμελιακής σημασίας .

6

Σελ. 81
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 62
    4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

    της απαλλαγής από κάθε άλλη υποχρέωση, Ένα μεγάλο πανηγύρι. είναι αρκετό για να σταματήσει και η πιο απαραίτητη εργασία.[...] Όταν όμως δεν εμποδίζονται από την προσήλωσή τους στις θρησκευτικές τελετές, που συμβαδίζουν άλλωστε με τη διασκέδασή τους, είναι ικανοί να εργάζονται πολύ σκληρά και ν' αντέχουν σε μεγάλη κούραση" (σ. 57-58).

    "Ο τρόπος ζωής των Ελλήνων είναι ο χειρότερος δυνατός για τη διατήρηση της υγείας, μια και όλος ο χρόνος περνά με εναλλαγή διασκέδασης και νηστείας" (σ. 59).

    "Τα σπίτια είναι κατά κανόνα ξύλινα, πράγμα που λίγη προφύλαξη από τον καιρό προσφέρει, τόσο το χειμώνα όσο και το καλοκαίρι" (σ. 62),

    Και αυτός ο συγγραφέας συμμερίζεται τη γνώμη ότι η πόλη της Λευκάδας (Αμαξική) είναι "ένα από τα πιο ανθυγιεινά μέρη σ' όλα τα Ιόνια Νησιά" (σ. 61).

    Άλλα πάλι ζητήματα, για να αποφύγουμε πλεονασμούς και επαναλήψεις, θα θιγούν παρακάτω: οι αιτίες θανάτου, η ενδογενής συνιστώσα της βρεφικής θνησιμότητας ως εκτιμητής της γενετικής προικοδότησης, των επιπλοκών της κύησης και των συμβαμάτων στον τοκετό, το προσδόκιμο επιβίωσης ως εκτιμητής των συνθηκών ανατροφής και ανάπτυξης του βρέφους, κ.ά.

    Τέλος, ορισμένα στοιχεία είναι προς το παρόν απροσπέλαστα με βάση τα υπάρχοντα δεδομένα: το επάγγελμα των γονέων, η ψυχολογική κατάσταση τους και οι κανόνες του οικογενειακού παιχνιδιού, η θέση του νεογέννητου στη σειρά των αδελφιών κ.ά. Το μέγιστο που μπορούμε ίσως να ειπούμε γι' αυτά τα ζητήματα δεν είναι παρά αξιολογήσεις έμμεσων μαρτυριών και ενδείξεων.

    Σύνοψη

    Έτσι, λοιπόν, πρόκειται να παρακολουθήσουμε επί 25 χρόνια τη γενιά του 1823. Είναι μια κοόρτη 620 ατόμων, μάλλον αντιπροσωπευτική της κατάστασης που επικρατούσε στο νησί στο δεύτερο τέταρτο του 19ου αιώνα, αντιπροσωπευτική τόσο στον δημογραφικό,