Συγγραφέας:Σιδέρης, Νίκος
 
Τομαρά - Σιδέρη, Ματούλα
 
Τίτλος:Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
 
Υπότιτλος:Η δημογραφική τύχη της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:4
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:231
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αιώνας
 
Περίληψη:
Η συγκρότηση μιας νέας γενιάς στην Ελλάδα, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αποτελεί το αντικείμενο αυτής της ιστορικής δημογραφικής και νοσολογικής μελέτης. Η έρευνα αναπτύσσεται σε δύο μέρη: Πρώτο, σε ένα επίπεδο μικροδημογραφικό. Χώρος της έρευνας είναι το νησί της Λευκάδας, χρόνος της το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Στόχος της είναι η ανάλυση της λεπτής υφής των μηχανισμών συγκρότησης μιας νέας γενιάς και της ένταξής της στο πλέγμα των προηγούμενων και επόμενων γενεών. Δεύτερο, σε ένα επίπεδο μακροδημογραφικό. Εδώ επιχειρείται η επισήμανση της θέσης της νεότητας μέσα στο πλέγμα των γενεών στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο του 19ου αιώνα. Οι διαθέσιμες απογραφές επιτρέπουν την ανασύσταση της πυραμίδας των ηλικιών σε περιφερειακό και συνολικό επίπεδο. Οι διαχρονικές συγκρίσεις επιτρέπουν την εκτίμηση του ειδικού βάρους της νεότητας μέσα στη δημογραφική δομή και δυναμική. Οι συγχρονικές συγκρίσεις αναδείχνουν τις περιφερειακές ανισότητες. Η ανάλυση εδώ συμπεριλαμβάνει και την απαρτίωση των μακροδημογραφικών παρατηρήσεων και των μικροδημογραφικών μηχανισμών σε ένα ολικό μοντέλο δομής και δυναμικής του ελλαδικού πληθυσμού και της θέσης της νεότητας μέσα σε αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.67 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 73-92 από: 234
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/73.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

25.12% αντίστοιχα. Ο έλεγχος αυτών των διαφορών δείχνει ότι δεν είναι στατιστικά σημαντικές, αν και περιγραφικά υπαινίσσονται ότι ο δείκτης θνησιμότητας είναι υψηλότερος στην πόλη και στην περίπτωση των κοριτσιών, τουλάχιστον για τη γενιά του 1823.

Αξίζει να σημειωθεί ότι τόσο οι σεισμοί του 1825 όσο και μια (μάλλον ήπια, τουλάχιστον στο επίπεδο της θνητότητας) επιδημία ευλογιάς στα 1837 δεν επηρέασε ουσιαστικά τη γενιά του 1823: Μόνο δύο θύματα στα 1825, και κανένα στα 1837. Έτσι, μπορούμε να μελετήσουμε εδώ τις συνέπειες της "κανονικής", "τρέχουσας" παθολογίας στη συγκρότηση μιας νέας γενιάς, χωρίς παρεμβολή "εκτάκτων περιστάσεων".

ΙΙ. Αιτίες θανάτου

Από το 1823 μέχρι και τα έτη 1838-1839, οι ληξιαρχικές πράξεις αναφέρουν και την αιτία θανάτου. Η ανάλυση των διαγνώσεων που αναφέρονται ως αιτίες θανάτου στις εγγραφές αυτές θέτει πολλαπλά προβλήματα, που ήδη θίξαμε στο πρώτο κεφάλαιο. Μια σύνοψη αυτών των προβλημάτων και των μεθοδολογικών απαντήσεων που υιοθετούμε έχει ήδη συζητηθεί εκτενώς αλλού1. Έτσι, λοιπόν, χρησιμοποιούμε εδώ ως αναλυτικά εργαλεία τις κατηγορίες που ήδη έχουμε επεξεργασθεί για τις ανάγκες μιας ιστορικής-νοσολογικής σπουδής των στοιχείων που διαθέτουμε.

Η επισκόπηση της συνολικής εικόνας των αιτιών θανάτου (πίν. 12), στις 135 περιπτώσεις που αναφέρονται στον πίνακα, δείχνει ότι η πλειοψηφία των απωλειών οφείλεται σε πυρετό η θέρμη. Συνολικά, 82 θάνατοι (60,74%) αποδίδονται σε αυτή την αιτία. Τα παρασιτικά και λοιμώδη εμπύρετα νοσήματα, τα όποια εξυπονοεί αυτή η ονομασία, συμπεριλαμβάνουν πλήθος νοσολογικές οντότητες, των οποίων η διαφορική συμβολή στη θνησιμότητα

__________________________

1. Βλ. Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα", ό.π.

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/74.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 12

Αίτιες θανάτου - Γενιά του 

1823

Αιτία

Αριθμός θανάτων

%

Πυρετός

82

60.7

Φυσική ασθένεια

19

14.1

Διάρροια

9

6.7

Δυσκοιλιότητα

1

0.7

Δυσεντερία

3

2.2

Παρασίτωση του εντέρου

2

1.5

Χολική ασθένεια

2

1 5

Κωλικός

4

3.0

Τέτανος

1

0.7

Χρονική ασθένεια

2

1.5

Πονόλαιμος

1

0.7

Πούντα

3

2.2

Πνιγμένο στο λαιμό

1

0 7

Κόκκινη

1

0.7

Ραχίτις

1

0.7

Σεισμός

2

1 5

Πτώση σε γκρεμό

1

0.7

Σύνολο

135

100.0

από "πυρετό" είναι αδύνατο να εκτιμηθεί με ακρίβεια. Στα πλαίσια του "πυρετού" συμφύρονται τα μεγάλα φόβητρα της εποχής (φυματίωση και ελονοσία), κοινές λοιμώξεις της παιδικής ηλικίας και πλήθος άλλες νοσολογικές οντότητες, που χαρακτηρίζονται στο συμπτωματικό πεδίο από την ύπαρξη και πυρετού1.

__________________________

1, Για μια συζήτηση των σημασιολογικών και πραγματολογικών προβλημάτων που σχετίζονται με τη διάγνωση "πυρετός", στα πλαίσια μιας ιστορικής-νοσολογικής μελέτης, βλ. Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα", ό.π. Μερικές πληροφορίες, μαρτυρίες και παρατηρήσεις ίσως είναι σκόπιμες έδώ: α) Στο βιβλίο των Η. Κ. Silver, C. Η. Kempe και Η. Β Bruyn, Handbook of Pediatrics, Lange, Los Altos, Cal. 1977, απαριθμούνται (σ. 690-691) συνολικά 93 πιθανές αιτίες πυρετού "σκοτεινής

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/75.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Η επόμενη μεγάλη κατηγορία αιτιών θανάτου αναφέρεται ως φυσική ασθένεια (malatia fisica ή naturale, στα ιταλικά γραμμένα ληξιαρχικά κατάστιχα). Σ' αυτήν αποδίδονται 19 θάνατοι, δηλαδή το 14.07% του συνόλου. Η ονομασία αυτή αντιστοιχεί σ' ένα ετερόκλητο σύνολο νοσολογικών οντοτήτων. Υποτίθεται ότι η λογική και φαινομενολογική βάση αυτού του χαρακτηρισμού ήταν

__________________________

αιτιολογίας", συμπεριλαμβανομένων φυσικά της ελονοσίας και της φυματίωσης. β) Στο Principes de Médecine Interne του Harrison (ό. π., σ. 59) περιγράφονται οι συσχετίσεις ανάμεσα στη μορφολογία του πυρετού και στην ενδεχόμενη (κύρια) αιτιολογία του. Έτσι έχουμε: τον διαλείποντα πυρετό, που οφείλεται κυρίως σε λοιμώξεις από πυογόνα βακτηρίδια και στην κεγχροειδή φυματίωση, τον υφέσιμο πυρετό, που είναι μη-τυπικός ως προς την αιτιολογία του, τον συνεχή πυρετό, που οφείλεται στον τυφοειδή και στον τύφο, τον υπόστροφο πυρετό, που χαρακτηρίζει την ελονοσία. γ) Εκτός από τα προβλήματα διαφορικής διάγνωσης, τα κύρια εμπόδια για μια αξιόπιστη ταξινόμηση των νοσολογικών οντοτήτων που εκδηλώνονται και με πυρετική κίνηση (και είναι πλήθος, στην παιδιατρική, αυτές οι οντότητες που εκδηλώνονται με άτυπες κλινικές εικόνες) είναι, πρώτο, η συχνή απουσία μνείας σχετικής με τη μορφολογία του πυρετού και, δεύτερο, η περιορισμένη αξιοπιστία και επιδεκτικότητα ερμηνείας και στις περιπτώσεις ακόμη όπου γίνεται μνεία της μορφολογίας αυτής Ο J. Hennen, Sketches of the Medical Topography of the Mediterranean Comprising an Account of Gibraltar, the Ionian Islands and Malta, Λονδίνο 1830, σ. 374, αφού τονίζει ότι "για την ακρίβεια αυτών των διακρίσεων ή για την ονοματολογία δεν μπορεί να εγγυηθεί", αναφέρει τα εξής στοιχεία: Στο Πολιτικό Νοσοκομείο νοσηλεύτηκαν συνολικά 210 περιπτώσεις, εκ των οποίων 163 εμπύρετα (77.6% του συνόλου). Από αυτές τις 163 περιπτώσεις, οι 24 (14.7%) παρουσίαζαν συνεχή πυρετό και 136 (83.4%) τριταίο κυρίως (121 περιπτώσεις) και άλλες μορφές ελώδους πυρετού. Στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο νοσηλεύτηκαν μεταξύ των ετών 1815-1821 συνολικά 1073 περιπτώσεις πυρετού· στις 185 (17.2%) ο πυρετός χαρακτηρίστηκε ως κοινός συνεχής, στις 13 (1.2%) τύφος, στις 345 (32.2%) υπόστροφος, και στις 530 (49.4%) υφέσιμος. Σ' αυτές τις περιπτώσεις, μοιραία έκβαση σημειώθηκε στο 3.5% (38 περιπτώσεις), που οφειλόταν κυρίως στον υφέσιμο πυρετό (32 περιπτώσεις). Ο Goodisson πάλι (A Historical and Topographical Essay upon the Islands of Corfu, Leucadia, Cephalonia, Ithaca and Zante: with Remarks upon the Character, Manners, and Customs of the Ionian Greeks, Λονδίνο 1822, σ. 235), αναφέρει ότι το 76.7% των εμπύρετων περιπτώσεων που

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/76.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

το ότι αυτό που αντιπροσώπευε το κοινό εύρημα σ' αυτές τις παθήσεις ήταν η εικόνα ενός φθίνοντος σώματος (κακουχία, καταβολή δυνάμεων, αδυναμία, υστέρηση της ανάπτυξης, καχεξία κ.ά.). Όμως, η λογική ανάλυση του τρόπου απόδοσης αυτής της διάγνωσης δεν επιβεβαιώνει τη σαφήνεια αυτής της αντιληψης1.

__________________________

νοσηλεύτηκαν στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο (από τις 25 του Μάρτη του 1815 μέχρι τις 24 του Μάρτη του 1816) αντιστοιχούν σε υπόστροφους πυρετούς, και σημειώνει ότι η φθίση είναι "σχετικά σπάνια" στο νησί. Πέρα από την αξιοπιστία αυτών των διαγνώσεων, ένα πρόσθετο πρόβλημα προκύπτει από το ότι, σύμφωνα με τα σωζόμενα αρχεία του Πολιτικού Νοσοκομείου, τα παιδιά δεν νοσηλεύονταν εκεί. δ) Συμπερασματικά λοιπόν, αν και η συμμετοχή ιδιαίτερα της ελονοσίας αλλά και της φυματίωσης στους "πυρετούς" πρέπει να ήταν μάλλον υψηλή, η ακριβής κατηγοριοποίηση των αιτιών θανάτου που καλύπτει η διάγνωση "πυρετός" πρέπει να θεωρηθεί ανέφικτη. Σε σχέση με την παιδιατρική κλινική, ειδικότερα, υπενθυμίζονται ορισμένα βασικά δεδομένα γύρω από το σύμπτωμα "πυρετός" (βλ. Handbook of Pediatrics, ό.π., σ. 16): "σε παιδιά ηλικίας κάτω των 8 ετών, το επίπεδο του πυρετού δεν αντανακλά πάντοτε τη βαρύτητα της νοσηρής διαδικασίας Ακραίες θερμοκρασίες είναι δυνατό να παρατηρηθούν χωρίς συσχέτιση με τη σοβαρότητα της λοίμωξης. Ένα μικρό παιδί μπορεί να πάσχει από βαρύτατη ασθένεια και να εμφανίζει θερμοκρασία κανονική ή και μικρότερη από την κανονική, ενώ ένα παιδί 2-5 ετών μπορεί να έχει πυρετό μέχρι και 40 C στα πλαίσια μιας ελάσσονος αναπνευστικής λοίμωξης σε παιδιά άνω των 8 ετών, η θερμοκρασία του σώματος μεταβάλλεται, όπως και στον ενήλικο . Οι πιθανές αιτίες του πυρετού είναι λοιμώξεις, αφυδάτωση, διαταραχές του κεντρικού νευρικού συστήματος, βαριά ρούχα...".

1. Για μια συζήτηση των σημασιολογικών και πραγματολογικών προβλημάτων που σχετίζονται με τη διάγνωση "φυσική ασθένεια" βλ. Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα", ό. π. Μερικά στοιχεία που κάνουν προβληματική τη θετική/καταφατική αντιστοίχηση αυτής της διάγνωσης με μια σαφή διαγνωστική κατηγορία είναι και τα εξής: Στις εγγραφές των αιτιών θανάτου, στην εκκλησία του Αγίου Μηνά, για τη χρονιά 1831 κ.έ., ως αιτία αναφέρεται, η "φυσική ασθένεια" σε όλες τις περιπτώσεις (οι θάνατοι αφορούν νεογέννητα 3 ημερών μέχρι και υπερήλικες 80 ετών)· εξαίρεση αποτελούν οι ακόλουθες περιπτώσεις, που αποδίδονται σε: γηρατειά, αιφνίδιο θάνατο, "πόντα", ευλογιά, ενώ στη μία περίπτωση αναφέρεται ότι ο αποθανών "εσκοτώθη". Οι εξαιρέσεις αυτές προσδιορίζουν και την πραγματολογική και τη λογική περιοχή, που σαφώς εξαιρείται από τη "φυσική

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/77.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Το πιθανό συμπέρασμα που προκύπτει, αν θεωρήσουμε τις περιπτώσεις που δεν τίθεται αυτή η διάγνωση, και αν συνυπολογίσουμε τα δημόσια και ιδιωτικά άγχη της εποχής, είναι ότι η φυσική ασθένεια αντιστοιχεί σ' έναν εργαλειακό εξ αποκλεισμού ορισμό: "Όχι βίαιος θάνατος, όχι λοιμική, άγνωστη αιτία"1. Οι οντότητες που έχουν μεγάλη πιθανότητα να συμπεριλαμβάνονται σ' αυτή την κατηγορία είναι η φυματίωση, οι παρασιτικές και λοιμώδεις νόσοι, οι διαταραχές της θρέψεως, καθώς και οι νευρολογικές και ψυχιατρικές παθήσεις της παιδικής ηλικίας.

Η επόμενη κατά σειρά συχνότητας, και σχετικά πιο ομοιογενής διαγνωστική κατηγορία, αφορά τις διαταραχές τον πεπτικού συστήματος. Σ' αυτές αποδίδονται 17 θάνατοι (12.59%): 9 σε διάρροια, 3 σε δυσεντερία, 2 σε έλμινθες, 2 σε "χολική ασθένεια" (πιθανότατα, ίκτερο) και 1 σε δυσκοιλιότητα. Κατά κανόνα αφορούν άτομα βρεφικής ηλικίας.

Οι υπόλοιπες αιτίες θανάτου είναι:

__________________________

ασθένεια" και που μπορεί να περιγραφεί ως εξής: "Είτε βίαιος θάνατος, είτε λοιμική αρρώστια, οπωσδήποτε γνωστή αιτία". Σε άλλες εγγραφές πάλα συναντούμε ως αιτία θανάτου μνείες όπως οι ακόλουθες (η ορθογραφία είναι του πρωτοτύπου): "Ένα ραχήτην χρονικόν χορίς ηποψίαν"..., "Από διάρηα ενομένι με πηρετόν χορίς ηποψίαν"..., "Αροστία χωρίς ηποψία, από ακόλουθον πυρετού"..., "Από 17 ημερόν αροστία χορίς ηποψίαν"..., "Διάρια χορής υποψίαν" , "Από θερμασία χορίς φόβο"..., "Από αρόστια πλεμονική γαστρική χορίς υποψία"..., "Αροστία χορίς φόβον"..., "Χορίς ηποψίαν"..., "Αροστία ανήποπτος". Οι εγγραφές αυτές πιστοποιούν και διασαφηνίζουν ποιο είναι το ουσιωδέστερο φαντασιακό και λογικό αντίθετο της "φυσικής ασθένειας": Πρόκειται για την "υποψία" ή "φόβο" (λοιμικής ή φόνου) και, για να επιβεβαιωθεί το ανέφικτο της θετικής αντιστοίχησης της "φυσικής ασθένειας" σε μια σαφή διαγνωστική σημερινή κατηγορία, συναντιώνται και εγγραφές όπως οι ακόλουθες: "Με φυσικόν θάνατον θέρμην"..., "Από φυσικόν θάνατον της θέρμης"..., "Από φυσικόν θάνατον ήτοι από φθίσιν". Κατά συνέπεια, ο πιο πρόσφορος τρόπος αξιολόγησης της έννοιας της "φυσικής ασθένειας" είναι η επεξεργασία ενός ορισμού αποφατικού (για τον οποίο βλ. στη συνέχεια του κειμένου).

1. Βλ. Ν. Σιδέρης, ό.π.

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/78.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

- "κωλικός" σε 4 βρέφη,

- "πούντα" (κρύωμα) σε 3 παιδιά 10-15 ετών,

- "χρονική νόσος" σε 2 περιπτώσεις,

- 2 άτομα σκοτωμένα από το σεισμό του 1825,

- 1 τέτανος,

- 1 πονόλαιμος,

- 1 ραχίτιδα,

- 1 ερυθρά ("κόκκινη"),

- 1 πνιγμονή,

- 1 πτώση από γκρεμό,

Η γενική εντύπωση που προκύπτει από την επισκόπηση των αιτιών θανάτου είναι ότι τα νέα άτομα πέθαιναν, την εποχή εκείνη, μαζικά και πρόωρα, κατά κύριο λόγο από (οξέα) λοιμώδη και παρασιτικά νοσήματα. Αυτή η τυπική νοσηρότητα με μοιραία έκβαση αντανακλά όχι μόνο το γεγονός ότι βρισκόμαστε σε μια "κοινωνία δίχως αντιβιοτικά", αλλά και τις γενικότερες συνθήκες διαβίωσης, διατροφής, υγιεινής και περίθαλψης, για τις όποιες το λιγότερο που μπορούμε να πούμε είναι ότι αποδυνάμωναν τον οργανισμό, τον άφηναν έκθετο στις προσβολές της αρρώστιας και, όταν αυτή εκδηλωνόταν, οι δυνατότητες άμυνας και θεραπείας ήταν πολύ περιορισμένες1.

ΙΙΙ. Νοσηρότητα, θνησιμότητα και η έννοια του ιστορικού τυχαίου

Ως γενικό συμπέρασμα: Η υψηλή θνησιμότητα των νέων και οι αιτίες της, που αντανακλούν μια ευρύτερη νοσηρότητα της όποιας οι διαστάσεις και οι συνέπειες είναι δύσκολο να προσδιορισθούν,

__________________________

1. Αυτό ήταν και το αφετηριακό πραγματολογικό επιχείρημα του σκεπτικού για τη μονιμοποίηση της λειτουργίας του νοσοκομείου της Λευκάδας, στα 1817. Σχετικά με αυτό, βλ. Ν. Σιδέρης, "Κοινωνική πρόνοια και περίθαλψη στα Επτάνησα επί Αγγλικής Προστασίας", ανακοίνωση στο Β' Συνέδριο Επτανησιακού Πολιτισμού, Λευκάδα, Σεπτέμβριος 1984.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/79.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

αλλά και λάθος να παραβλεφθούν, υποδείχνουν την ανάγκη ενός στοχασμού όχι μόνο σε σχέση με τους κινδύνους και τις απώλειες που χαρακτήριζαν τη βιοτική διαδρομή μιας νέας γενιάς, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αλλά και σε σχέση με τρέχοντες κοινούς τόπους, οι οποίοι έχουν ευρεία ιδεολογική λειτουργία ακόμη και στις μέρες μας.

Έτσι, για παράδειγμα, οι έννοιες της "φυσικής επιλογής", της "επιβίωσης του ισχυρότερου", της "προσαρμογής στο περιβάλλον" κ.ά. ελέγχονται ως απρόσφορες για την κατανόηση της κοινωνικής (μαζί και της βιολογικής και νοσολογικής) πραγματικότητας της εποχής που μελετάμε. Κι αυτό γιατί η τυχαία και όχι ισόμετρη κατανομή των κινδύνων νόσησης π.χ. συναρτάται άμεσα στην "τύχη" προσβολής από αυτήν και την αντιμετώπιση της. Η "τύχη" εξαρτάται μεν και από κοινωνικά πλεονεκτήματα ή μειονεκτήματα (οικονομική κατάσταση, συνθήκες κατοικίας και διατροφής, δυνατότητες περίθαλψης κ.ά.), αλλά τα στοιχεία αυτά δεν αποτελούσαν τότε ούτε εχέγγυα αποφυγής της αρρώστιας, ούτε εγγυήσεις για την καλή έκβαση της (ενδεχόμενης) θεραπείας. Αν και όχι αδιάκριτα (η φτώχεια και τα στάσιμα νερά π.χ. δεν μπορούν να παραβλεφθούν), πάντως η αρρώστια χτυπούσε όχι μόνο τους κοινωνικά (και "φυσικά") πιο αδύναμους, αλλά και τους κοινωνικά (και "φυσικά") ισχυρούς. Η εκατόμβη της νεανικής νοσηρότητας και θνησιμότητας έκανε διακρίσεις, αλλά όχι συστηματικές1.

Συνεπώς, η "φυσική επιλογή", με αυτές τις συνθήκες, αποτελεί κενό ιδεολόγημα, η δε "επιβίωση του καταλληλότερου" δεν υποδηλώνει παρά κοινούς τόπους ή αναδρομικά προβαλλόμενες ιδεολογικές επιλογές. Αρκεί να υπενθυμίσουμε ότι μεταξύ των

__________________________

1. Για μια τεκμηρίωση αυτής της πρότασης, βλ. Ν. Σιδέρης, "Η αρρώστια ως συμβάν και λόγος στον αστικό χώρο: Η περίπτωση της Λευκάδας στον 19ο αιώνα", Πρακτικά Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας, "Νεοελληνική πόλη, οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος", Αθήνα -Ερμούπολη, 26-30 Σεπτέμβρη του 1984, τόμ. A', Αθήνα 1985, σ. 251-254,

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/80.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

"ισχυροτέρων" έναντι της ελονοσίας συμπεριλαμβάνονται προνομιακά και τα άτομα που εμφανίζουν γονίδια μεσογειακής ή δρεπανοκυτταρικής αναιμίας1. Αυτό για τη βιολογική "καταλληλότητα", η οποία δεν επιτρέπεται, φυσικά, να αξιολογείται μόνο στο πεδίο της ελονοσίας και μόνο στα πλαίσια (και στη διάρκεια) μιας κοινωνίας που πλήττεται από αυτήν.

Στο παράδειγμα αυτό μπορούμε να προσθέσουμε και την υπενθύμιση ότι, όση κι αν είναι η πίεση του βιολογικού, στην ιστορική κλίμακα η έννοια της "καταλληλότητας" κρίνεται αναπόφευκτα και κύρια στον τομέα της πολιτισμικής προσαρμογής και της κοινωνικής εφευρετικότητας. Και με αυτό το κριτήριο είναι αδύνατο να κριθεί η (βιολογική η κοινωνική) "καταλληλότητα" όσων κατόρθωναν να επιβιώσουν σ' εκείνες τις συνθήκες, μια και το μέγιστο μέρος των απωλεσθέντων δεν ήταν παρά παιδιά που πέθαιναν πριν καλά καλά κλείσουν τα πέντε τους χρόνια. Με άλλα λόγια, το ζήτημα της βιολογικής-οικολογικής-κοινωνικής εκτίμησης της ποιότητας των επιζώντων εκείνων των εποχών παραμένει και ανοιχτό και φλέγον για τον ιστορικό (ιδιαίτερα για την ιστορική μελέτη της νεότητας), μόνο που η πολυπλοκότητα του προβλήματος όχι μόνο δεν επιτρέπει την εύκολη προβολή έτοιμων λύσεων, αλλά και απαιτεί την ετοιμότητα διαρκούς εξέλιξης και αναθεώρησης των εννοιολογικών συστημάτων και των διανοητικών εργαλείων που διαθέτουμε, και μια αυστηρά κριτική στάση απέναντι στις προκαταλήψεις, που όχι μόνο περιορίζουν τον δικό μας ορίζοντα αλλά και παραμορφώνουν απαγορευτικά για την ιστορική προσπέλαση τον υλικό και πνευματικό ορίζοντα των άλλων εποχών. Για παράδειγμα, ένας στοχασμός πάνω στην έννοια και την ιστορικότητα του τυχαίου, για τη συγκεκριμένη κάθε φορά λειτουργία του μέσα στην κοινωνική και ιστορική διαδικασία, στο ρόλο του ως ιστορικοποιημένου μηχανισμού, φαίνεται όχι μόνο ωφέλιμος αλλά και γεμάτος ίσως αποκαλύψεις και εκπλήξεις2.

__________________________

1. Βλ. Harrison, ό.π.

2. Στο δημογραφικό πεδίο το πρόβλημα έχει ήδη τεθεί. Βλ A. Bideau,

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/81.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Αυτό που θα ονομάζαμε ιστορικό τυχαίο δεν εκλαμβάνεται εδώ ούτε μόνο, ούτε και κυρίως με την έννοια της (αναπόφευκτης) τυχαίας διακύμανσης ή της a posteriori αναπαράστασης του τυχαίου συμβάντος με όρους μη προδιατεταγμένης διασταύρωσης δυο προδιατεταγμένων διαδικασιών, ή με όρους που το ανάγουν σε (εξωτερικό ως προς το ίδιο το τυχαίο) τρόπο ύπαρξης της αναγκαιότητας. Αλλά εννοούμε την κατ' ανάγκην τυχαία κατανομή συμβάντων ή την ανέλιξη διαδικασιών που έχει ιστορική λειτουργικότητα και αποτελεσματικότητα -ένα ιστορικά δομικό τυχαίο. Με άλλα λόγια: Μέσα σε κάποιου ορισμένου είδους συνάφεια (όπως π.χ. εδώ η παραδοσιακή ελληνική κοινωνία) ορισμένου τύπου αιτιακοί προσδιορισμοί (στην περίπτωσή μας η υψηλή νοσηρότητα) λειτουργούν ως καταναγκασμοί τέτοιας φύσης και τέτοιας εμβέλειας, που το τυχαίο ενσωματώνεται δομικά στην ίδια τη δέσμη των αιτιακών προσδιορισμών, στην ίδια την υφή της ιστορικής συνάφειας, και απαρτιώνεται δομικά στους ίδιους τους μηχανισμούς που υποβαστάζουν και διέπουν τη λειτουργία ενός ιστορικού συστήματος.

IV. Ειδική θνησιμότητα κατά ηλικίες

Σε ό,τι αφορά τους ρυθμούς και τις διαστάσεις της θνησιμότητας, η πρώτη σημαντική παράμετρος είναι η ηλικία. Σε μια πρώτη της εκδοχή, η ηλικία είναι, ιδιαίτερα στα πρώτα και στα τελευταία χρόνια της ζωής, και μέτρο και μηχανισμός ταυτόχρονα των διαδικασιών βιολογικής ωρίμανσης και φθοράς του οργανισμού,

__________________________

"Les mécanismes autorégulateurs des populations traditionnelles", Annales, ESC 38/5 (1983), A. Jacquard, "La transition démographique: Le capital génétique est-t-il affecté?". Union Internationale pour l'étude scientifique de la population (UIESP), Conférence sur la science an service de la vie, Βιέννη 1979, σ 191-210. Σε άλλες γνωστικές περιοχές, όπως π χ. η κβαντική φυσική, το δομικό τυχαίο αντιστοιχεί σε έννοιες και φαινόμενα θεμελιακής σημασίας .

6

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/82.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

άρα και των δυνατοτήτων άμυνάς του απέναντι στις προκλήσεις του οικολογικού συστήματος όπου ζει και δρα.

Σε μια ευρύτερη ωστόσο εκδοχή της, η ηλικία παραπέμπει σε ιδιάζουσες μορφολογίες κοινωνικής απάντησης στις ανάγκες και ζητήσεις του ατόμου, με τη μορφή της υποστήριξης ή της καταπόνησης. Κατά συνέπεια, η πρώτη ανισότητα μπροστά στο θάνατο είναι συνάρτηση της ηλικίας του ατόμου: Οι πιθανότητες προσβολής από εξωτερικούς παράγοντες ή μοιραίας έκβασης μιας αρρώστιας, οι δυνατότητες υποκειμενικής άμυνας και οι ανάγκες υποστήριξης από το περιβάλλον δεν είναι βέβαια ίδιες στο νήπιο, το βρέφος, το εξαρτημένο παιδί, τον αναπτυσσόμενο έφηβο ή το ώριμο νέο άτομο.

Συνολική εικόνα

Σε σχέση με τη γενιά του 1823, ο πίνακας 13 εικονίζει τον αριθμό θανάτων που αφορούν τα μέλη της σε συνάρτηση με την ηλικία (μετρημένη σε συμπληρωμένα χρόνια).

Υπενθυμίζουμε ότι στην ηλικία των 17 και 18 ετών οι παύλες παραπέμπουν στο κενό του υλικού μας. Εκτιμήσαμε ήδη ότι οι διαφεύγοντες θάνατοι είναι της τάξης των τεσσάρων (βλ. κεφ. Β',Ι ).

ΠΙΝΑΚΑΣ 13

Αριθμός θανάτων κατά ηλικία - Γενιά τον 1823

Ηλικία x

Θάνατοι

Θάνατοι

(γενέθλιο) σε έτη

σε ηλικία x

%

0

55

37.8

1

21

14.4

2

8

5.5

3

6

4.1

4

9

6.2

5

4

2.7

6

7

4.8

7

3

2.1

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/83.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 13 (συνέχεια)

Ηλικία x

(γενέθλιο) σε έτη

Θάνατοι σε ηλικία x

Θάνατοι

%

8

2

1.4

9

3

2.1

10

6

4.1

11

8

5.5

12

2

1.4

13

1

0.7

14

2

1.4

15

1

0.7

16

0

0.0

17

-

-

18

-

-

19

1

0.7

20

1

0.7

21

0

0.0

22

3

2.1

23

2

1.4

24

1

0.7

Σύνολο

146

100.0

Παρατηρούμε ότι η αιχμή της θνησιμότητας αντιστοιχεί στη βρεφική ηλικία (37.8% πριν από το πρώτο γενέθλιο), ενώ 1 στους 2 θανάτους (52.2% για τη γενιά του 1823) επέρχεται στη διάρκεια των δύο πρώτων ετών ζωής.

Πριν από την έλευση της εφηβείας το έργο της θνησιμότητας έχει πρακτικά συντελεσθεί: 9 στους 10 θανάτους (90.2% στη γενιά του 1823) επέρχονται πριν από το 12ο γενέθλιο.

Η μορφολογία της καμπύλης που περιγράφει την κατανομή των θανάτων σε συνάρτηση με την ηλικία (σχήμα ΙΙΙ) επιτρέπει τη συναγωγή κάποιων αδρών συμπερασμάτων σχετικά με τους μηχανισμούς της1.

__________________________

1. Η (ασύμμετρα κωδωνοειδής) καμπύλη εμφανίζει κλίση θετική, δηλ. "ουρά" προς την κατεύθυνση των υψηλότερων τιμών της ανεξάρτητης

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/84.gif&w=600&h=393 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ

Σχήμα ΙΙΙ

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/85.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Φαίνεται, λοιπόν, ότι ο αιτιολογικός μηχανισμός της είναι πολυπαραγοντικός. Οι παράγοντες αυτοί, που αναφέρονται στη γενετική προικοδότηση, στις συνθήκες ενδομήτριας ανάπτυξης και στο εξωτερικό -βιολογικό και κοινωνικό- περιβάλλον του παιδιού, δρουν σε συνεργασία, και με τρόπο συχνά μοιραίο, ήδη από τη φάση της ενδομήτριας ζωής. Πραγματικά, καταγράφονται, στα 1823, πέντε περιπτώσεις αποβολής του εμβρύου (και όλα επιτρέπουν να υποθέσουμε ότι η καταγραφή αυτών των συμβάντων είναι ελλιπής).

Η αιχμή της συνέργειας τοποθετείται στο πρώτο έτος ζωής. Στη συνέχεια οι χρονικότητες της -φθίνουσας- επίδρασης αυτών των παραγόντων αποσυγχρονίζονται, ορισμένοι παράγοντες, ιδίως αυτοί που αναφέρονται σε σοβαρές γενετικές επιβαρύνσεις, σε βαριές συγγενείς ανωμαλίες και σε συμβάματα στον τοκετό εκλείπουν, και οι επιζώντες συνεχίζουν, με μικρές απώλειες, να επιζούν.

Θα μελετήσουμε παρακάτω τις συσχετίσεις ανάμεσα σ' αυτή την ενορατική εκδοχή και τις νοσολογικές διαστάσεις της θνησιμότητας.

V. Θνησιμότητα κατά ηλικία και τόπο κατοικίας

Έχουμε ήδη αναφέρει το γεγονός ότι μια από τις μείζονες διχοτομίες, που διέπουν την κοινωνική ζωή στη Λευκάδα του 19ου αιώνα, είναι η διχοτομία πόλη/χωριά.

Αν εξετάσουμε την εικόνα της θνησιμότητας από αυτή την οπτική γωνία (πίν. 14) οδηγούμαστε στα ακόλουθα συμπεράσματα:

Αν και η διαφορά δεν είναι στατιστικά σημαντική, στη γενιά του 1823 το ποσοστό θανάτων στη βρεφική ηλικία (πρώτο έτος

__________________________

μεταβλητής (ηλικία). Η τυπική αυτή μορφή υποδηλώνει ότι ο μηχανισμός που διέπει την εξαρτημένη μεταβλητή (θνησιμότητα) είναι πολυπαραγοντικός και ότι, ειδικότερα, οι διάφοροι παράγοντες αλληλεπιδρούν και αλληλοεπηρεάζονται με τρόπο πολλαπλασιαστικό (και όχι αθροιστικό, όπως συμβαίνει στην κανονική καμπύλη Gauss, που περιγράφει π.χ. το ύψος).

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/86.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 14

θάνατοι κατά

ηλικία και τόπο κατοικίας

- Γενιά του

1823

Ηλικία

Πόλη

Χωριά

(γενέθλιο)

Ν

%

Ν

%

0

13

31. 1

42

41.4

1

6

14.3

15

14.4

2

2

4.8

6

5.8

3

1

2.4

5

4.8

4

1

2.4

8

7.7

5

3

7.1

1

1.1

6

2

4.8

5

4.8

7

1

2.4

2

1.9

8

0

0.0

2

1.9

9

1

0.0

3

2.9

10

5

11.9

1

1.1

11

3

7.1

5

4.8

12

1

2.4

1

1.1

13

1

24

1

0.0

14

1

2.4

1

1.1

15

1

0.0

1

1.1

16

1

0.0

1

0.1

17

-

-

-

-

18

-

-

-

-

19

1

0.0

1

1.1

2ο

1

2.4

0

0.0

0

0.0

0

0.0

22

0

0.0

3

2.9

23

1

2.4

1

1.0

24

0

0.0

1

1.0

Σύνολο

42

100.0

104 100.0

ζωής) είναι υψηλότερο στα χωριά απ' ό,τι στην πόλη (40.4% έναντι 31.0% αντίστοιχα), στα δύο πρώτα έτη ζωής (54.8% έναντι 45.3% αντίστοιχα) και στα πέντε πρώτα έτη ζωής, αλλά εξισώνονται πριν από την ενήβωση (12ο γενέθλιο), φθάνοντας στα σωρευτικά ποσοστά του 91.4% και 88.2% αντίστοιχα. Δηλαδή, στη γενιά του 1823, αν και οι πρώιμοι παιδικοί θάνατοι φαίνονται

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/87.gif&w=600&h=393 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Σχήμα ΙV

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/88.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

συχνότεροι στα χωριά απ' ό,τι στην πόλη1, ωστόσο και στις δυο περιπτώσεις ισχύει ο κανόνας ότι, πριν από την ενήβωση, επέρχονται 9 στους 10 θανάτους της παιδικής και νεανικής ηλικίας. Ο παρατηρούμενος αρχικός ετεροχρονισμός και o κατοπινός συγχρονισμός του ρυθμού των θανάτων παραπέμπει, ακόμη μια φορά στην πολυπαραγοντική αιτιολογία της θνησιμότητας, υποδηλώνοντας παράλληλα και το εξής σημαντικό στοιχείο: Οι ποικίλοι αιτιακοί παράγοντες που επηρεάζουν τη θνησιμότητα, επενεργούν με τρόπο διαφορετικό, σε συνάρτηση όχι μόνο με το χρόνο (ηλικία), αλλά και με το χώρο (τόπο κατοικίας). Σε κάθε σημείο αυτού του δισδιάστατου πεδίου διαμορφώνονται έτσι αιτιακά πλέγματα που διέπουν τη θνησιμότητα σ' αυτό το σημείο: Έτσι εκδηλώνονται οι τοπικοί αιτιακοί καθορισμοί2. Παράλληλα, όμως, το μοντέλο

__________________________

1. Αν ισχύει η εξήγηση του Clon Stéphanos, πρέπει να επισημανθεί το ότι οι γαστρεντερικές διαταραχές ήταν πολύ συχνότερες στην πόλη απ' ό,τι στα χωριά.

2 Οι έννοιες της δομικής σταθερότητας και των τοπικών αιτιακών καθορισμών παραπέμπουν στη γενική θεωρία των συστημάτων, και ειδικότερα στη θεωρία των καταστροφών του R. Thom. Βιβλιογραφία γι' αυτές τις θεωρίες: α) Γενική θεωρία των συστημάτων: L. Von Bertalanffy, General System Theory, Braziller, Νέα Υόρκη 1968, Koestler A., Smythies Jr. (εκδ.). Beyond Reductionism, Macmillan Publishing Co, Νέα Υόρκη 1969. β) Θεωρία των καταστροφών: R. Thom: Structural Stability & Morphogenesis, The Benjamin/Cummings Publ. Co, Mass , 1975. Με απλοποιημένο τρόπο, οι δύο αυτές έννοιες σημαίνουν τα εξής: Ένα σύστημα, ανοιχτό και εξελισσόμενο, εμφανίζει μια δομική σταθερότητα· η σταθερότητα δηλαδή του συνόλου δεν διακυβεύεται, εφόσον οι τιμές των διαφόρων μεταβλητών που το χαρακτηρίζουν δεν υπερβαίνουν ορισμένα όρια· η θερμοκρασία ή η αρτηριακή πίεση ή η καρδιακή συχνότητα π χ. εμφανίζουν διακυμάνσεις, οι οποίες όμως ούτε αρρώστια αντιπροσωπεύουν, ούτε θέτουν σε κίνδυνο τον οργανισμό, εφόσον δεν ξεπερνούν ορισμένα όρια. Αυτές οι διακυμάνσεις αντιστοιχούν κατά κανόνα σε "τοπικά" (επιμέρους) φαινόμενα, όπως φυσική προσπάθεια η συγκίνηση, για την καρδιακή συχνότητα, -"τοπικά", με την έννοια ότι δεν κινητοποιούν το σύνολο του συστήματος για να εκδηλωθούν, παρόλο που έχουν επιπτώσεις, έστω και οριακές, στην κατάσταση του συνόλου. Μια ακριβέστερη και αυστηρότερη διατύπωση (ιδιαίτερα πρόσφορη στην

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/89.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

που εκφράζει την κίνηση της θνησιμότητας εμφανίζει και μια συνολική δομική σταθερότητα, που τελικά ανέχεται, εμπεριέχει και καταναγκάζει στην κατεύθυνση της τις διακυμάνσεις που οφείλονται στους τοπικούς καθορισμούς.

Το στοιχείο αυτό εικονογραφεί το γεγονός ότι το βιολογικό, οικολογικό, κοινωνικό, και άλλα πεδία, όχι μόνο επηρεάζονται-

__________________________

περίπτωση που το σύστημα αναφοράς είναι η κοινωνική ομάδα) θα ήταν η εξής: Η λειτουργία κάθε υποσυστήματος διέπεται από ορισμένους κανόνες που ρυθμίζουν (και περιορίζουν) την αποδεκτή κλίμακα μορφικών παραλλαγών των τοπικών φαινομένων. Το κάθε υποσύστημα παραμένει δομικά αναλλοίωτο στο μέτρο που οι παρατηρούμενες δέσμες κανόνων (που τους θεωρούμε "πρώτου βαθμού") δεν αμφισβητούν τις απαιτήσεις που υπαγορεύουν κάποιοι άλλοι, ιεραρχικά ισχυρότεροι, κανόνες "δευτέρου βαθμού" (ή μετακανόνες), οι οποίοι συναρτώνται με τη μορφολογία των σχέσεων ανάμεσα σε κάθε υποσύστημα, από τη μια, και στα άλλα υποσυστήματα (καθώς και το ολικό σύστημα), από την άλλη. Αυτοί οι κανόνες "δευτέρου βαθμού" παραπέμπουν ήδη στις ανάγκες της δομικής σταθερότητας του συνόλου, η οποία ενδέχεται, ανάλογα με τη φύση και την πολυπλοκότητα του συστήματος, να υπόκειται και σε πρόσθετους κανόνες "τρίτου,... νιοστού βαθμού". Οι ορισμοί του R. Thorn, που χρησιμοποιούν έννοιες της τοπολογίας, είναι οι εξής: "- Ας θεωρήσουμε ένα φαινόμενο που μπορεί να παρασταθεί με ένα τυπικό σύστημα Ρ (formal system, με την έννοια της τυπικής λογικής). - Ας παραστήσουμε κάθε κατάσταση του Ρ σ' έναν τοπολογικό χώρο. - Αν το σημείο που αντιπροσωπεύει το σύστημα κείται στο εξωτερικό ενός δεδομένου κλειστού συνόλου Κ που ανήκει στο Ρ (το σύνολο των σημείων καταστροφής), τότε η ποιοτική φύση της κατάστασης (του P) δεν μεταβάλλεται σε περίπτωση μιας επαρκώς μικρής παραμόρφωσης αυτής της κατάστασης. - σε κάθε επιμέρους σύστημα, σχετικά ανεξάρτητο από το περιβάλλον, παραβάλλουμε ένα τοπικό μοντέλο, το οποίο περιγράφει ποιοτικά και, στις καλύτερες περιπτώσεις, ποσοτικά τη συμπεριφορά του. - Ο χώρος των παρατηρήσιμων Μ περιέχει ένα κλειστό υποσύνολο Κ που ονομάζεται "σύνολο καταστροφής", και, όσο το αντιπροσωπευτικό σημείο m του συστήματος δεν συναντά το Κ, η τοπική φύση του συστήματος δεν αλλάζει. - Ο συγγραφέας, αφού υπενθυμίζει ότι οι μορφές που είναι υποκειμενικά αναγνωρίσιμες και αντιπροσωπεύονται στη γλώσσα μας με ουσιαστικά είναι αναγκαία δομικά σταθερές μορφές, τονίζει ότι μια φυσική διαδικασία μέσα στο χωροχρόνο μπορεί κάλλιστα να αποβεί τοπικά χαοτική με τρόπο αναγκαίο και δομικά σταθερό.

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/90.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

επικαθορίζονται αμοιβαία, όντας ταυτόχρονα μη αναγώγιμα το ένα στο άλλο, αλλά και απαρτιώνοντα στη μακρά διάρκεια σε ολικά συστήματα κοινωνικής λειτουργίας και δυναμικής, τα οποία, μέσα από το παιχνίδι τόσο του διαστρωματωμένον αιτιακού καθορισμού1, όσο και των τοπικών αιτιακών καθορισμών, τείνουν στη διατήρηση μιας συνολικής δομικής σταθερότητας. Με άλλα λόγια, οι συγκυριακές διαταραχές εκφράζουν μεν το παιχνίδισμα, του τυχαίου, αλλά αυτό το (ιστορικό) τυχαίο εμφανίζει μια ιδιαίτερη ποιότητα, δέσμια των επιταγών της δομικής σταθερότητας τόσο των περιφερειακών συστημάτων όσο και του συστήματος στο σύνολό του.

Οι θεωρήσεις αυτές επιτρέπουν και μια μεθοδολογική παρατήρηση σχετικά με την ιστορική έρευνα: Η προβληματική της μακράς διάρκειας αναλύει τους όρους της δομικής σταθερότητας των ιστορικών συστημάτων και, κατ' επέκταση, τους γενικούς όρους της ιστορικής δυναμικής και μεταβολής. Αλλά η αποδέσμευση της λεπτής υφής των μηχανισμών που υποβαστάζουν τη δομή και τη λειτουργία των ιστορικών αυτών συστημάτων απαιτεί και μια πρόσβαση μικροαναλυτική. Χρειάζεται, δηλαδή, συνδυασμένη σπουδή, τόσο π.χ. των στατιστικών σειρών μεγάλης διάρκειας, όσο και "περιπτώσεων" που αναδεικνύουν όσα η στατιστική σειρά υποχρεωτικά συμψηφίζει σε μια εικόνα του συνόλου, μέσα στο οποίο οι αποχρώσεις τείνουν να περιθωριοποιούνται2.

__________________________

1. Αν η έννοια του τοπικού αιτιακού καθορισμού παραπέμπει στη σχετική αυτονομία των περιφερειακών συστημάτων, η έννοια του διαστρωματωμένου αιτιακού καθορισμού παραπέμπει στη διαφορική λειτουργική μορφή του αιτιακού παιχνιδιού στα διάφορα επίπεδα οργάνωσης του συστήματος. Η απόλυτη ακινησία του μαρμάρινου αγάλματος, π.χ., στο μακροσκοπικό επίπεδο, αντιστοιχεί σε αδιάκοπη και πιθανοκρατική κίνηση του υλικού στο μοριακό επίπεδο. Για την έννοια αυτή βλ. Weiss P., "The Living System: Determinism Stratified", στην έκδοση των Koestler & Smythies, ό.π.

2. Για μια τέτοια προβληματική στον τομέα της ιστορικής δημογραφίας βλ. R.D. Lee, Populations Patterns in the Past, Academic Press, Νέα Υόρκη-Λονδίνο 1977.

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/91.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

VI. Θνησιμότητα κατά ηλικία και φύλο

Η δεύτερη μεγάλη διχοτομία που αναφέραμε είναι η διάκριση αρσενικό - θηλυκό.

Η επισκόπηση των δεδομένων που αφορούν τη γενιά του 1823, από αυτή τη σκοπιά, οδηγεί στις εξής παρατηρήσεις (πίν. 15):

ΠΙΝΑΚΑΣ 15

Θνησιμότητα κατά ηλικία και φύλο - Γενιά του 1823

Ηλικία

(γενέθλιο)

Ν

Αγόρια %

Ν

Κορίτσια

%

0

24

32.4

31

43.1

1

9

12.2

12

16.7

9

3

4.1

5

6.9

3

4

5.4

2

2.8

4

4

5.4

5

69

5

3

4.1

1

1.4

6

4

5.4

3

4.2

7

2

2.7

1

1,4

8

2

2.7

0

0.0

9

1

1.4

2

2.8

10

4

5.4

2

2.8

11

5

6.8

3

4.2

12

1

1.4

1

1.4

13

1

1.4

0

0.0

14

0

0.0

2

2.8

15

1

1.4

0

0.0

16

0

0.0

0

0.0

17

-

-

-

-

18

-

-

-

-

19

1

1.4

0

0.0

20

1

1.4

0

0.0

21

0

00

0

0.0

22

2

2.7

1

1.4

23

1

1 4

1

1.4

24

1

1.4

0

0.0

Σύνολο           74    100.0                 72     100.0

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/92.gif&w=600&h=393 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΣΧΗΜΑ V

Σελ. 92
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 73
    4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

    25.12% αντίστοιχα. Ο έλεγχος αυτών των διαφορών δείχνει ότι δεν είναι στατιστικά σημαντικές, αν και περιγραφικά υπαινίσσονται ότι ο δείκτης θνησιμότητας είναι υψηλότερος στην πόλη και στην περίπτωση των κοριτσιών, τουλάχιστον για τη γενιά του 1823.

    Αξίζει να σημειωθεί ότι τόσο οι σεισμοί του 1825 όσο και μια (μάλλον ήπια, τουλάχιστον στο επίπεδο της θνητότητας) επιδημία ευλογιάς στα 1837 δεν επηρέασε ουσιαστικά τη γενιά του 1823: Μόνο δύο θύματα στα 1825, και κανένα στα 1837. Έτσι, μπορούμε να μελετήσουμε εδώ τις συνέπειες της "κανονικής", "τρέχουσας" παθολογίας στη συγκρότηση μιας νέας γενιάς, χωρίς παρεμβολή "εκτάκτων περιστάσεων".

    ΙΙ. Αιτίες θανάτου

    Από το 1823 μέχρι και τα έτη 1838-1839, οι ληξιαρχικές πράξεις αναφέρουν και την αιτία θανάτου. Η ανάλυση των διαγνώσεων που αναφέρονται ως αιτίες θανάτου στις εγγραφές αυτές θέτει πολλαπλά προβλήματα, που ήδη θίξαμε στο πρώτο κεφάλαιο. Μια σύνοψη αυτών των προβλημάτων και των μεθοδολογικών απαντήσεων που υιοθετούμε έχει ήδη συζητηθεί εκτενώς αλλού1. Έτσι, λοιπόν, χρησιμοποιούμε εδώ ως αναλυτικά εργαλεία τις κατηγορίες που ήδη έχουμε επεξεργασθεί για τις ανάγκες μιας ιστορικής-νοσολογικής σπουδής των στοιχείων που διαθέτουμε.

    Η επισκόπηση της συνολικής εικόνας των αιτιών θανάτου (πίν. 12), στις 135 περιπτώσεις που αναφέρονται στον πίνακα, δείχνει ότι η πλειοψηφία των απωλειών οφείλεται σε πυρετό η θέρμη. Συνολικά, 82 θάνατοι (60,74%) αποδίδονται σε αυτή την αιτία. Τα παρασιτικά και λοιμώδη εμπύρετα νοσήματα, τα όποια εξυπονοεί αυτή η ονομασία, συμπεριλαμβάνουν πλήθος νοσολογικές οντότητες, των οποίων η διαφορική συμβολή στη θνησιμότητα

    __________________________

    1. Βλ. Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα", ό.π.