Συγγραφέας:Σιδέρης, Νίκος
 
Τομαρά - Σιδέρη, Ματούλα
 
Τίτλος:Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
 
Υπότιτλος:Η δημογραφική τύχη της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:4
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:231
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αιώνας
 
Περίληψη:
Η συγκρότηση μιας νέας γενιάς στην Ελλάδα, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αποτελεί το αντικείμενο αυτής της ιστορικής δημογραφικής και νοσολογικής μελέτης. Η έρευνα αναπτύσσεται σε δύο μέρη: Πρώτο, σε ένα επίπεδο μικροδημογραφικό. Χώρος της έρευνας είναι το νησί της Λευκάδας, χρόνος της το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Στόχος της είναι η ανάλυση της λεπτής υφής των μηχανισμών συγκρότησης μιας νέας γενιάς και της ένταξής της στο πλέγμα των προηγούμενων και επόμενων γενεών. Δεύτερο, σε ένα επίπεδο μακροδημογραφικό. Εδώ επιχειρείται η επισήμανση της θέσης της νεότητας μέσα στο πλέγμα των γενεών στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο του 19ου αιώνα. Οι διαθέσιμες απογραφές επιτρέπουν την ανασύσταση της πυραμίδας των ηλικιών σε περιφερειακό και συνολικό επίπεδο. Οι διαχρονικές συγκρίσεις επιτρέπουν την εκτίμηση του ειδικού βάρους της νεότητας μέσα στη δημογραφική δομή και δυναμική. Οι συγχρονικές συγκρίσεις αναδείχνουν τις περιφερειακές ανισότητες. Η ανάλυση εδώ συμπεριλαμβάνει και την απαρτίωση των μακροδημογραφικών παρατηρήσεων και των μικροδημογραφικών μηχανισμών σε ένα ολικό μοντέλο δομής και δυναμικής του ελλαδικού πληθυσμού και της θέσης της νεότητας μέσα σε αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.67 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 78-97 από: 234
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/78.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

- "κωλικός" σε 4 βρέφη,

- "πούντα" (κρύωμα) σε 3 παιδιά 10-15 ετών,

- "χρονική νόσος" σε 2 περιπτώσεις,

- 2 άτομα σκοτωμένα από το σεισμό του 1825,

- 1 τέτανος,

- 1 πονόλαιμος,

- 1 ραχίτιδα,

- 1 ερυθρά ("κόκκινη"),

- 1 πνιγμονή,

- 1 πτώση από γκρεμό,

Η γενική εντύπωση που προκύπτει από την επισκόπηση των αιτιών θανάτου είναι ότι τα νέα άτομα πέθαιναν, την εποχή εκείνη, μαζικά και πρόωρα, κατά κύριο λόγο από (οξέα) λοιμώδη και παρασιτικά νοσήματα. Αυτή η τυπική νοσηρότητα με μοιραία έκβαση αντανακλά όχι μόνο το γεγονός ότι βρισκόμαστε σε μια "κοινωνία δίχως αντιβιοτικά", αλλά και τις γενικότερες συνθήκες διαβίωσης, διατροφής, υγιεινής και περίθαλψης, για τις όποιες το λιγότερο που μπορούμε να πούμε είναι ότι αποδυνάμωναν τον οργανισμό, τον άφηναν έκθετο στις προσβολές της αρρώστιας και, όταν αυτή εκδηλωνόταν, οι δυνατότητες άμυνας και θεραπείας ήταν πολύ περιορισμένες1.

ΙΙΙ. Νοσηρότητα, θνησιμότητα και η έννοια του ιστορικού τυχαίου

Ως γενικό συμπέρασμα: Η υψηλή θνησιμότητα των νέων και οι αιτίες της, που αντανακλούν μια ευρύτερη νοσηρότητα της όποιας οι διαστάσεις και οι συνέπειες είναι δύσκολο να προσδιορισθούν,

__________________________

1. Αυτό ήταν και το αφετηριακό πραγματολογικό επιχείρημα του σκεπτικού για τη μονιμοποίηση της λειτουργίας του νοσοκομείου της Λευκάδας, στα 1817. Σχετικά με αυτό, βλ. Ν. Σιδέρης, "Κοινωνική πρόνοια και περίθαλψη στα Επτάνησα επί Αγγλικής Προστασίας", ανακοίνωση στο Β' Συνέδριο Επτανησιακού Πολιτισμού, Λευκάδα, Σεπτέμβριος 1984.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/79.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

αλλά και λάθος να παραβλεφθούν, υποδείχνουν την ανάγκη ενός στοχασμού όχι μόνο σε σχέση με τους κινδύνους και τις απώλειες που χαρακτήριζαν τη βιοτική διαδρομή μιας νέας γενιάς, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αλλά και σε σχέση με τρέχοντες κοινούς τόπους, οι οποίοι έχουν ευρεία ιδεολογική λειτουργία ακόμη και στις μέρες μας.

Έτσι, για παράδειγμα, οι έννοιες της "φυσικής επιλογής", της "επιβίωσης του ισχυρότερου", της "προσαρμογής στο περιβάλλον" κ.ά. ελέγχονται ως απρόσφορες για την κατανόηση της κοινωνικής (μαζί και της βιολογικής και νοσολογικής) πραγματικότητας της εποχής που μελετάμε. Κι αυτό γιατί η τυχαία και όχι ισόμετρη κατανομή των κινδύνων νόσησης π.χ. συναρτάται άμεσα στην "τύχη" προσβολής από αυτήν και την αντιμετώπιση της. Η "τύχη" εξαρτάται μεν και από κοινωνικά πλεονεκτήματα ή μειονεκτήματα (οικονομική κατάσταση, συνθήκες κατοικίας και διατροφής, δυνατότητες περίθαλψης κ.ά.), αλλά τα στοιχεία αυτά δεν αποτελούσαν τότε ούτε εχέγγυα αποφυγής της αρρώστιας, ούτε εγγυήσεις για την καλή έκβαση της (ενδεχόμενης) θεραπείας. Αν και όχι αδιάκριτα (η φτώχεια και τα στάσιμα νερά π.χ. δεν μπορούν να παραβλεφθούν), πάντως η αρρώστια χτυπούσε όχι μόνο τους κοινωνικά (και "φυσικά") πιο αδύναμους, αλλά και τους κοινωνικά (και "φυσικά") ισχυρούς. Η εκατόμβη της νεανικής νοσηρότητας και θνησιμότητας έκανε διακρίσεις, αλλά όχι συστηματικές1.

Συνεπώς, η "φυσική επιλογή", με αυτές τις συνθήκες, αποτελεί κενό ιδεολόγημα, η δε "επιβίωση του καταλληλότερου" δεν υποδηλώνει παρά κοινούς τόπους ή αναδρομικά προβαλλόμενες ιδεολογικές επιλογές. Αρκεί να υπενθυμίσουμε ότι μεταξύ των

__________________________

1. Για μια τεκμηρίωση αυτής της πρότασης, βλ. Ν. Σιδέρης, "Η αρρώστια ως συμβάν και λόγος στον αστικό χώρο: Η περίπτωση της Λευκάδας στον 19ο αιώνα", Πρακτικά Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας, "Νεοελληνική πόλη, οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος", Αθήνα -Ερμούπολη, 26-30 Σεπτέμβρη του 1984, τόμ. A', Αθήνα 1985, σ. 251-254,

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/80.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

"ισχυροτέρων" έναντι της ελονοσίας συμπεριλαμβάνονται προνομιακά και τα άτομα που εμφανίζουν γονίδια μεσογειακής ή δρεπανοκυτταρικής αναιμίας1. Αυτό για τη βιολογική "καταλληλότητα", η οποία δεν επιτρέπεται, φυσικά, να αξιολογείται μόνο στο πεδίο της ελονοσίας και μόνο στα πλαίσια (και στη διάρκεια) μιας κοινωνίας που πλήττεται από αυτήν.

Στο παράδειγμα αυτό μπορούμε να προσθέσουμε και την υπενθύμιση ότι, όση κι αν είναι η πίεση του βιολογικού, στην ιστορική κλίμακα η έννοια της "καταλληλότητας" κρίνεται αναπόφευκτα και κύρια στον τομέα της πολιτισμικής προσαρμογής και της κοινωνικής εφευρετικότητας. Και με αυτό το κριτήριο είναι αδύνατο να κριθεί η (βιολογική η κοινωνική) "καταλληλότητα" όσων κατόρθωναν να επιβιώσουν σ' εκείνες τις συνθήκες, μια και το μέγιστο μέρος των απωλεσθέντων δεν ήταν παρά παιδιά που πέθαιναν πριν καλά καλά κλείσουν τα πέντε τους χρόνια. Με άλλα λόγια, το ζήτημα της βιολογικής-οικολογικής-κοινωνικής εκτίμησης της ποιότητας των επιζώντων εκείνων των εποχών παραμένει και ανοιχτό και φλέγον για τον ιστορικό (ιδιαίτερα για την ιστορική μελέτη της νεότητας), μόνο που η πολυπλοκότητα του προβλήματος όχι μόνο δεν επιτρέπει την εύκολη προβολή έτοιμων λύσεων, αλλά και απαιτεί την ετοιμότητα διαρκούς εξέλιξης και αναθεώρησης των εννοιολογικών συστημάτων και των διανοητικών εργαλείων που διαθέτουμε, και μια αυστηρά κριτική στάση απέναντι στις προκαταλήψεις, που όχι μόνο περιορίζουν τον δικό μας ορίζοντα αλλά και παραμορφώνουν απαγορευτικά για την ιστορική προσπέλαση τον υλικό και πνευματικό ορίζοντα των άλλων εποχών. Για παράδειγμα, ένας στοχασμός πάνω στην έννοια και την ιστορικότητα του τυχαίου, για τη συγκεκριμένη κάθε φορά λειτουργία του μέσα στην κοινωνική και ιστορική διαδικασία, στο ρόλο του ως ιστορικοποιημένου μηχανισμού, φαίνεται όχι μόνο ωφέλιμος αλλά και γεμάτος ίσως αποκαλύψεις και εκπλήξεις2.

__________________________

1. Βλ. Harrison, ό.π.

2. Στο δημογραφικό πεδίο το πρόβλημα έχει ήδη τεθεί. Βλ A. Bideau,

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/81.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Αυτό που θα ονομάζαμε ιστορικό τυχαίο δεν εκλαμβάνεται εδώ ούτε μόνο, ούτε και κυρίως με την έννοια της (αναπόφευκτης) τυχαίας διακύμανσης ή της a posteriori αναπαράστασης του τυχαίου συμβάντος με όρους μη προδιατεταγμένης διασταύρωσης δυο προδιατεταγμένων διαδικασιών, ή με όρους που το ανάγουν σε (εξωτερικό ως προς το ίδιο το τυχαίο) τρόπο ύπαρξης της αναγκαιότητας. Αλλά εννοούμε την κατ' ανάγκην τυχαία κατανομή συμβάντων ή την ανέλιξη διαδικασιών που έχει ιστορική λειτουργικότητα και αποτελεσματικότητα -ένα ιστορικά δομικό τυχαίο. Με άλλα λόγια: Μέσα σε κάποιου ορισμένου είδους συνάφεια (όπως π.χ. εδώ η παραδοσιακή ελληνική κοινωνία) ορισμένου τύπου αιτιακοί προσδιορισμοί (στην περίπτωσή μας η υψηλή νοσηρότητα) λειτουργούν ως καταναγκασμοί τέτοιας φύσης και τέτοιας εμβέλειας, που το τυχαίο ενσωματώνεται δομικά στην ίδια τη δέσμη των αιτιακών προσδιορισμών, στην ίδια την υφή της ιστορικής συνάφειας, και απαρτιώνεται δομικά στους ίδιους τους μηχανισμούς που υποβαστάζουν και διέπουν τη λειτουργία ενός ιστορικού συστήματος.

IV. Ειδική θνησιμότητα κατά ηλικίες

Σε ό,τι αφορά τους ρυθμούς και τις διαστάσεις της θνησιμότητας, η πρώτη σημαντική παράμετρος είναι η ηλικία. Σε μια πρώτη της εκδοχή, η ηλικία είναι, ιδιαίτερα στα πρώτα και στα τελευταία χρόνια της ζωής, και μέτρο και μηχανισμός ταυτόχρονα των διαδικασιών βιολογικής ωρίμανσης και φθοράς του οργανισμού,

__________________________

"Les mécanismes autorégulateurs des populations traditionnelles", Annales, ESC 38/5 (1983), A. Jacquard, "La transition démographique: Le capital génétique est-t-il affecté?". Union Internationale pour l'étude scientifique de la population (UIESP), Conférence sur la science an service de la vie, Βιέννη 1979, σ 191-210. Σε άλλες γνωστικές περιοχές, όπως π χ. η κβαντική φυσική, το δομικό τυχαίο αντιστοιχεί σε έννοιες και φαινόμενα θεμελιακής σημασίας .

6

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/82.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

άρα και των δυνατοτήτων άμυνάς του απέναντι στις προκλήσεις του οικολογικού συστήματος όπου ζει και δρα.

Σε μια ευρύτερη ωστόσο εκδοχή της, η ηλικία παραπέμπει σε ιδιάζουσες μορφολογίες κοινωνικής απάντησης στις ανάγκες και ζητήσεις του ατόμου, με τη μορφή της υποστήριξης ή της καταπόνησης. Κατά συνέπεια, η πρώτη ανισότητα μπροστά στο θάνατο είναι συνάρτηση της ηλικίας του ατόμου: Οι πιθανότητες προσβολής από εξωτερικούς παράγοντες ή μοιραίας έκβασης μιας αρρώστιας, οι δυνατότητες υποκειμενικής άμυνας και οι ανάγκες υποστήριξης από το περιβάλλον δεν είναι βέβαια ίδιες στο νήπιο, το βρέφος, το εξαρτημένο παιδί, τον αναπτυσσόμενο έφηβο ή το ώριμο νέο άτομο.

Συνολική εικόνα

Σε σχέση με τη γενιά του 1823, ο πίνακας 13 εικονίζει τον αριθμό θανάτων που αφορούν τα μέλη της σε συνάρτηση με την ηλικία (μετρημένη σε συμπληρωμένα χρόνια).

Υπενθυμίζουμε ότι στην ηλικία των 17 και 18 ετών οι παύλες παραπέμπουν στο κενό του υλικού μας. Εκτιμήσαμε ήδη ότι οι διαφεύγοντες θάνατοι είναι της τάξης των τεσσάρων (βλ. κεφ. Β',Ι ).

ΠΙΝΑΚΑΣ 13

Αριθμός θανάτων κατά ηλικία - Γενιά τον 1823

Ηλικία x

Θάνατοι

Θάνατοι

(γενέθλιο) σε έτη

σε ηλικία x

%

0

55

37.8

1

21

14.4

2

8

5.5

3

6

4.1

4

9

6.2

5

4

2.7

6

7

4.8

7

3

2.1

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/83.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 13 (συνέχεια)

Ηλικία x

(γενέθλιο) σε έτη

Θάνατοι σε ηλικία x

Θάνατοι

%

8

2

1.4

9

3

2.1

10

6

4.1

11

8

5.5

12

2

1.4

13

1

0.7

14

2

1.4

15

1

0.7

16

0

0.0

17

-

-

18

-

-

19

1

0.7

20

1

0.7

21

0

0.0

22

3

2.1

23

2

1.4

24

1

0.7

Σύνολο

146

100.0

Παρατηρούμε ότι η αιχμή της θνησιμότητας αντιστοιχεί στη βρεφική ηλικία (37.8% πριν από το πρώτο γενέθλιο), ενώ 1 στους 2 θανάτους (52.2% για τη γενιά του 1823) επέρχεται στη διάρκεια των δύο πρώτων ετών ζωής.

Πριν από την έλευση της εφηβείας το έργο της θνησιμότητας έχει πρακτικά συντελεσθεί: 9 στους 10 θανάτους (90.2% στη γενιά του 1823) επέρχονται πριν από το 12ο γενέθλιο.

Η μορφολογία της καμπύλης που περιγράφει την κατανομή των θανάτων σε συνάρτηση με την ηλικία (σχήμα ΙΙΙ) επιτρέπει τη συναγωγή κάποιων αδρών συμπερασμάτων σχετικά με τους μηχανισμούς της1.

__________________________

1. Η (ασύμμετρα κωδωνοειδής) καμπύλη εμφανίζει κλίση θετική, δηλ. "ουρά" προς την κατεύθυνση των υψηλότερων τιμών της ανεξάρτητης

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/84.gif&w=600&h=393 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ

Σχήμα ΙΙΙ

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/85.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Φαίνεται, λοιπόν, ότι ο αιτιολογικός μηχανισμός της είναι πολυπαραγοντικός. Οι παράγοντες αυτοί, που αναφέρονται στη γενετική προικοδότηση, στις συνθήκες ενδομήτριας ανάπτυξης και στο εξωτερικό -βιολογικό και κοινωνικό- περιβάλλον του παιδιού, δρουν σε συνεργασία, και με τρόπο συχνά μοιραίο, ήδη από τη φάση της ενδομήτριας ζωής. Πραγματικά, καταγράφονται, στα 1823, πέντε περιπτώσεις αποβολής του εμβρύου (και όλα επιτρέπουν να υποθέσουμε ότι η καταγραφή αυτών των συμβάντων είναι ελλιπής).

Η αιχμή της συνέργειας τοποθετείται στο πρώτο έτος ζωής. Στη συνέχεια οι χρονικότητες της -φθίνουσας- επίδρασης αυτών των παραγόντων αποσυγχρονίζονται, ορισμένοι παράγοντες, ιδίως αυτοί που αναφέρονται σε σοβαρές γενετικές επιβαρύνσεις, σε βαριές συγγενείς ανωμαλίες και σε συμβάματα στον τοκετό εκλείπουν, και οι επιζώντες συνεχίζουν, με μικρές απώλειες, να επιζούν.

Θα μελετήσουμε παρακάτω τις συσχετίσεις ανάμεσα σ' αυτή την ενορατική εκδοχή και τις νοσολογικές διαστάσεις της θνησιμότητας.

V. Θνησιμότητα κατά ηλικία και τόπο κατοικίας

Έχουμε ήδη αναφέρει το γεγονός ότι μια από τις μείζονες διχοτομίες, που διέπουν την κοινωνική ζωή στη Λευκάδα του 19ου αιώνα, είναι η διχοτομία πόλη/χωριά.

Αν εξετάσουμε την εικόνα της θνησιμότητας από αυτή την οπτική γωνία (πίν. 14) οδηγούμαστε στα ακόλουθα συμπεράσματα:

Αν και η διαφορά δεν είναι στατιστικά σημαντική, στη γενιά του 1823 το ποσοστό θανάτων στη βρεφική ηλικία (πρώτο έτος

__________________________

μεταβλητής (ηλικία). Η τυπική αυτή μορφή υποδηλώνει ότι ο μηχανισμός που διέπει την εξαρτημένη μεταβλητή (θνησιμότητα) είναι πολυπαραγοντικός και ότι, ειδικότερα, οι διάφοροι παράγοντες αλληλεπιδρούν και αλληλοεπηρεάζονται με τρόπο πολλαπλασιαστικό (και όχι αθροιστικό, όπως συμβαίνει στην κανονική καμπύλη Gauss, που περιγράφει π.χ. το ύψος).

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/86.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 14

θάνατοι κατά

ηλικία και τόπο κατοικίας

- Γενιά του

1823

Ηλικία

Πόλη

Χωριά

(γενέθλιο)

Ν

%

Ν

%

0

13

31. 1

42

41.4

1

6

14.3

15

14.4

2

2

4.8

6

5.8

3

1

2.4

5

4.8

4

1

2.4

8

7.7

5

3

7.1

1

1.1

6

2

4.8

5

4.8

7

1

2.4

2

1.9

8

0

0.0

2

1.9

9

1

0.0

3

2.9

10

5

11.9

1

1.1

11

3

7.1

5

4.8

12

1

2.4

1

1.1

13

1

24

1

0.0

14

1

2.4

1

1.1

15

1

0.0

1

1.1

16

1

0.0

1

0.1

17

-

-

-

-

18

-

-

-

-

19

1

0.0

1

1.1

2ο

1

2.4

0

0.0

0

0.0

0

0.0

22

0

0.0

3

2.9

23

1

2.4

1

1.0

24

0

0.0

1

1.0

Σύνολο

42

100.0

104 100.0

ζωής) είναι υψηλότερο στα χωριά απ' ό,τι στην πόλη (40.4% έναντι 31.0% αντίστοιχα), στα δύο πρώτα έτη ζωής (54.8% έναντι 45.3% αντίστοιχα) και στα πέντε πρώτα έτη ζωής, αλλά εξισώνονται πριν από την ενήβωση (12ο γενέθλιο), φθάνοντας στα σωρευτικά ποσοστά του 91.4% και 88.2% αντίστοιχα. Δηλαδή, στη γενιά του 1823, αν και οι πρώιμοι παιδικοί θάνατοι φαίνονται

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/87.gif&w=600&h=393 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Σχήμα ΙV

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/88.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

συχνότεροι στα χωριά απ' ό,τι στην πόλη1, ωστόσο και στις δυο περιπτώσεις ισχύει ο κανόνας ότι, πριν από την ενήβωση, επέρχονται 9 στους 10 θανάτους της παιδικής και νεανικής ηλικίας. Ο παρατηρούμενος αρχικός ετεροχρονισμός και o κατοπινός συγχρονισμός του ρυθμού των θανάτων παραπέμπει, ακόμη μια φορά στην πολυπαραγοντική αιτιολογία της θνησιμότητας, υποδηλώνοντας παράλληλα και το εξής σημαντικό στοιχείο: Οι ποικίλοι αιτιακοί παράγοντες που επηρεάζουν τη θνησιμότητα, επενεργούν με τρόπο διαφορετικό, σε συνάρτηση όχι μόνο με το χρόνο (ηλικία), αλλά και με το χώρο (τόπο κατοικίας). Σε κάθε σημείο αυτού του δισδιάστατου πεδίου διαμορφώνονται έτσι αιτιακά πλέγματα που διέπουν τη θνησιμότητα σ' αυτό το σημείο: Έτσι εκδηλώνονται οι τοπικοί αιτιακοί καθορισμοί2. Παράλληλα, όμως, το μοντέλο

__________________________

1. Αν ισχύει η εξήγηση του Clon Stéphanos, πρέπει να επισημανθεί το ότι οι γαστρεντερικές διαταραχές ήταν πολύ συχνότερες στην πόλη απ' ό,τι στα χωριά.

2 Οι έννοιες της δομικής σταθερότητας και των τοπικών αιτιακών καθορισμών παραπέμπουν στη γενική θεωρία των συστημάτων, και ειδικότερα στη θεωρία των καταστροφών του R. Thom. Βιβλιογραφία γι' αυτές τις θεωρίες: α) Γενική θεωρία των συστημάτων: L. Von Bertalanffy, General System Theory, Braziller, Νέα Υόρκη 1968, Koestler A., Smythies Jr. (εκδ.). Beyond Reductionism, Macmillan Publishing Co, Νέα Υόρκη 1969. β) Θεωρία των καταστροφών: R. Thom: Structural Stability & Morphogenesis, The Benjamin/Cummings Publ. Co, Mass , 1975. Με απλοποιημένο τρόπο, οι δύο αυτές έννοιες σημαίνουν τα εξής: Ένα σύστημα, ανοιχτό και εξελισσόμενο, εμφανίζει μια δομική σταθερότητα· η σταθερότητα δηλαδή του συνόλου δεν διακυβεύεται, εφόσον οι τιμές των διαφόρων μεταβλητών που το χαρακτηρίζουν δεν υπερβαίνουν ορισμένα όρια· η θερμοκρασία ή η αρτηριακή πίεση ή η καρδιακή συχνότητα π χ. εμφανίζουν διακυμάνσεις, οι οποίες όμως ούτε αρρώστια αντιπροσωπεύουν, ούτε θέτουν σε κίνδυνο τον οργανισμό, εφόσον δεν ξεπερνούν ορισμένα όρια. Αυτές οι διακυμάνσεις αντιστοιχούν κατά κανόνα σε "τοπικά" (επιμέρους) φαινόμενα, όπως φυσική προσπάθεια η συγκίνηση, για την καρδιακή συχνότητα, -"τοπικά", με την έννοια ότι δεν κινητοποιούν το σύνολο του συστήματος για να εκδηλωθούν, παρόλο που έχουν επιπτώσεις, έστω και οριακές, στην κατάσταση του συνόλου. Μια ακριβέστερη και αυστηρότερη διατύπωση (ιδιαίτερα πρόσφορη στην

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/89.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

που εκφράζει την κίνηση της θνησιμότητας εμφανίζει και μια συνολική δομική σταθερότητα, που τελικά ανέχεται, εμπεριέχει και καταναγκάζει στην κατεύθυνση της τις διακυμάνσεις που οφείλονται στους τοπικούς καθορισμούς.

Το στοιχείο αυτό εικονογραφεί το γεγονός ότι το βιολογικό, οικολογικό, κοινωνικό, και άλλα πεδία, όχι μόνο επηρεάζονται-

__________________________

περίπτωση που το σύστημα αναφοράς είναι η κοινωνική ομάδα) θα ήταν η εξής: Η λειτουργία κάθε υποσυστήματος διέπεται από ορισμένους κανόνες που ρυθμίζουν (και περιορίζουν) την αποδεκτή κλίμακα μορφικών παραλλαγών των τοπικών φαινομένων. Το κάθε υποσύστημα παραμένει δομικά αναλλοίωτο στο μέτρο που οι παρατηρούμενες δέσμες κανόνων (που τους θεωρούμε "πρώτου βαθμού") δεν αμφισβητούν τις απαιτήσεις που υπαγορεύουν κάποιοι άλλοι, ιεραρχικά ισχυρότεροι, κανόνες "δευτέρου βαθμού" (ή μετακανόνες), οι οποίοι συναρτώνται με τη μορφολογία των σχέσεων ανάμεσα σε κάθε υποσύστημα, από τη μια, και στα άλλα υποσυστήματα (καθώς και το ολικό σύστημα), από την άλλη. Αυτοί οι κανόνες "δευτέρου βαθμού" παραπέμπουν ήδη στις ανάγκες της δομικής σταθερότητας του συνόλου, η οποία ενδέχεται, ανάλογα με τη φύση και την πολυπλοκότητα του συστήματος, να υπόκειται και σε πρόσθετους κανόνες "τρίτου,... νιοστού βαθμού". Οι ορισμοί του R. Thorn, που χρησιμοποιούν έννοιες της τοπολογίας, είναι οι εξής: "- Ας θεωρήσουμε ένα φαινόμενο που μπορεί να παρασταθεί με ένα τυπικό σύστημα Ρ (formal system, με την έννοια της τυπικής λογικής). - Ας παραστήσουμε κάθε κατάσταση του Ρ σ' έναν τοπολογικό χώρο. - Αν το σημείο που αντιπροσωπεύει το σύστημα κείται στο εξωτερικό ενός δεδομένου κλειστού συνόλου Κ που ανήκει στο Ρ (το σύνολο των σημείων καταστροφής), τότε η ποιοτική φύση της κατάστασης (του P) δεν μεταβάλλεται σε περίπτωση μιας επαρκώς μικρής παραμόρφωσης αυτής της κατάστασης. - σε κάθε επιμέρους σύστημα, σχετικά ανεξάρτητο από το περιβάλλον, παραβάλλουμε ένα τοπικό μοντέλο, το οποίο περιγράφει ποιοτικά και, στις καλύτερες περιπτώσεις, ποσοτικά τη συμπεριφορά του. - Ο χώρος των παρατηρήσιμων Μ περιέχει ένα κλειστό υποσύνολο Κ που ονομάζεται "σύνολο καταστροφής", και, όσο το αντιπροσωπευτικό σημείο m του συστήματος δεν συναντά το Κ, η τοπική φύση του συστήματος δεν αλλάζει. - Ο συγγραφέας, αφού υπενθυμίζει ότι οι μορφές που είναι υποκειμενικά αναγνωρίσιμες και αντιπροσωπεύονται στη γλώσσα μας με ουσιαστικά είναι αναγκαία δομικά σταθερές μορφές, τονίζει ότι μια φυσική διαδικασία μέσα στο χωροχρόνο μπορεί κάλλιστα να αποβεί τοπικά χαοτική με τρόπο αναγκαίο και δομικά σταθερό.

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/90.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

επικαθορίζονται αμοιβαία, όντας ταυτόχρονα μη αναγώγιμα το ένα στο άλλο, αλλά και απαρτιώνοντα στη μακρά διάρκεια σε ολικά συστήματα κοινωνικής λειτουργίας και δυναμικής, τα οποία, μέσα από το παιχνίδι τόσο του διαστρωματωμένον αιτιακού καθορισμού1, όσο και των τοπικών αιτιακών καθορισμών, τείνουν στη διατήρηση μιας συνολικής δομικής σταθερότητας. Με άλλα λόγια, οι συγκυριακές διαταραχές εκφράζουν μεν το παιχνίδισμα, του τυχαίου, αλλά αυτό το (ιστορικό) τυχαίο εμφανίζει μια ιδιαίτερη ποιότητα, δέσμια των επιταγών της δομικής σταθερότητας τόσο των περιφερειακών συστημάτων όσο και του συστήματος στο σύνολό του.

Οι θεωρήσεις αυτές επιτρέπουν και μια μεθοδολογική παρατήρηση σχετικά με την ιστορική έρευνα: Η προβληματική της μακράς διάρκειας αναλύει τους όρους της δομικής σταθερότητας των ιστορικών συστημάτων και, κατ' επέκταση, τους γενικούς όρους της ιστορικής δυναμικής και μεταβολής. Αλλά η αποδέσμευση της λεπτής υφής των μηχανισμών που υποβαστάζουν τη δομή και τη λειτουργία των ιστορικών αυτών συστημάτων απαιτεί και μια πρόσβαση μικροαναλυτική. Χρειάζεται, δηλαδή, συνδυασμένη σπουδή, τόσο π.χ. των στατιστικών σειρών μεγάλης διάρκειας, όσο και "περιπτώσεων" που αναδεικνύουν όσα η στατιστική σειρά υποχρεωτικά συμψηφίζει σε μια εικόνα του συνόλου, μέσα στο οποίο οι αποχρώσεις τείνουν να περιθωριοποιούνται2.

__________________________

1. Αν η έννοια του τοπικού αιτιακού καθορισμού παραπέμπει στη σχετική αυτονομία των περιφερειακών συστημάτων, η έννοια του διαστρωματωμένου αιτιακού καθορισμού παραπέμπει στη διαφορική λειτουργική μορφή του αιτιακού παιχνιδιού στα διάφορα επίπεδα οργάνωσης του συστήματος. Η απόλυτη ακινησία του μαρμάρινου αγάλματος, π.χ., στο μακροσκοπικό επίπεδο, αντιστοιχεί σε αδιάκοπη και πιθανοκρατική κίνηση του υλικού στο μοριακό επίπεδο. Για την έννοια αυτή βλ. Weiss P., "The Living System: Determinism Stratified", στην έκδοση των Koestler & Smythies, ό.π.

2. Για μια τέτοια προβληματική στον τομέα της ιστορικής δημογραφίας βλ. R.D. Lee, Populations Patterns in the Past, Academic Press, Νέα Υόρκη-Λονδίνο 1977.

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/91.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

VI. Θνησιμότητα κατά ηλικία και φύλο

Η δεύτερη μεγάλη διχοτομία που αναφέραμε είναι η διάκριση αρσενικό - θηλυκό.

Η επισκόπηση των δεδομένων που αφορούν τη γενιά του 1823, από αυτή τη σκοπιά, οδηγεί στις εξής παρατηρήσεις (πίν. 15):

ΠΙΝΑΚΑΣ 15

Θνησιμότητα κατά ηλικία και φύλο - Γενιά του 1823

Ηλικία

(γενέθλιο)

Ν

Αγόρια %

Ν

Κορίτσια

%

0

24

32.4

31

43.1

1

9

12.2

12

16.7

9

3

4.1

5

6.9

3

4

5.4

2

2.8

4

4

5.4

5

69

5

3

4.1

1

1.4

6

4

5.4

3

4.2

7

2

2.7

1

1,4

8

2

2.7

0

0.0

9

1

1.4

2

2.8

10

4

5.4

2

2.8

11

5

6.8

3

4.2

12

1

1.4

1

1.4

13

1

1.4

0

0.0

14

0

0.0

2

2.8

15

1

1.4

0

0.0

16

0

0.0

0

0.0

17

-

-

-

-

18

-

-

-

-

19

1

1.4

0

0.0

20

1

1.4

0

0.0

21

0

00

0

0.0

22

2

2.7

1

1.4

23

1

1 4

1

1.4

24

1

1.4

0

0.0

Σύνολο           74    100.0                 72     100.0

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/92.gif&w=600&h=393 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΣΧΗΜΑ V

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/93.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Σε σχέση με την ηλικία και το φύλο, η γενιά του 1832 εμφανίζει ποσοστό πρώιμων θανάτων κοριτσιών μεγαλύτερο από αυτό των αγοριών1. Το ποσοστό αυτό είναι 43.1% έναντι 32.4% για το πρώτο έτος ζωής, 59.8% έναντι 44.6% για τα δύο πρώτα έτη, 77.8% έναντι 63,5% πριν από το 5ο γενέθλιο, τείνει όμως να εξισωθεί πριν από την ενήβωση (12ο γενέθλιο) και γίνεται 93.5% στα κορίτσια και 87.8% στα αγόρια.

Η περιγραφική αξιολόγηση αυτών των (στατιστικά μη σημαντικών) διαφορών και διακυμάνσεων παραπέμπει στην προηγούμενη συζήτηση περί τοπικών καθορισμών και δομικής σταθερότητας, υποδηλώνοντας ότι μια ακόμη διάσταση του (ν-διάστατου) χώρου όπου εγγράφονται τα δημογραφικά συμβάντα είναι η διχοτομία αρσενικό/θηλυκό.

VII. Θνησιμότητα κατά ηλικία, φύλο και τόπο κατοικίας

Αν μελετήσουμε τη θνησιμότητα κατά ηλικίες, σε συνάρτηση με το φύλο και τον τόπο κατοικίας (πίν. 16, 17), παρατηρούμε ότι: Αν και οι διαφορές δεν είναι στατιστικά σημαντικές, ωστόσο, για τη γενιά του 1823, η βρεφική θνησιμότητα (0-1 έτους) είναι μεγαλύτερη στα κορίτσια και στα χωριά. Το ίδιο ισχύει και για τα δύο πρώτα έτη ζωής, αν και εδώ η διαφορά της συχνότητας θανάτων αγοριών-κοριτσιών στα χωριά οξύνεται, ενώ στην πόλη αμβλύνεται. Για τα πέντε πρώτα έτη ζωής, η διαφορά αυτή συνεχίζει να υπάρχει στα χωριά, ενώ τείνει να εξαλειφθεί στην πόλη. Για την περίοδο μέχρι την ενήβωση (12ο γενέθλιο), η ίδια διαφορά παραμένει στα χωριά, ενώ στην πόλη η σχέση αυτή αντιστρέφεται.

Και αυτή τη φορά η περιγραφική αξιολόγηση αυτών των ευρημάτων εγγράφεται, στην προηγούμενη συζήτηση, εικονογραφώντας τον δυναμικό και εξελισσόμενο χαρακτήρα των αιτιακών πλεγμάτων που διέπουν τους τοπικούς καθορισμούς.

__________________________

1. Σχετικά με αυτό βλ. και σημ. 1, σ. 87.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/94.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

(Σημειώνουμε ότι, αν και ο αριθμός των συμβάντων είναι μικρός για μια στατιστική επικύρωση των περιγραφικών αξιολογήσεων, το γεγονός ότι τα συμπεράσματα που προκύπτουν είναι συμβατά με τα προηγούμενα επιτρέπει λιγότερες επιφυλάξεις σχετικά με την εγκυρότητα τους.)

ΠΙΝΑΚΑΣ 16

Θνησιμότητα κατά ηλικία, φύλο και τόπο κατοικίας - Γενιά 1823

Ηλικία

(γενέθλιο)

Πόλη

Αγόρια Κορίτσια

Χωριά

Αγόρια Κορίτσια

0

6

7

18

24

1

4

2

5

10

2

1

1

2

4

3

1

0

3

2

4

0

1

4

4

5

2

1

1

0

6

2

0

2

3

7

1

0

1

1

8

0

0

2

0

9

0

0

1

2

10

3

2

1

0

11

1

2

4

1

12

0

1

1

0

13

1

0

0

0

14

0

1

0

1

15

0

0

1

0

16

0

0

0

0

17

-

-

-

-

18

-

-

-

-

19

0

0

1

0

20

1

0

0

0

21

0

0

0

0

22

0

0

2

1

23

0

1

1

0

24

0

0

1

0

Σύνολο       23             19               51             53

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/95.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 17

Θνησιμότητα κατά ηλικία, φύλο και τόπο κατοικίας (%) - Γενιά 1823

Ηλικία

Πόλη

Χωριά

(γενέθλιο)

Αγόρια

Κορίτσια

Αγόρια

Κορίτσια

0

26 1

36.8

35.3

45.3

1

17.4

10.5

9.8

18.9

2

4.3

5.3

3.9

7.5

3

4.3

0.0

5.9

3.8

4

0.0

5.3

7.8

7.5

5

8.7

5.3

2.0

0.0

6

8.7

0.0

3.9

5.7

7

4.3

0.0

2.0

1.9

8

0.0

0.0

3.9

0.0

9

0.0

0.0

2.0

3.8

10

13.0

10.5

2.0

0.0

11

4.3

10.5

7.8

1.9

12

0.0

5.3

2.0

0.0

13

4.3

0.0

0.0

0.0

14

0.0

5.3

0.0

1.9

15

0.0

0.0

2.0

0.0

16

0.0

0.0

0.0

0.0

17

-

-

-

-

18

-

-

-

-

19

0.0

0.0

2.0

0.0

20

4.3

0.0

0.0

0.0

21

0.0

0.0

0.0

0.0

22

0.0

0.0

3.9

1.9

23

0.0

5.3

2.0

0.0

24

0.0

0.0

2.0

0.0

Σύνολο

100.0

100.0

100.0

100.0

VIII. Θνησιμότητα κατά ηλικία και αιτίες θανάτου

Στις ληξιαρχικές πράξεις αναγράφονται και οι αιτίες θανάτου, γνωστές για τη γενιά του 1823 μέχρι την ηλικία των 16 χρόνων,

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/96.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

μια και μετά το 1839 οι αιτίες αυτές παύουν ν' αναγράφονται. Επισκοπώντας τα δεδομένα παρατηρούμε ότι κάποιες κανονικότητες φαίνονται να διέπουν τη σχέση ηλικίας και τύπου νοσηρότητας με μοιραία κατάληξη.

Έχουμε ήδη συζητήσει το πρόβλημα της αδυναμίας μεταγραφής των τότε διαγνώσεων με όρους των σημερινών ταξινομικών σχημάτων. Γι' αυτό, λοιπόν, υιοθετούμε κι εδώ την αδρή εργαλειακή ταξινόμηση των αιτιών θανάτου σε έξι μεγάλες κατηγορίες: εμπύρετα νοσήματα, αναπνευστικές παθήσεις, γαστρεντερικές διαταραχές, χρόνια νοσήματα, φυσική ασθένεια, άλλες παθήσεις1.

Με βάση αυτό το ταξινομικό σχήμα, παρατηρούμε (βλ. πίν. 18) ότι:

- Τα εμπύρετα νοσήματα (οξέα λοιμώδη και παρασιτικά, κατά κανόνα) πλήττουν κυρίως τη βρεφική (0-1 έτους) και την πρώτη παιδική ηλικία. Οι θάνατοι από αυτήν την αιτία κατανέμονται ως εξής: 41.5% στο πρώτο έτος ζωής, 56.1% στα δύο πρώτα έτη, 73.2% στα πέντε πρώτα έτη και 91.5% στα δέκα πρώτα έτη ζωής.

- Οι γαστρεντερικές διαταραχές (συνολικά 17 περιπτώσεις) πλήττουν και αυτές προνομιακά τις πρώιμες παιδικές ηλικίες: 8 στο πρώτο, 14 στα δύο πρώτα και όλες στα έξι πρώτα χρόνια ζωής.

- Ιδιαίτερη είναι η εικόνα που παρουσιάζει η σχέση της "φυσικής ασθένειας" με την ηλικία.

Εδώ, αντί για τη φθίνουσα συχνότητα που χαρακτηρίζει τις δύο προηγούμενες κατηγορίες, επισημαίνονται δύο προνομιακές ζώνες ηλικιών. Έτσι, από τις 19 συνολικά περιπτώσεις "φυσικής ασθένειας", οι 6 αφορούν βρέφη κάτω του 1 έτους, 10 παιδιά 0-5 ετών και 8 παιδιά προεφηβικής και εφηβικής ηλικίας. Η τελευταία περίπτωση είναι ένα παιδί 9 ετών.

__________________________

1. Ταξινόμηση που επεξεργασθήκαμε για τις ανάγκες της ιστορικής-νοσολογικής μελέτης στην εργασία του Ν. Σιδέρη, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα", ό. π.

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/97.gif&w=600&h=3934. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 18

Αιτίες θανάτου κατά ηλικία - Γενιά του 1823

Αιτίες θανάτου

Ηλικία (γενέθλιο)

0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

Σύνολο

Πυρετός

34

12

6

5

3

2

7

3

3

1

4

1

1

82

Φυσική ασθένεια

6

4

1

3

3

1

1

19

Διάρροια

3

5

1

9

Δυσκοιλιότητα

1

1

Δυσεντερία

2

1

3

Παρασίτωση του εντέρου

1

1

2

Χολική ασθένεια

2

2

Κωλικός

4

4

Τέτανος

1

1

Χρονική ασθένεια

1

1

2

Πονόλαιμος

1

1

Πούντα

1

1

1

3

Πνιγμένο στο λαιμό

1

1

Κόκκινη

1

1

Ραχίτις

1

1

Σεισμός

2

2

Πτώση σε γκρεμό

1

1

Σύνολο

54

21

8

6

7

4

7

3

2

3

6

8

2

1

2

1

135

7

Σελ. 97
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 78
    4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

    - "κωλικός" σε 4 βρέφη,

    - "πούντα" (κρύωμα) σε 3 παιδιά 10-15 ετών,

    - "χρονική νόσος" σε 2 περιπτώσεις,

    - 2 άτομα σκοτωμένα από το σεισμό του 1825,

    - 1 τέτανος,

    - 1 πονόλαιμος,

    - 1 ραχίτιδα,

    - 1 ερυθρά ("κόκκινη"),

    - 1 πνιγμονή,

    - 1 πτώση από γκρεμό,

    Η γενική εντύπωση που προκύπτει από την επισκόπηση των αιτιών θανάτου είναι ότι τα νέα άτομα πέθαιναν, την εποχή εκείνη, μαζικά και πρόωρα, κατά κύριο λόγο από (οξέα) λοιμώδη και παρασιτικά νοσήματα. Αυτή η τυπική νοσηρότητα με μοιραία έκβαση αντανακλά όχι μόνο το γεγονός ότι βρισκόμαστε σε μια "κοινωνία δίχως αντιβιοτικά", αλλά και τις γενικότερες συνθήκες διαβίωσης, διατροφής, υγιεινής και περίθαλψης, για τις όποιες το λιγότερο που μπορούμε να πούμε είναι ότι αποδυνάμωναν τον οργανισμό, τον άφηναν έκθετο στις προσβολές της αρρώστιας και, όταν αυτή εκδηλωνόταν, οι δυνατότητες άμυνας και θεραπείας ήταν πολύ περιορισμένες1.

    ΙΙΙ. Νοσηρότητα, θνησιμότητα και η έννοια του ιστορικού τυχαίου

    Ως γενικό συμπέρασμα: Η υψηλή θνησιμότητα των νέων και οι αιτίες της, που αντανακλούν μια ευρύτερη νοσηρότητα της όποιας οι διαστάσεις και οι συνέπειες είναι δύσκολο να προσδιορισθούν,

    __________________________

    1. Αυτό ήταν και το αφετηριακό πραγματολογικό επιχείρημα του σκεπτικού για τη μονιμοποίηση της λειτουργίας του νοσοκομείου της Λευκάδας, στα 1817. Σχετικά με αυτό, βλ. Ν. Σιδέρης, "Κοινωνική πρόνοια και περίθαλψη στα Επτάνησα επί Αγγλικής Προστασίας", ανακοίνωση στο Β' Συνέδριο Επτανησιακού Πολιτισμού, Λευκάδα, Σεπτέμβριος 1984.