Συγγραφέας:Σιδέρης, Νίκος
 
Τομαρά - Σιδέρη, Ματούλα
 
Τίτλος:Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
 
Υπότιτλος:Η δημογραφική τύχη της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:4
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:231
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αιώνας
 
Περίληψη:
Η συγκρότηση μιας νέας γενιάς στην Ελλάδα, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αποτελεί το αντικείμενο αυτής της ιστορικής δημογραφικής και νοσολογικής μελέτης. Η έρευνα αναπτύσσεται σε δύο μέρη: Πρώτο, σε ένα επίπεδο μικροδημογραφικό. Χώρος της έρευνας είναι το νησί της Λευκάδας, χρόνος της το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Στόχος της είναι η ανάλυση της λεπτής υφής των μηχανισμών συγκρότησης μιας νέας γενιάς και της ένταξής της στο πλέγμα των προηγούμενων και επόμενων γενεών. Δεύτερο, σε ένα επίπεδο μακροδημογραφικό. Εδώ επιχειρείται η επισήμανση της θέσης της νεότητας μέσα στο πλέγμα των γενεών στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο του 19ου αιώνα. Οι διαθέσιμες απογραφές επιτρέπουν την ανασύσταση της πυραμίδας των ηλικιών σε περιφερειακό και συνολικό επίπεδο. Οι διαχρονικές συγκρίσεις επιτρέπουν την εκτίμηση του ειδικού βάρους της νεότητας μέσα στη δημογραφική δομή και δυναμική. Οι συγχρονικές συγκρίσεις αναδείχνουν τις περιφερειακές ανισότητες. Η ανάλυση εδώ συμπεριλαμβάνει και την απαρτίωση των μακροδημογραφικών παρατηρήσεων και των μικροδημογραφικών μηχανισμών σε ένα ολικό μοντέλο δομής και δυναμικής του ελλαδικού πληθυσμού και της θέσης της νεότητας μέσα σε αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.67 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 9-28 από: 234
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/9.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Κάθε κατάδυση στις περιοχές της ιστορίας έχει, γι' αυτόν που την επιχειρεί, και μια λειτουργία χρηστική. Αναζητά, στα περασμένα, στοιχεία ικανά να συμβάλουν στη συγκρότηση ενός λόγου σύγχρονου -λόγου που να μπορεί να λειτουργεί συνεκτικά και αποτελεσματικά σε δύο τουλάχιστον πεδία. Αναζητά δηλαδή νόημα και καλή διαχείριση των τωρινών υπαρξιακών και κοινωνικών υποθέσεων που τον αφορούν.

Οι τρόποι αυτής της αναζήτησης και τα οποιαδήποτε ευρήματα προκύπτουν είναι πράγματα προβληματικά. Συνήθως δημιουργούν λίγες βεβαιότητες και πεποιθήσεις, ενώ θέτουν υπό αίρεση αρκετές.

Η πιθανολογική διατύπωση και η στοχαστική υφή των θεωρουμένων απαντήσεων, η αποδοχή της αβεβαιότητας είναι, στα ανθρώπινα, η πιο αβέβαιης τύχης αρετή. Κατά συνέπεια, κάθε λόγος περί ιστορίας απειλείται από την τάση εκλεκτικής ανάγνωσης των (κατά κανόνα τμηματικών) δεδομένων και μαρτυριών. Τα μη αναγνώσιμα μέρη της μαρτυρίας, τα χάσματα στο αντιληπτικό πεδίο, τα "σκοτώματα", που είναι εγγενή σε κάθε ερευνητικό παράδειγμα, τείνουν να καλύπτονται με την προβολή προς τα πίσω νοητικών κατασκευών του τώρα1. Η επίγνωση αυτού του κινδύνου 

__________________________

1. Για την έννοια του παραδείγματος, βλ. Τ. S. Kuhn, Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων, έκδ. "Σύγχρονα Θέματα", Θεσσαλονίκη 1981. Η έλληνική μετάφραση των Γ. Γεωργακόπουλου και Β. Κάλφα συνοδεύεται από μια άκρως κατατοπιστική εισαγωγή, γραμμένη από τον B. Κάλφα Ένα παράδειγμα αποτελείται από "ένα ισχυρό πλέγμα εννοιολογικών, θεωρητικών, πειραματικών και μεθοδολογικών, ακόμη και οιονεί-μεταφυσικών

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/10.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

προσδιορίζει και τα όρια και τη σημασία της ιστορικής έρευνας.

Τα όριά της μας υπενθυμίζουν ότι η απώλεια πληροφορίας, στα επίπεδα και της μαρτυρίας-μηνύματος και του κώδικα της ανάγνωσής του, είναι τέτοια που καθιστά άτοπο κάποιο θετικιστικό όνειρο αναπαράστασης του παρελθόντος "με ακρίβεια"1. Η σημασία

__________________________

παραδοχών, το σύνολο των πεποιθήσεων, των αναγνωρισμένων αξιών και των τεχνικών που ασπάζονται τα μέλη μιας δεδομένης ομάδας επιστημόνων". Καθορίζοντας το τι είναι έγκυρο πρόβλημα και τι έγκυρη λύση, το παράδειγμα λειτουργεί ως ένα είδος γνωστικού φίλτρου, μέσα από το οποίο επιτελείται η ανάγνωση της πραγματικότητας και των σχετικών προτάσεων. "Όταν αλλάζει το παράδειγμα, μαζί του αλλάζει και ο ίδιος ο κόσμος... οι επιστήμονες... κοιτάζουν σε νέα μέρη, βλέπουν νέα και διαφορετικά πράγματα... [Βρίσκουν ότι] έχουν αλλάξει και τα ίδια τα δεδομένα". Το παράδειγμα, λοιπόν, καθορίζοντας το τι και το πώς είναι ορατό, θεμιτό, εφικτό, έγκυρο, σε σχέση με τους νοητικούς όρους και με τις νοητικές πράξεις που συσχετίζουν αυτούς τους όρους μεταξύ τους και με τα πράγματα, υποχρεωτικά εμπεριέχει μια σειρά "τυφλά σημεία", μια σειρά "σκοτώματα" στη θέαση του κόσμου. Είναι το αναπόφευκτο τίμημα για τη συγκρότηση ενός λόγου και μιας εικόνας περί του κόσμου, με συνοχή και με νόημα. Όταν ο λόγος και η εικόνα περί του κόσμου αναφέρονται στο παρελθόν, η πιο εύκολη ανάμεσα στις λύσεις που εξασφαλίζουν τη συνοχή και το νόημα είναι βέβαια ο αναχρονισμός.

1. Η έννοια του "θορύβου", της απώλειας κατά τη μεταβίβαση πληροφορίας, παραπέμπει σ' ένα φαινόμενο σύμφυτο στην ίδια την πράξη της επικοινωνίας. Στα πλαίσια μιας ιστορικής έρευνας, το υπό ανάγνωση και αξιολόγηση μήνυμα, η μαρτυρία, υπόκειται σ' αυτό το γενικό φαινόμενο σε τρία τουλάχιστον επίπεδα: πρώτο, τα γεγονότα που συνέβησαν διέπονταν από μια λογική που είναι, κατά κανόνα, διάφορη από αυτήν του ερευνητή· δεύτερο, η μαρτυρία περί των γεγονότων διατυπώθηκε με βάση κώδικες που είναι, κατά κανόνα, διάφοροι από αυτούς του ερευνητή· τρίτο, και οι μαρτυρίες τείνουν να εμφανίζουν κενά, και οι κώδικες που χρησιμοποιεί ο ιστορικός μάρτυρας και o ερευνητής εμφανίζουν "εγγενή σκοτώματα" (βλ. και σημ. σ. 9). Άρα ο "θόρυβος" τείνει να είναι τέτοιος, που η "με ακρίβεια" αναπαράσταση του παρελθόντος είναι μάλλον ανέφικτη πραγματολογικά, και κακός ή απρόσφορος σύμβουλος στο επιχειρησιακό μέρος του ιστορικού διαβήματος. Σε σχέση με αυτόν τον εγγενή, στο ιστορικό εγχείρημα, περιορισμό υπενθυμίζουμε δυο τοποθετήσεις: α) Κατά τον Μακιαβέλλ.ι, η ισχύς ενός εξοπλισμού

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/11.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

της έγκειται στην προσφορότερη ανάγνωση των διαδοχικών συναφειών, όπου οι τωρινές πολιτισμικές και ψυχολογικές κατασκευές εγγράφονται και λειτουργούν.

Όλβιος όστις ιστορίης έσχε μάθησιν: Ακόμη και γι' αυτούς που γελιούνται στα συμπεράσματα τους, η ενασχόληση με την αυστηρότητα του διαβήματος και τον πλούτο του υλικού επιτρέπει την προσέγγιση στην αίσθηση της διάρκειας και της φθοράς, του μέτρου και του σεβασμού της διαφοράς, των ορίων του βίου ατόμων και πολιτισμών, και των μεγάλων ή μικρών, καλών ή κακών, που κατά τη διάρκεια του περιορισμένου βίου τους μπορούν να επιτελέσουν άτομα και ομάδες, χωριά χαμένα ή αυτοκρατορίες, καθημερινές κινήσεις ή Ρουβίκωνες. Η ιστορία είναι πηγή και κριτήριο ήθους και ηθών. Κάνοντας, λοιπόν, προβληματικό το οικείο και οικείο το λησμονημένο, έχει και μια διάσταση απορητική και ποιητική. Από τα ίχνη άλλων καιρών συγκροτεί πεδία όπου λειτουργεί και η γνώμη και η απόλαυση -αυτό δηλαδή που τον άνθρωπο και τον πολίτη "εν φαντασία και λόγω (παρα)κινεί". Και φυσικά, η ιστορική διερεύνηση, με αφετηρία πάντα ερωτήματα που διατυπώνονται άμεσα, δεν δίνει τελικά τη λέξη, μόνο δείχνει τον τόπο. Η απάντηση που θα δοθεί εγκαλεί, ως προς το είδος της, τη δική μας και μόνο ευθύνη.

Απ' ό,τι φαίνεται, η αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β, ενός κώδικα νεκρού κι ενός μηνύματος κλειστού και τελειωμένου, που αφορούν συμβάντα χωρίς συνέχεια στο σήμερα, είναι ευκολότερη από την ιστορικοποίηση κωδίκων, μηνυμάτων και φαινομένων που αποτελούν τμήματα της τωρινής μας εμπειρίας. Κι όχι μόνο γιατί συνήθως είμαστε υποχρεωμένοι να χρησιμοποιήσουμε τον κώδικα για να σχολιάσουμε αυτόν τον ίδιο, αλλά και γιατί η ναρκισσική επένδυση του τωρινού φαινομένου δυσχεραίνει την ανάδειξή του σε αντικείμενο κριτικού και ιστορικού στοχασμού.

__________________________

προσδιορίζεται από το πιο αδύνατο σημείο του. β) Κατά τον Ζ. Λακάν, η ιδιαιτερότητα της μεθόδου έγκειται στα μέσα στα οποία καταφεύγει, προτάσεις που ισχύουν και στην περίπτωση της ιστορικής μεθόδου.

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/12.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Η δυσκολία αυτή φαίνεται μεγαλύτερη όταν το αντικείμενο της ιστορικής έρευνας είναι η νεότητα και ο ιστορικός ζει σήμερα σε μια κοινωνία, όπου η μυθοποίηση της εικόνας της νεότητας είναι ένα από τα κεντρικά στοιχεία, του πολιτισμού μας1.

Σ' αυτό το πλαίσιο εγγράφεται και το δικό μας εγχείρημα: Αντιμέτωπο με τους πειρασμούς του αναχρονισμού, με τις ναρκισσικές απαιτήσεις της εικόνας του αντικειμένου του, με τους περιορισμούς που υπαγορεύει η επιλογή μας να μελετήσουμε την ιστορικότητα της νεότητας, χρησιμοποιώντας ως υλικό κάτι που φαίνεται πεζό και στοιχειώδες: τα δεδομένα της ιστορικής δημογραφίας και νοσολογίας.

Η συγκρότηση μιας νέας γενιάς στην Ελλάδα, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αποτελεί το αντικείμενο αυτής της ιστορικής δημογραφικής και νοσολογικής μελέτης. Ελπίζουμε ότι η έκθεση θα δείξει κατά πόσο ένα τέτοιο διάβημα είναι και ιστοριογραφικά αναγκαίο και μεθοδολογικά ωφέλιμο. Όπως τα νοσολογικά και δημογραφικά συμβάντα δεν είναι απλοί αριθμοί αλλά βιώματα με βάρος και επιπτώσεις, έτσι και οι στατιστικές σειρές που αντιστοιχούν

__________________________

1. Από τη θέση του "μάντεως κακών" θα μπορούσε να γίνει η υπενθύμιση μερικών πραγμάτων σε όσους εύκολα χάνονται στον τωρινό πληθωρισμό εφηβικών εικόνων και μύθων για τη ζωή και τα πράγματα του κόσμου. Οι καιροί μας έχουν προσφυώς χαρακτηρισθεί "εποχή του ναρκισσισμού". Με αυτό το φαινόμενο κάπως σχετίζεται η βιομηχανία του θεάματος και οι ιδεολογικές στάσεις και καταναλωτικές συμπεριφορές που την ωφελούν. Υπόδειγμα αυτής της ναρκισσικής εποχής είναι και η μυθοποίηση της νεότητας Συνεπώς, η απόπειρα ιστορικοποίησης της έννοιας της νεότητας, δηλαδή η εγγραφή και των τωρινών μύθων στη διαδικασία του χρόνου και της φθοράς, θέτει σε δοκιμασία ζωτικά δεδομένα της εύθραυστης, άλλωστε, εικόνας που ο πολιτισμός μας καλλιεργεί και στον ιστορικό και στο κοινό του. Δύσκολο και να γίνει αλλιώς: Η απορητική και ποιητική διάσταση της ιστορίας δεν μπορεί παρά να εγγράφεται και σε μια διαδικασία πένθους -μια και κάθε αληθινός της λόγος εκφέρεται από τη θέση των νικημένων και μόνο (Οι επικρατούντες δεν χρειάζονται την ιστορία παρά μόνο ως λόγο απολογητικό- για να μείνουμε στο πεδίο της λογοτεχνικής φαντασίας, βλ. το "1984" του G. Orwell.)

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/13.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

σ' αυτά μιλούν για στάσεις και συμπεριφορές που δεσμεύουν σε βάθος το ανθρώπινο υποκείμενο. Όσο για το συγκεκριμένο ιστορικό αντικείμενο, τη νεότητα, θα παρουσιάσουμε κάποια συμπεράσματα που ελπίζουμε ότι δεν θα είναι πάντα τα αναμενόμενα.

Τα δεδομένα μας έχουν περιορισμούς. Το πεδίο της εμπειρικής μας διερεύνησης δεν εξαντλεί βέβαια την κλίμακα των πιθανών ευρημάτων, αλλά εικονογραφεί και τον τύπο των ευρημάτων και το είδος των προβλημάτων και προσπελάσεων που χαρακτηρίζουν τέτοιας λογής ιστορικά εγχειρήματα. Έτσι, λοιπόν, αυτά που θα εκθέσουμε είναι τόσο τα δεδομένα, όσο, κυρίως, η λογική που διέπει τα φαινόμενα στα οποία αναφέρεται το υλικό. Τα εμπειρικά ευρήματα χρησιμεύουν ως εικονογράφηση των οδηγών σημείων της ανάλυσης και ως αφετηρία κάποιων συλλογισμών: τεκμήρια περισσότερο, και λιγότερο φωτογραφίες του παρελθόντος.

Η έρευνά μας αναπτύσσεται σε δύο μέρη: Πρώτο, σ' ένα επίπεδο μικροδημογραφικά. Χώρος της έρευνας είναι το νησί της Λευκάδας, χρόνος της το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Στόχος της είναι η ανάλυση της λεπτής υφής των μηχανισμών συγκρότησης μιας νέας γενιάς και της ένταξής της στο πλέγμα των προηγούμενων και επόμενων γενεών. Δεύτερο, σ' ένα επίπεδο μακροδημογραφικό. Εδώ επιχειρείται η επισήμανση της θέσης της νεότητας μέσα στο πλέγμα των γενεών στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο του 19ου αιώνα. Οι διαθέσιμες απογραφές επιτρέπουν την ανασύσταση της πυραμίδας των ηλικιών σε περιφερειακό και συνολικό επίπεδο. Οι διαχρονικές συγκρίσεις επιτρέπουν την εκτίμηση του ειδικού βάρους της νεότητας μέσα στη δημογραφική δομή και δυναμική. Οι συγχρονικές συγκρίσεις αναδείχνουν τις περιφερειακές ανισότητες.

Η ανάλυση εδώ συμπεριλαμβάνει και την απαρτίωση των μακροδημογραφικών παρατηρήσεων και των μικροδημογραφικών μηχανισμών σ' ένα ολικό μοντέλο δομής και δυναμικής του ελλαδικού πληθυσμού και της θέσης της νεότητας μέσα σ' αυτές.

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/14.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/15.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Η ΜΙΚΡΟΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/16.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/17.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α'

ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Ι. Προσδιορισμός της γενιάς αναφοράς

1. Χώρος και χρόνος της έρευνας

Θα επιχειρήσουμε τη διερεύνηση της συγκρότησης και διαδοχής των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα παίρνοντας πρώτα ως παράδειγμα μια μικροδημογραφική περίπτωση: τη συγκρότηση και την πορεία μιας νέας γενιάς στο νησί της Λευκάδας μέχρι το τέλος της νεότητάς της. Συμβατικά, το όριο αυτό τοποθετείται στην ηλικία των 25 χρόνων. Θα συζητήσουμε στο τέλος την προσφορότητα αυτής της τομής.

Η γενιά αναφοράς, την όποια θα παρακολουθήσουμε, αποτελείται από το σύνολο των ατόμων που γεννήθηκαν στη διάρκεια ενός έτους. Η χρονιά που διαλέγουμε είναι το 1823, μια κι από τότε τηρούνται λεπτομερή και μάλλον πλήρη και αξιόπιστα στοιχεία, που αφορούν την κίνηση του πληθυσμού σε ολόκληρο το νησί. Γεννήσεις, γάμοι και θάνατοι καταγράφονται αρχικά σε κάθε ενορία, και στη συνέχεια συγκεντρωτικά σε γενικά ληξιαρχικά κατάστιχα κάτω από τον έλεγχο της κεντρικής αρχής. Τα υλικά αυτά σώζονται στο Ιστορικό Αρχείο του νησιού και, με εξαίρεση μικρά κενά και φθορές, είναι πλήρη και σε καλή κατάσταση. Για λόγους τεχνικούς (έλλειψη στοιχείων για τις αρχές του 1823) το διάστημα ενός έτους που διαλέγουμε εκτείνεται από την 25η του Απρίλη 1823 μέχρι την 24η του Απρίλη 1824. Οι ίδιες ημερομηνίες χρησιμεύουν για τον προσδιορισμό και των υπόλοιπων ετήσιων

2

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/18.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

μονάδων. Παρακολουθούμε την αρχική κοόρτη μέχρι την 24η του Απρίλη 1848.

Οι μεταβλητές που λαβαίνουμε υπόψη μας είναι: ο χρόνος και ο τόπος του ληξιαρχικού συμβάντος, το φύλο, η ηλικία, το όνομα και ο τόπος κατοικίας κάθε ατόμου και η αιτία θανάτου που αναγράφεται στην πράξη ενταφιασμού (μέχρι το 1836-1838 περίπου). Πρόσθετα στοιχεία χρησιμοποιούνται, όπου και όπως κρίνεται αναγκαίο.

2. Ζητήματα μεθόδου

Πρόκειται λοιπόν για μια διαμήκη δημογραφική και νοσολογική παρατήρηση μιας κοόρτης ατόμων, που έζησαν σε περιστάσεις σχετικά ομοιογενείς και δοκίμασαν συγκρίσιμες εμπειρίες.

Οι μεθοδολογικές δυσχέρειες αυτού του τύπου παρατήρησης είναι υπολογίσιμες. Είμαστε υποχρεωμένοι να διερευνήσουμε μεγάλους όγκους αρχειακού υλικού, πολλές φορές για αποτελέσματα που, στην ποσοτική τους τουλάχιστον διάσταση, φαίνονται πενιχρά: πεντακόσιες πράξεις γέννησης π.χ. μιας χρονιάς για τον εντοπισμό μιας δεκάδας γεννήσεων που μας ενδιαφέρουν (προέρχονται από μέλη της γενιάς αναφοράς).

Το χρονικό ανάπτυγμα της παρατήρησης δημιουργεί πρόσθετες δυσκολίες. Η ποιότητα π.χ. των εγγραφών είναι άνιση κατά περιόδους. Άλλες φορές συναντάμε κενά του υλικού (στην περίπτωση μας, ιδιαίτερα στα χρόνια 1839-1841). Ορισμένα πάλι μέλη της κοόρτης εξέρχονται από το χώρο παρατήρησης (φεύγουν από το νησί, και αυτό βέβαια δεν δηλώνεται)1. Συνέπεια: η εκτίμηση

__________________________

1. Οι ίδιοι οι κάτοικοι της Λευκάδας, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, δεν εμφανίζουν τάσεις μεταναστευτικής εξόδου από το νησί. Μικρή είναι και η ναυτική τους επίδοση Η μείζων μεταναστευτική κίνηση σχετίζεται με τα επαναστατικά γεγονότα στην ηπειρωτική Ελλάδα. Η στενή γεωγραφική γειτονία και η αγγλική προστασία έκαναν τη Λευκάδα έναν από τους προνομιακούς τόπους καταφυγής όσων κινδύνευαν από τους Τούρκους ή όσων ήθελαν να αποφύγουν τα δεινά του πολέμου. Έτσι, π.χ., αρκετοί κάτοικοι της Πάργας, μετά την παράδοση της πόλης τους στον Αλή πασά, κατέφυγαν

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/19.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

του επιπέδου και των ρυθμών ορισμένων δημογραφικών συμβάντων και δραστηριοτήτων τείνει να δίνει μεγέθη που υπολείπονται των πραγματικών (π.χ. θάνατοι ή γάμοι των μελών της κοόρτης). Αντίστροφα, για άλλα συμβάντα, τα μεγέθη που βρίσκουμε τείνουν να υπερτιμούν τις διαστάσεις του φαινομένου (το επίπεδο επιβίωσης π.χ., ή το ποσοστό αγαμίας των μελών της κοόρτης). Γνωρίζουμε ότι οι μεταναστευτικές κινήσεις ήταν μάλλον περιορισμένες στο χώρο και στο χρόνο που αναφέρεται η έρευνα μας. Ο εξωτερικός έλεγχος που επιτρέπουν τα ισχυρά στατιστικά εργαλεία της σύγχρονης δημογραφικής έρευνας εντοπίζει λίγο-πολύ ικανοποιητικά τις τάξεις των πραγματικών μεγεθών και τα περιθώρια στα οποία κυμαίνεται το πιθανό σφάλμα. Παρ' όλα αυτά, σωστό είναι να έχουμε στο νου μας ότι αυτό που αντιπροσωπεύουν τα εμπειρικά αποτελέσματα δεν είναι παρά προσεγγίσεις του πραγματικού φαινομένου. Ίδια παρατήρηση και σε ό,τι αφορά τα νοσολογικά δεδομένα: αμφίβολης διαγνωστικής εγκυρότητας, αλλά κυρίως δύσκολο έως αδύνατο να μεταγραφούν ακριβώς με όρους των σημερινών νοσολογικών ταξινομήσεων. Κι αυτό όχι μόνο λόγω της διαγνωστικής αβεβαιότητας, αλλά, κυρίως, λόγω της μεταλλαγής του επιστημονικού παραδείγματος που υποβαστάζει

__________________________

το 1819 στη Λευκάδα. Ανάμεσα τους και οι οικογένειες Μανιάκη, Δεσύλλα, Ζούλα, Μάστρακα, Πετσάλη και Δημουλίτσα, που από τότε εγκαταστάθηκαν στο νησί. Σχετικά με αυτό το γεγονός, βλ. Κ. Μαχαιράς, Λευκάς και Λευκάδιοι επί Αγγλικής Προστασίας (1810-1864), Κέρκυρα 1940. Από την άλλη πλευρά, με την έκρηξη της Επανάστασης "εις Ακαρνανίαν είχον διαπεραιωθεί 853 Λευκάδιοι εθελονταί, πλείστοι των οποίων ήσαν εκ των χωρίων Καρυάς και Σφακιωτών" (Κ. Μαχαιράς, ό.π., σ. 74). Με την εξέλιξη των γεγονότων, όμως, και με πρόσχημα την πολιτική της ουδετερότητας, αυτές οι μετακινήσεις από και προς τη Λευκάδα απαγορεύτηκαν από τις αγγλικές αρχές (Κ. Μαχαιράς, ό.π.). Σε ό,τι αφορά τη γενιά του 1823 που μελετάμε, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι μόνο περιθωριακές επιπτώσεις θα είχε σ' αυτήν η Επανάσταση, μια και λόγοι ηλικίας των μελών της δεν επέτρεπαν την αυτοτελή μετακίνησή τους, και μόνο οικογενειακές μετακινήσεις θα μπορούσαν ίσως να συμπεριλαμβάνουν και παιδιά-μέλη της κοόρτης· δεν έχουμε άλλωστε επισημάνει καμιά τέτοια περίπτωση.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/20.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

αυτά τα ταξινομικά σχήματα1. Απαιτείται συνεπώς μια ενεργητική ανάγνωση, ερμηνευτική στην ουσία της, για τη μεταγραφή αυτών των πληροφοριών (και των εικοτολογούμενων απωλειών πληροφορίας)

__________________________

1. Η τοποθέτηση του προβλήματος είναι η ακόλουθη:

"Κάθε έρευνα στο πεδίο της ιστορικής νοσολογίας βρίσκεται αντιμέτωπη με δύο μείζονες δυσχέρειες σχετικές με την ερμηνεία των δεδομένων. Πρώτο, το ζήτημα της εγκυρότητας και της αξιοπιστίας των πηγών. Στην περίπτωσή μας, η αξιοπιστία των εγγραφών φαίνεται να είναι ικανοποιητική. Η εγκυρότητά τους όμως θέτει μερικά λεπτά προβλήματα, σχετικά με τη δεύτερη δυσχέρεια, η οποία αφορά τη γλώσσα που χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι εκείνης της εποχής και τη δυνατότητα μεταγραφής κάθε όρου της με όρους του σημερινού ιατρικού λεξιλογίου. Σ' αυτό το σημείο λοιπόν πρέπει μάλλον να περιορίσουμε αισθητά τις προσδοκίες μας, μια και τα δυο συστήματα αναφοράς δεν έχουν κοινή λογική/εννοιολογική βάση - το ένα στηρίζεται κυρίως στο σύμπτωμα, το άλλο σε μια πρόσβαση ανατομο-κλινική και παθοφυσιολογική, ή και βιοψυχοκοινωνική. Η λύση αυτού του αινίγματος συνίσταται σε μια κατάλληλη ανάγνωση, πρόσφορη από την άποψη της πληροφορίας που είναι θεμιτά αναμενόμενη και αξιολογήσιμη στο πεδίο της ερμηνείας. Μ' άλλα λόγια, δεν μπορούμε να μάθουμε τα πάντα για τα πάντα, μπορούμε όμως να μάθουμε πολλά, αρκεί να ξέρουμε τι θέλουμε και τι είναι δυνατό να μάθουμε και ποιος είναι ο πρόσφορος τρόπος ανάλυσης του υλικού.

Μέσα σε μια τέτοια προοπτική, υιοθετήσαμε, στο επίπεδο της ανάλυσης και της ερμηνείας των στοιχείων, μια διπλή πρόσβαση, ποσοτική και ποιοτική. Η ποσοτική συνίσταται σε μια στατιστική ανάλυση, που έχει σαν κεντρικό της πρόβλημα την πρόσφορη ταξινόμηση των δεδομένων σε κατηγορίες. Η ποιοτική συνίσταται κυρίως σε μια συμπτωματική ανάγνωση των εγγραφών, που θεωρούνται σαν ένας λόγος, και σε μια ανάλυση περιεχομένου στο επίπεδο των εγγραφών, που θεωρούνται σαν ένα κείμενο". Βλ. Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα τον 19ο αιώνα", Τα Ιστορικά, τχ. 1, Σεπτέμβριος 1983, σ. 102. Σχετικά με τα τότε συστήματα αναφοράς, βλ.: J.-P. Desaive, J.-P. Goubert, Ε. Le Roy Ladurie κ.ά.: Médecins, climat et épidémies à la fin du XVIIIe siècle, Παρίσι/ Χάγη, Mouton, 1972. Σχετικά με τη σύγχρονη προβληματική, βλ : G. L. Engel, "The clinical application of the biospychosocial model", American Journal of Psychiatry, 137: 5, May 1980, καθώς και Β. Lown, R. A. Desilva, P Reich, B. J. Murawski, "Psychophysiologic factors in sudden cardiac death", στο ίδιο. 137:11, Nov. 1980.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/21.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

με όρους που να αντιστοιχούν στα σημερινά σχήματα.

Από την άλλη πλευρά, από τη στιγμή που σκοπός μας δεν είναι η πιστή απεικόνιση κάποιου γεγονότος που συνέβη στο παρελθόν αλλά η με νόημα αξιολόγηση του τωρινού μέτρου αυτού του γεγονότος, δηλαδή η αποδέσμευση των μηχανισμών που διέπουν το φαινόμενο και η ένταξή τους σ' ένα λογικό μοντέλο της λειτουργίας αυτού του φαινομένου, η ωφελιμότητα της παρακολούθησης μιας κοόρτης γίνεται σαφέστερη. Μια και τα μέλη της έζησαν περιστάσεις σχετικά ομογενείς, και δοκίμασαν συγκρίσιμες εμπειρίες (στο σύνολο τους ή ως διακριτικά υποσύνολα), η παρατήρηση της κοόρτης επιτρέπει την αποδέσμευση δύο τύπων αποτελεσμάτων: Πρώτο, γνώση της επίδρασης των μεγάλων σταθερών (οικολογικών η κοινωνικών κλπ.) που χαρακτηρίζουν τη συνάφεια της εποχής, στο επίπεδο της νοσολογικής και δημογραφικής πορείας μιας νέας γενιάς. Δεύτερο, επισήμανση των βαρυνουσών διαφοροποιήσεων που επηρεάζουν τη διαφορική πορεία διακριτών υποσυνόλων της κοόρτης (αγόρια-κορίτσια κλπ.).

Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι η μέθοδος της διαμήκους παρατήρησης μιας κοόρτης εφαρμόζει, σε δύο διαδοχικά λογικά επίπεδα, και την τεχνική του "μαύρου κουτιού"1.

__________________________

1. Αρχικά, η έννοια του "μαύρου κουτιού" υποδήλωνε, στη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ορισμένους τύπους ηλεκτρονικών συσκευών που προέρχονταν από τον αντίπαλο. Ο φόβος ότι μπορεί να ήταν παγιδευμένες, έτσι ώστε να εκραγούν, αν κανείς επιχειρούσε να τις ανοίξει, οδήγησε στην ακόλουθη τεχνική μελέτης της λειτουργίας τους: Οι συσκευές δεν ανοίγονται. Το τι "πραγματικά" υπάρχει και συμβαίνει στο εσωτερικό τους παραμένει απροσδιόριστο ("μαύρο κουτί"). Αυτό που αναλύεται είναι ο τρόπος αντίδρασης των συσκευών (τα "εξερχόμενα" - Output της λειτουργίας τους) όταν αυτές τροφοδοτούνται με ορισμένου τύπου ερεθίσματα ("εισερχόμενα" - input). Μελετώντας τις συσχετίσεις ανάμεσα στα εισερχόμενα και τα εξερχόμενα, επισημαίνονται ορισμένοι πλεονασμοί, δηλαδή επαναληπτική εμφάνιση ορισμένου τύπου συσχετίσεων με κανονικό τρόπο. Η σπουδή αυτών των πλεονασμών επιτρέπει την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με τη "λογική λειτουργίας" της συσκευής, αν και η "υλική δομή" της (κυκλώματα, διασυνδέσεις κλπ.) παραμένει αδιευκρίνιστη, Η γενική μορφή καταγραφής αυτών

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/22.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Στην πρώτη περίπτωση, "μαύρο κουτί" είναι οι συνθήκες στις οποίες έζησε η κοόρτη: Από τις επιπτώσεις τους στην κοόρτη μπορούμε να μάθουμε αρκετά πράγματα γι' αυτές τις συνθήκες - αν όχι καθαυτές, πάντως σε σχέση με τη λειτουργία τους στο δημογραφικό και νοσολογικό πεδίο. Ποσοτική έκφραση αυτού του είδους προσπέλασης είναι η επεξεργασία ενδεικτών1, (όπως το προσδόκιμο επιβίωσης κλπ.) που δεν εικονίζουν, βέβαια, αλλά πάντως επιτρέπουν την αξιολόγηση και την εκτίμηση των κοινωνικών συνθηκών, ιδιαίτερα τις συγχρονικές και διαχρονικές συγκρίσεις,

Στη δεύτερη περίπτωση, "μαύρο κουτί" είναι η δημογραφική και νοσολογική εσωτερική δυναμική της ίδιας της κοόρτης: Συγκρίνοντας τις αποκρίσεις της σε γνωστές συνθήκες που έζησε, μπορούμε να αποδεσμεύσουμε κάποια στοιχεία αυτής της εσωτερικής δυναμικής. Γνωρίζοντας π.χ. ότι μελετάμε μια "κοινωνία χωρίς αντιβιοτικά", μπορούμε να εκτιμήσουμε, με βάση την εξέλιξη της νοσηρότητας και της θνησιμότητας, τα επίπεδα, το είδος και τη διαφορική κατανομή της τρωτότητας και της αντίστασης του βιολογικού ιστού της κοινωνίας απέναντι στις απειλές και τις προκλήσεις του οικολογικού πλαισίου μέσα στο οποίο υπάρχει και εξελίσσεται η ανθρώπινη συνιστώσα της ιστορικής διαδικασίας. Η προσπέλαση αυτή, στο μέτρο που το "μαύρο κουτί" (όπως εδώ)

__________________________

των συμπερασμάτων είναι η διατύπωση των "συναρτήσεων μεταφοράς" που εικονίζουν τις σχίσεις ανάμεσα στις μεταβλητές εισόδου και εξόδου. Σχετικά με τη γονιμότητα της έννοιας του "μαύρου κουτιού" στις κοινωνικές επιστήμες, βλ. Ρ. Watzlawick, J. Helmick Beavin, Don D. Jackson: Pragmatics of Human Communication. A Study of Interactional Patterns, Pathologies and Paradoxes, W. W. Norton & Co., Νέα Υόρκη 1967.

1. Ενδείκτης καλείται μια μεταβλητή της οποίας η κίνηση, κατά κάποιο τρόπο, "συνοψίζει" την κίνηση του συνόλου του συστήματος ή υποσυστήματος στο οποίο αντιστοιχεί. Άρα, η μελέτη της εξέλιξης του ενδείκτου επιτρέπει μια εκτίμηση της συνολικής εξέλιξης του συστήματος. Κλασικοί ενδείκτες είναι π.χ. το κατά κεφαλήν εισόδημα μιας χώρας ή το προσδόκιμο επιβίωσης ή ο δείκτης βρεφικής θνησιμότητας. (Μεταφράζεται εδώ "ένδείκτης" ο όρος indicator, στα αγγλικά, indicateur, στα γαλλικά).

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/23.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

δεν είναι τελείως αδιαφανές, μπορεί να οδηγήσει σε αξιόλογα συμπεράσματα.

Αυτή η σύντομη επισκόπηση μερικών μεθοδολογικών απόψεων της έρευνάς μας εικονογραφεί όχι μόνο τις αντικειμενικές δυσκολίες του εγχειρήματος, αλλά και την αναγκαιότητα της ευλυγισίας και της εφευρετικής φαντασίας που απαιτεί η χρησιμοποίηση η η διαμόρφωση των κατάλληλων εννοιολογικών εργαλείων, έτσι ώστε οι σιωπές του υλικού και οι απώλειες στο πεδίο του μηνύματος να μη μεταφράζονται σε σιωπές της ιστοριογραφίας, αλλά σε γόνιμη ανάγνωση δομών και συμπτωμάτων, σε συνεκτικές και επαληθεύσιμες υποθέσεις. Συχνά οι παραμορφώσεις του λόγου και του μέτρου είναι άριστες οδοί προσπέλασης στο θέμα το οποίο αναφέρεται1.

Τέλος, σε ό,τι αφορά τις μεθόδους και τις τεχνικές ανάλυσης των δεδομένων, οι βασικές μας αναφορές είναι οι εξής: Για την ιστορική δημογραφία. L. Henry, Manuel de Démographie Historique, Droz, Γενεύη 1967. Για τη δημογραφία γενικά, R. Pressat, L'analyse démographique, PUF, Παρίσι 1961. Για την επιδημιολογική προσπέλαση, Μ. Jenicek, R. Cléroux, Epidémiologie, Maloine, Παρίσι 1983.

__________________________

1. Ένα δείγμα θετικής αξιοποίησης της παραμόρφωσης του λόγου είναι η επεξεργασία ενός δικού μας επιχειρησιακού ορισμού της έννοιας της "φυσικής ασθένειας" -βλ. εδώ, στο Κεφ. Β', ΙΙ, Αίτιες θανάτου. Η αξιοποίηση των παραμορφώσεων του λόγου και του μέτρου, στην περίπτωση αυτή, επιτελείται με τη χρησιμοποίηση μιας συμπτωματικής ανάγνωσης της μαρτυρίας. Η παραμόρφωση, ως σύμπτωμα, είναι μια θεώρηση που παραπέμπει στη λογική της ψυχανάλυσης και της θεωρίας των επικοινωνιών. Γενικότερα, η τέτοιου είδους προσπέλαση εικονογραφεί την εργασία σε μεταδιεπιστημονικό επίπεδο, δηλαδή αναπαριστά την επιστημονική πρόσβαση, η οποία συνίσταται στην αναγωγή της λογικής των καθέκαστα επιστημών σε επιχειρησιακό εργαλείο για την καθεμιά, κοινωνική ιδίως, επιστήμη. Πβ. τη διατύπωση του Cl. Lévi-Strauss: "(Μπορεί) ο ανθρωπολόγος, χρησιμοποιώντας μια μέθοδο ανάλογη στη μορφή, αν όχι στο περιεχόμενο, με τη μέθοδο που χρησιμοποιεί η δομική γλωσσολογία, να πετύχει την ίδια πρόοδο στην επιστήμη του (...;)" (Δομική Ανθρωπολογία).

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/24.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

II. Αφετηριακή προικοδότηση. Γενικότητες

Τα άτομα που συγκροτούν τη γενιά αναφοράς δεν συναντούν το κενό τη στιγμή της γέννησης τους. Αντίθετα, γεωγραφικοί και κοινωνικοί χώροι, βιολογικά και πολιτισμικά πεδία, διαπροσωπικά και συμβολικά πλέγματα είναι ήδη διαθέσιμα ως προϋποθέσεις και ως δομές υποδοχής τους,

Το σύνολο αυτών των συνθηκών διαμορφώνει διαδοχικά συστήματα συναφειών, μέσα στα οποία καλούνται να κινηθούν τα νέα ανθρώπινα όντα. Μερικές από αυτές τις συνθήκες προϋπάρχουν του τοκετού, άλλες συνδέονται ή αρχίζουν να επενεργούν αμέσως μετά τη στιγμή της γέννησης.

1. Προγεννητική προικοδότηση

Οι συνθήκες που επενεργούν ή ενυπάρχουν ως σχετικά σταθερό πλαίσιο διαμόρφωσης προσδοκιών και συμπεριφορών σχετικών με το αναμενόμενο παιδί είναι οι εξής:

α. Γεωγραφικά δεδομένα και όλα όσα συμπαρομαρτούν: κοινωνικές-οικονομικές δομές, πολιτισμικά στοιχεία, περιβαλλοντικές-οικολογικές παράμετροι.

β. Το διαθέσιμο και κληρονομούμενο γενετικό υλικό, που προσδιορίζει όχι μόνο το φύλο ως βιολογική παράμετρο, αλλά ενδεχομένως και γενετικά στίγματα -πηγή είτε κληρονομικών νόσων, ή προδιαθέσεων σε νόσους, είτε βιολογικών χαρακτηριστικών με προσαρμοστική θετική ή αρνητική λειτουργία. Οι αιτίες θανάτου, τα αρχεία των νοσοκομείων ή του στρατού, καθώς και βιολογικές διερευνήσεις, θα μπορούσαν να μας πληροφορήσουν σχετικά με αυτά.

γ. Η κοινωνική-οικονομική και επαγγελματική κατάσταση των γονέων, που επιδρά σε τομείς τόσο ποικίλους, όπως ο τρόπος διατροφής και οι δραστηριότητες της μέλλουσας μητέρας, οι δυνατότητες πρόσβασης σε πηγές ιατρικής περίθαλψης και κοινωνικής υποστήριξης, η περιρρέουσα ατμόσφαιρα σχετικά με τη γέννηση κ.ά. Η έλλειψη επαρκών τέτοιων στοιχείων στο υλικό που

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/25.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

χρησιμοποιούμε μας υποχρεώνει να χρησιμοποιήσουμε ως ενδείκτη τον τόπο κατοικίας των γονέων.

δ. Η ψυχολογική κατάσταση των γονέων γενικά, και ειδικότερα σε σχέση με το αναμενόμενο παιδί. Αυτή η διάσταση είναι κατά κανόνα απροσπέλαστη. Δυο αδροί ενδείκτες θα μπορούσαν να είναι η ηλικία των γονέων και η γονεϊκή τους εμπειρία (πρώτο παιδί ή μη).

ε. Η θέση στη σειρά των αδερφιών και οι κανόνες τον οικογενειακού παιχνιδιού. Η πρώτη παράμετρος εμφανίζει πολιτισμικές συσχετίσεις με τις προσδοκίες που επενδύονται στο παιδί. Η δεύτερη, που η σημασία της δεν θα μπορούσε να υποτιμηθεί, θεωρείται από τη θεωρία των επικοινωνιών ως το καθοριστικό πεδίο, όπου διακυβεύεται η ψυχική λειτουργία του παιδιού1.

ζ. Το όνομα που προορίζεται για το αναμενόμενο παιδί -μια επιλογή που κατά κανόνα συνοψίζει σημαντικά πλέγματα διαγενεϊκών νομιμοτήτων και προβαλλόμενων οικογενειακών στάσεων και προσδοκιών σε κάθε ατομική περίπτωση. Παράλληλα, οι χαρακτήρες των επιλογών της κοινωνικής ομάδας σ' αυτόν τον τομέα μάς πληροφορούν για τις συνήθειες, την παραδοσιακότητα, την ευλυγισία, και άλλες ακόμη απόψεις του κοινωνικού φαντασιακού που υποδέχεται τη νέα γενιά.

η. Η εικόνα τον παιδιού και του γονέα, που επικρατεί σε κάθε

__________________________

1. Η θέση στη σειρά των αδερφιών συμπορεύεται με μια σειρά από "προνόμια". Από την παλιά ιστορία του Ησαύ και του Ιακώβ μέχρι την υποχρέωση μέριμνας απέναντι στα μικρότερα αδέρφια και την αναμονή της σειράς καθενός για το γάμο του, πλήθος είναι, ιδίως στις παραδοσιακές κοινωνίες, οι κανόνες απόδοσης ρόλων και προσδοκιών, χαριστικών προνομίων, αλλά και επαχθών υποχρεώσεων των αδερφών, ανάλογα με τη σειρά γέννησής τους. Όσο για τη σημασία του οικογενειακού λόγου και των κανόνων συστημικής λειτουργίας της οικογενείας στην ψυχική συγκρότηση και συμπεριφορά του παιδιού, η σύγχρονη ψυχαναλυτική βιβλιογραφία καθώς και η συστημική-οικογενειακή προσπέλαση της ψυχικής διαταραχής έχουν να παρουσιάσουν εκατοντάδες δημοσιεύσεις, που είναι αδύνατο να παραθέσουμε εδώ, έστω και κατά τρόπο ενδεικτικό (βλ. σημ. σ. 21).

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/26.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

κοινωνική ομάδα. Δημογραφικές ενδείξεις γι' αυτό θα μπορούσαν να είναι το ποσοστό των εξώγαμων παιδιών, η ηλικία γάμου, το διάστημα ανάμεσα στο γάμο και το πρώτο παιδί, το διάστημα ανάμεσα στους διαδοχικούς τοκετούς και η ευκολία αντικατάστασης ενός παιδιού που πεθαίνει, κ.ά.1.

2. Προικοδότηση στον τοκετό

Οι προγεννητικές συνθήκες και επιδράσεις συνδυάζονται με τις ιδιαιτερότητες των περιστάσεων που χαρακτηρίζουν τα πρώτα βήματα στη ζωή του νεογέννητου. Η πρώιμη προικοδότηση της νέας γενιάς έχει τις ακόλουθες διαστάσεις:

α. Το φύλο ως βιοκοινωνική και ανθρωπολογική ορίζουσα.

β. Τα συμβάματα στον τοκετό, που καταδικάζουν ορισμένα άτομα είτε σε πρόωρο θάνατο είτε σε διαρκείς αναπηρίες.

Το δημογραφικό μέτρο της ενδογενούς συνιστώσας της βρεφικής θνησιμότητας επιτρέπει την από κοινού εκτίμηση του ρίσκου που αντιπροσωπεύουν αυτά τα συμβάματα και οι μοιραίες γενετικές ανωμαλίες.

γ. Η εποχή της γέννησης έχει κάποια ειδική σημασία. Πρώτο, ιδιαίτερα στις εποχές που μελετάμε, κάθε εποχή του χρόνου χαρακτηρίζεται από μια ειδική νοσηρότητα (έξαρση π.χ. των γαστρεντερικών διαταραχών και της ελονοσίας το καλοκαίρι). Δεύτερο, οι ρυθμοί των -αγροτικών κυρίως- εργασιών περιορίζουν τη διαθέσιμη μητρική μέριμνα. Έτσι, λοιπόν, η επιβίωση του νηπίου (περιγεννητική, νηπιακή και βρεφική νοσηρότητα και θνησιμότητα) από τη μια, οι πρώιμες εμπειρίες του από την άλλη, εξαρτώνται, ως ένα βαθμό και από την εποχή της γέννησής του.

δ. Η παρουσία των γονέων. Τα προβλήματα που συνήθως προκύπτουν σ' αυτόν τον τομέα είναι: πρώτο ο θάνατος της μητέρας από επιπλοκές του τοκετού -συμβάν που αντιπροσωπεύει όχι μόνο την κατοπινή απουσία της φυσικής μητέρας αλλά και ένα

__________________________

1. Βλ. σχετικά με αυτό το ζήτημα και τη συζήτηση για την εικόνα του βιοτικού κύκλου. Κεφ. ΣΤ', IV.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/27.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

πλέγμα ενοχών και συμβολικών οφειλών που ακολουθούν το νέο άτομο και στην κατοπινή ζωή του-, δεύτερο η ορφάνια, τρίτο η γέννηση νόθων παιδιών.

ε. Οι συνθήκες διατροφής, ανατροφής και περίθαλψης του βρέφους, που εκφράζονται έμμεσα μεν, αλλά με σαφήνεια, στο ποσοστό παιδικής θνησιμότητας και στο προσδόκιμο επιβίωσης.

ζ. Η βάπτιση. Η πράξη της ονοματοδοσίας έχει ήδη συζητηθεί τόσο στην ατομική όσο και στη συλλογική της διάσταση. Είναι η κατεξοχήν χειρονομία ένταξης του νέου ανθρώπου στα πολιτισμικά πλέγματα της κοινωνίας. Θεσμική της επικύρωση είναι η βάπτιση.

III. Αφετηριακή προικοδότηση: Η γενιά αναφοράς

Ας δούμε τι μπορεί να μας προσφέρει ως πληροφορίες γι' αυτά τα ζητήματα το υλικό που αφορά τη Λευκάδα.

Το ερώτημα μας είναι: Πόσοι, ποιοι, πού και πώς ξεκινούν τη βιοτική διαδρομή που θα παρακολουθήσουμε;

Η ιστορική δημογραφία μπορεί να δώσει κάποιες απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα προτείνοντας μέτρα (ακριβή ή συμβατικά) και εκτιμήσεις (άμεσες ή με τη χρήση ενδεικτών).

1. Αριθμητική των γεννήσεων

Η γενιά αναφοράς περιλαμβάνει τα παιδιά που γεννήθηκαν στα 1823, συνολικά 620 άτομα,

Το πρώτο ζήτημα που ανακύπτει είναι το κατά πόσο το 1823 ήταν μια χρονιά αντιπροσωπευτικής, υψηλής ή χαμηλής γεννητικότητας σε σχέση με την περίοδο που μελετάμε. Δεν διαθέτουμε τέτοιου τύπου στατιστικά δεδομένα για την πριν από το 1823 περίοδο. Αντίθετα, τέτοιου είδους στοιχεία είναι διαθέσιμα (βλ. Παράρτημα ι) για την εποχή μετά το 1823.

Στη δεκαετία 1823-1832, ο μέσος όρος του ετήσιου αριθμού γεννήσεων είναι Χ = 540.0, με σταθερή απόκλιση SD = 63.2. Κατά συνέπεια, ο αριθμός γεννήσεων στα 1823 (620) εμφανίζει

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/28.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

-σε σχέση με τον μέσο όρο- απόκλιση η οποία δεν αντιστοιχεί σε διαφορά στατιστικά σημαντική, αλλά στις σύμφυτες με το είδος των περιγραφόμενων συμβάντων τυχαίες διακυμάνσεις1. Άρα, το 1823 μπορεί να θεωρηθεί -σε σχέση με τον αριθμό των γεννήσεων- χρονιά αντιπροσωπευτική της περιόδου αυτής.

Για την επόμενη δεκαετία (1833-1842) ο υπολογισμός αυτός είναι ανέφικτος λόγω των κενών του πληροφορικού υλικού στα χρόνια 1839-1842. Αντίθετα, μια απάντηση είναι εφικτή σε σχέση με την επόμενη δεκαετία (1843-1852). Πραγματικά, στη δεκαετία αυτή ο ετήσιος αριθμός γεννήσεων είναι στατιστικά της ίδιας τάξης με αυτόν του 1823. Ο ετήσιος μέσος όρος γεννήσεων είναι Χ = 618.7 (με σταθερή απόκλιση SD = 59.4), δηλαδή όσος σχεδόν και ο αριθμός γεννήσεων (620) στα 1823. Σε σχέση με όλο το β' τέταρτο του 19ου αιώνα, ένας παρόμοιος υπολογισμός2

__________________________

1. Αν μετατρέψουμε τον αριθμό γεννήσεων στη δεκαετία 1823-1832 σε μια κανονική κατανομή με Χ = 0 και SD = 1, ο αριθμός γεννήσεων του 1823 αντιστοιχεί, ως τυποποιημένη τιμή (standard score), σε z = 1,27. Η τιμή αυτή, με θετικό και αρνητικό πρόσημο αντίστοιχα, προσδιορίζει τα άνω και κάτω όρια της επιφάνειας που περιλαμβάνεται ανάμεσα στον άξονα των τετμημένων (Ζ) και την τυπική κανονική καμπύλη (το γραμμοσκιασμένο τμήμα στο διπλανό σχήμα). Η επιφάνεια αυτή αντιστοιχεί στα 0.3980 X 2 = 0.796 του συνόλου. Αυτό σημαίνει ότι ο αριθμός γεννήσεων του 1823 περιλαμβάνεται στην περιοχή όπου μπορούν, με βάση τις τυχαίες διακυμάνσεις, να κατανεμηθούν τα 80% των παρατηρήσεων Η πιθανότητα να πρόκειται, στα 1823, για απόκλιση που να μην οφείλεται σε τυχαία διακύμανση είναι συνεπώς μικρή (p<.20) και οπωσδήποτε όχι στατιστικά σημαντική. Για το τεχνικό μέρος των στατιστικών υπολογισμών χρησιμοποιούμε το βιβλίο του R. Β. Me Call, Fundamental Statistics for Psychology, 2nd edition, Harcourt Brace Jovanovitch, Inc. , Νέα Υόρκη 1975.

2. Εξαιρούνται από τον υπολογισμό οι χρονιές 1839-1842 λόγω των κενών του υλικού. Τα κενά αυτά αφορούν κατά κύριο λόγο τα χωριά. Στην πόλη, οι αναφερόμενες γεννήσεις είναι, ως προς τον αριθμό τους, της ίδιας τάξης με αυτές της περιόδου 1823-1838 -άρα οι χρονιές 1839-1842 δεν 

Σελ. 28
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 9
    4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

    ΕΙΣΑΓΩΓΗ

    Κάθε κατάδυση στις περιοχές της ιστορίας έχει, γι' αυτόν που την επιχειρεί, και μια λειτουργία χρηστική. Αναζητά, στα περασμένα, στοιχεία ικανά να συμβάλουν στη συγκρότηση ενός λόγου σύγχρονου -λόγου που να μπορεί να λειτουργεί συνεκτικά και αποτελεσματικά σε δύο τουλάχιστον πεδία. Αναζητά δηλαδή νόημα και καλή διαχείριση των τωρινών υπαρξιακών και κοινωνικών υποθέσεων που τον αφορούν.

    Οι τρόποι αυτής της αναζήτησης και τα οποιαδήποτε ευρήματα προκύπτουν είναι πράγματα προβληματικά. Συνήθως δημιουργούν λίγες βεβαιότητες και πεποιθήσεις, ενώ θέτουν υπό αίρεση αρκετές.

    Η πιθανολογική διατύπωση και η στοχαστική υφή των θεωρουμένων απαντήσεων, η αποδοχή της αβεβαιότητας είναι, στα ανθρώπινα, η πιο αβέβαιης τύχης αρετή. Κατά συνέπεια, κάθε λόγος περί ιστορίας απειλείται από την τάση εκλεκτικής ανάγνωσης των (κατά κανόνα τμηματικών) δεδομένων και μαρτυριών. Τα μη αναγνώσιμα μέρη της μαρτυρίας, τα χάσματα στο αντιληπτικό πεδίο, τα "σκοτώματα", που είναι εγγενή σε κάθε ερευνητικό παράδειγμα, τείνουν να καλύπτονται με την προβολή προς τα πίσω νοητικών κατασκευών του τώρα1. Η επίγνωση αυτού του κινδύνου 

    __________________________

    1. Για την έννοια του παραδείγματος, βλ. Τ. S. Kuhn, Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων, έκδ. "Σύγχρονα Θέματα", Θεσσαλονίκη 1981. Η έλληνική μετάφραση των Γ. Γεωργακόπουλου και Β. Κάλφα συνοδεύεται από μια άκρως κατατοπιστική εισαγωγή, γραμμένη από τον B. Κάλφα Ένα παράδειγμα αποτελείται από "ένα ισχυρό πλέγμα εννοιολογικών, θεωρητικών, πειραματικών και μεθοδολογικών, ακόμη και οιονεί-μεταφυσικών