Συγγραφέας:Αντωνίου, Δαυίδ
 
Τίτλος:Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:17
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:759
 
Αριθμός τόμων:1ος από 3 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1833-1929
 
Περίληψη:Στο τρίτομο αυτό βιβλίο, που καλύπτει την περίοδο 1833-1929, ο συγγραφέας έχει συγκεντρώσει τους ιδρυτικούς νόμους των διαφόρων τύπων σχολείων, δημόσιων η αναγνωρισμένων, του εκάστοτε ελεύθερου ελλαδικού χώρου (χωρίς τις κατά καιρούς τροποποιήσεις τους, εκτός από ορισμένες αναγκαίες εξαιρέσεις), τα προγράμματα διδασκαλίας που ίσχυσαν σε όλη αυτήν την περίοδο και εγκυκλίους που έχουν σχέση με τη διδασκαλία μαθημάτων. Η όλη εργασία είναι διαρθρωμένη ως εξής: Προηγείται μία εισαγωγή που αναφέρεται στην οργάνωση και δομή της Μέσης Εκπαίδευσης κατά την περίοδο 1833-1929 και ακολουθεί το κύριο σώμα της εργασίας, χωρισμένο σε δύο μέρη: Στο πρώτο –που επιγράφεται «Τα Κείμενα»– παρατίθεται αριθμημένο το υλικό κατά κεφάλαια, ανάλογα με τον τύπο του σχολείου και σε χρονολογική σειρά. Το δεύτερο –με τίτλο «Η Ανάγνωση», χωρισμένο στα ίδια, όπως το πρώτο, κεφάλαια– περιλαμβάνει αναλυτικούς και συγκριτικούς πίνακες των ωρολογίων προγραμμάτων και μια σύντομη Επισκόπηση των Κειμένων και των Πινάκων. Τέλος, παρατίθεται απόλυτος χρονολογικός πίνακας όλων των Κειμένων, ώστε να υπάρχει η δυνατότητα να παρακολουθείται συστηματικά η διαμόρφωση και εξέλιξη των σχολείων της Μέσης Εκπαίδευσης.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.04 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 15-34 από: 766
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/15.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

μα στα Επτάνησα17 και εφαρμόστηκε εκείνο που ίσχυε στην υπόλοιπη Ελλάδα. Μάλιστα σε δύο έγγραφα του Υπουργείου Παιδείας18 είναι εμφανής "η προσήλωση στις αρχές που αποτελούν πια τα μόνιμα χαρακτηριστικά του συστήματος: Επιμονή στην ομοιομορφία· υποτίμηση της "τεχνικής η επιστημονικής" και της εμπορικής εκπαίδευσης· αδιαφορία για τις ξένες γλώσσες· προσήλωση στις κλασικές σπουδές".19 β') Με διάταγμα της 31 Αυγούστου 188120 η όλη διάρθρωση της Εκπαίδευσης επεκτάθηκε και στις προσαρτηθείσες περιοχές της Θεσσαλίας και Άρτας, γ') Με διάταγμα της 19 Αυγούστου 1914 και τους νόμους 402/1914 και 1067/1917Ζ1 τα σχολεία των Νέων Χωρών του κράτους διατήρησαν τη μορφή που είχαν ως τότε: Στην Ήπειρο και Σάμο τα σχολεία ήταν όπως στην παλαιά Ελλάδα, στη Μακεδονία, Κρήτη, Μυτιλήνη υπήρχαν εξατάξια Γυμνάσια (στα οποία εγγράφονταν μαθητές απόφοιτοι εξατάξιου δημοτικού σχολείου), στη Χίο πεντατάξια Γυμνάσια (όπου εγγράφονταν κάτοχοι απολυτηρίου εξατάξιου δημοτικού σχολείου)' παράλληλα υπήρχαν και τα Ημιγυμνάσια, που αποτελούνταν συνήθως από 3 η και περισσότερες τάξεις εξατάξιου η πεντατάξιου Γυμνασίου, και τα όμοιά τους γυμνασιακά η ανώτερα παρθεναγωγεία, στα οποία φοιτούσαν κορίτσια και των οποίων το πρόγραμμα περιείχε και μερικά πρακτικά μαθήματα (κυρίως περιελάμβαναν τις 3 πρώτες τάξεις εξατάξιου Γυμνασίου), δ') Με διάταγμα της 28 Μαΐου 191622 επεκτάθηκαν οι ως τότε ισχύουσες διατάξεις και στη Βόρεια Ήπειρο.

4. Αυτή, βέβαια, η δημιουργία του μοναδικού δικτύου της γενικής εκπαίδευσης δεν ικανοποιούσε τις κοινωνικές απαιτήσεις και δεν ανταποκρινόταν προς τις διαγραφόμενες οικονομικές συνθήκες του νεοελληνικού κράτους. Έτσι έγιναν κατά καιρούς ορισμένες ρυθμίσεις που προσπάθησαν -μέσα στα επικρατούντα τότε πλαίσια-να δημιουργήσουν μιαν άλλη διέξοδο στη μονολιθικότητα

17. Σύμφωνα με το νόμο του 1857 η διάρθρωση της Εκπαίδευσης στα Επτάνησα ήταν η ακόλουθη: Προκαταρκτικό ( = δημοτικό) σχολείο, Λύκειο (ένα σε κάθε νησί), Γυμνάσιο (ενα στην Κέρκυρα), Ακαδημία, επίσης Ιεροσπουδαστήριο. Περισσότερες λεπτομέρειες βλ. στο κείμενο του νόμου που είναι δημοσιευμένος στην Εφημερίδα των Φιλομαθών, έτ. IB', αρ. 533,1 Αυγούστου 1864, σ. 441-445.

18. Βλ. A20-21.

19. Α. Δημαρας, ο.π. [υποσημ. 15], σ. λη'.

20. Βλ. Α41.

21. Βλ. Α98 και 110. Πβ. και Β. διάταγμα της 17 Φεβρουαρίου 1915 "περί κωδικοποιήσεως εις εν ενιαίον κείμενον νόμου των διατάξεων του νόμου 402 και του διά τούτου κυρωθέντος Β. Δ. της 19 Αυγούστου 1914" (ΕτΚ, αρ. 79, τχ. Α'/23 Φεβρουαρίου) και το νόμο 1Ο67 της 18 Νοεμβρίου 1917 "περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως του νόμου 402 "περί του προσωπικού των σχολείων της δημοτικής και μέσης εκπαιδεύσεως των νέων χωρών" (ΕτΚ, αρ. 268, τχ. Α'/21 Νοεμβρίου 1917).

22. Βλ. Α104.

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/16.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

του εκπαιδευτικού συστήματος, τις οποίες θα περιγράψουμε παρακάτω. Πριν όμως από αυτό, θεωρούμε σκόπιμο να παραθέσουμε ορισμένες "επίσημες" σκέψεις, ενδεικτικές του -προβληματισμού γύρω από το μεγάλο θέμα της Εκπαίδευσης:23

α') Σέ έκθεση του προς τον Βασιλέα το 1856 ο υπουργός Παιδείας Χαρ. Χριστόπουλος σημειώνει:

""Ο δε μάλλον επί του νυν επέσπασε την προσοχήν μου, άτε καταφανέστερον ενδεικνυομένης της ανάγκης, εστίν η έλλειψις ειδικών διδακτηρίων επί το τελειότερον συντεταγμένων εις παρασκευήν νέων προτιθεμένων να τραπώσι εις τέσσερα σπουδαία επαγγέλματα, εφ' ων πρέπει να βαίνη κατά μέγα μέρος η ευημερία της πατρίδος, εννοώ την Γεωργίαν, το Εμπόριον, την Ναυτιλίαν και τας Τέχνας".24 β') Ο ίδιος υπουργός σε παρόμοια έκθεση του προς τον ΌΘωνα κατά το επόμενο έτος (1 Φεβρουαρίου 1857), γίνεται περισσότερο σαφής στις διαπιστώσεις και στις προτάσεις:

"Τα Ελληνικά Σχολεία και τα Γυμνάσια, όπως εισίν ωργανισμένα παρ' ήμίν, αποβλέπουσι κυρίως εις την γραμματολογίαν, ήτοι την σπουδήν των αρχαίων γλωσσών. Και όμως αι κλασικαί λεγόμεναι γνώσεις, εις ων την πρόσκτησιν απαιτείται και χρόνος μακρός και δαπάνη ου σμικρά, ουδόλως εισίν αναγκαίαι εις τον μη προτιθέμενον να γίνη διδάσκαλος, νομικός, ιατρός, αλλά προτιμώνται, ένεκα πολλών λόγων, να ωφελήση επίσης την κοινωνίαν γινόμενος γεωργός, βιομήχανος, τεχνίτης, ναύτης, έμπορος κτλ. Διά τον τοιούτον παίδα προς τι φερ' ειπείν η διά πολλού χρόνου και μόχθου εκμάθησις της Λατινίδος φωνής ή των αρχαίων της Ελληνικής διαλέκτων; Δεν είναι άρα γε μυριάκις προτιμότερον να γνωρίζη ούτος την στοιχειώδη χημείαν, εφηρμοσμένην εις τας καθημερινάς του βίου ανάγκας, η την ενεστώσαν παραγωγόν κατάστασιν ομόρου τινός χώρας, ή την κατασκευήν ωφελίμου τινός μηχανής;

Κατά τον υφιστάμενον της μέσης παιδείας οργανισμόν, οι εκ των δημοτικών σχολείων εξερχόμενοι η πρέπει να περιορισθώσιν εις τα εν αυτοίς διδαχθέντα, ή ανάγκη πάσα ν' αρχίσωσι γραμματολογικάς σπουδάς. Οι πλείστοι, υπό της προς την παιδείαν εφέσεως παρασυρόμενοι, χωρίς να καταμετρήσωσι τας διανοητικάς αυτών δυνάμεις, η τους χρηματικούς αυτών πόρους, εισέρχονται εν τοις πολυαρίθμοις της μέσης εκπαιδεύσεως καθιδρύμασι. Δυστυχώς όμως

23. Πολλές τέτοιες σκέψεις διατυπώθηκαν στις κατά καιρούς προσπάθειες αλλαγής η βελτίωσης του εκπαιδευτικού συστήματος από υπουργούς και βουλευτές με τα νομοσχέδια που εισηγήθηκαν η απλώς κατέθεσαν, χωρίς ποτέ να υλοποιηθούν. Για ολα αυτά βλ. τη μνημονευόμενη παραπάνω [υποσημ. 8] εργασία μας.

24. Χαράλαμπος Χριστόπουλος, Περιληπτική έκθεσις της εν Ελλάδι Μέσης Εκπαιδεύσεως από του 1829 μέχρι τέλους τον 1855, μετά στατιστικών σημειώσεων, προς την Α. Μεγαλειότητα, ΕτΚ, αρ. 16/8 Μαΐου 1856, σ. 121 (και αυτοτελές τεύχος, σ. 18-19).

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/17.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

εν τω μέσω του μαθητικού αυτών σταδίου, απαυδώντες η μη δυνάμενοι να επαρκέσωσι χρηματικώς, χαίρειν λέγουσι και μαθήμασι και διδασκάλοις, και πόρον ζωής επιδιώκουσιν όλως απροπαρασκεύαστοι προς οιονδήποτε βιωφελές επάγγελμα. Μαρτυρεί δε μου τον λόγον η μεγίστη μεν πληθύς των μαθητευόντων εν ταις κατωτέραις τάξεσιν, η επαισθητή δε και δυσανάλογος ελάττωσις αυτών κατά τας ανωτέρας.

Υπάρχει λοιπόν παρ' ημίν έλλειψις σχολείων, εν οις οι μη αρκούμενοι εις τα των δημοτικών σχολείων μαθήματα, μη θέλοντες δε η μη δυνάμενοι να διανύσωσι τον εκτεταμένον κύκλον των κλασικών μαθημάτων, να ευρίσκωσι διδασκαλίαν, δυναμένην εν βραχεί χρόνω να καταστήση αυτούς αξίους εις την επιτυχή" εξάσκησιν βιοποριστικών έργων, η να προετοιμάση αυτούς αρκούντως προς την περαιτέρω εν τοις ειδικοίς των τεχνών η του εμπορίου εκπαιδευτηρίοις σπουδήν. Τοιαύτα σχολεία προ χρόνων ευδοκιμούσιν εν Γερμανία υπό το όνομα Real Schulen, παρασκευάζοντα κατ' έτος πλήθος ωφελιμωτάτων γεωργών, βιομηχάνων, τεχνιτών, εμπόρων κλπ. Συνεστάθησαν δε τοιαύτα και εν Γαλλία από του έτους 1835.

Εκ του προσδιορισμού μαθημάτων τινών εν τοις Ελληνικοίς σχολείοις εξάγεται. Μεγαλειότατε, ότι o περί Σχολείων και Γυμνασίων νόμος του 1836 σκοπόν είχε να δώση πρακτικήν τινά τάσιν εις την εν τοις διδακτηρίοις τούτοις διδασκαλίαν· αλλ' η εν τοις αυτοίς καθιδρύμασιν ένωσις δύο διαφόρων σκοπών, ην επόμενον να έπενέγκη την του ετέρου υπερτέρησιν, ώστε, παραγνωρισθέντος του πνεύματος της νομοθεσίας, κατεστάθησαν κατά μικρόν άπαντα τα Ελληνικά σχολεία κατώτεραι μόνον των Γυμνασίων τάξεις. "Οθεν ανάγκη να δοθή εξ υπαρχής νέα πρακτική τάσις εις τίνα των Ελληνικών σχολείων η, κάλλιον ειπείν, να μετασχηματισθώσι τινά εξ αυτών εις προτεχνολογικά, όπως δύναταί τις ίσως ν' αποκαλέση τα περί ων ο λόγος ελλείποντα παρ' ημίν σχολεία· επειδή δε τούτο ακατόρθωτον επί του παρόντος τυγχάνει, ένεκα πολλών αιτιών και προ πάντων της ελλείψεως διδασκάλων καταλλήλων προς την προτεινομένην διδασκαλίαν, φαίνεται εύλογον να συσταθή κατά πρώτον εν Αθήναις τοιούτου είδους πρότυπον σχολείον, όπως χρησιμεύση εις την κατά μικρόν εν ταις επαρχίαις προς τον ειρημένον σκοπόν μεταβολήν μέρους των υπαρχόντων ατελών Ελληνικών σχολείων. Επιζητών δε την σύστασιν προτεχνολογικών σχολείων, δεν εννοώ να ελαττώσω το παράπαν την αξίαν των γυμνασιακών σπουδών απ' εναντίας μάλιστα νομίζω, ότι εκ της διαιρέσεως των κλάδων της παιδείας και εκ του χωρισμού των ικανοτήτων, δύναται να προκύψη σημαντική πρόοδος και εις την εν τοις Ελληνικοίς Σχολείοις και Γυμνασίοις διδασκαλίαν. Προτιμώ δε βεβαίως αντί πολλών Γυμνασίων και πολλών Ελληνικών σχολείων ολιγώτερα μέν, πληρέστερα δε και μάλλον προς τον σκοπόν αυτών τείνοντα,

Δια της συστάσεως προτεχνολογικών σχολείων, άτινα θέλουσι συντελέσει εις την ανάπτυξιν και τον πολλαπλασιασμόν των ειδικών της γεωργίας, των

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/18.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

τεχνών και του εμπορίου εκπαιδευτηρίων, συμπληρούται επιτυχέστατα ολόκληρον ημών το εκπαιδευτικόν σύστημα. Ούτω πρώτον η δημοτική εκπαίδευσις, η απαραίτητος αύτη διανοητική τροφή του ανθρώπου, δις άπαντας υποχρεωτική, χορηγείται ανεξαιρέτως εις άπαντα τα τέκνα των Ελλήνων εν τοις δημοτικοίς σχολείοις. Εκ τούτων εξέρχονται οι παίδες μόνον το άναγινώσκειν, το γράφειν και το αριθμείν καλώς επισταμένοι· και εάν μεν έχωσιν άμεσον χρείαν του εκ των χειρών αυτών πορισμού των προς το ζήν, τρέπονται εξ ανάγκης ως έχουσιν εις διάφορα έργα' εάν δεν δύνωνται να ενασχοληθώσιν επί τινα έτη εις την εαυτών εκπαίδευσιν, εισέρχονται εν τοις προτεχνολογικοίς σχολείοις, αφ' ων πάλιν η τον πρακτικόν αμέσως βίον, βέλτιον παρεσκευασμένοι, ασπάζονται, η προς πλείονα τελειοποίησιν εις τα ειδικά των τεχνών και του εμπορίου εκπαιδευτήρια μεταβαίνουσιν. Οι δε επιστημονικού επαγγέλματος εφιέμενοι, και τα προς τούτο εφόδια κεκτημένοι, μεταβαίνουσιν, άμα τη εκ των δημοτικών προπαιδευτηρίων εξόδω, εις τα Ελληνικά σχολεία, από τούτων δε εις τα Γυμνάσια και εξ αυτών εις το ανώτατον του Κράτους Παιδευτήριον,

Τοιούτο, Μεγαλειότατε, το μόνον πλήρες και αρμόζον σήμερον εν Ελλάδι εκπαιδευτικόν σύστημα, δι' ου την μόρφωσιν και ανάπτυξιν αι επερχόμεναι γενεαί θέλουσιν ευλογεί ως ευεργέτην της πατρίδος τον πρώτον της αναγεννηθείσης Ελλάδος Βασιλέα",25

 γ') Σέ έκθεση του προς τη B' Εθνοσυνέλευση τον Ιανουάριο του 1863 ο υπουργός Έπ. Δεληγεώργης διαπιστώνει:

"Τα περί των Ελληνικών σχολείων εκτεθέντα εφαρμόζονται αναλόγως και επί των Γυμνασίων, άτινα ως γενικά σχολεία, σκοπούντα μόνον και μόνον εις την καθόλου διανοητικήν ανάπτυξιν, καθιστώσι λίαν επαισθητην εν τη κοινωνία ημών την έλλειψιν ειδικών γυμνασίων προς τίνα σκοπόν πρακτικόν· η δ' έλλειψις αύτη είναι έτι πλέον επαισθητή, διότι τινά των μάλλον αναγκαίων μαθημάτων της γυμνασιακής σπουδής παρημελήθησοον, οίον η χημεία, η φυσική και η ρητορική. [. , .] Πρέπει να εισαχθώσιν εις τα γυμνάσια, όσα μέχρι τούδε παρά τα νενομισμένα ήμελήθησαν μαθήματα, τινά δε των εκπαιδευτηρίων τούτων και προ πάντων το γυμνάσιον του Πειραιώς πρέπει να λάβωσιν ειδικόν προορισμόν. Τοιαύτας ειδικότητας αναγκαίας νομίζω, την προστοιχείωσιν εμπόρων παντός κλάδου, την διδασκαλίαν των γλωσσών, των φυσικομαθηματικών γνώσεων κτλ.".26

25. Χαράλαμπος Χριστόπουλος, Γενική Έκθεσις προς την Λ. Μ. τον Βασιλέα περί της καταστάσεως της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως κατά το λήξαν σχολικού έτος 1855-1856, ΕτΚ, αρ. 8/3 Απριλίου 1857, σ. 56-57 (και αυτοτελές τεύχος, σ. 28-30).

26. "Έκθεσις του Υπουργού της Δημ. Εκπαιδεύσεως προς την Εθνοσυνέλευσιν", στο Παράρτημα της Επισήμου Εφημερίδος της Σννελεύσεως τον αριθμού 39 τόμου Α', Αθήνα 1863, σ. 24-25.

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/19.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

δ') Το Δεκέμβριο του ίδιου έτους ο υπουργός Αθ. Πετσάλης σε έκθεση του προς τον Βασιλέα γράφει:

"Ιδίως όμως η μέση εκπαίδευσις, περί ης νυν πρόκειται, ευρίσκεται ομολογουμένως εν χειρίστη καταστάσει και συντελεί προφανώς αντί ωφελείας εις βλάβην του κράτους και απάσης της Ελληνικής φυλής, κατήντησε δε εις τοσαύτην παραλυσίαν, ώστε ουδείς υπουργός εις το αληθές της πατρίδος συμφέρον αποβλέπων δύναται και επί βραχύν έτι χρόνον να ολιγωρήση η και να αναβάλη. Η μέση εκπαίδευσις. Μεγαλειότατε, έχει διπλούν σκοπόν, το μεν να προπαρασκευάζη τους μέλλοντας να σπουδάσωσιν επιστήμην τινά εν τω πανεπιστημίω, το δε να μορφόνη τους μέλλοντας να τραπώσιν εις τον πρακτικόν βίον, εις έργον τι βιοποριστικόν, η και να υπηρετήσωσι το κράτος ως υπάλληλοι. Δήλον λοιπόν εντεύθεν όση και ηλίκη βλάβη προσγίνεται ου μόνον εις άτομα τινα ιδία, αλλ" εις σύμπασαν την κοινωνίαν εκ της μέσης εκπαιδεύσεως, όταν αύτη δεν γίνηται καλώς· τολμώ μάλιστα να είπω ότι εκ της μέσης εκπαιδεύσεως εξήρτηται κατά μέγιστον μέρος η ευδαιμονία η η ηθική παραλυσία των εθνών. Και όμως φρίττει τις αναλογιζόμενος πόσον ωλιγωρήθη μέχρι τούδε ο σπουδαιότατος ούτος κλάδος της υπηρεσίας ; πόσα σφάλματα εν αυτώ εγένοντο καθ' όλον τε και εν τοις καθ' έκαστα, και πόσον όλίγη επιμέλεια κατεβλήθη μέχρι τούδε προς μόρφωσιν των μελλόντων να διδάξωσιν εν αυτώ ! [, , .]".27

ε') Το Δεκέμβριο του 1868 ο υπουργός A. Μαυρομιχάλης σε έκθεση του επίσης προς τον Βασιλέα γίνεται περισσότερο σαφής, επανερχόμενος στην άποψη του Χαρ. Χριστόπουλου (παραπάνω, β'):

"Ο σκοπός των παρ' ημίν ελληνικών Σχολείων και Γυμνασίων φαίνεται διπλούς, τουτέστιν η αναγκαία προστοιχείωσις των μελλόντων να επιδοθώσιν εις εκμάθησιν επιστήμης, και η κατάρτισις των σκοπούντων να μετέλθωσι του πρακτικού βίου τοιαύτα επαγγέλματα, οία δεν απαιτούσιν επιστημονικήν εκπαίδευσιν. Και ο μεν πρώτον σκοπός εκπληρούται οπωσούν τέλειος, ο δεύτερος όμως πολύ ενδεώς, διότι κύριος σκοπός του την μέσην διοργανώσαντος εκπαίδευσιν ήτο να χρησιμεύσωσι τα ελληνικά Σχολεία και τα Γυμνάσια ως παρασκευαστικά μαθητών εις ακρόασιν των εν τω Πανεπιστημίω διδασκομένων επιστημών, διά τούτο και ετέθη εν τω οργανιστικώ αυτών Διατάγματι ότι "ο σκοπός του Γυμνασίου είναι η περαιτέρω ανάπτυξις της εις τα ελληνικά Σχολεία προκαταρκτικής εκπαιδεύσεως καθ' όλους τους κλάδους και κυρίως η προπαρασκευή των μαθητών όσοι μέλλουν να σπουδάσωσιν ανωτέρας επιστήμας εις το Πανεπιστήμιον".

27. "Έκθεσις του επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως υπουργού προς την A. Μ. τον Βασιλέα περί της μέσης εκπαιδεύσεως", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. IV, αρ. 512, l Ιανουαρίου 1864, σ. 273-275· το παράθεμα στη σ. 274.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/20.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Όπως και άλλοτε υπεδηλώθη, ο περιορισμός των Γυμνασίων εις προακαδημαϊκήν παίδευσιν, και η σύστασις άλλου είδους διδακτηρίων εις διδασκαλίαν πρακτικών γνώσεων, ων η περιουσία ήθελεν είναι πολύτιμον εφόδιον εις τον μέλλοντα να επιδοθή εις βιομηχανικόν τι επάγγελμα, ήθελε τα μέγιστο, ωφελήσει την κοινωνίαν ημών, ήτις από πολλού ήδη αισθάνεται την παρά της Κυβερνήσεως σπουδαίαν ταύτην συνδρομήν. Τής ανάγκης ταύτης το κατεπείγον διαβλέπων, θέλω επιμεληθή να υποβάλω εις την νομοθετικήν ψήφον σχέδιον περί προσαρτήσεως· εν τοις υπάρχουσι Γυμνασίοις τμημάτων, εν οις, αντί των κλασικών και εις σπουδήν επιστήμης καθαρώς προπαρασκευαστικών γνώσεων, να διδάσκωνται οι προτιθέμενοι να επιδοθώσιν εις τον πρακτικόν βίον τας εις τα διάφορα των επαγγελμάτων αναγκαίας γενικάς γνώσεις και αρχάς, και τούτο μεν προσωρινώς, κατόπιν δε, όταν το τοιούτον κατασκεύασμα λάβη ανάγκην πλείονος εκτάσεως και αναπτύξεως, όπως ευλόγως ελπίζεται, τότε θα υπηρετηθή αυτό διά συστάσεως τοιούτων πρακτικών σχολείων, ολίγων κατ' αρχάς, ως προτύπων, δυναμένων τω χρόνω να πολλαπλασιασθώσιν αναλόγως των παρουσιασθησομένων αναγκών, Η σύστασις τοιούτων θα καταστήση βεβαίως πολλά των υφισταμένων ελληνικών Σχολείων, ίσως και τινά των Γυμνασίων, υπεράριθμα, εκ της μεταποιήσεως δε τούτων εις πρακτικά Σχολεία δεν θ' αύξήσωσιν αι δαπάναι του δημοσίου, εν ώ μεγίστη θα ήναι η από τούτων ωφέλεια. Εις ολίγον χρόνον θα επιφαίνηται και εις τα κοινότερα των επαγγελμάτων η εκ της εφαρμογής των διεπόντων τας τέχνας κανόνων τελείωσις, Προς τον ειρημένον σκοπόν είναι ανάγκη να καταρτισθώσι και ειδικοί διδάσκαλοι, και τούτο δύναται να ευοδωθή, αν ορισθή εις των υποτρόφων τινάς η ειδική σπουδή των εις τοιαύτα σχολεία διδακτέων μαθημάτων. Δεν είναι δε αμφιβολία ότι και αυθόρμητοι πολλοί θέλουσιν επιδοθή εις την σπουδήν αυτών, αφ' ου ίδωσιν ότι και πορισμόν εκ τούτου θα έχωσι και εις χρήσιν φερομένην την εαυτών υπέρ του κοινού καλού προαίρεσιν".28

Φυσικά, δεν είναι μόνο οι "επίσημες" σκέψεις που εκφράζουν τον έντονο προβληματισμό για την κατάσταση της ΜΕ" υπάρχουν και "φωνές", μεμονωμένες η ομαδικές, που επισημαίνουν το πρόβλημα και προτείνουν μέτρα για την αντιμετώπιση του, αλλά για το θέμα αυτό περιοριζόμαστε σ' αυτή την απλή μόνο νύξη, γιατί περαιτέρω ανάλυση του θα μας οδηγούσε έξω από τα όρια αυτής εδώ της εισαγωγής.

Έτσι, στη συνέχεια, θα περιγράψουμε εκείνες τις ρυθμίσεις που προσπάθησαν

28. Α. Μαυρομιχάλης, Έκθεσις προς την Α. Μ. τον βασιλέα περί της καταστάσεως της Εκκλησίας της Ελλάδος και της Δημοσίας Παιδεύσεως από του 1860 άχρι τέλους Δεκεμβρίου 1868, Αθήνα 1869, σ. 14-15-βλ. και Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΖ', αρ. 690-691, 15 Ιανουαρίου 1869.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/21.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

να δώσουν κάποια άλλη διέξοδο στη μοναδική κλίμακα που είχε δημιουργηθεί.29

Β' Βαρβάκειο Λύκειο - Πρακτικά Λύκεια

1. Το 1843, με τα χρήματα του κληροδοτήματος του Ιωάννη Βαρβάκη που τα είχε αφήσει,, σύμφωνα με τη διαθήκη του, "εις καθίδρυσιν εν Ελλάδι, οπού κριθή κατάλληλον, μετά της αδείας της εκεί κυβερνήσεως. Λυκείου, προς διηνεκή εκπαίδευσιν της νεολαίας", ιδρύεται (χωρίς να λειτουργήσει) το Βαρβάκειο Λύκειο, "του οποίου ο οργανισμός θέλει είσθαι όμοιος με τον των εντελών [ = πλήρων] Γυμνασίων του Βασιλείου, περιλαμβάνον και τας τάξεις του Ελληνικού λεγομένου σχολείου"30. Όπως παρατηρεί ο A. Δημαράς, "το νέο σχολείο μόνο κατά το όνομα διαφέρει από τα κοινά σχολεία της μέσης εκπαίδευσης, ενώ (κατά την επικρατέστερη ερμηνεία) επιθυμία του διαθέτη ήταν να έχη το Λύκειο πρακτικότερο προσανατολισμό"31. Εξάλλου, κάποιες χαρακτηριστικές νύξεις του υπουργού Χαρ, Χριστόπουλου στις Εκθέσεις του 1856 και 1857 ("Ως προς την ναυτιλίαν υπάρχει πάσα ελπίς ότι, χρησιμοποιούσα η Κυβέρνησις το μέγα του αοιδίμου Βαρβάκη κληροδότημα, θέλει συστήσει ίδιον έκπαιδευτήριον, εις ο να διδάσκωνται ειδικώς και οι προτιθέμενοι να επιδοθώσιν εις ταύτην"32 και "[. , .] δεν θέλει βραδύνει και η σύστασις του Βαρβακείου Λυκείου, ου μέρος θέλει αποτελεί και η ναυτική διδασκαλία"33) παρέμειναν απλώς επιθυμίες, αφού, από το 1860 που άρχισε η λειτουργία του, το Βαρβάκειο Λύκειο ακολούθησε το πρόγραμμα των άλλων σχολείων της ΜΕ,

2, Ρύθμιση συμφωνότερη προς τις διαθέσεις του Ιωάννη Βαρβάκη έγινε το 1886 με τη δημοσίευση Β. διατάγματος, σύμφωνα με το οποίο ιδρύθηκε επτατάξιο Λύκειο "ου σκοπός εστιν η ανάπτυξις και η μόρφωσις της διανοίας των

29. Στην περιγραφή αυτή ακολουθούμε τη σειρά με την οποία παρατίθενται στο κύριο μέρος της εργασίας αυτής τα διάφορα κείμενα και πίνακες' τη χρονολογική σειρά μπορεί κανείς να παρακολουθήσει στο χρονολογικό πίνακα των κειμένων που υπάρχει στο τέλος.

30. Άρθρο l του διατάγματος της 26 Φεβρουαρίου /10 Μαρτίου 1843, βλ. Β1.

31. Α. Δημαράς, ο.π. [υποσημ. 15], σ. λα'. Όλα τα σχετικά με το Βαρβάκειο Λύκειο βλ. Γ. Μπρης (επιμ.), Επετηρίς Βαρβακείου Ιδρύματος, Αθήνα 1961, οπού ιδιαίτερα Αλέξανδρος Γ. Σαρής, "Σύντομος ιστορία του Βαρβακείου (Πρακτικού) Λυκείου. . . 18861960", σ. 65-119.

32. X. Χριστόπουλος, ο.π. [υποσημ. 24], σ. 122.

33. X. Χριστόπουλος, ο.π. [υποσημ. 25], σ. 54.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/22.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

εις αυτό φοιτώντων μαθητών, η ηθική αγωγή, και ειδικώς η προπαίδευσις προς αυτάρκη σπουδήν των θετικών επιστημών"34, Στην πραγματικότητα το Βαρβάκειο ήταν ένα προπαρασκευαστικό σχολείο για το Πολυτεχνείο και τις Στρατιωτικές Σχολές, όπως άλλωστε ζητούσε ο διευθυντής του Πολυτεχνείου Αναστάσιος Θεοφιλάς.35

Θα πρέπει όμως να τονιστεί ότι οι απόφοιτοι του "πρακτικού" αυτού Λυκείου36 για να πάρουν απολυτήριο Γυμνασίου και για να εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο έπρεπε να εξεταστούν στα Ελληνικά και τα Λατινικά (άρθρο 11 του διατάγματος), πράγμα που "συμφωνεί με το πνεύμα του υποβιβασμού κάθε γνώσης που δεν είναι φιλολογική",37

3. "Ενα χρόνο αργότερα -το 1887- "προς εμπέδωσιν των γνώσεων των εκ των Γυμνασίων και του Λυκείου απολυομένων μαθητών και ιδίως προς τελειοτέραν κατάρτισιν των βουλομένων να υποστώσιν εισιτήριον εξέτασιν εν τη Στρατιωτική Σχολή των Ευελπίδων και εν τη Σχολή των Βιομηχάνων τεχνών" ιδρύθηκε και λειτούργησε μία ακόμη τάξη -"τάξις επαναλήψεως"-, όπου διδάσκονταν σε επαναληπτική μορφή κυρίως φυσικομαθηματικά και σχέδιο.38

4. Το 1920 με το νόμο 224439 το Βαρβάκειο Λύκειο μεταρρυθμίστηκε σε τετρατάξιο πρότυπο Λύκειο και προσαρτήθηκε στο ιδρυμένο από το 1910 Διδασκαλείο Μέσης Εκπαιδεύσεως, στο οποίο μετεκπαιδεύονταν οι καθηγητές της ΜΕ. Στην A' τάξη του προτύπου αυτού Λυκείου εγγράφονταν, ύστερα από

34. Άρθρο l του διατάγματος της 6 Οκτωβρίου 1886· βλ. Β1.

35. Βλ. σχετικά Κώστας Η. Μπίρης, Ιστορία του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου μέχρι της ιδρύσεως των Ανωτάτων Σχολων, Αθήνα 1956, σ. 296 κ.ε.

36. Για τα προγράμματα του Βαρβακείου Λυκείου βλ. το κεφ. Β' του Δεύτερου Μέρους αυτής της εργασίας.

37. Α. Δημαράς, ό.π. [υποσημ. 15], σ. μδ'.

38. Βλ. Β3. Παρά την ύπαρξη αυτής της τάξεως, "δια λόγους εσωτερικής ανάγκης του Πολυτεχνείου, διά την επάρκειαν του χρόνου προς διεκπεραίωσιν των ανωτέρων σπουδών, ο Σύλλογος των Καθηγητών του Σχολείου των Βιομηχάνων Τεχνών είχεν αποφασίσει το 1 891 την σύστασιν μιάς προπαρασκευαστικής τάξεως εις αυτό και είχε προτείνει την λύσιν ταύτην, η οποία εν τη πραγματικοτητι εσήμαινε την μετατροπήν της φοιτήσεως εις πενταετή. Η γνώμη των όμως δεν εύρε σύμφωνον το υπουργείον και τον Σεπτέμβριον του επομένου έτους ο Σύλλογος των καθηγητών επανέρχεται επί του θέματος και επαναλαμβάνει την πρότασίν του" (Κ. Μπιρης, ο.π. [υποσημ. 35], σ. 325). Το υπουργείο αποδέχεται την πρόταση και Ιδρύει την προπαρασκευαστική ταξη, προσαρτημένη όμως όχι στο Πολυτεχνείο αλλά στο Βαρβάκειο Λύκειο ως Η' τάξη του, δηλ. η "τάξις επαναλήψεως" γίνεται Η' τάξη του Λυκείου (Κ. Παπαπάνος, Χρονικό - ιστορία της Ανωτάτης μας Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1970, σ. 145). Η τάξη αυτή καταργήθηκε το 1914, όταν με το νόμο 388 της 17 Νοεμβρίου 1914 το Πολυτεχνείο γίνεται Ανώτατο εκπαιδευτικό Ίδρυμα.

39. Βλ. Β9.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/23.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

εισιτήριες εξετάσεις, απόφοιτοι Ελληνικού σχολείου η κάτοχοι ενδεικτικού προαγωγής από αντίστοιχη τάξη άλλου σχολείου ΜΕ.

Σκοπός του Λυκείου αυτού είναι "η ανωτέρα γενική μόρφωσις των τροφίμων αυτού και η αυτάρκης προπαιδεία τούτων προς σπουδήν των θετικών επιστημών" (§ 2 του άρθρου 1 του νόμου), ενώ το απολυτήριο του δίνει στους κατόχους του το δικαίωμα εγγραφής στο Πανεπιστήμιο, το Πολυτεχνείο, τη Σχολή Ευελπίδων και κάθε άλλη ανώτερη τεχνική η επαγγελματική σχολή,

Με τον ίδιο νόμο ιδρύθηκαν και άλλα όμοια πρακτικά Λύκεια σε διάφορες περιοχές της χώρας.

Γ'

Διδασκαλεία

α'. Διδασκαλεία αρρένων

1. Ανάμεσα στα εκπαιδευτικά ιδρύματα που είχαν επαγγελματικό χαρακτήρα ήταν και το πρώτο Διδασκαλείο της περιόδου που εξετάζουμε, το οποίο ιδρύθηκε το 1834 καταρχήν στο Ναύπλιο (και αργότερα μεταφέρθηκε στην Αθήνα) με το νόμο περί δημοτικών σχολείων,40

Σύμφωνα με το άρθρο 66 του νόμου αυτού, σκοπός του Διδασκαλείου είναι: "1) να σχηματίζη ικανούς διδασκάλους και διδασκάλισσας" και "2) να εξετάζη τους υποψηφίους διδασκάλους και διδασκάλισσας" που είχαν διδαχτεί κατ' ιδίαν και επιθυμούσαν να πάρουν πτυχίο δημοδιδασκάλου. Η φοίτηση σ' αυτό ήταν διετής και γίνονταν δεκτοί, ύστερα από εισιτήριες εξετάσεις, κάτοχο!, ενδεικτικού προαγωγής από τη β' τάξη του Ελληνικού σχολείου, Η χορήγηση διπλώματος γινόταν ύστερα από απολυτήριες εξετάσεις, και ανάλογα με τα αποτελέσματα αυτών των εξετάσεων ο κάθε επιτυχών κατατασσόταν σε έναν από τρεις βαθμούς 1ο, 2ο, 3ο (με ανώτερο τον 1ο) 41.

Η λειτουργία του Διδασκαλείου -το οποίο περιορίστηκε στην εκπαίδευση μόνο των δασκάλων42- δεν υπήρξε ομαλή και τα αποτελέσματα του κρίθηκαν αρνητικά, ακόμα και από επίσημα χείλη: Ο υπουργός Παιδείας Έπ.

40. Βλ. Π.

41. Λεπτομέρειες για το Διδασκαλείο βλ. Γεώργιος Πυργιωτάκης, Προβλήματα στην Ιστορία της εκπαιδεύσεως των δασκάλων στα πρώτα πενήντα χρόνια μετά την απελευθέρωση (1828-1878), Αθήνα 1981· Αποστόλης Ανδρέου, Η μόρφωση και η επιμόρφωση των Δασκάλων (Υλικό εργασίας), Τεύχος α', Θεσσαλονίκη 1987, σ. 42-48.

42. Τους λόγους για τους οποίους δεν φοιτούσαν κορίτσια στο Διδασκαλείο βλ. στη μελέτη της Σιδηρούλας Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), ο.π. [υποσημ. 9], σ. 66.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/24.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Δεληγεώργης, σε έκθεση του προς τη Β' Εθνοσυνέλευση τον Ιανουάριο του 1863, διαπιστώνει τη δυσάρεστη κατάσταση και τονίζει την ανάγκη για ριζικές λύσεις:

"Ενώ δ' εν αρχή της βασιλείας το Διδασκαλείον παρήγαγε δημοδιδασκάλους ικανώς κατηρτισμένους τα προσόντα, τα δε δημοτικά σχολεία διά την φιλομάθειαν των κατοίκων ταχέως επολλαπλασιάσθησαν, η δ' αλληλοδιδακτική μέθοδος, η πολλαχού των πεφωτισμένων εθνών απαντήσασα αντιστάσεις εκ προλήψεων, και παρ' ημίν από του 1821 εισηγμένη, ικανώς ευδοκίμει, μετ' ου πολύν χρόνον και το Διδασκαλείον και τα δημοτικά σχολεία παρήκμασαν και παρελύθησαν.

Το Διδασκαλείον απέβη καταγώγιον των την υποτροφίαν ως χαμαίζηλον άθλον εφήμερου εύνοιας λαμβανόντων, η των την στρατολογίαν φευγόντων. οι δε βαθμοί, από ασθενών εγγυήσεων φυλαττόμενοι, απέβησαν ολέθριον εύνοιας αντάλλαγμα· νέαι δε μέθοδοι ουδόλως εισήχθησαν, η δε υπάρχουσα ούτε την εν τη Εσπερία Ευρώπη πρόοδον ήκολουθησεν, ούτε ακριβώς εφηρμόσθη· δι' έλλειψιν δε προτύπου η πρακτική διδασκαλία ολοτελώς ημελήθη· δι' έλλειψιν δ' επιμελείας του ήθους των διδασκάλων, οι πλείστοι αυτών ουδόλως διακρίνονται επί τη* ικανοτητι του διαπλάττειν τα ήθη των τέκνων του λαού, ενώ εκ της κατωτέρας τάξεως το πλείστον λαμβανόμενοι, εύπλαστοι μεν είναι, προ πάντων όμως χρήζουσιν αγωγής. Όθεν οι πλείστοι των μετά την πρώτην δεκαετίαν εξελθόντων του διδασκαλείου είναι πολλώ υποδεέστεροι των δημοδιδασκάλων της δεκαετίας εκείνης την τε θεωρίαν και την πράξιν της οργανώσεως και συντηρήσεως σχολείου' διά τον αυτόν δε λόγον ου μόνον ομοιόμορφος, αλλ' ουδεμία μέθοδος εις τα πλείστα των σχολείων υπάρχει, Και αυτή δε η πεσούσα εξουσία, την παραλυσίαν ταύτην βλέπουσα του διδασκαλείου, και την θεραπείαν των κακώς κειμένων εκ συστήματος αποφεύγουσα, εσκέφθη μάλλον να διάλυση και αδεξίως ποτ' επεχείρησε την διάλυσιν του εθνωφελούς τούτου φυτωρίου της του λαού εκπαιδεύσεως. [. . .] Το Διδασκαλείον είναι κατάστημα όλως περιττόν και λίαν επιβλαβές, αν μη ανοργανισθή, διότι πρώτον μεν εις ουδέν άλλο συντελεί ειμή να παράγη θέσεων απαιτητάς λίαν ενοχλητικούς, ενώ αι θέσεις πάσαί εισί πλήρεις, δεύτερον δε διαιωνίζει τον μαρασμόν και την παραλυσίαν της του λαού πρώτης εκπαιδεύσεως, δι' άς προεξέθεσα αιτίας. Ιδίως δε πρέπει να χωρισθή η διεύθυνσις αυτού από της εξελεγχούσης αυτήν αρχής του υπουργείου, να μεταβληθή δε το εκπαιδευτήριον τούτο εις τέλειον οίκοτροφείον, διότι, ως έχει, ανεξέλεγκτοι μένουσι και αυτοκυβέρνητοι, ούτως ειπείν, οι εν αυτώ τρόφιμοι· να επεκταθή δε η σειρά της διδασκαλίας και άσκησις να γίνεται περί την χρήσιν της γλώσσης επίμονος, έτι δε εις την απόκτησιν ηθικών και φυσικών γνώσεων μεγάλη να καταβληθή φροντίς' προς δε τούτοις να καταρτισθώσι φυσικαί και βιβλικαί συλλογαί εις χρήσιν των μαθητών, η ωδική και γυμναστική να γίνωσι γενικώτεραι και τοις μαθηταίς οικειότεραι, να προστεθώσι δε αγρονομικαί

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/25.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

τινές εργασίαι και προσκτηθή επί τούτω τεμάχιον αγρού, Αι υποτροφία, να χορηγώνται διά διαγωνισμού. Προ παντός δε να καταρτισθή πρότυπον, όπως οι παρασκευαζόμενοι διδάσκαλοι διδάσκωνται ου μόνον θεωρητικώς αλλά και πρακτικώς, συγχρόνως δε και να διδάσκωσιν αυτοί οι ίδιοι υπό την επίβλεψιν των καθηγητών"413.

Έτσι η Εθνοσυνέλευση το Μάρτιο του 1864 έκλεισε το Διδασκαλείο όχι με ειδικό νόμο αλλά με απάλειψη του σχετικού κονδυλίου από τον κρατικό προϋπολογισμό, διατυπώνοντας ταυτόχρονα και τη σύσταση προς την Κυβέρνηση "να καταρτίση, όσον είναι τάχιον και εντελέστερον, το εκπαιδευτήριον τούτο, δυνάμενον να γίνη μεγάλης ωφελείας πρόξενον τη πατρίδι"44,

2. Το Διδασκαλείο όμως δεν αναδιοργανώθηκε, και έτσι κατά το διάστημα 1864-1878 δάσκαλοι γίνονταν όσοι πετύχαιναν σε εξετάσεις που έδιναν σε ειδικές επιτροπές. Για τα αποτελέσματα αυτής της ρύθμισης είναι χαρακτηριστικά όσα γράφει ο παιδαγωγός Φίλιππος Γεωργαντάς:

Έκτοτε από του 1864-1878 προς πλήρωσιν των χηρευουσών θέσεων, αίτινες πάμπολλαι ήσαν, συνιστώντο επιτροπείαι υπό την προεδρίαν των γενικών επιθεωρητών των δημοτικών σχολείων, αι οποίαι εξήταζον εν Αθήναις η κατά τας ανάγκας και αλλαχού μεταβαίνουσαι κατά τύπους τους βουλομένους να γείνωσι διδάσκαλοι και παρείχον διδασκαλικά πτυχία αφειδώς εις ανθρώπους τέλεον απαιδαγωγήτους και αγράμματους πολλάκις και αναξίους του υψηλού αξιώματος της διαπαιδαγωγήσεως της νεότητος.

Τ'αποτελέσματα της χρίσεως διδασκάλων δι' επιτροπών, πολλάκις μη εχουσών καν συνείδησιν του μεγάλου κακού, όπερ εις το έθνος προυξένουν, άνευ της ελαχίστης παιδαγωγικής και διδακτικής μορφώσεως, εν η εποχή, πανταχού του πεπολιτισμένου κόσμου πυρετωδώς ειργάζοντο προς αναδιοργάνωσιν των Διδασκαλείων, προς ίδρυσιν νέων τοιούτων, και ελάμβανον παν μέτρον συντείνον εις την εξύψωσιν του δημοτικού σχολείου εις την πρέπουσαν περιωπήν, επελθόντα ήρχισαν να κατανοώνται παρ' ήμίν. Φιλολογικοί σύλλογοι, λόγιοι, τύπος, έρρηξαν κραυγήν άλγους και αγανακτήσεως επί τη ανοσιουργουμένη δι' αμαθών και ανικάνων διδασκάλων αποτυφλώσει του λαού, Αι διαμαρτυρίαι αύται συνετέλεσαν μεν πως εις επίσχεσιν του ολέθριου τούτου συστήματος δι' ιδρύσεως μονίμου εν Αθήναις εξεταστικής επιτροπείας κατά το Β. Διάταγμα της 12 Σεπτεμβρίου 1872, αλλ' ουχί και εις την τελείαν άρσιν αυτού, ην επεδίωξαν τέλος διά της ιδρύσεως Διδασκαλείων,"45

43. Ο.π. [υποσημ. 26], σ. 23-25.

44. Βλ. Επίσημος Εφημερίς της Συνελεύσεως, Δ', Αθήνα 1863, σ. 908-909' το παράθεμα στη σ. 909.

45. Φίλιππος Δ. Γεωργαντάς, "Τα Διδασκαλεία αλλαχού και παρ' ημίν", περ. Εθνική Αγωγή, τ. A', 1898, σ. 82.

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/26.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Αλλά και επίσημες απόψεις διατυπώνονταν κατά καιρούς για την κατάσταση των δασκάλων και κατά συνέπεια της δημοτικής εκπαίδευσης, ιδίως μάλιστα κατά τις συζητήσεις στη Βουλή του εκάστοτε κρατικού προϋπολογισμού. Έτσι, λόγου χάρη, κατά τη συζήτηση του προϋπολογισμού του έτους 1877 ο τότε υπουργός Παιδείας Γ. Μίλησης, στη συνεδρίαση της 18 Ιανουαρίου 1877, δήλωσε: "Τα δημοτικά σχολεία, κύριοι, έχουν ανάγκην ταχείας μερίμνης [, , .]· δεν έχομεν, κύριοι, δημοδιδασκάλους, το σφάλμα δε είναι η κατάργησις του διδασκαλείου· όσα χρήματα θέλετε διαθέσετε, άμα δεν έχετε δημοδιδασκάλους δεν κάμετε τίποτε' [. , ,]".46

3. Το 1878 με το νόμο ΧΘ' της 11 Ιανουαρίου47 ιδρύθηκε Διδασκαλείο στην Αθήνα. Σύμφωνα με τις διατάξεις του νόμου, το Διδασκαλείο αποτελούνταν από τρεις τάξεις, και στην A' τάξη του γίνονταν δεκτοί κάτοχοι ενδεικτικού προαγωγής από την A' τάξη τετραταξίου Γυμνασίου, ηλικίας 16-25 ετών και με σώμα αρτιμελές. Επίσης στη Β' τάξη του Διδασκαλείου γίνονταν δεκτοί μαθητές με ενδεικτικό προαγωγής από τη Β' τάξη του Γυμνασίου.

Για το Διδασκαλείο αυτό ο Χρ. Λέφας γράφει: "Ευθύς εξ αρχής είναι καταφανής η υπεροχή του διδασκαλείου τούτου εν συγκρίσει προς το πρώτον. Ενώ αφ' ενός ηύξησε κατά εν έτος η διάρκεια της φοιτήσεως, αφ" ετέρου η γενική μόρφωσις των εισαγομένων εις το νέον διδασκαλείον ήτο κατά πολύ ανωτέρα της μορφώσεως των μαθητών του παλαιού, οίτινες εγίνοντο δεκτοί με ενδεικτικόν της β' τάξεως του Ελλην. σχολείου, ενώ τώρα απητείτο ενδεικτικόν α' τάξεώς γυμνασίου, κατά δύο δηλ. έτη περισσότερα έκπαίδευσις. Μειονέκτημα παρουσίαζε το νέον διδασκαλείον κατά τούτο, ότι επετρέπετο να γίνωνται δεκτοί μαθηταί και εις την β' τάξιν αυτού, αν είχον ενδεικτικόν της β' τάξεως του γυμνασίου,"48

Λίγο αργότερα ιδρύθηκαν και άλλα 3 όμοια Διδασκαλεία: με το νόμο ΩΝΘ' /1880 ιδρύθηκαν δύο Διδασκαλεία στην Πελοπόννησο (Τρίπολη) και τα Επτάνησα (Κέρκυρα) και με το νόμο ΑΙΒ'/1882 άλλο ένα στη Θεσσαλία (Λάρισα).49

4. Το κράτος "από της συστάσεως του μέχρι του 1892 ήτο υποχρεωμένον, παρά τους υπό των επιτροπών ανεγνωρισμένους και κατόπιν τους εκ των Διδασκαλείων

46. Βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής: Περίοδος Ζ' - Σύνοδος Β' (21 Σεπτεμβρίου 1876 - 4 Φεβρουαρίου 1877), τ. Α', Αθήνα 1877, σ. 555.

47. Βλ, Γ11 και 13.

48. Χρ. Λέφας, Ιστορία της [Δημοτικής] Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1942, σ. 219' στις σ. 220-224 λεπτομέρειες για τη λειτουργία του Διδασκαλείου.

49. Βλ. Γ16 και 1s.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/27.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

προερχομένους δημοδιδασκάλους, οίτινες υπηρετούν συνήθως εις τα εν ταις έδραις των δήμων λειτουργούντα πληρέστερα δημοτικά σχολεία, να ανέχεται την υπηρεσίαν και διδασκάλων άνευ προσόντων, των καλουμένων γραμματοδιδασκάλων, οι οποίοι ειργάζοντο εις τα κατώτερα σχολεία, τα γραμματοσχολεία, τα λειτουργούντα εις τας κώμας, τας απομεμακρυσμένας από της έδρας του δήμου".50

Πριν όμως από το 1892, και συγκεκριμένα το 1884, με το νόμο ΑΡΠΕ' "περί υποδιδασκάλων"51 το κράτος, προσπαθώντας να αντιμετωπίσει το πρόβλημα της μόρφωσης των γραμματοδιδασκάλων, επέτρεπε σε όποιον ήθελε και είχε απολυτήριο πρότυπου δημοτικού σχολείου η απολυτήριο Ελληνικού σχολείου η ιερατικής σχολής και συμπληρωμένο το 15ο έτος της ηλικίας του, ύστερα από τρίμηνη φοίτηση σε ένα από τα κρατικά Διδασκαλεία, να διοριστεί υποδιδάσκαλος. Ο νόμος όμως αυτός δεν εφαρμόστηκε.

Με το νόμο ,ΒΟΘ'/189252 ιδρύθηκαν τα λεγόμενα Υποδιδασκαλεία, στα οποία μπορούσαν να φοιτήσουν για ένα χρόνο απόφοιτοι Ελληνικού σχολείου και ηλικίας 16-30 χρόνων. Οι απόφοιτοι αυτών των Υποδιδασκαλείων διορίζονταν σε κατώτερα δημοτικά σχολεία ως "γραμματισταί", αντικαθιστώντας

50. Δημ. Ι. Λάμψας, "Η μόρφωσις των δημοδιδασκάλων και τα Διδασκαλεία της Δημ Εκπαιδεύσεως" στο: Ν. Σμυρνής, Ηλ. Βλάχος, Β. Παπαγεωργίου (επιμ.), Επετηρίς Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, έτ. Α' [καί μόνο], Αθήνα 1932, σ. 50.

51. Βλ. Γ24.

52. Βλ. Γ33. Σημειώνεται ότι η "Αιτιολογική "Εκθεση" του σχετικού νομοσχεδίου καταλήγει με τα εξής: "Διά της ιδρύσεως υποδιδασκαλείων παρέχονται εις την πολιτείαν τα μέσα, δι' ων θα κατορθωθή και το πολύ πλήθος των κατά τας κωμας ελληνοπαίδων να παιδευθή ποιάν τινά, σύμφωνον τη αξία του άνθρωπου και τω προορισμώ του πολίτου, παίδευσιν, διότι αυτά θα κατορθώσωσι να παρασκευάσωσιν εντός ουχί πολύ μακρού χρόνου τους δισχιλίους και πεντακόσιους γραμματιστάς, ων έχομεν επί του παρόντος ανάγκην διά να εφοδιάσωμεν διά διδασκάλων τας πολυαρίθμους κώμας τας εχούσας από 600-150 κατοίκους.

Η διά των γραμματοδιδασκάλων παίδευσις, ως πολλαχώς επιβλαβής εις το Κράτος, πρέπει τέλεον να παύση. Προτιμότερον να αναστρέφωνται εν τη φύσει και να διατελώσιν υπό την άμεσον έπιδρασιν αυτής οι ελληνόπαιδες παρά να συναγελάζωνται εις τας ρυπαράς και κακόσμους και παγεράς τρώγλας, τας καλουμένας γραμματοδιδασκαλεία, και να διατελώσιν υπό την πνιγηράν επίδρασιν ανθρώπων τοιούτων, οίοι καθόλου ειπείν είνε οι γραμματοδιδάσκαλοι' διότι κατά μεν την πρώτην περίπτωσιν οι παίδες τρέφονται φυσικώς, διατηρούσι την φυσικήν αυτών υγείαν και άπλοϊκότητα και διατρίβουσι περί τας εργασίας των γονέων αυτών, ενώ κατά την δευτέραν στερούνται μεν πάντων τούτων, αποκτώσι δε ως έκ του παραδειγματισμού τας κακίστας εξεις της φυγοπονιας και της ασεβείας προς παν ό,τι είνε σεβασμού άξιον. Δια των υποδιδασκαλείων και το Κράτος απαλλάσσεται των επιβλαβών τούτων παιδευτών και η παίδευσις του πολλού πλήθους των ελληνοπαίδων κατά το δυνατόν συντελείται ως οίον τε όρθότερον και προς τον τελικόν σκοπόν της στοιχειώδους εκπαιδεύσεως αρμονικώτερον". Βλ. σχετικά στο Παράρτημα της Εφημερίδος της Βουλής της Α' Συνόδου της ΙΓ' Βουλευτικής Περιόδου, Αθήνα 1892, σ. 221.

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/28.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

έτσι τους γραμματοδιδασκάλους, Τα Υποδιδασκαλεία λειτούργησαν περίπου 20 χρόνια, "παρ' όλην δε την ατέλειάν των συνετέλεσαν κάπως εις την βελτίωσιν του προσωπικού των δημοτικών σχολείων, διά της εν τινί μέτρω ελαττώσεως της πληθώρας των τελείως αγραμμάτων γραμματοδιδασκάλων".53

5. Το 1905 για λόγους καθαρώς οικονομικούς καταργήθηκαν τα τρία Διδασκαλεία (Πελοποννήσου, Επτανήσων και Θεσσαλίας) και διατηρήθηκε μόνο της Αθήνας, το οποίο με το νόμο ,ΓΧζΒ'/ΙθΙΟ54 μεταρρυθμίστηκε σε τετρατάξιο. Στο "Μαράσλειον" -όπως επονομάστηκε από το όνομα του ευεργέτη Γ, Μαρασλή, ο οποίος του δώρισε "καλλιμάρμαρο" διδακτήριο- γίνονταν δεκτοί με εξετάσεις κάτοχοι ενδεικτικού προαγωγής από τη Β' τάξη του Γυμνασίου. Στο Διδασκαλείο ήταν προσαρτημένα ως πρότυπα ένα εξατάξιο και ένα μονοτάξιο δημοτικό σχολείο για την άσκηση των υποψήφιων δασκάλων,

Όπως σημειώνει ο Χρ. Λέφας, "Διευθυντής του Μαρασλείου διδασκαλείου υπήρξε καθ' όλον σχεδόν το από του 1910 μέχρι του 1914 χρονικόν διάστημα ο Δ. Λάμψας, ήδη πρόεδρος του Γνωμοδοτικού Εκπαιδ, Συμβουλίου, όστις εισήγαγε νέας κατευθύνσεις εις την μόρφωσιν του διδακτικού προσωπικού των δημοτικών σχολείων, στηριζομένας επί των νεωτέρων παιδαγωγικών αρχών. Επλούτισεν αυτό με εργαστήρια φυσικής, χημείας, φυσικής ιστορίας, γεωπονίας και χειροτεχνίας, κατήρτισε σχολικόν κήπον και πλήρεις συλλογάς εποπτικών ειδών και εν γένει κατέβαλε πάσαν προσπάθειαν, ίνα ανταποκριθή τούτο εις τον προορισμόν του. Από της εποχής δε ταύτης το Μαράσλειον διδασκαλείων εδημιούργησε την μέχρι τούδε υφισταμένην παράδοσιν ως προτύπου",55

6. Το 1913 ιδρύθηκαν 3 μονοτάξια Διδασκαλεία, στην Αθήνα, Θεσσαλονίκη και Ιωάννινα. Τούς λόγους ίδρυσης τέτοιων Διδασκαλείων εξηγεί ο παιδαγωγός Ιωάννης Σκουτερόπουλος: "Μετά τους ευτυχείς πολέμους του 1912 και 1913 πλείσται όσαι θέσεις δημοδιδασκάλων ηύρέθησαν διά ποικίλους λόγους κεναί' η συμπλήρωσίς των, μάλιστα εν ταις νέαις χώραις, ήτο ανάγκη να γίνη τάχιστα και διά καλών δημοδιδασκάλων. Εξ ετέρου όχι ολίγοι εκ των εν ταις νέαις χώραις υπαρχόντων δημοδιδασκάλων, τελειόφοιτοι γυμνασίων, υστερούν επαγγελματικώς, διότι δεν είχον σπουδάσει εν διδασκαλείοις· η βελτίωσίς των από της απόψεως ταύτης ήτο ανάγκη να επιτευχθή όσον οίον τε ταχίστη. Ούτως η ίδρυσις των μονοταξίων διδασκαλείων εφάνη επιβεβλημένη εκ των πραγμάτων",56

53. Χρ. Λέφας. ο.π. [υποσημ. 48], σ. 256-257.

54. Βλ. Γ51.

55. Xp. Λέφας, ό.π. [υποσημ, 48], σ. 234.

56. Ιωάννης N. Σκουτερόπουλος, Η αξία των μονοταξίων Διδασκαλείων και το μονοτάξιον Διδασκαλείον Αθηνών κατά το σχολικόν έτος 1924-1926, Αθήνα 1925, σ. 7-8.

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/29.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Σύμφωνα, λοιπόν, με το ιδρυτικό διάταγμα της 17 Αυγούστου 1913 και τον κυρωτικό του νόμο 169/1914,57 στα μονοτάξια αυτά Διδασκαλεία γίνονταν δεκτοί απόφοιτοι Γυμνασίου η της Ιερατικής Σχολής Τριπόλεως, ηλικίας μέχρι 25 ετών με σωματική αρτιμέλεια και άμεμπτη διαγωγή, όπου διδάσκονταν κυρίως Φιλοσοφικά, Παιδαγωγικά και Πρακτικά μαθήματα. Τα Διδασκαλεία αυτά λειτούργησαν κατά το σχολικό έτος 1913-1914,

7. Με το Νομοθετικό διάταγμα της 26 Αυγούστου 191458 -το οποίο κυρώθηκε με το νόμο 3S1/191459 και τροποποιήθηκε με τους νόμους 794 και 873 του 1917- Θεσπιζόταν η λειτουργία 7 το πολύ Διδασκαλείων αρρένων και 7 θηλέων, δημοσίων η αναγνωρισμένων. Τα Διδασκαλεία αυτά ορίζονταν όλα τριτάξια και δέχονταν στην A' τάξη τους με εισιτήριες εξετάσεις κατόχους ενδεικτικού προαγωγής από τη Β' τάξη τετρατάξιου Γυμνασίου η από την Γ' τάξη εξατάξιου Γυμνασίου η κατόχους απολυτηρίου αστικού σχολείου θηλέων, Έτσι από το σχολικό έτος 1914-1915 λειτούργησαν τα εξής Διδασκαλεία: Μαράσλειο (που μετασχηματίστηκε και αυτό σε τριτάξιο). Θεσσαλονίκης, Τριπόλεως, Ιωαννίνων, Λαμίας, Κοζάνης, Σερρών (όλα αρρένων), και Αθηνών, Πατρών, Κερκύρας, Λαρίσης, Πειραιώς, Θεσσαλονίκης, Ηρακλείου (θηλέων).60

Σύμφωνα με την άποψη του Χρ. Λέφα, "Τα διδασκαλεία ταύτα, καίτοι παρουσίαζον αισθητάς ελλείψεις, κυρίως όσον αφορά το διδακτικόν προσωπικόν, το οποίον δεν εξελέγετο πάντοτε μεταξύ των καλυτέρων, εν τούτοις είχον αποτελέσματα πολύ καλύτερα των προηγουμένων. Οι απόφοιτοι αυτών ως επί το πλείστον ευδοκίμως ειργάσθησαν εις ά σχολεία ετοποθετήθησαν".61

8. Με το ίδιο διάταγμα (άρθρο 8) στα Διδασκαλεία ήταν δυνατόν να λειτουργεί και μία προσαρτημένη τάξη, ένα μονοτάξιο δηλ. Διδασκαλείο, στο οποίο διδάσκονταν Φιλοσοφικά, Παιδαγωγικά και Πρακτικά μαθήματα διάρκειας ενός έτους. Στην τάξη αυτή γίνονταν δεκτοί, ύστερα από εξετάσεις, δημοδιδάσκαλοι με απολυτήριο Γυμνασίου αλλά και μη δημοδιδάσκαλοι με απολυτήριο επίσης Γυμνασίου η ισόβαθμης Ιερατικής Σχολής. Οι απόφοιτοι αυτής της τάξης έπαιρναν πτυχίο δημοδιδασκάλου.

Για τα μονοτάξια Διδασκαλεία βλ. τα σχετικά άρθρα του Γληνού στον τόμο: Δημήτρης Γληνός: Άπαντα, τ. B' (1910-1914), Εκδοτική φροντίδα, εισαγωγή, σημειώσεις Φίλιππος Ήλιου, Αθήνα 1983, σ. 165-182 και 540-544 (σημειώσεις).

57. Βλ. Γ55 και 57.

58. Βλ. Γ58.

59. Βλ. Γ64.

60. Βλ. σχετικά το Β. διάταγμα της 17 Σεπτεμβρίου 1914, Γ59.

61. Χρ. Λέφας, ο.π. [υποσημ. 48], σ. 237.

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/30.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Τέτοιες τάξεις -που σύμφωνα με το διάταγμα της 6 Οκτωβρίου 191462 μπορούσαν να προσαρτηθούν σε όλα τα Διδασκαλεία αρρένων- λειτούργησαν στο Διδασκαλείο αρρένων Αθηνών από το 1914 μέχρι το 1923, καθώς και σε άλλα Διδασκαλεία κατά διαστήματα.63 Συνεπώς ελέγχεται ως λανθασμένη η πληροφορία του Λέφα ότι "εις ουδέν όμως των διδασκαλείων ελειτούργησε τοιαύτη τάξις".64

9. το 1919 με το νόμο 1627 προβλέφθηκε η ίδρυση τριτάξιων Υποδιδασκαλείων για τη μόρφωση διδακτικού προσωπικού των μουσουλμανικών σχολείων, ρύθμιση που επαναλήφθηκε και το 1924 με το νόμο 3179. Τέτοια όμως Υποδιδασκαλεία δεν λειτούργησαν.65

10. Το 1920 νομοθετήθηκε η ίδρυση τετρατάξιου Διδασκαλείου για τη μόρφωση καθηγητών της γαλλικής γλώσσας (νόμος 2246) και πεντατάξιων

62. Βλ. Γ61.

63. Βλ. σχετικές πληροφορίες στα Ιωάννης Ν. Σκουτερόπουλος, ο.π. [υποσημ. 56], σ. 8· Κων. Ι. Κίτσος - Χαρ. Δ. Μαρινόπουλος, Ιστορία του Διδασκαλείου Πελοποννήσου και της Παιδαγωγικής Ακαδημίας Τριπόλεως (1880-1970), Αθήνα 1970, σ 83· Αρχείο Μαρασλείου Διδασκαλείου (Βιβλίο Πράξεων, Γενικός Έλεγχος κτλ.).

64. Χρ. Λέφας, ο.π. [υποσημ. 4.8], σ. 238.

65. Βλ. Γ75. Όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά στην "Αιτιολογική Έκθεση" του σχετικού νομοσχεδίου του 1919, "Είνε πρόδηλον το καθήκον της πολιτείας όπως μεριμνήση περί της έξυψώσεως του πνευματικού επιπέδου πασών των τάξεων του λαού άνευ διακρίσεως φυλής και θρησκεύματος. Αλλ" η ίδρυσις δημοσίων σχολείων εν Μουσουλμανικαίς κοινότησι και συνοικισμοίς επί τη βάσει των κειμένων νόμων και ο διορισμός εν αυτοίς των μόνων εχόντων τα προσόντα κατά τας κειμένας διατάξεις Ελλήνων διδασκάλων, δεν θα ήτο εξυπηρετικός του σκοπού τούτου, διότι ενώ ο Έλλην διδάσκαλος Θα ήτο ολως ακατάλληλος διά την διδασκαλίαν της ιδίας θρησκείας και γλώσσης εις μουσουλμανόπαιδας, απαραιτήτων στοιχείων της μορφώσεως αυτών προς τη επισήμω γλώσση του Κράτους και τη άλλη γενική μορφώσει, θα προυκάλει έξ έτέρου αμέσως την δυσπιστίαν της μουσουλμανικής κοινωνίας προς το τοιούτον δημόσιον σχολείον και προς αυτόν και δεν θα έπετυγχανεν ούτω την μεταξύ των μαθητών και αυτού ψυχικήν επαφήν, ήτις αποτελεί την ουσιωδεστάτην προϋπόθεσιν προς επιτυχίαν της μορφωτικής αυτού αποστολής Επιβάλλεται επομένως να μορφωθώσι και ειδικοί διδάσκαλοι διά τα μουσουλμανικά σχολεία έξ αυτών των Μουσουλμάνων, απηλλαγμένοι των μειονεκτημάτων τούτων.

Διά την μόρφωσιν και παρασκευήν του τοιούτου διδακτικού προσωπικού εκ Μουσουλμάνων, συμφέρον έχει, φρονούμεν, η πολιτεία να μεριμνήση αυτή δι' ιδίων μέσων, διότι, ενώ εξ ενός θα εξασφαλίση την έμπιστοσύνην της μουσουλμανικής εθνότητος προς το δημόσιον σχολείον, ου θα προΐσταται Μουσουλμάνος διδάσκαλος, εξ έτέρου θα επιτύχη να προσαρμόση τον Μουσουλμάνον διδάσκαλον ψυχικώς προς το Ελληνικόν περιβάλλον, εντός του όποιου ζη και να τον καταστήση ούτω κατάλληλον όργανον, αν μη προς διάπλασιν καθαρώς Ελληνικού εθνικού χαρακτήρος των Μουσουλμανοπαίδων, όμως ασφαλώς ικανόν να προσδώση εις αυτούς την συνείδησιν του καθήκοντος των ως Ελλήνων πολιτών" Βλ. "Αιτιολογική

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/31.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

αγροτικών Διδασκαλείων (νόμος 2249). Οι νόμοι όμως αυτοί δεν εφαρμόστηκαν.66

11. Γιά την αντιμετώπιση των εκπαιδευτικών αναγκών που δημιούργησε η εγκατάσταση στην Ελλάδα των προσφύγων, με το νομοθετικό διάταγμα της 27 Ιουλίου 192367 καταργήθηκαν οι διατάξεις για τη λειτουργία προσαρτημένων τάξεων και ιδρύθηκαν 7 μονοτάξια Διδασκαλεία. Σ' αυτά εγγράφονταν ως υπότροφοι του κράτους, ύστερα από εισιτήριες εξετάσεις, απόφοιτοι Γυμνασίου η Πρακτικού Λυκείου, ηλικίας μέχρι 25 ετών, και διδάσκονταν για ένα χρόνο Φιλοσοφικά, Παιδαγωγικά, Τεχνικά και Πρακτικά μαθήματα. Τα μονοτάξια Διδασκαλεία λειτούργησαν ως το 1929, όποτε καταργήθηκαν με το νόμο 4368.

12. Από το σχολικό έτος 1923-1924, με το νομοθετικό διάταγμα της 11 Οκτωβρίου,68 το Μαράσλειο Διδασκαλείο μετατράπηκε πάλι σε τετρατάξιο και προσαρτήθηκε στην Παιδαγωγική Ακαδημία ως πρότυπο της με διευθυντή του τον Αλέξανδρο Δελμούζο.

Η μετατροπή αυτή δεν πρόφτασε να ολοκληρωθεί, γιατί στο μεταξύ δημοσιεύτηκε ο νομός 3182/1924,69 σύμφωνα με τον οποίο -και παράλληλα προς τα λειτουργούντα τριτάξια και μονοτάξια- ιδρύονται πολυτάξια (πεντατάξια - εξατάξια) Διδασκαλεία. Στα πεντατάξια -που λειτουργούσαν σε περιφέρειες που υπήρχαν Ελληνικά σχολεία- γίνονταν δεκτοί, ύστερα από εισιτήριες εξετάσεις, κάτοχοι απολυτηρίου Ελληνικού σχολείου, ενώ στα εξατάξια

"Έκθεσις εις το σχέδιον νόμου "περί ιδρύσεως υποδιδασκαλείου προς μόρφωσιν διδασκάλων διά τα στοιχειώδη Μουσουλμανικά σχολεία", στο ανέκδοτο Αρχείο της Βουλής του έτους 1918 (όπου υπάρχουν σε ανεξάρτητα φύλλα τα διάφορα νομοσχέδια).

66. Βλ. Γ79-80. Για το Διδασκαλείο για τη μόρφωση των καθηγητών της γαλλικής γλώσσης βλ. την "Αιτιολογική Έκθεση" του νομοσχεδίου στο ανέκδοτο 'Αρχείο της Βουλής του "έτους 1919 (σ. 1-3 του φυλλαδίου), καθώς και το άρθρο του Π. Καλονάρου "Οι καθηγηταί της γαλλικής", Δελτίον Ομοσπονδίας Λειτουργών Μέσης Εκπαιδεύσεως, έτ. θ', Περίοδος Δ', Ιανουάριος 1934, αρ. φύλλου 87, σ. 261-267

67. Βλ. Γ88. Για το έργο των μονοτάξιων Διδασκαλείων βλ. τις εργασίες: Ιωάννης Ν. Σκουτερόπουλος, ό.π. [υποσημ. 56]' Ν. Καραχρίστος, Η κοινωνία μας και οι διδάσκαλοι της. Επετηρίς του Μονοταξίου Διδασκαλείου Σερρών, Θεσσαλονίκη 1924· Μιχαήλ Παν. Μιχαλοπούλου, Το Μονοτάξιον Διδασκαλείον Σπάρτης και η δημοδιδασκαλική μόρφωσις, Αθήνα [1927].

68. Βλ. Γ89. Για τον τρόπο που λειτούργησε κατά την περίοδο αυτή το Μαράσλειο Διδασκαλείο βλ. A.II. Δελμούζος, Οι πρώτες προσπάθειες στο Μαράσλειο 1923-1926, Αθήνα 1929. Βέβαια, η περίοδος αυτή είναι γνωστή και ως "Μαρασλειακά", τα οποία όμως είναι έξω από το αντικείμενο αυτής της εργασίας.

69. Βλ. Γ91.

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/32.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

που λειτουργούσαν σε περιφέρειες που ίσχυε το καθεστώς εξατάξιο Δημοτικό και εξατάξιο Γυμνάσιο (δηλ. στη Μακεδονία, Κρήτη και νησιά Αιγαίου) - γίνονταν δεκτοί, ύστερα από εισιτήριες εξετάσεις, κάτοχοι απολυτηρίου πλήρους (εξαταξίου) Δημοτικού σχολείου.

Κατά την "Εισηγητική Έκθεση" του σχετικού νομοσχεδίου:

"Η βάσις του νομοσχεδίου τούτου είναι διπλή· αφ' ενός εισάγονται εις τα πολυτάξια Διδασκαλεία τελειόφοιτοι του πλήρους δημοτικού σχολείου η του Ελληνικού σχολείου και ορίζεται η φοίτησις εις εξαετή και πενταετή.

Αφ' ετέρου ιδρύεται δι' έκαστον Διδασκαλείον Οικοτροφείον δι' ολους τους μαθητάς και εφ' όσον τούτο προσκόπτει εις ανυπέρβλητους δυσκολίας γίνονται όλοι οι μαθηταί υπότροφοι του κράτους.

Και η μεν πολυετής φοίτησις είναι επιβεβλημένον να καθορισθή διά τους επόμενους λόγους:

Πρώτον: Εφόσον οι μέλλοντες να εισέλθουν εις τα Διδασκαλεία θα άγουν το 13 η 14 έτος της ηλικίας των, είναι πολύ ευκολώτερον, επειδή παραλαμβάνονται εις τόσον τρυφεράν ηλικίαν, να διαπλασθούν καταλλήλως ζώντες επί σειράν ετών μέσα εις την κατάλληλον σχολικήν ατμόσφαιραν και να αγαπήσουν το μέλλον επάγγελμα των.

Δεύτερον: Είναι εκτός πάσης αμφιβολίας ότι με την εξαετή φοίτησιν θα κατορθωθή ώστε οι τρόφιμοι των Διδασκαλείων όχι μόνον να καταρτισθούν ειδικώς εις τα παιδαγωγικά αλλ" και να λάβουν και την κατάλληλον γενικήν ανθρωπιστικήν μόρφωσιν άνευ της οποίας δεν είναι δυνατόν να ανταποκριθούν εις το βαρύ έργον της διαπαιδαγωγήσεως και μορφώσεως του Ελληνικού Λαού.

Την τοιαύτην δε γενικήν μόρφωσιν θα λάβουν πολύ καλλίτερον εις τα Διδασκαλεία, παρά -όπως γίνεται σήμερον- εις τα Γυμνάσια, τα οποία είναι σχολεία άλλου τύπου και έχουν πολύ διαφορετικόν σκοπόν.

Τρίτον'. Τέλος με την πολυετή φοίτησιν θα θεραπευθή ακόμη και μία επίσης σπουδαία ανάγκη' η ανάγκη της πρακτικής μορφώσεως των μελλόντων διδασκάλων, διότι, υπάρχει το ανάλογον χρονικόν διάστημα, κατά το οποίον είναι δυνατόν όχι μόνον να διδαχθούν οι τρόφιμοι των Διδασκαλείων θεωρητικώς διάφορα πρακτικά και χειροτεχνικά μαθήματα, αλλά και να ασκηθούν επαρκώς εις ταύτα, ώστε εξερχόμενοι από τα Διδασκαλεία να είναι εις θέσιν και την προσοχήν του Ελληνικού Λαού να κατευθύνουν προς τους πλουτοπαραγωγικούς κλάδους και τα απαραίτητα στοιχεία να του μεταδώσουν.

Σκοπός δε της ιδρύσεως οικοτροφείων και της παροχής υποτροφιών είναι η προσέλευσις επαρκούς αριθμού καλών μαθητών διά τα Διδασκαλεία.

Παρατηρείται κατά τα τελευταία έτη ότι οι προσερχόμενοι εις τα σήμερον λειτουργούντα τριτάξια Διδασκαλεία όχι μόνον είναι ελάχιστοι, αλλά και ποιοτικώς καθυστερημένοι και ήτο τούτο άλλως τε φυσικόν εφόσον ζώμεν εις εποχήν

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/33.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

κατά την οποίαν ο μεν βίος έχει γίνει πολυδάπανος, επιδιώκεται δε από όλους το εύκολον κέρδος".69α

Έτσι από το 1924 λειτουργούσαν τέσσερις τύποι Διδασκαλείων,70 μονοτάξια, τριτάξια, πεντατάξια, εξατάξια. "Ως το τέλος της περιόδου που μας απασχολεί λειτούργησαν 25 Διδασκαλεία Δημοτικής Εκπαιδεύσεως: 7 μονοτάξια (μικτά), 8 τριτάξια (3 δημόσια μικτά και 5 θηλέων αναγνωρισμένα - 4 της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και 1 του Δήμου Πειραιώς), 3 πεντατάξια (μικτά) και 7 εξατάξια (5 μικτά και 2 θηλέων).

13. Τέλος, με το νόμο 4368/1929 τα μονοτάξια Διδασκαλεία καταργήθηκαν και όλα τα πολυτάξια μεταρρυθμίστηκαν σε πεντατάξια και λειτούργησαν ως το 1933, οπότε με το νόμο 5802 καταργήθηκαν και αντί γι' αυτά ιδρύθηκαν οι Παιδαγωγικές Ακαδημίες.

β'. Διδασκαλεία θηλέων

14. Η εκπαίδευση της δασκάλας τα πρώτα χρόνια της περιόδου που μας απασχολεί είναι συνδεδεμένη άμεσα με την όλη "μέση" εκπαίδευση των κοριτσιών.71 Πάντως ως την εποχή που άρχισε να λειτουργεί το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, διάφορα ιδιωτικά εκπαιδευτήρια (όπως το "Φιλελληνικον Παιδαγωγείον" του Hildner στη Σύρο, το Παρθεναγωγείο Hill στην Αθήνα, το αντίστοιχο της Volmerange στο Ναύπλιο, το Ελληνικό σχολείο θηλέων του δήμου Ερμουπόλεως στη Σύρο) προετοίμαζαν μαθήτριες για δασκάλες·, μάλιστα σε ορισμένα από αυτά (Hill, Volmerange) η Κυβέρνηση έστελνε υπότροφες μαθήτριες με σκοπό να ετοιμαστούν για το έργο της δασκάλας.

Οπωσδήποτε όμως η εκπαίδευση της δασκάλας τα πρώτα χρόνια ήταν εντελώς στοιχειώδης. "Οι ενδιαφερόμενες έδιναν εξετάσεις σε ειδική επιτροπή στο δημόσιο Διδασκαλείο απ' οπού έπαιρναν πτυχίο δασκάλας A', Β' και Γ' βαθμού. Επειδή όμως την εποχή αυτή δεν υπήρχαν πολλές μορφωμένες κοπέλες, συχνά έπαιρναν πτυχίο δασκάλας μικρά κορίτσια, που δεν είχαν ξεπεράσει την παιδική ηλικία. Το γεγονός αυτό ανάγκασε το Υπουργείο να καθορίσει με το διάταγμα της 10/22 1835 ότι αποφασίστηκε "να διορισθή ο ελάχιστος όρος της απαιτουμένης ηλικίας διά το επάγγελμα των διδασκαλισσών εις 15 έτη"".72

69α. "Εισηγητική έκθεσις επί του σχεδίου νόμου "περί ιδρύσεως και λειτουργίας πολυταξίων Διδασκαλείων", Αρχείο της Βουλής, του (.- τους 1924. Πβ. και Ι. Σ. Λιμπερόπρυλος, Η εκπαιδευτική πολιτική της πρώτης δημοκρατικής Κυβερνήσεως, Αθήνα 1925, σ. 14-18.

70. Υπήρχαν επιπλέον τα Ιεροδιδασκαλεία, για τα οποία βλ. παρακάτω: Δ3,6.

71. Για το θέμα αυτό βλ. λεπτομέρειες στη μελέτη της Σ. Ζιώγου, ό.π. [υποσημ. 9].

72. Σ. Ζιώγου, ό.π. [υποσημ. 9], σ. 68.

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/34.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

15. Από το 1837, που άρχισε να λειτουργεί το Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας -το οποίο στη συνέχεια και για πολλά χρόνια μονοπώλησε την εκπαίδευση των γυναικών δασκάλων- αρχίζει και η προσπάθεια να αντιμετωπιστούν οι ανάγκες της χώρας σε διδακτικό προσωπικό.

Η διάρκεια των σπουδών στο "ανώτερον σχολείον" -όπως λεγόταν τα πρώτα χρόνια-ήταν 2 χρόνια (1837-1839), το 1840 έγιναν 3 και με τον πρώτο επίσημο κανονισμό του "εν Αθήναις Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας" του 1842 η φοίτηση διαρκεί 4 χρόνια. Με τον επόμενο κανονισμό του 1851 η διάρκεια της φοίτησης αυξάνεται από 4 σε 5 χρόνια, και αυτή η διάρκεια των σπουδών παραμένει η 'ίδια ως το 1882.

Στο μεταξύ, με το διάταγμα της 13 Οκτωβρίου 186173 το Παρθεναγωγείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αναγνωρίζεται επίσημα ως Διδασκαλείο θηλέων. Για την απόκτηση διπλώματος δασκάλας γίνονταν εξετάσεις από επιτροπή που αποτελούνταν από τους καθηγητές της τελευταίας τάξης του σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας με πρόεδρο τον Διευθυντή του Διδασκαλείου αρρένων. Η κατάργηση όμως του Διδασκαλείου αρρένων το 1864 είχε ως συνέπεια, κατά την άποψη του τότε υπουργού Παιδείας Κ, Λομβαρδού, και την κατάργηση του αντίστοιχου των θηλέων, και έτσι επαναφέρθηκε το προηγούμενο σύστημα της εξετάσης από ειδική επιτροπή. Αλλά με το διάταγμα της 11 Μαΐου 186774 το Παρθεναγωγείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αναγνωρίστηκε και πάλι ως "Διδασκαλείον διδασκαλισσών". Λίγο αργότερα, με υπουργική απόφαση της 3 Ιουλίου 1879 αναγνωρίζεται "το εν Κωνσταντινουπόλει Ζάππειον Παρθεναγωγείον ως ισοβάθμιον τω εν Αθήναις Αρσακείω Διδασκαλείω".75

16. Επειδή όμως η εκπαίδευση της δασκάλας ήταν υποβαθμισμένη, το Υπουργείο Παιδείας με το διάταγμα της 24 Απριλίου 188176 επεμβαίνει στη λειτουργία του σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας: Καθορίζει το σκοπό του Διδασκαλείου και τα παιδαγωγικά μαθήματα που πρέπει να διδάσκονται οι υποψήφιες δασκάλες, παράλληλα αναγνωρίζει ως Διδασκαλεία του Κράτους

73. Βλ. Γ6.

74. Βλ. Γ7.

75. Βλ. Γ14. Σύμφωνα με τον Κανονισμό του 1879, το Ζάππειο Παρθεναγωγείο περιλάμβανε Νηπιαγωγείο, Σχολείο με τέσσερις τάξεις και Γυμνάσιο με πέντε τάξεις, στο οποίο διδάσκονταν και τα ειδικά μαθήματα του Διδασκαλείου. Με τη νέα διάρθρωση του 1885, το τμήμα της κατώτερης εκπαίδευσης περιλάμβανε Νηπιαγωγείο, Σχολείο με πέντε τάξεις και Ιδιαίτερο "επαγγελματικό τμήμα" με μία τάξη" το τμήμα της Μέσης Εκπαίδευσης περιλάμβανε Γυμνάσιο με τέσσερις τάξεις και το τμήμα για την εκπαίδευση "διδασκαλισσών" Διδασκαλείο με δύο τάξεις. Βλ. και Σ. Ζιώγου, ό.π. [υποσημ. 9], σ. 256-257.

76. Βλ. Γι7.

Σελ. 34
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 15
    17_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

    μα στα Επτάνησα17 και εφαρμόστηκε εκείνο που ίσχυε στην υπόλοιπη Ελλάδα. Μάλιστα σε δύο έγγραφα του Υπουργείου Παιδείας18 είναι εμφανής "η προσήλωση στις αρχές που αποτελούν πια τα μόνιμα χαρακτηριστικά του συστήματος: Επιμονή στην ομοιομορφία· υποτίμηση της "τεχνικής η επιστημονικής" και της εμπορικής εκπαίδευσης· αδιαφορία για τις ξένες γλώσσες· προσήλωση στις κλασικές σπουδές".19 β') Με διάταγμα της 31 Αυγούστου 188120 η όλη διάρθρωση της Εκπαίδευσης επεκτάθηκε και στις προσαρτηθείσες περιοχές της Θεσσαλίας και Άρτας, γ') Με διάταγμα της 19 Αυγούστου 1914 και τους νόμους 402/1914 και 1067/1917Ζ1 τα σχολεία των Νέων Χωρών του κράτους διατήρησαν τη μορφή που είχαν ως τότε: Στην Ήπειρο και Σάμο τα σχολεία ήταν όπως στην παλαιά Ελλάδα, στη Μακεδονία, Κρήτη, Μυτιλήνη υπήρχαν εξατάξια Γυμνάσια (στα οποία εγγράφονταν μαθητές απόφοιτοι εξατάξιου δημοτικού σχολείου), στη Χίο πεντατάξια Γυμνάσια (όπου εγγράφονταν κάτοχοι απολυτηρίου εξατάξιου δημοτικού σχολείου)' παράλληλα υπήρχαν και τα Ημιγυμνάσια, που αποτελούνταν συνήθως από 3 η και περισσότερες τάξεις εξατάξιου η πεντατάξιου Γυμνασίου, και τα όμοιά τους γυμνασιακά η ανώτερα παρθεναγωγεία, στα οποία φοιτούσαν κορίτσια και των οποίων το πρόγραμμα περιείχε και μερικά πρακτικά μαθήματα (κυρίως περιελάμβαναν τις 3 πρώτες τάξεις εξατάξιου Γυμνασίου), δ') Με διάταγμα της 28 Μαΐου 191622 επεκτάθηκαν οι ως τότε ισχύουσες διατάξεις και στη Βόρεια Ήπειρο.

    4. Αυτή, βέβαια, η δημιουργία του μοναδικού δικτύου της γενικής εκπαίδευσης δεν ικανοποιούσε τις κοινωνικές απαιτήσεις και δεν ανταποκρινόταν προς τις διαγραφόμενες οικονομικές συνθήκες του νεοελληνικού κράτους. Έτσι έγιναν κατά καιρούς ορισμένες ρυθμίσεις που προσπάθησαν -μέσα στα επικρατούντα τότε πλαίσια-να δημιουργήσουν μιαν άλλη διέξοδο στη μονολιθικότητα

    17. Σύμφωνα με το νόμο του 1857 η διάρθρωση της Εκπαίδευσης στα Επτάνησα ήταν η ακόλουθη: Προκαταρκτικό ( = δημοτικό) σχολείο, Λύκειο (ένα σε κάθε νησί), Γυμνάσιο (ενα στην Κέρκυρα), Ακαδημία, επίσης Ιεροσπουδαστήριο. Περισσότερες λεπτομέρειες βλ. στο κείμενο του νόμου που είναι δημοσιευμένος στην Εφημερίδα των Φιλομαθών, έτ. IB', αρ. 533,1 Αυγούστου 1864, σ. 441-445.

    18. Βλ. A20-21.

    19. Α. Δημαρας, ο.π. [υποσημ. 15], σ. λη'.

    20. Βλ. Α41.

    21. Βλ. Α98 και 110. Πβ. και Β. διάταγμα της 17 Φεβρουαρίου 1915 "περί κωδικοποιήσεως εις εν ενιαίον κείμενον νόμου των διατάξεων του νόμου 402 και του διά τούτου κυρωθέντος Β. Δ. της 19 Αυγούστου 1914" (ΕτΚ, αρ. 79, τχ. Α'/23 Φεβρουαρίου) και το νόμο 1Ο67 της 18 Νοεμβρίου 1917 "περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως του νόμου 402 "περί του προσωπικού των σχολείων της δημοτικής και μέσης εκπαιδεύσεως των νέων χωρών" (ΕτΚ, αρ. 268, τχ. Α'/21 Νοεμβρίου 1917).

    22. Βλ. Α104.