Συγγραφέας:Αντωνίου, Δαυίδ
 
Τίτλος:Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:17
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:759
 
Αριθμός τόμων:1ος από 3 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1833-1929
 
Περίληψη:Στο τρίτομο αυτό βιβλίο, που καλύπτει την περίοδο 1833-1929, ο συγγραφέας έχει συγκεντρώσει τους ιδρυτικούς νόμους των διαφόρων τύπων σχολείων, δημόσιων η αναγνωρισμένων, του εκάστοτε ελεύθερου ελλαδικού χώρου (χωρίς τις κατά καιρούς τροποποιήσεις τους, εκτός από ορισμένες αναγκαίες εξαιρέσεις), τα προγράμματα διδασκαλίας που ίσχυσαν σε όλη αυτήν την περίοδο και εγκυκλίους που έχουν σχέση με τη διδασκαλία μαθημάτων. Η όλη εργασία είναι διαρθρωμένη ως εξής: Προηγείται μία εισαγωγή που αναφέρεται στην οργάνωση και δομή της Μέσης Εκπαίδευσης κατά την περίοδο 1833-1929 και ακολουθεί το κύριο σώμα της εργασίας, χωρισμένο σε δύο μέρη: Στο πρώτο –που επιγράφεται «Τα Κείμενα»– παρατίθεται αριθμημένο το υλικό κατά κεφάλαια, ανάλογα με τον τύπο του σχολείου και σε χρονολογική σειρά. Το δεύτερο –με τίτλο «Η Ανάγνωση», χωρισμένο στα ίδια, όπως το πρώτο, κεφάλαια– περιλαμβάνει αναλυτικούς και συγκριτικούς πίνακες των ωρολογίων προγραμμάτων και μια σύντομη Επισκόπηση των Κειμένων και των Πινάκων. Τέλος, παρατίθεται απόλυτος χρονολογικός πίνακας όλων των Κειμένων, ώστε να υπάρχει η δυνατότητα να παρακολουθείται συστηματικά η διαμόρφωση και εξέλιξη των σχολείων της Μέσης Εκπαίδευσης.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.04 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 30-49 από: 766
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/30.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Τέτοιες τάξεις -που σύμφωνα με το διάταγμα της 6 Οκτωβρίου 191462 μπορούσαν να προσαρτηθούν σε όλα τα Διδασκαλεία αρρένων- λειτούργησαν στο Διδασκαλείο αρρένων Αθηνών από το 1914 μέχρι το 1923, καθώς και σε άλλα Διδασκαλεία κατά διαστήματα.63 Συνεπώς ελέγχεται ως λανθασμένη η πληροφορία του Λέφα ότι "εις ουδέν όμως των διδασκαλείων ελειτούργησε τοιαύτη τάξις".64

9. το 1919 με το νόμο 1627 προβλέφθηκε η ίδρυση τριτάξιων Υποδιδασκαλείων για τη μόρφωση διδακτικού προσωπικού των μουσουλμανικών σχολείων, ρύθμιση που επαναλήφθηκε και το 1924 με το νόμο 3179. Τέτοια όμως Υποδιδασκαλεία δεν λειτούργησαν.65

10. Το 1920 νομοθετήθηκε η ίδρυση τετρατάξιου Διδασκαλείου για τη μόρφωση καθηγητών της γαλλικής γλώσσας (νόμος 2246) και πεντατάξιων

62. Βλ. Γ61.

63. Βλ. σχετικές πληροφορίες στα Ιωάννης Ν. Σκουτερόπουλος, ο.π. [υποσημ. 56], σ. 8· Κων. Ι. Κίτσος - Χαρ. Δ. Μαρινόπουλος, Ιστορία του Διδασκαλείου Πελοποννήσου και της Παιδαγωγικής Ακαδημίας Τριπόλεως (1880-1970), Αθήνα 1970, σ 83· Αρχείο Μαρασλείου Διδασκαλείου (Βιβλίο Πράξεων, Γενικός Έλεγχος κτλ.).

64. Χρ. Λέφας, ο.π. [υποσημ. 4.8], σ. 238.

65. Βλ. Γ75. Όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά στην "Αιτιολογική Έκθεση" του σχετικού νομοσχεδίου του 1919, "Είνε πρόδηλον το καθήκον της πολιτείας όπως μεριμνήση περί της έξυψώσεως του πνευματικού επιπέδου πασών των τάξεων του λαού άνευ διακρίσεως φυλής και θρησκεύματος. Αλλ" η ίδρυσις δημοσίων σχολείων εν Μουσουλμανικαίς κοινότησι και συνοικισμοίς επί τη βάσει των κειμένων νόμων και ο διορισμός εν αυτοίς των μόνων εχόντων τα προσόντα κατά τας κειμένας διατάξεις Ελλήνων διδασκάλων, δεν θα ήτο εξυπηρετικός του σκοπού τούτου, διότι ενώ ο Έλλην διδάσκαλος Θα ήτο ολως ακατάλληλος διά την διδασκαλίαν της ιδίας θρησκείας και γλώσσης εις μουσουλμανόπαιδας, απαραιτήτων στοιχείων της μορφώσεως αυτών προς τη επισήμω γλώσση του Κράτους και τη άλλη γενική μορφώσει, θα προυκάλει έξ έτέρου αμέσως την δυσπιστίαν της μουσουλμανικής κοινωνίας προς το τοιούτον δημόσιον σχολείον και προς αυτόν και δεν θα έπετυγχανεν ούτω την μεταξύ των μαθητών και αυτού ψυχικήν επαφήν, ήτις αποτελεί την ουσιωδεστάτην προϋπόθεσιν προς επιτυχίαν της μορφωτικής αυτού αποστολής Επιβάλλεται επομένως να μορφωθώσι και ειδικοί διδάσκαλοι διά τα μουσουλμανικά σχολεία έξ αυτών των Μουσουλμάνων, απηλλαγμένοι των μειονεκτημάτων τούτων.

Διά την μόρφωσιν και παρασκευήν του τοιούτου διδακτικού προσωπικού εκ Μουσουλμάνων, συμφέρον έχει, φρονούμεν, η πολιτεία να μεριμνήση αυτή δι' ιδίων μέσων, διότι, ενώ εξ ενός θα εξασφαλίση την έμπιστοσύνην της μουσουλμανικής εθνότητος προς το δημόσιον σχολείον, ου θα προΐσταται Μουσουλμάνος διδάσκαλος, εξ έτέρου θα επιτύχη να προσαρμόση τον Μουσουλμάνον διδάσκαλον ψυχικώς προς το Ελληνικόν περιβάλλον, εντός του όποιου ζη και να τον καταστήση ούτω κατάλληλον όργανον, αν μη προς διάπλασιν καθαρώς Ελληνικού εθνικού χαρακτήρος των Μουσουλμανοπαίδων, όμως ασφαλώς ικανόν να προσδώση εις αυτούς την συνείδησιν του καθήκοντος των ως Ελλήνων πολιτών" Βλ. "Αιτιολογική

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/31.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

αγροτικών Διδασκαλείων (νόμος 2249). Οι νόμοι όμως αυτοί δεν εφαρμόστηκαν.66

11. Γιά την αντιμετώπιση των εκπαιδευτικών αναγκών που δημιούργησε η εγκατάσταση στην Ελλάδα των προσφύγων, με το νομοθετικό διάταγμα της 27 Ιουλίου 192367 καταργήθηκαν οι διατάξεις για τη λειτουργία προσαρτημένων τάξεων και ιδρύθηκαν 7 μονοτάξια Διδασκαλεία. Σ' αυτά εγγράφονταν ως υπότροφοι του κράτους, ύστερα από εισιτήριες εξετάσεις, απόφοιτοι Γυμνασίου η Πρακτικού Λυκείου, ηλικίας μέχρι 25 ετών, και διδάσκονταν για ένα χρόνο Φιλοσοφικά, Παιδαγωγικά, Τεχνικά και Πρακτικά μαθήματα. Τα μονοτάξια Διδασκαλεία λειτούργησαν ως το 1929, όποτε καταργήθηκαν με το νόμο 4368.

12. Από το σχολικό έτος 1923-1924, με το νομοθετικό διάταγμα της 11 Οκτωβρίου,68 το Μαράσλειο Διδασκαλείο μετατράπηκε πάλι σε τετρατάξιο και προσαρτήθηκε στην Παιδαγωγική Ακαδημία ως πρότυπο της με διευθυντή του τον Αλέξανδρο Δελμούζο.

Η μετατροπή αυτή δεν πρόφτασε να ολοκληρωθεί, γιατί στο μεταξύ δημοσιεύτηκε ο νομός 3182/1924,69 σύμφωνα με τον οποίο -και παράλληλα προς τα λειτουργούντα τριτάξια και μονοτάξια- ιδρύονται πολυτάξια (πεντατάξια - εξατάξια) Διδασκαλεία. Στα πεντατάξια -που λειτουργούσαν σε περιφέρειες που υπήρχαν Ελληνικά σχολεία- γίνονταν δεκτοί, ύστερα από εισιτήριες εξετάσεις, κάτοχοι απολυτηρίου Ελληνικού σχολείου, ενώ στα εξατάξια

"Έκθεσις εις το σχέδιον νόμου "περί ιδρύσεως υποδιδασκαλείου προς μόρφωσιν διδασκάλων διά τα στοιχειώδη Μουσουλμανικά σχολεία", στο ανέκδοτο Αρχείο της Βουλής του έτους 1918 (όπου υπάρχουν σε ανεξάρτητα φύλλα τα διάφορα νομοσχέδια).

66. Βλ. Γ79-80. Για το Διδασκαλείο για τη μόρφωση των καθηγητών της γαλλικής γλώσσης βλ. την "Αιτιολογική Έκθεση" του νομοσχεδίου στο ανέκδοτο 'Αρχείο της Βουλής του "έτους 1919 (σ. 1-3 του φυλλαδίου), καθώς και το άρθρο του Π. Καλονάρου "Οι καθηγηταί της γαλλικής", Δελτίον Ομοσπονδίας Λειτουργών Μέσης Εκπαιδεύσεως, έτ. θ', Περίοδος Δ', Ιανουάριος 1934, αρ. φύλλου 87, σ. 261-267

67. Βλ. Γ88. Για το έργο των μονοτάξιων Διδασκαλείων βλ. τις εργασίες: Ιωάννης Ν. Σκουτερόπουλος, ό.π. [υποσημ. 56]' Ν. Καραχρίστος, Η κοινωνία μας και οι διδάσκαλοι της. Επετηρίς του Μονοταξίου Διδασκαλείου Σερρών, Θεσσαλονίκη 1924· Μιχαήλ Παν. Μιχαλοπούλου, Το Μονοτάξιον Διδασκαλείον Σπάρτης και η δημοδιδασκαλική μόρφωσις, Αθήνα [1927].

68. Βλ. Γ89. Για τον τρόπο που λειτούργησε κατά την περίοδο αυτή το Μαράσλειο Διδασκαλείο βλ. A.II. Δελμούζος, Οι πρώτες προσπάθειες στο Μαράσλειο 1923-1926, Αθήνα 1929. Βέβαια, η περίοδος αυτή είναι γνωστή και ως "Μαρασλειακά", τα οποία όμως είναι έξω από το αντικείμενο αυτής της εργασίας.

69. Βλ. Γ91.

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/32.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

που λειτουργούσαν σε περιφέρειες που ίσχυε το καθεστώς εξατάξιο Δημοτικό και εξατάξιο Γυμνάσιο (δηλ. στη Μακεδονία, Κρήτη και νησιά Αιγαίου) - γίνονταν δεκτοί, ύστερα από εισιτήριες εξετάσεις, κάτοχοι απολυτηρίου πλήρους (εξαταξίου) Δημοτικού σχολείου.

Κατά την "Εισηγητική Έκθεση" του σχετικού νομοσχεδίου:

"Η βάσις του νομοσχεδίου τούτου είναι διπλή· αφ' ενός εισάγονται εις τα πολυτάξια Διδασκαλεία τελειόφοιτοι του πλήρους δημοτικού σχολείου η του Ελληνικού σχολείου και ορίζεται η φοίτησις εις εξαετή και πενταετή.

Αφ' ετέρου ιδρύεται δι' έκαστον Διδασκαλείον Οικοτροφείον δι' ολους τους μαθητάς και εφ' όσον τούτο προσκόπτει εις ανυπέρβλητους δυσκολίας γίνονται όλοι οι μαθηταί υπότροφοι του κράτους.

Και η μεν πολυετής φοίτησις είναι επιβεβλημένον να καθορισθή διά τους επόμενους λόγους:

Πρώτον: Εφόσον οι μέλλοντες να εισέλθουν εις τα Διδασκαλεία θα άγουν το 13 η 14 έτος της ηλικίας των, είναι πολύ ευκολώτερον, επειδή παραλαμβάνονται εις τόσον τρυφεράν ηλικίαν, να διαπλασθούν καταλλήλως ζώντες επί σειράν ετών μέσα εις την κατάλληλον σχολικήν ατμόσφαιραν και να αγαπήσουν το μέλλον επάγγελμα των.

Δεύτερον: Είναι εκτός πάσης αμφιβολίας ότι με την εξαετή φοίτησιν θα κατορθωθή ώστε οι τρόφιμοι των Διδασκαλείων όχι μόνον να καταρτισθούν ειδικώς εις τα παιδαγωγικά αλλ" και να λάβουν και την κατάλληλον γενικήν ανθρωπιστικήν μόρφωσιν άνευ της οποίας δεν είναι δυνατόν να ανταποκριθούν εις το βαρύ έργον της διαπαιδαγωγήσεως και μορφώσεως του Ελληνικού Λαού.

Την τοιαύτην δε γενικήν μόρφωσιν θα λάβουν πολύ καλλίτερον εις τα Διδασκαλεία, παρά -όπως γίνεται σήμερον- εις τα Γυμνάσια, τα οποία είναι σχολεία άλλου τύπου και έχουν πολύ διαφορετικόν σκοπόν.

Τρίτον'. Τέλος με την πολυετή φοίτησιν θα θεραπευθή ακόμη και μία επίσης σπουδαία ανάγκη' η ανάγκη της πρακτικής μορφώσεως των μελλόντων διδασκάλων, διότι, υπάρχει το ανάλογον χρονικόν διάστημα, κατά το οποίον είναι δυνατόν όχι μόνον να διδαχθούν οι τρόφιμοι των Διδασκαλείων θεωρητικώς διάφορα πρακτικά και χειροτεχνικά μαθήματα, αλλά και να ασκηθούν επαρκώς εις ταύτα, ώστε εξερχόμενοι από τα Διδασκαλεία να είναι εις θέσιν και την προσοχήν του Ελληνικού Λαού να κατευθύνουν προς τους πλουτοπαραγωγικούς κλάδους και τα απαραίτητα στοιχεία να του μεταδώσουν.

Σκοπός δε της ιδρύσεως οικοτροφείων και της παροχής υποτροφιών είναι η προσέλευσις επαρκούς αριθμού καλών μαθητών διά τα Διδασκαλεία.

Παρατηρείται κατά τα τελευταία έτη ότι οι προσερχόμενοι εις τα σήμερον λειτουργούντα τριτάξια Διδασκαλεία όχι μόνον είναι ελάχιστοι, αλλά και ποιοτικώς καθυστερημένοι και ήτο τούτο άλλως τε φυσικόν εφόσον ζώμεν εις εποχήν

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/33.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

κατά την οποίαν ο μεν βίος έχει γίνει πολυδάπανος, επιδιώκεται δε από όλους το εύκολον κέρδος".69α

Έτσι από το 1924 λειτουργούσαν τέσσερις τύποι Διδασκαλείων,70 μονοτάξια, τριτάξια, πεντατάξια, εξατάξια. "Ως το τέλος της περιόδου που μας απασχολεί λειτούργησαν 25 Διδασκαλεία Δημοτικής Εκπαιδεύσεως: 7 μονοτάξια (μικτά), 8 τριτάξια (3 δημόσια μικτά και 5 θηλέων αναγνωρισμένα - 4 της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και 1 του Δήμου Πειραιώς), 3 πεντατάξια (μικτά) και 7 εξατάξια (5 μικτά και 2 θηλέων).

13. Τέλος, με το νόμο 4368/1929 τα μονοτάξια Διδασκαλεία καταργήθηκαν και όλα τα πολυτάξια μεταρρυθμίστηκαν σε πεντατάξια και λειτούργησαν ως το 1933, οπότε με το νόμο 5802 καταργήθηκαν και αντί γι' αυτά ιδρύθηκαν οι Παιδαγωγικές Ακαδημίες.

β'. Διδασκαλεία θηλέων

14. Η εκπαίδευση της δασκάλας τα πρώτα χρόνια της περιόδου που μας απασχολεί είναι συνδεδεμένη άμεσα με την όλη "μέση" εκπαίδευση των κοριτσιών.71 Πάντως ως την εποχή που άρχισε να λειτουργεί το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, διάφορα ιδιωτικά εκπαιδευτήρια (όπως το "Φιλελληνικον Παιδαγωγείον" του Hildner στη Σύρο, το Παρθεναγωγείο Hill στην Αθήνα, το αντίστοιχο της Volmerange στο Ναύπλιο, το Ελληνικό σχολείο θηλέων του δήμου Ερμουπόλεως στη Σύρο) προετοίμαζαν μαθήτριες για δασκάλες·, μάλιστα σε ορισμένα από αυτά (Hill, Volmerange) η Κυβέρνηση έστελνε υπότροφες μαθήτριες με σκοπό να ετοιμαστούν για το έργο της δασκάλας.

Οπωσδήποτε όμως η εκπαίδευση της δασκάλας τα πρώτα χρόνια ήταν εντελώς στοιχειώδης. "Οι ενδιαφερόμενες έδιναν εξετάσεις σε ειδική επιτροπή στο δημόσιο Διδασκαλείο απ' οπού έπαιρναν πτυχίο δασκάλας A', Β' και Γ' βαθμού. Επειδή όμως την εποχή αυτή δεν υπήρχαν πολλές μορφωμένες κοπέλες, συχνά έπαιρναν πτυχίο δασκάλας μικρά κορίτσια, που δεν είχαν ξεπεράσει την παιδική ηλικία. Το γεγονός αυτό ανάγκασε το Υπουργείο να καθορίσει με το διάταγμα της 10/22 1835 ότι αποφασίστηκε "να διορισθή ο ελάχιστος όρος της απαιτουμένης ηλικίας διά το επάγγελμα των διδασκαλισσών εις 15 έτη"".72

69α. "Εισηγητική έκθεσις επί του σχεδίου νόμου "περί ιδρύσεως και λειτουργίας πολυταξίων Διδασκαλείων", Αρχείο της Βουλής, του (.- τους 1924. Πβ. και Ι. Σ. Λιμπερόπρυλος, Η εκπαιδευτική πολιτική της πρώτης δημοκρατικής Κυβερνήσεως, Αθήνα 1925, σ. 14-18.

70. Υπήρχαν επιπλέον τα Ιεροδιδασκαλεία, για τα οποία βλ. παρακάτω: Δ3,6.

71. Για το θέμα αυτό βλ. λεπτομέρειες στη μελέτη της Σ. Ζιώγου, ό.π. [υποσημ. 9].

72. Σ. Ζιώγου, ό.π. [υποσημ. 9], σ. 68.

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/34.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

15. Από το 1837, που άρχισε να λειτουργεί το Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας -το οποίο στη συνέχεια και για πολλά χρόνια μονοπώλησε την εκπαίδευση των γυναικών δασκάλων- αρχίζει και η προσπάθεια να αντιμετωπιστούν οι ανάγκες της χώρας σε διδακτικό προσωπικό.

Η διάρκεια των σπουδών στο "ανώτερον σχολείον" -όπως λεγόταν τα πρώτα χρόνια-ήταν 2 χρόνια (1837-1839), το 1840 έγιναν 3 και με τον πρώτο επίσημο κανονισμό του "εν Αθήναις Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας" του 1842 η φοίτηση διαρκεί 4 χρόνια. Με τον επόμενο κανονισμό του 1851 η διάρκεια της φοίτησης αυξάνεται από 4 σε 5 χρόνια, και αυτή η διάρκεια των σπουδών παραμένει η 'ίδια ως το 1882.

Στο μεταξύ, με το διάταγμα της 13 Οκτωβρίου 186173 το Παρθεναγωγείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αναγνωρίζεται επίσημα ως Διδασκαλείο θηλέων. Για την απόκτηση διπλώματος δασκάλας γίνονταν εξετάσεις από επιτροπή που αποτελούνταν από τους καθηγητές της τελευταίας τάξης του σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας με πρόεδρο τον Διευθυντή του Διδασκαλείου αρρένων. Η κατάργηση όμως του Διδασκαλείου αρρένων το 1864 είχε ως συνέπεια, κατά την άποψη του τότε υπουργού Παιδείας Κ, Λομβαρδού, και την κατάργηση του αντίστοιχου των θηλέων, και έτσι επαναφέρθηκε το προηγούμενο σύστημα της εξετάσης από ειδική επιτροπή. Αλλά με το διάταγμα της 11 Μαΐου 186774 το Παρθεναγωγείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αναγνωρίστηκε και πάλι ως "Διδασκαλείον διδασκαλισσών". Λίγο αργότερα, με υπουργική απόφαση της 3 Ιουλίου 1879 αναγνωρίζεται "το εν Κωνσταντινουπόλει Ζάππειον Παρθεναγωγείον ως ισοβάθμιον τω εν Αθήναις Αρσακείω Διδασκαλείω".75

16. Επειδή όμως η εκπαίδευση της δασκάλας ήταν υποβαθμισμένη, το Υπουργείο Παιδείας με το διάταγμα της 24 Απριλίου 188176 επεμβαίνει στη λειτουργία του σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας: Καθορίζει το σκοπό του Διδασκαλείου και τα παιδαγωγικά μαθήματα που πρέπει να διδάσκονται οι υποψήφιες δασκάλες, παράλληλα αναγνωρίζει ως Διδασκαλεία του Κράτους

73. Βλ. Γ6.

74. Βλ. Γ7.

75. Βλ. Γ14. Σύμφωνα με τον Κανονισμό του 1879, το Ζάππειο Παρθεναγωγείο περιλάμβανε Νηπιαγωγείο, Σχολείο με τέσσερις τάξεις και Γυμνάσιο με πέντε τάξεις, στο οποίο διδάσκονταν και τα ειδικά μαθήματα του Διδασκαλείου. Με τη νέα διάρθρωση του 1885, το τμήμα της κατώτερης εκπαίδευσης περιλάμβανε Νηπιαγωγείο, Σχολείο με πέντε τάξεις και Ιδιαίτερο "επαγγελματικό τμήμα" με μία τάξη" το τμήμα της Μέσης Εκπαίδευσης περιλάμβανε Γυμνάσιο με τέσσερις τάξεις και το τμήμα για την εκπαίδευση "διδασκαλισσών" Διδασκαλείο με δύο τάξεις. Βλ. και Σ. Ζιώγου, ό.π. [υποσημ. 9], σ. 256-257.

76. Βλ. Γι7.

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/35.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

τα σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στην Αθήνα και στην Κέρκυρα (το οποίο λειτουργούσε από το 1866 ως Ελληνικό σχολείο), ενώ υποχρεώνει τις μαθήτριες που ήθελαν να πάρουν μέρος στις εξετάσεις για το δίπλωμα της δασκάλας, να φοιτήσουν στις δύο τελευταίες τάξεις. Η ρύθμιση αυτή ανεστάλη για το 1882 με το διάταγμα της 17 Σεπτεμβρίου 1882,77 αλλά στη συνέχεια εφαρμόστηκε με υποχρεωτική φοίτηση στην Δ' και τελευταία τάξη του Διδασκαλείου,78 ενώ οι μαθήτριες που δεν ενδιαφέρονταν για το δίπλωμα της δασκάλας έπαιρναν απολυτήριο από την Γ' τάξη.

Και ενώ αυτά γίνονταν για τα σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, με υπουργική απόφαση της 26 Ιουλίου 188579 αναγνωρίστηκε ως ισοβάθμιο με το Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και το Ομήρειο Παρθεναγωγείο της Σμύρνης, ενώ με το διάταγμα της 11 Ιανουαρίου 1888 παρέχεται το δικαίωμα να προσέρχονται στις εξετάσεις για το δίπλωμα της δασκάλας και σε μαθήτριες από άλλα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία που εφάρμοζαν το ίδιο με του Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας πρόγραμμα, ρύθμιση που κατοχυρώθηκε με το διάταγμα της 27 Οκτωβρίου 1892, σύμφωνα με το οποίο παραχωρήθηκε και στα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία να εκπαιδεύσουν δασκάλες.80

17. Με το διάταγμα της 20 Αυγούστου 189381 το κράτος κατάρτισε ενιαίο πρόγραμμα για τα πλήρη Παρθεναγωγεία (που αποτελούνταν από 9 τάξεις) και για τα Διδασκαλεία των θηλέων, τα οποία αποτελούνταν από 2 τάξεις. Η ρύθμιση αυτή διήρκεσε μέχρι το 1897, οπότε με διατάγματα της 11 Νοεμβρίου 189782 τα πλήρη Παρθεναγωγεία αποτελούνται από δύο τμήματα, το πρώτο με 8 τάξεις και το δεύτερο με 2 (σύνολο 10)' οι κάτοχες απολυτηρίου του οκτατάξιου τμήματος μπορούν να συμμετάσχουν στις εισιτήριες εξετάσεις για το Διδασκαλείο θηλέων, το όποιο αποτελείται από 3 τάξεις. Στο μεταξύ, λίγο νωρίτερα, με το διάταγμα της 18 Ιουνίου 1896 αναγνωρίζονται οριστικά ως Διδασκαλεία θηλέων τα σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στην Αθήνα, Πάτρα και Κέρκυρα.83

18. Τα τριτάξια αυτά Διδασκαλεία των θηλέων λειτούργησαν με τη μορφή

77. Βλ. Γ20.

78. Συνέπεια του διατάγματος της 24 Απριλίου 1881 ήταν το σχολικό έτος 1882-1883 το Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας να έχει 6 τάξεις, το 1883 5 και από το 1884 4 τάξεις (πάντα σε σύνολο 10 του όλου Παρθεναγωγείου).

79. Βλ. Γ27. 80. Βλ. Γ34. 81 Βλ. Γ37.

82. Βλ. Γ40.

83. Βλ. Γ39.

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/36.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

που είχαν ως το 1914, οπότε πλέον το κράτος ανέλαβε την πρωτοβουλία να ιδρύσει το ίδιο και Διδασκαλεία θηλέων, σύμφωνα με το νομοθετικό διάταγμα της 26 Αυγούστου 1914. Έκτοτε και ως το τέλος της περιόδου που μας απασχολεί τα Διδασκαλεία Θηλέων ακολουθούν αντίστοιχη πορεία με εκείνη των Διδασκαλείων αρρένων.84

γ'. Διδασκαλεία νηπιαγωγών

19. Πριν από την ίδρυση του Διδασκαλείου Νηπιαγωγών (1897), έγιναν διάφορες προσπάθειες για τη μόρφωση νηπιαγωγών, αφού νηπιαγωγεία άρχισαν να λειτουργούν από πολύ νωρίς. Έτσι:

α') Η πρώτη που προσπάθησε να εκπαιδεύσει νηπιαγωγούς ήταν η Fr. Hill η οποία ξεκίνησε αύτη την προσπάθεια από το 1853 που άρχισε να επαναλειτουργεί το σχολείο της.

β') Από το 1864 και η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία έθεσε ως στόχο της την εκπαίδευση νηπιαγωγών μάλιστα από το 1870 άρχισε να χορηγεί και ειδικό δίπλωμα νηπιαγωγού.

γ') Πιο συστηματικά ασχολήθηκε με την εκπαίδευση νηπιαγωγών η Αικατερίνη Λασκαρίδου, η οποία, ύστερα από σπουδές της στη Γερμανία, από το 1880 μέχρι το 1885 εκπαίδευε νηπιαγωγούς στο Έλληνικόν Παρθεναγωγείον" και χορηγούσε μάλιστα και σχετικά πτυχία. Από το 1885 μέχρι το 1887 η ΐδια εκπαίδευε τις μαθήτριες της τελευταίας τάξης του "Αμαλιείου Ορφανοτροφείου" για να γίνουν "φροβελιανές παιδονόμοι".85

20. Το 1897 ιδρύθηκε από το Εκπαιδευτικό Τμήμα της "Ενώσεως των Ελληνίδων" (του οποίου πρόεδρος ήταν η Αικατερίνη Λασκαρίδου) το Διδασκαλείο των Νηπιαγωγών.86 Το Διδασκαλείο αυτό, που κατά τα τρία πρώτα σχολικά έτη αποτελούνταν από μία τάξη, εκπαίδευε νηπιαγωγούς, στις οποίες όμως χορηγούνταν κρατικό δίπλωμα ύστερα από επιτυχείς εξετάσεις μόνο εφόσον ήταν πτυχιούχες δασκάλες, σύμφωνα με το διάταγμα της 11 Ιουνίου 1898' στις υπόλοιπες χορηγούσε σχετικό πτυχίο η "Ένωσις των Ελληνίδων".

84. Βλ. Γ58 και εδώ· παραπάνω, § 7, 11-13.

85. Σχετικά με αυτές τις πρώτες προσπάθειες εκπαίδευσης νηπιαγωγών βλ. Σ. Ζιώγου, ό.π. [υποσημ. 9], σ. 175-178· Βασ. Ορφανός, "Στοιχεία για τη διάδοση του συστήματος Froebel στα ελληνικά νηπιαγωγεία κατά το 19ο αιώνα", - π. Συνάντηση, τ. 6 (1985), σ. 68-78. Και στις δύο αυτές εργασίες υπάρχει και σχετική βιβλιογραφία.

86. Βλ. σχετικά στα ακόλουθα έργα: Καλλιρόη Παρρέν, Λογοδοσία της Ενώσεως των Ελληνίδων κατά το Α' έτος αυτής, Αθήνα 1898' "Ενωσις των Ελληνίδων, Λογοδοσία του Εκπαιδευτικού τμήματος (1901 και 1902), Αθήνα 1903' Εσωτερικός κανονισμός του Εκπαιδευτικού τμήματος της Ενώσεως των Ελληνίδων..., Αθήνα 1909· Π. Κυριαζοπούλου-Βαληνάκη, Νηπιαγωγική, τ. 1, Αθήνα 1977, σ. 232 κ.ε.

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/37.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Από το 1900 το Διδασκαλείο έγινε διτάξιο και ως τέτοιο αναγνωρίστηκε από το κράτος με το διάταγμα της 2 Ιουνίου 1904, το οποίο όριζε ότι στην A' τάξη κατατάσσονται κάτοχες απολυτηρίου Η' τάξεως ανώτερου Παρθεναγωγείου, ενώ στη Β' πτυχιούχες δασκάλες' παράλληλα όριζε τα διδασκόμενα μαθήματα και ρύθμιζε τα Θέματα των προαγωγικών και απολυτηρίων εξετάσεων.

Το 1908, με το διάταγμα της 17 Σεπτεμβρίου, προστέθηκε και μία ακόμη τάξη, προπαρασκευαστική, και έτσι το Διδασκαλείο των Νηπιαγωγών λειτούργησε έκτοτε ως τριτάξιο.87

21. Το 1914 εκδηλώνεται κρατικό ενδιαφέρον για την εκπαίδευση των νηπιαγωγών: Με το διάταγμα της 26 Αυγούστου 1914 ιδρύονται διτάξια Διδασκαλεία νηπιαγωγών, στα οποία γίνονται δεκτές, ύστερα από εξετάσεις, απόφοιτες αστικών σχολείων θηλέων και για τα πρώτα δύο έτη απόφοιτες ανώτερων Παρθεναγωγείων οκτώ τουλάχιστον τάξεων η κάτοχοι ενδεικτικού A' τάξεως τετρατάξιου Γυμνασίου η Β' τάξεως εξατάξιου Γυμνασίου (άρθρο 9) και αναγνωρίζεται ως ισότιμο προς τα κρατικά Διδασκαλεία το Διδασκαλείο νηπιαγωγών της "Ενώσεως των Ελληνίδων", στο οποίο μάλιστα μπορεί να λειτουργήσει και ανώτερο διτάξιο τμήμα για πτυχιούχες νηπιαγωγούς (άρθρο 10), πράγμα που έγινε το 1919 με το νόμο 1612.88

Με βάση αυτές τις νομοθετικές ρυθμίσεις λειτούργησαν ως το 1920 τρία Διδασκαλεία νηπιαγωγών: στην Αθήνα (Καλλιθέα), τη Θεσσαλονίκη και τα Ιωάννινα.

22. "Επειδή όμως παρέστη ανάγκη τούτο μεν τα Διδασκαλεία να αυξηθώσι, τούτο δε να λαμβάνωνται μαθήτριαι και εκ των μερών, εις τα οποία ήτο ανάγκη να ιδρυθώσι νηπιαγωγεία, υπήρχε δε εξ άλλου έλλειψις μαθητριών, διότι ο μεν μισθός της νηπιαγωγού ήτο κατώτερος του της διδασκαλίσσης, η δε εις το Διδασκαλείον φοίτησις μόνον κατά εν έτος μικρότερα, διά ταύτα κατά το 1920 διά του νόμου 2249 καθωρίσθη όπως αι μεν μαθήτριαι των Διδασκαλείων λαμβάνονται εκ των κεκτημένων απολυτήριον της έκτης τάξεως του δημοτικού σχολείου, η δε εν τοις Διδασκαλείοις φοίτησις αυξηθή εις τριετή".89

87. Για τα αναφερόμενα εδώ διατάγματα βλ. Γ43, 47.

88. Βλ. Γ58, 60 και 74. Πβ. και Γ77.

89. Κ. Γόντικας (υπουργός Παιδείας και Θρησκευμάτων), "Εισηγητική Έκθεσις επί του σχεδίου νόμου "περί Διδασκαλείων των Νηπιαγωγών", στο: Αρχείον της Βουλής της Α' Συνόδου της Β' Βουλευτικής Περιόδου: από 17  Οκτωβρίου 1928, Τόμος Δεύτερος, Εν Αθήναις (Εκ του Εθνικού Τυπογραφείου) 1930, σ. 1198. Βλ. επίσης το κείμενο του νόμου 2249, εδώ Γ80.

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/38.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Με βάση αυτή τη ρύθμιση ιδρύθηκαν και λειτούργησαν ως το τέλος της περιόδου που μας απασχολεί 7 Διδασκαλεία νηπιαγωγών στις πόλεις: Αθήνα (Καλλιθέα - που με το νομοθετικό διάταγμα της 31 Δεκεμβρίου 1922 [ΕτΚ, αρ. 3, τχ. A'/3 Ιανουαρίου 1923] έγινε δημόσιο), Κοζάνη, Καστοριά, Φλώρινα, Έδεσσα, Σέρρες, Φιλιάτες.

δ'. Διδασκαλείο Τεχνικής Εκπαιδεύσεως

23. Για τη μόρφωση του διδακτικού προσωπικού των τεχνικών μαθημάτων με το νόμο 572/1914 (που τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε με το νόμο 940/191 7)90 ιδρύθηκε στην Αθήνα Διδασκαλείο της Τεχνικής Εκπαιδεύσεως. Στο Διδασκαλείο αυτό, που αποτελούνταν από 3 ενιαύσιες τάξεις, εγγράφονταν ύστερα από εξετάσεις κάτοχοι απολυτηρίου Γυμνασίου η πτυχίου Διδασκαλείου δημοτικής εκπαίδευσης, ηλικίας 16-30 ετών, ενώ οι πτυχιούχοι του αποκτούσαν το δικαίωμα να διορίζοντα., ως διδάσκαλοι των τεχνικών μαθημάτων στα σχολεία της ME και στα Διδασκαλεία της δημοτικής εκπαίδευσης.

Παράλληλα, μπορούσε να λειτουργήσει και ιδιαίτερη τάξη προσαρτημένη, στην Οποία θα διδάσκονταν επί ένα έτος τεχνικά μαθήματα οι ήδη υπηρετούντες διδάσκαλοι των τεχνικών μαθημάτων.

Το Διδασκαλείο όμως αυτό άρχισε να φθίνε!, από τον πρώτο χρόνο της λειτουργίας του, με αποτέλεσμα κατά το σχολικό έτος 1918-1919 στην A' τάξη του να μη φοιτήσει κανείς, ενώ στη Β' γράφτηκαν μόνο 2 μαθητές. Κατά την "Αιτιολογική "Εκθεση" του νομοσχεδίου που το μεταρρύθμιζε σε τετρατάξιο (βλ. αμέσως παρακάτω, 24), της κατάστασης αυτής "η κυριωτέρα αιτία οφείλεται εις την απροθυμίαν των αποφοίτων των γυμνασίων [...], όπως μαθητεύσουν επί τριετίαν εις το περί ου ο λόγος διδασκαλείον και είτα να διορισθώσι διδάσκαλοι των τεχνικών μαθημάτων επί γλισχροτάτη διά τους σημερινούς όρους της ζωής αντιμισθία, εν ω δύνανται διά βραχυτέρας ειδικής εκπαιδεύσεως να καταλάβωσιν άλλας θέσεις υπισχνουμένας εις αυτούς και απολαυάς μεγαλυτέρας και μέλλον ευρύτερον".90"

24. Το 1920 με το νόμο 2242 το Διδασκαλείο της Τεχνικής Εκπαιδεύσεως μετασχηματίστηκε σε τετρατάξιο, και το 1923 με το νομοθετικό διάταγμα της 2 Ιουνίου 1923 σε εξατάξιο "Τεχνικόν Διδασκαλείον", στο οποίο εγγράφονταν κάτοχοι απολυτηρίου εξαετούς δημοτικού σχολείου η β' τάξεως Ελληνικού σχολείου. Παράλληλα προβλεπόταν και η λειτουργία δύο ιδιαίτερων

90. Βλ. Γ65 και 77,

90α. "Αιτιολογική "έκθεσις του σχεδίου νόμου "περί μεταρρυθμίσεως του οργανισμού του διά του νόμου 572 ιδρυθέντος Διδασκαλείου της Τεχνικής Εκπαιδεύσεως", 'Αρχείο της Βουλής (ανέκδοτο του έτους 1919),

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/39.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ενιαυσίων τμημάτων για τη μετεκπαίδευση των δασκάλων των τεχνικών μαθημάτων και τη συμπλήρωση της τεχνικής μόρφωσης των πτυχιούχων δασκάλων.91

Το Διδασκαλείο αυτό δεν είχε ομαλή πορεία και, όπως παρατηρεί ο παιδαγωγός Δημήτριος Μωραΐτης, "Δυστυχώς το μεν τριτάξιον διδασκαλείον διέκοψε το 1921 την λειτουργίαν, η δε προσηρτημένη τάξις των μετεκπαιδευμένων εξηκολούθει λειτουργούσα με ικανοποιητικά αποτελέσματα. Αλλά τω 1926 η κυβέρνησις Πάγκαλου διά λόγους οικονομικούς κατήργησε το διδασκαλείο της τεχνικής εκπαιδεύσεως και ούτω εσταμάτησε πάσα η κίνησις προς μόρφωσιν διδασκάλων τεχνικών μαθημάτων εις εποχήν, κατά την οποίαν τοσαύτην υπόληψιν απέκτησαν εις τα σχολεία των πεπολιτισμένων λαών τα χειροτεχνικά μαθήματα, ώστε να ονομάζουν το νέον σχολείον, "σχολείον εργασίας"".92

ε'. Διδασκαλεία Γυμναστικής

25. Το πρόβλημα της μόρφωσης διδακτικού προσωπικού για το μάθημα της Γυμναστικής προέκυψε από το 1880 περίπου, από τότε δηλ. που η Γυμναστική καθιερώθηκε στα Γυμνάσια, και συνδέεται άμεσα με το όνομα του 'Ιωάννη Φωκιανού,93

Ως "πρόδρομοι" του Διδασκαλείου Γυμναστικής Θεωρούνται οι παρακάτω σχολές που "παρήγαγαν" δασκάλους της Γυμναστικής:

α') Το 1882 λειτούργησε ανεπίσημα προσωρινή τεσσαρακονθήμερη σχολή γυμναστών, στην οποία φοίτησαν πτυχιούχοι του Διδασκαλείου που καταρτίστηκαν σε γυμναστές από τον οπλοδιδάσκαλο Γ. Πύργο υπό την εποπτεία του Φωκιανού.

β') Το καλοκαίρι του 1884 λειτούργησε επίσημα όμοια τεσσαρακονθήμερη σχολή γυμναστών, στην οποία δίδαξε ο Ιωάννης Φωκιανός. Σύμφωνα με το διάταγμα της 9 Ιουνίου 1884,94 στη σχολή αυτή μπορούσαν να φοιτήσουν πτυχιούχοι των Διδασκαλείων, κάτοχοι απολυτηρίου Γυμνασίου στο οποίο διδασκόταν η Γυμναστική από διετίας, καθώς και κάτοχοι τουλάχιστον απολυτηρίου

91. Βλ. Γ78, 83 και 87.

92. Δημήτριος Γ. Μωραΐτης, Ιστορία της Παιδαγωγικής, Αθήνα 1953, σ. 307.

93. Βλ. σχετικές λεπτομέρειες στο κείμενο A86, καθώς και στις εργασίες: α') Φίλ. Καρβελας, "Σύντομος ιστορική επισκόπησις του Διδασκαλείου της Γυμναστικής και η λειτουργία αυτού κατά το σχολικόν έτος 1929-1930", στον τόμο: Διδασκαλείον Γυμναστικής. Επετηρίς 1929-30, Αθήνα (1930), σ. 7-21· β') Ευάγγελος Παυλίνης, Ιστορία της Γυμναστικής, Αθήνα 1958, σ. 393-407· γ') Κ. Χειμάρρας, "Διδασκαλείον Γυμναστικής", Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαίδεια, τ. Β', Αθήνα 1967, σ. 169-170. Γιά τον Φωκιανό βλ. Ένωσις Γυμναστών, Ιωάννης Φωκιανός 1845-1896. Αναμνηστική έκδοσις επί τη συμπληρώσει τριακονταετίας από του θανάτου του, Αθήνα 1926

94 Βλ. Γ25.

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/40.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Γυμνασίου που είχαν αρχές γυμναστικής η είχαν υπηρετήσει στο στρατό.

γ') Το 1893 δημοσιεύτηκε διάταγμα με το οποίο -σύμφωνα με τις διατάξεις του νόμου AXH'/1887 "περί του κεντρικού γυμναστηρίου"- προβλεπόταν η 'ίδρυση ειδικής γυμναστικής σχολής, διάρκειας ενός και μισού σχολικού έτους, η σχολή όμως αυτή δε λειτούργησε.95

δ') Το 1897 λειτούργησε η ιδρυμένη από το 1893 ειδική γυμναστική σχολή, με νέο όμως κανονισμό. Στη σχολή αυτή γίνονταν δεκτοί απόφοιτοι Γυμνασίου και πτυχιούχοι δάσκαλοι, όπως επίσης και μαθητές της Γ' τάξεως του Διδασκαλείου και δάσκαλοι της καλλιγραφίας και ιχνογραφίας,96 και διδασκόταν το ισχύον τότε γαλλογερμανικό γυμναστικό σύστημα.

ε') Το 1899 με το νόμο ,ΒΧΚΑ' Ιδρύθηκε η Σχολή Γυμναστών, που αποτελέστηκε από δύο ενιαύσιες τάξεις. Κατά τα 2 πρώτα έτη έγιναν δεκτοί στη Σχολή μόνο απόφοιτοι Πανεπιστημίου η φοιτητές με συμπληρωμένη διετή φοίτηση στο Πανεπιστήμιο, και αργότερα κάτοχοι απολυτηρίου Γυμνασίου η ισότιμου σχολείου και ηλικίας μικρότερης από τα 25 χρόνια. Από το 1902 Άρχισε να διδάσκεται το σουηδικό γυμναστικό σύστημα, το οποίο εφαρμόστηκε υποχρεωτικά σε όλα τα σχολεία από το 1909 με το νόμο ,ΓΥΛΗ'.97

Η Σχολή Γυμναστών λειτούργησε συνεχώς μέχρι το σχολικό έτος 19161917 και "παρήγαγε" συνολικά 209 γυμναστές.

στ') Την εκπαίδευση γυμναστριών είχε αναλάβει το Εκπαιδευτικό Τμήμα της "Ενώσεως Ελληνίδων" που από το 1897 είχε σχηματίσει μία τάξη - στα πλαίσια της "Γυμναστικής Σχολής" που συντηρούσε- όπου οι υποψήφιες γυμνάστριες διδάσκονταν θεωρητικά και πρακτικά μαθήματα. Στην τάξη αυτή προσέρχονταν κυρίως πτυχιούχες δασκάλες η μαθήτριες διδασκαλείου θηλέων (και από το 1905 απόφοιτες πλήρους Παρθεναγωγείου του υποδούλου ελληνισμού), οι όποιες σύμφωνα με το διάταγμα της 30 Μαΐου 1898 έδιναν εξετάσεις ενώπιον κρατικής επιτροπής για να αποκτήσουν δίπλωμα γυμνάστριας.

Από το 1908 τα μαθήματα των υποψήφιων γυμναστριών διαρκούσαν δύο χρόνια. 97α

Η σχολή αυτή των γυμναστριών λειτούργησε ως το 1918, όποτε και καταργήθηκε με το νόμο 1406/1918 "περί διδασκαλείου της γυμναστικής".

95. Βλ. Γ30 και 38.

96. Βλ. Γ41, 42.

97. Βλ. Γ45, 45α, 50, 52.

97α. Βλ. Γ42, καθώς και τα αναφερόμενα στην υποσημ. 86 έργα. Είναι έξω από το αντικείμενο αυτής της εργασίας η Σχολή Γυμναστριών που ίδρυσε το 1891 o Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος, για την οποία βλ. Επετηρίς Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου 1902-1903, Αθήνα 1903, σ. 5 και Μανιτάκης Π., 100 χρόνια νεοελληνικού αθλητισμού, Αθήνα 1962, σ. 28.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/41.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

26. Με το νόμο 1406/1918 η Σχολή Γυμναστών μετασχηματίστηκε σε Διδασκαλείο της Γυμναστικής που περιλάμβανε δύο τμήματα: ένα αρρένων από 3 ενιαύσιες τάξεις και ένα θηλέων από 2 ενιαύσιες τάξεις, Στο Διδασκαλείο της Γυμναστικής γίνονταν δεκτοί κάτοχοι, απολυτηρίου Γυμνασίου η Εμπορικής Σχολής η Διδασκαλείου δημοτικής Εκπαιδεύσεως η Διδασκαλείου νηπιαγωγών η άλλου ισότιμου προς αυτά σχολείου, και οι απόφοιτοί του διορίζονταν διδάσκαλοι της Γυμναστικής σε σχολεία ΜΕ.

Σύμφωνα με την "Αιτιολογική "Εκθεση" του σχετικού νομοσχεδίου της 28 Μαρτίου 1918, "εθνική σωματική αγωγή τελείως συγκεκροτημένη και επιστημονική δεν είναι δυνατόν να νοηθή άνευ πλήρους και τελείας μορφώσεως των ειδικών διδασκάλων εις ους αυτή ανατίθεται. Εις των διδασκάλων τούτων την μόρφωσιν άπέβλεψαν πρωτίστως μέχρι τούδε πάντα τα γυμναστικώς προηγμένα "Εθνη, δικαίως και ορθώς από τούτων πάσαν εις το μέλλον πρόοδον της σωματικής αγωγής απεκδεχόμενα, ταύτην δ' επεδίωξεν και η ημετέρα γυμναστική οργάνωσις διά της ήδη υφισταμένης σχολής γυμναστών.

Η σχολή όμως αυτή, ως ήδη έχει, πόρρω απέχει από της εκπληρώσεως του σκοπού αυτής. Έχουσα μόνον τμήμα αρρένων γυμναστών, ορίζουσα φοίτησιν μόνον διετή, ήτοι ανεπαρκή και δι' αυτήν την σωματικήν των εις αυτήν φοιτώντων εξάσκησιν, περιλαμβάνουσα επίσης περιωρισμένον κύκλον μαθημάτων, πρακτικών και θεωρητικών και διαθέτουσα ανεπαρκές και γλισχρότατα μισθοδοτούμενον διδακτικόν προσωπικόν, δεν δύναται να παράσχη ούτε την έπιθυμητήν θεωρητικήν και πρακτικήν καθ' άπαντας τους κλάδους της παιδαγωγικής γυμναστικής και της θεραπευτικής της αγωνιστικής και της στρατιωτικής προπαιδεύσεως εξάσκησιν και τελειοποίησιν, ούδ' αυτήν την πλήρη σωματικήν συγκρότησιν αυτών των μελλόντων γυμναστών, ίνα ούτω έστω και δι' απλής εποπτικής διδασκαλίας γυμνάζωσι τους μαθητάς αυτών, Η ατελής δε αυτή μόρφωσις του διδακτικού προσωπικού υπήρξεν η κυρία αιτία της μέχρι του νυν εντελώς ασήμαντου διαδόσεως της γυμναστικής και παρ' ημίν.

Δια του υπό την κρίσιν υμών υποβαλλομένου σχεδίου νόμου, κύριοι βουλευταί, η σχολή αυτή αναδιοργανούται εις άρτιον και σύμφωνον προς τας σημερινάς ανάγκας διδασκαλείον της γυμναστικής, κατά το πρότυπον του μοναδικού καθ' άπαντα τον κόσμον κεντρικού γυμναστικού Ινστιτούτου της Στοκχόλμης, ώστε οι εν αυτώ μορφούμενοι, από απόψεως μεν επιστημονικής να άποβώσι σχεδόν ισάξιοι προς τους.διδάκτορας του Πανεπιστημίου, από απόψεως δε σωματικής τελειοποιήσεως, τέλεια πρότυπα προς μίμησιν της νεολαίας, ης την σωματικήν αγωγήν θα εμπιστευθή εις αυτούς η Πολιτεία' δι' αυτού η φοίτησις από διετούς επεκτείνεται εις τριετή, ο κύκλος των μαθημάτων συμπληρούται, εισαγομένων πραγματικώς και καθ' όλην αυτών την έκτασιν της αγωνιστικής, της οπλομαχίας, της στρατιωτικής προπαιδεύσεως και του προσκοπισμού καθώς και της μηχανικής και φυσιολογίας των κινήσεων, της ορθοπεδικής

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/42.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

και θεραπευτικής γυμναστικής, ήτοι πασών των επιστημονικών γνώσεων και των σωματικών δεξιοτήτων αι οποίαι είναι κυριολεκτικώς απαραίτητοι εις πάντα ειδικόν διδάσκαλον της σωματικής αγωγής, προς τούτοις η ημερησία εργασία αυξάνεται από διώρου εις έξάωρον, εναλλασσομένων συμμέτρως των θεωρητικών προς τα πρακτικά μαθήματα, δημιουργείται δε και ίδιον τμήμα γυμναστριών εις τας όποιας θα παρέχεται εξ ίσου πλήρης η επιστημονική ειδική μόρφωσις, καταργουμένων εις το εξής των ιδιωτικών γυμναστικών σχολών, εν ταις όποίαις νεανίδες εστερημέναι επαρκούς εγκυκλίου παιδεύσεως όλως προχείρως και ανεπαρκώς καταρτιζόμεναι, πολλαί δε και άνευ φοιτήσεως, χάρις εις τας μέχρι τούδε κρατούσας διατάξεις, παρουσιαζόμεναι προς εξέτασιν, εχρίοντο, ούτως ειπείν, εις διδασκάλισσας της γυμναστικής,

Η εκ της αυξήσεως του προσωπικού, αληθώς υπερδιπλασιαζομένου και της υλικής βελτιώσεως της θέσεως αυτού δημιουργούμενη δαπάνη μη υπερβαίνουσα τας 16 χιλιάδας δραχμών ετησίως, μέλλει να καλυφθή κατά το πλείστον εκ των τελών εγγραφής, εξισουμένων προς τα λοιπά τέλη των σχολείων της μέσης εκπαιδεύσεως, καθώς και εκ του ετησίου παραβόλου των ιδιωτών θαμώνων του γυμναστηρίου του διδασκαλείου, όπερ ούτω θ' αποτελέση το πρώτον πρότυπον δημόσιον γυμναστήριον. Η εκγύμνασις δε καθ' εκάστην πλήθους ανθρώπων πάσης ηλικίας θα δώση όλην και αφορμήν προς μελέτην συστηματικήν καί. επιστημονικήν της επιδράσεως και των αποτελεσμάτων της σωματικής ασκήσεως, μετά των σχετικών σωματομετρικών και βιολογικών καθ' όλου παρατηρήσεων επί του ζώντος ανθρωπίνου οργανισμού, αίτινες υπό την διηνεκή επίβλεψιν των δύο ειδικών ιατρών καθηγητών του διδασκαλείου θ' άναδείξωσι τάχιστα τούτο εις αληθές βιολογικόν εργαστήριον, οπόθεν και το ημέτερον φυσιολογείον τελείστας όσας σπουδαίας επιστημονικάς παρατηρήσεις θα είναι δυνατόν να αρυσθή. Ούτω δε, εν τω ανωτέρω τούτω ιδρύματι θα λάβη όντως η γυμναστική την προσήκουσαν σπουδαιότητα, προαγόμενη αναλόγως των επιστημονικών ενδείξεων και των εθνικών παραδόσεων και καθισταμένη εν των κυρίων μέσων σωματικής και ψυχικής τελειοποιήσεως του Έθνους ολοκλήρου και της φυλής, ενώ συγχρόνως θά εξυπηρέτηση τελεσφορώτερον τα εθνικά ιδανικά διά της εγκαίρου προσηλώσεως της νεολαίας εις την ωραίαν εκείνην ημέραν, καθ' ην αύτη θα κληθή φρουρός και συντελεσιουργός της δόξης και του μεγαλείου της Πατρίδος",

To τριτάξιο Διδασκαλείο της Γυμναστικής λειτούργησε ως το 1920, οπότε και μετασχηματίστηκε σε διτάξιο, παραμένοντας έτσι ως το τέλος της περιόδου που μας απασχολεί.98

98. Βλ. Γ72,77,84. Βλ. επίσης Αρχείο της βουλής του έτους 1918.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/43.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

στ'. Ειδικά Διδασκαλεία

27, Έκτος από όλους τους προηγούμενους τύπους Διδασκαλείων που λειτούργησαν κατά την περίοδο 1833-1929, υπήρξαν και ορισμένες νομοθετικές ρυθμίσεις για διάφορα άλλα "ειδικά" Διδασκαλεία, οι οποίες όμως για διάφορους λόγους δεν υλοποιήθηκαν. Τέτοιες ρυθμίσεις ήταν:

α') Οι νόμοι 1627/1919 και 3179/1924 που προέβλεπαν την ίδρυση τριτάξιων Υποδιδασκαλείων για τη μόρφωση υποδιδασκάλων των μουσουλμανικών σχολείων.

β') Ο νόμος 2246/1920 που προέβλεπε την ίδρυση τετρατάξιου Διδασκαλείου για τη μόρφωση καθηγητών της Γαλλικής γλώσσας.

γ') Το άρθρο 3 του νόμου 2249/1920 που προέβλεπε την ίδρυση πεντατάξιων Αγροτικών Διδασκαλείων."

Δ'

Ριζάρειος Εκκλησιαστική Σχολή - Ιερατικά σχολεία (σχολές)

Ι. Στα σχολεία της ΜΕ με επαγγελματικό χαρακτήρα υπάγεται και η Ριζάρειος Εκκλησιαστική Σχολή.100 Η Σχολή ιδρύθηκε το 1843 στην Αθήνα από τους αδελφούς Μάνθο και Γεώργιο Ριζάρη και άρχισε να λειτουργεί στις 15 Μαΐου 1844.

Σύμφωνα με τον οργανισμό του 1843,101 η Ριζάρειος Εκκλησιαστική Σχολή είχε σκοπό "την προσήκουσαν εκπαίδευσιν και την ηθικήν μόρφωσιν των μελλόντων να ιερατεύσωσιν" (άρθρο 1). Στή Σχολή, που είχε 5 τάξεις, γίνονταν δεκτοί ως υπότροφοι αλλά και ιδιοσυντήρητοι κάτοχοι απολυτηρίου Ελληνικού σχολείου, ηλικίας από 15 μέχρι. 18 ετών. Οι απόφοιτοι της Δ' τάξεως μπορούσαν να γραφτούν στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου, ενώ στην E' τάξη διδάσκονταν κυρίως θεολογικά μαθήματα και την παρακολουθούσαν όσοι δεν εγγράφονταν στο Πανεπιστήμιο.

99. Βλ. σχετικά Γ75,79,8ο, και στην Εισαγωγή, εδώ 9, 10.

100. Από την πλούσια βιβλιογραφία που αναφέρεται στη Ριζάρειο Εκκλησιαστική Σχολή σημειώνουμε μόνο εκείνα τα έργα που συμβουλευτήκαμε: α') Νικόλαος Ράδος (επιμ.), Τα κατά την Ριζάρειον Εκκλησιαστικήν Σχολήν, Αθήνα 21903· β') Χρυσόστομος A. Παπαδόπουλος, Ιστορία της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής επί τη εβδομηκονταπενταετηρίδι αυτής, Αθήνα 1919' γ') Γεράσ. Κονιδάρης, Ιστορία της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής, Αθήνα 1969- δ') Ριζάρειος Εκκλησιαστική Παιδεία, τ. A' - Γ', Αθήνα 19781984' ε') Σοφοκλής Δ. Λώλης, Η Ριζάρειος Εκκλησιαστική Σχολή ως εκπαιδευτικόν ίδρυμα, 'Αθήνα 1982. ιοί. Βλ. Δι.

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/44.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Η ρύθμιση αυτή μεταβλήθηκε με το νέο οργανισμό του 1867, ο οποίος καθόριζε τις ομοιότητες και διαφορές που είχε η Σχολή από το Γυμνάσιο, αλλά και με το νέο κανονισμό του 'ίδιου έτους, σύμφωνα με τον οποίο "πάντα πασών των τάξεων τα μαθήματα εισίν υποχρεωτικά δι' όλους τους μαθητάς" (άρθρο 6),102

2, Από τα παραπάνω είναι σαφές ότι η Ριζάρειος Εκκλησιαστική Σχολή λειτουργούσε ως Γυμνάσιο με την προσθήκη θεολογικών μαθημάτων, που της προσέδιδαν το χαρακτήρα, ιερατικής σχολής. Με αυτά τα χαρακτηριστικά η Ριζάρειος λειτούργησε ως το 1918, αλλά κατά καιρούς έγιναν ορισμένες προσπάθειες να της δοθεί και κάποιος άλλος χαρακτήρας. Έτσι:

α') Με τον οργανισμό του Οκτωβρίου 1893 η Ριζάρειος προσελάμβανε επιστημονικό χαρακτήρα ως ανωτέρα Θεολογική Σχολή, της οποίας η A' τάξη αντιστοιχούσε προς την Γ' τάξη του Γυμνασίου. Ο οργανισμός όμως αυτός δεν εφαρμόστηκε· αντίθετα, ο νέος που δημοσιεύτηκε το Δεκέμβριο του 1893 προέβλεπε ότι η A' τάξη της Σχολής άρχιζε πάλι από την A' τάξη του γυμνασίου.103

β') Το 1897 ο υπουργός Αθ. Ευταξίας παρουσίασε νέο οργανισμό της Ριζαρείου Σχολής, που ήταν βέβαια στηριγμένος στον μη εφαρμοσθέντα του 1893 (ήταν υπουργός ô ίδιος), άλλα είχε πολλές βελτιώσεις. Με τον οργανισμό αυτό η A' τάξη της Σχολής ήταν αντίστοιχη προς την Γ' τάξη του Γυμνασίου, ενώ το πρόγραμμα έδινε ατή Σχολή το χαρακτήρα ανώτερης Θεολογικής Σχολής. Επιπλέον, με το διδασκόμενο μάθημα της Παιδαγωγικής και τη δίμηνη φοίτηση στο Διδασκαλείο των Αθηνών και στο πρότυπο Δημοτικό σχολείο οι μαθητές της Σχολής, επειδή δεν μπορούσαν να γίνουν ιερείς πριν από το τριακοστό έτος της ηλικίας τους, θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν μέχρι τη συμπλήρωση του ως δάσκαλοι των ιερών μαθημάτων και κήρυκες του θείου λόγου.104 Με το νέο όμως οργανισμό του 1900 η Σχολή επανήλθε στο προ του 1893 καθεστώς.

γ') Με το διάταγμα της 17 Σεπτεμβρίου 1914 (ΕτΚ, αρ. 269, τχ. A' / 23 Σεπτεμβρίου 1914) προστέθηκε έδρα των Παιδαγωγικών στη Σχολή, ενώ το μάθημα των Παιδαγωγικών διδασκόταν νωρίτερα, χωρίς όμως να έχουν αναγνωριστεί με νόμο τα προσόντα των σπουδαστών της Σχολής ως δημοδιδασκάλων.

102. Βλ. Δ7-8.

103. Βλ. Δ11-12.

104. Βλ. Δ16, οπού και η εισηγητική έκθεση του διατάγματος, στην οποία αιτιολογούνται όλες οι τροποποιήσεις και μεταβολές που εισάγονται στη Σχολή, και Δ18 (οργανισμός 1900).

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/45.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

3. Το 1918 με το νόμο 1432 και το νέο της οργανισμό μετατρέπεται σε πεντατάξιο ιεροδιδασκαλείο,105 Σύμφωνα με τις διατάξεις του νόμου και του οργανισμού, η Ε' τάξη της Σχολής χωριζόταν σε 2 τμήματα: το παιδαγωγικό, στο οποίο οι σπουδαστές παρακολουθούσαν θεολογικά αλλά και παιδαγωγικά μαθήματα, ώστε να μπορούν οι απόφοιτοι του να διορίζονται δάσκαλοι, και το Προπαρασκευαστικό (=Θεολογικό), στο οποίο παρακολουθούσαν κυρίως θεολογικά μαθήματα όσοι επιθυμούσαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου,

4. Εκτός από τη Ριζάρειο Εκκλησιαστική Σχολή ιδρύθηκαν και λειτούργησαν κατά καιρούς και κατώτερα ιερατικά σχολεία που εκπαίδευαν όσους επρόκειτο να γίνουν ιερείς. Τα πρώτα ιερατικά σχολεία της περιόδου που εξετάζουμε ιδρύθηκαν με το νόμο ,ΤΞΖ' της 27 Σεπτεμβρίου 1856.106 Στα ιερατικά αυτά σχολεία γίνονταν δεκτοί κάτοχοι, απολυτηρίου δημοτικού σχολείου (η τουλάχιστον γνώστες γραφής και αναγνώσεως) ηλικίας 15 μέχρι 18 ετών (που αργότερα έγινε 14-21 ετών) και φοιτούσαν επί 4 χρόνια.

Τέτοια ιερατικά σχολεία ιδρύθηκαν στη Χακίδα (1856), Σύρο και Τρίπολη (1857), και η λειτουργία τους καθορίστηκε με το διάταγμα της 27 Οκτωβρίου 1856 "περί του κανονισμού των Ιερατικών Σχολείων". Σ' αυτά προστέθηκε το 1875 το ιερατικό σχολείο της Κέρκυρας και αργότερα (1903) της Άρτας, το όποιο όμως ήταν διτάξιο και δεχόταν σπουδαστές ηλικίας από 28-35 ετών και κατόχους τίτλων σπουδών από απολυτήριο δημοτικού σχολείου μέχρι ενδεικτικό Β' τάξεως Γυμνασίου, αναλόγως του τόπου για τον οποίο θα γίνονταν ιερείς.107

Τα ιερατικά αυτά σχολεία δεν πέτυχαν στο σκοπό τους και σταδιακά καταργήθηκαν, εκτός εκείνων της Άρτας και της Τριπόλεως;

5. Με το διάταγμα της 21 Νοεμβρίου 1919 οι ιερατικές Σχολές Τριπόλεως και Άρτας μετασχηματίστηκαν και διαιρέθηκαν σε 2 τμήματα: ένα διετές, στο οποίο γίνονταν δεκτοί απόφοιτοι Ελληνικού σχολείου, ηλικίας 22-23 ετών, και ένα τετραετές, στο οποίο γίνονταν δεκτοί κάτοχοι ενδεικτικού προαγωγής από την A' Γυμνασίου η τουλάχιστον απόφοιτοι Ελληνικού σχολείου, ηλικίας 15-20 ετών. Ύστερα από δύο χρόνια όμως, με το διάταγμα της 23 Σεπτεμβρίου 1921, καταργήθηκε το διετές τμήμα και τέθηκε σε εφαρμογή η λειτουργία του τετραετούς τμήματος.108

105. Βλ. Δ25-26.

106. Βλ. Δ4 και Δ5 (κανονισμός).

107. Βλ. Δ19.

108. Βλ. Δ28 και 30.

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/46.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

6. Μέχρι το 1924 λειτουργούσαν οι ιερατικές Σχολές Τριπόλεως και Άρτας. Στη συνέχεια όχι μόνο αυτές μετατράπηκαν σε πεντατάξια ιεροδιδασκαλεία του τύπου της Ριζαρείου Σχολής (βλ, παραπάνω, § 3), αλλά ιδρύθηκαν και άλλες του ίδιου τύπου, ώστε έφτασαν -μαζί με τη Ριζάρειο- τις δεκατρείς.

"Οι απόφοιτοι των Σχολών τούτων, ανερχόμενοι ετησίως κατά μέσον όρον εις 200, πλην του δικαιώματος να καταλαμβάνωσι θέσεις εφημερίων εις μεγαλείτερα κέντρα, δύνανται να διορίζωνται ως δημοδιδάσκαλοι. Επειδή δε, άμα ως ήθελον αποφοιτήσει, δεν δύνανται λόγω ηλικίας να ιερωθώσι, καταφεύγουσι κατά κανόνα εις κενάς θέσεις εν τη δημοτική εκπαιδεύσει, Ότι ο αριθμός αυτών απέβη δυσανάλογος προς τας ανάγκας της Εκκλησίας και φορτικός διά την εν γένει, δημοτ. εκπαίδευσιν, ης τα στελέχη ηύξανον δυσαναλόγως προς τα κατ' έτος δημιουργούμενα κενά, κατενοήθη ήδη από του 1926, ότε επεχειρήθη ο περιορισμός αυτών εις το ήμισυ διά του Ν.Δ. "περί καταργήσεως έξ Ιερατ, Σχολών", του οποίου όμως αι διατάξεις ητόνησαν μη εφαρμοσθείσαι".109

Ύστερα από αυτά, με το διάταγμα της 11 Νοεμβρίου 1927110 δημοσιεύτηκε οργανισμός των Ιερατικών Σχολών, ο οποίος ρύθμιζε τις λεπτομέρειες λειτουργίας τους. Από τις προβλεπόμενες ρυθμίσεις επισημαίνουμε εκείνη, σύμφωνα με την οποία τα δύο υφιστάμενα τμήματα (παιδαγωγικό - προπαρασκευαστικό) της E' τάξεως συγχωνεύονται σε ένα, ενώ το πτυχίο των Ιερατικών Σχολών παρείχε το δικαίωμα διορισμού σε θέση δημοδιδασκάλου και εγγραφής στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου. Ο οργανισμός αυτός, φυσικά, δεν ίσχυε για τη Ριζάρειο Σχολή, η οποία λειτουργούσε με δικό της.

7. Τέλος, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι κατά καιρούς ιδρύθηκαν και λειτούργησαν και διάφορες προπαρασκευαστικές σχολές, που προετοίμαζαν για μικρό χρονικό διάστημα που δεν ξεπερνούσε τον ένα χρόνο ιερείς για μικρά χωριά, τις οποίες όμως δεν συμπεριλαμβάνουμε στην εργασία αυτή.

Ε'

Εμπορικές Σχολές

1. Στα σχολεία της ΜΕ που έχουν επαγγελματικό χαρακτήρα υπάγονται και οι Εμπορικές Σχολές.

109. Κ. Γόντικας, "Εισηγητική έκθεσις επί του σχεδίου νόμου "περί διαρρυθμίσεως των Δημοσίων Ιερατικών Σχολών"" στο: Κωνσταντίνος Σιφναίος, Πανδέκται νέων νόμων και διαταγμάτων..., τόμος Δ' (1929), σ. 1785. Πβ. και υποσημ. 168 (σ. 88).

110. Βλ. Δ32.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/47.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Στην περίοδο που εξετάζουμε η κρατική φροντίδα για την εμπορική εκπαίδευση άρχισε να εκδηλώνεται το 1856, αλλά η υλοποίηση της δεν ευοδώθηκε· πιο συστηματικά η εμπορική εκπαίδευση αντιμετωπίζεται από τις αρχές του 20ού αιώνα.

Η ιδιωτική όμως πρωτοβουλία άρχισε, από τις πρώτες κιόλας ημέρες του ελεύθερου ελληνικού κράτους, να ενδιαφέρεται για την εμπορική εκπαίδευση και να ιδρύε., ανάλογα εκπαιδευτήρια, αναπληρώνοντας έτσι την έλλειψη η ελλιπή λειτουργία αντίστοιχων κρατικών.

2. Μια πρώτη έμμεση κρατική ενέργεια προς την κατεύθυνση της εμπορικής εκπαίδευσης είναι ο διορισμός-το 1835-του "καθηγητού των περί το εμπόριον επιστημών" Κωνσταντίνου Παππά στο Γυμνάσιο Σύρου,111 "επί πολλά έτη διατελέσαντος τοιούτου".112 Φαίνεται ότι η διδασκαλία εμπορικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο Σύρου ήταν αποτέλεσμα κοινωνικής απαίτησης, η οποία "επέβαλε" και τον επίσημο διορισμό καθηγητή παρά το ότι η διδασκαλία τέτοιων μαθημάτων καθορίστηκε ύστερα από μια εικοσαετία.

3. Εμπορικά μαθήματα διδάσκονταν επίσης και στο Γυμνάσιο Ναυπλίου από την εποχή του γυμνασιάρχη. Γ. Χρυσοβέργη (Οκτώβριος 1843). Διδασκόταν προαιρετικώς επί 2 ώρες την εβδομάδα στην A' τάξη η Καταστιχογραφία-Διπλογραφία (=λογιστικά) από τον καθηγητή των μαθηματικών Γ. Κόνδη, που είχε γράψει και σχετικό βιβλίο. Αξίζει να αναφερθεί ότι το μάθημα άρχισε να αναγράφεται και στα προγράμματα του Γυμνασίου από το σχολικό έτος 1846-1847 κ.ε, με διάφορες ονομασίες ("Διπλογραφία κατά τε θεωρίαν και πράξιν, Διπλογραφία: το θεωρητικον και πρακτικόν εις τα τρία κύρια βιβλία, καταστιχογραφίας συμπλήρωσις κατά τε το θεωρητικον και το πρακτικόν, Διπλογραφίας (κατά το κείμενον Γ. Κόνδη) συνέχεια και τέλος του θεωρητικού, και πρακτικά γυμνάσματα" κτλ.).113 :

Το ενδιαφέρον είναι ότι το 1845 ο τότε γυμνασιάρχης Χ. Παμπούκης με αναφορά του προς το Υπουργείο Παιδείας ζήτησε να αναγνωριστεί το μάθημα

111. Βλ. σχετικές πληροφορίες στην υποσημ. 7.

112. Βλ. Ιωάννης Βλαχογιάννης (επιμ.), Χιακόν Αρχείον, τ. Ε', Αθήνα 1910, σ. 553.

113. Σχετικά με τα προγράμματα του Γυμνασίου Ναυπλίου βλ. Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, Η Βιβλιοθήκη του Γυμνασίου Ναυπλίου, περ. Τετράδια Εργασίας, αρ. 9, Αθήνα 1987, τον οποίο και ευχαριστώ θερμά που έθεσε στη διάθεση μου τα σχετικά κείμενα. Ως προς το βιβλίο του Γ. Κόνδη, ο πλήρης τίτλος του είναι: Εγχειρίδιον καταστιχογραφίας εκ Γαλλικού κειμένου καθ' απλογραφίαν και διπλογραφίαν, προς χρήσιν της εις τα Ελληνικά σχολεία φοιτώσης νεότητας. Υπό Γ. Κόνδη, καθηγητού εν τω Β. Γυμνασίω Ναυπλίας, Εν Αθήναις, τύποις X. Νικολαΐδου Φιλαδελφέως, 1846 (Βλ. Γκίνης - Μέξας, Ελληνική Βιβλιογραφία, τ. 2, αρ. 4313).

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/48.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ως υποχρεωτικό, και να επεκταθεί μάλιστα και στο Ελληνικό σχολείο, Το Υπουργείο δεν αποδέχτηκε την πρόταση του Παμπούκη, αλλά επέτρεψε να διδάσκεται, αυτό ως υποχρεωτικό μάθημα, ενώ από το σχολικό έτος 1855-1856 απαγόρεψε τελείως τη διδασκαλία του.114

4. Λίγο πριν αρχίσει να εκδηλώνεται έμπρακτα η κρατική φροντίδα για την εμπορική εκπαίδευση, έχουμε την πρώτη επίσημη επισήμανση του προβλήματος και δήλωση για μελλοντική λύση: Σε έκθεση του της 29 Φεβρουαρίου 1856 προς τον Βασιλέα ô υπουργός Παιδείας Χαρ. Χριστόπουλος γράφει:

Εκπαίδευσις εμπορική.

Σπουδαία και λίαν καταφανής έλλειψις, ήτις χρεία πάσα ν' αναπληρωθή, εστίν η των Εμπορικών Εκπαιδευτηρίων. Το εμπόριον Μεγαλειότατε, εστίν εκ των ουσιωδεστάτων στοιχείων, εξ ου πηγάζει μέγα μέρος του πλούτου της Ελληνικής κοινωνίας. Τούτο κατενόησεν έκπαλαι η ευφυΐα του Έλληνος και ανέκαθεν μέγα των Ελλήνων μέρος επεδόθη εις αυτό. Η ευφυία, η τιμιότης, το μεγαλεπήβολον των συμπολιτών ημών κατέστησαν αυτούς πανταχού της γης περισπούδαστους και σεβαστούς. Εις πάσας της οικουμένης τας μεγαλοπόλεις υπάρχουσι καταστήματα εμπορικά Ελλήνων πολλής σημασίας. Εκ της τάξεως ταύτης του γένους ημών πλείστη όση κοινή ωφέλεια προέκυψεν εις την Ελλάδα. Εκ των συνδρομών αυτών ιδρύονται οσημέραι ναοί των Μουσών και εκπαιδεύονται εν τε τη Ελλάδι και τη σοφή Ευρώπη πλείστοι όσοι, Ελληνόπαιδες. Δια των αγωνοθετημάτων αυτών δίδεται αφορμή εις ανάπτυξιν των ελευθέρων τεχνών, και καθόλου ειπείν, ουδέν καθίδρυμα μένει άμοιρον της γενναίας αυτών συνδρομής.

Παν επάγγελμα. Μεγαλειότατε, προβαίνει επιτυχέστερον προς τον σκοπόν αυτού, όταν ποδηγετήται ο διέπων αυτό ου μόνον υπό της απλής πείρας, αλλά και υπό της Θεωρίας. Αυτή διαφωτίζει, την οδόν του ανθρώπου εις παν ο μετέρχεται έργον, δι' αυτής κανονίζει τας επιχειρήσεις αυτού και ούτως η πείρα επιλαμβανομένη διεξάγει αυτάς. Υπό τοιούτων σκέψεων και αρχών ορμώμενος, επέστησα την προσοχήν μου προς την σπουδαίαν ταύτην υπόθεσιν. Η κυβέρνησις οφείλει να φροντίση και λόγω γενικής ωφελείας, και τάξεως έτι πολιτών καθ' έκαστα, ίνα οι προτιθέμενοι να διανυωσι το στάδιον του εμπόρου, προπαρασκευάζωνται θεωρητικώς εις τούτο, κτώμενοι τας προς το όλον και τα καθ' έκαστα αυτού σχέσιν εχούσας γνώσεις. Παρεκτός δε της περί τούτου προνοίας ην οφείλει να λάβη η Κυβέρνησις, υπαγορεύει αυτό και ανάγκη υπό της πείρας βεβαιούμενη. Την ανάγκην ταύτην συναισθανθέντες ιδιώται συνέστησαν διδακτήρια

114. Λεπτομέρειες βλ. Ιωάννης Γ. Δεμοίρος, ο.π. [υποσημ. 5], σ. 68 κ.ε., όπου και το κείμενο της αναφοράς του Παμπούκη.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/49.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

προς εκπαίδευσιν των εις εμπόριον ωρισμένων νέων, και τα διδακτήρια ταύτα, ευχαρίστως βλέπω, ότι συντηρούνται και ακμάζουσιν. Αλλ' εις ταύτα οι διδασκόμενοι καταβάλλουσιν άδρά δίδακτρα' όθεν φοιτώσιν εις αυτά οι των ευπόρων παίδες, ου μόνον των εντός της Ελλάδος οικουντων, αλλά και πλείστοι των εις διάφορα της Ασίας και της Ευρώπης μέρη επί εμπορία εγκαθεσταμένων, Τα ιδιωτικά ταύτα διδακτήρια διά τον αυτόν λόγον δεν δύναται είναι προσιτά τοις απορούσι και πενεστέροις' όσοι δ' εκ τούτων τρέπονται εις εμπορίαν δεν έχουσι πολλάς των χρησίμων εις το επάγγελμα τούτο γνώσεων, ούτε θεωρίαν τινά των κατ' αυτό' αναγκάζονται δε ούτως έχοντες ν' αναπληρώσι διά της πείρας τας ελλείψεις ταύτας, αλλ' η πείρα κτάται διά χρόνου μακρού, και ενίοτε δεν είναι αυτή οδηγός ασφαλής όταν δεν διαφωτίζηται εκ της θεωρίας,

Τα ιδιωτικά εμπορικά εκπαιδευτήρια δυνατόν άλλως να μην έχωσι, πολλών ένεκα λόγων, την τελειότητα έκείνην, ην η Κυβέρνησις δύναται και οφείλει να δίδη τοιαύτα συσταίνουσα. Τούτων ένεκα. Μεγαλειότατε, θέλω παρασκευάσει τα δέοντα ίνα εγκαίρως υποβάλω εις την Υμετέραν έγκρισιν όσα δυνατόν να κατορθωθώσιν εις αναπλήρωσιν της σπουδαίας ταύτης παρ' ημίν ελλείψεως. Μεχρισού δε δυνηθώμεν να συστήσωμεν και διοργανώσωμεν δύω τουλάχιστον εμπορικά Εκπαιδευτήρια κατά το Κράτος, ενόμισα καλόν να επιστήσω την προσοχήν μου εις τα Γυμνάσια των δύο εμπορικωτέρων πόλεων της Ελλάδος, Σύρου και Πατρών, όπως διά προσθήκης μαθημάτων τινών εις αυτά, άνευ αλλοιώσεως των κεκανονισμένων, δυνηθώσι να εκπληρώσιν εν μέρει και την περί ης ο λόγος έλλειψιν, χωρίς να εκκλίνωσι το παράπαν του αρχικού αυτών σκοπού",115

5. Λίγους μήνες αργότερα ο ίδιος υπουργός υλοποιεί τις προθέσεις του: Με το διάταγμα της 18 Ιουνίου 1856 προσθέτει στο Γυμνάσιο Σύρου εμπορικά μαθήματα, για τη διδασκαλία των οποίων δίνει λεπτομέρειες με υπουργική απόφαση της 10 Ιουλίου 1856.116 Πάντως, εκείνο που επιβεβαιώνει την επίσημη αντίληψη για το μοναδικό δίκτυο που οδηγεί στο Πανεπιστήμιο, είναι η ρύθμιση ότι οι κάτοχοι του "Εμπορικού πτυχίου" το οποίο χορηγείται στους απόφοιτους του εμπορικού τμήματος δεν έχουν το δικαίωμα να εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο παρά μόνο όταν θα έχουν διδαχτεί και τα Λατινικά.

Η ίδια αυτή ρύθμιση ίσχυσε και για το γυμνάσιο Πατρών, στο οποίο τα εμπορικά μαθήματα εισήχθησαν το 1857.117

6. Ειδικά για το Γυμνάσιο Σύρου ακολούθησαν νέες ρυθμίσεις για τα εμπορικά μαθήματα:

115. X. Χριστόπουλος, ο.π. [υποσημ. 24], σ. 122 (και αυτοτελές τεύχος, σ. 20-22).

116. Βλ. Ε1-2. 117. Βλ. Ε3-4.

Σελ. 49
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 30
    17_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

    Τέτοιες τάξεις -που σύμφωνα με το διάταγμα της 6 Οκτωβρίου 191462 μπορούσαν να προσαρτηθούν σε όλα τα Διδασκαλεία αρρένων- λειτούργησαν στο Διδασκαλείο αρρένων Αθηνών από το 1914 μέχρι το 1923, καθώς και σε άλλα Διδασκαλεία κατά διαστήματα.63 Συνεπώς ελέγχεται ως λανθασμένη η πληροφορία του Λέφα ότι "εις ουδέν όμως των διδασκαλείων ελειτούργησε τοιαύτη τάξις".64

    9. το 1919 με το νόμο 1627 προβλέφθηκε η ίδρυση τριτάξιων Υποδιδασκαλείων για τη μόρφωση διδακτικού προσωπικού των μουσουλμανικών σχολείων, ρύθμιση που επαναλήφθηκε και το 1924 με το νόμο 3179. Τέτοια όμως Υποδιδασκαλεία δεν λειτούργησαν.65

    10. Το 1920 νομοθετήθηκε η ίδρυση τετρατάξιου Διδασκαλείου για τη μόρφωση καθηγητών της γαλλικής γλώσσας (νόμος 2246) και πεντατάξιων

    62. Βλ. Γ61.

    63. Βλ. σχετικές πληροφορίες στα Ιωάννης Ν. Σκουτερόπουλος, ο.π. [υποσημ. 56], σ. 8· Κων. Ι. Κίτσος - Χαρ. Δ. Μαρινόπουλος, Ιστορία του Διδασκαλείου Πελοποννήσου και της Παιδαγωγικής Ακαδημίας Τριπόλεως (1880-1970), Αθήνα 1970, σ 83· Αρχείο Μαρασλείου Διδασκαλείου (Βιβλίο Πράξεων, Γενικός Έλεγχος κτλ.).

    64. Χρ. Λέφας, ο.π. [υποσημ. 4.8], σ. 238.

    65. Βλ. Γ75. Όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά στην "Αιτιολογική Έκθεση" του σχετικού νομοσχεδίου του 1919, "Είνε πρόδηλον το καθήκον της πολιτείας όπως μεριμνήση περί της έξυψώσεως του πνευματικού επιπέδου πασών των τάξεων του λαού άνευ διακρίσεως φυλής και θρησκεύματος. Αλλ" η ίδρυσις δημοσίων σχολείων εν Μουσουλμανικαίς κοινότησι και συνοικισμοίς επί τη βάσει των κειμένων νόμων και ο διορισμός εν αυτοίς των μόνων εχόντων τα προσόντα κατά τας κειμένας διατάξεις Ελλήνων διδασκάλων, δεν θα ήτο εξυπηρετικός του σκοπού τούτου, διότι ενώ ο Έλλην διδάσκαλος Θα ήτο ολως ακατάλληλος διά την διδασκαλίαν της ιδίας θρησκείας και γλώσσης εις μουσουλμανόπαιδας, απαραιτήτων στοιχείων της μορφώσεως αυτών προς τη επισήμω γλώσση του Κράτους και τη άλλη γενική μορφώσει, θα προυκάλει έξ έτέρου αμέσως την δυσπιστίαν της μουσουλμανικής κοινωνίας προς το τοιούτον δημόσιον σχολείον και προς αυτόν και δεν θα έπετυγχανεν ούτω την μεταξύ των μαθητών και αυτού ψυχικήν επαφήν, ήτις αποτελεί την ουσιωδεστάτην προϋπόθεσιν προς επιτυχίαν της μορφωτικής αυτού αποστολής Επιβάλλεται επομένως να μορφωθώσι και ειδικοί διδάσκαλοι διά τα μουσουλμανικά σχολεία έξ αυτών των Μουσουλμάνων, απηλλαγμένοι των μειονεκτημάτων τούτων.

    Διά την μόρφωσιν και παρασκευήν του τοιούτου διδακτικού προσωπικού εκ Μουσουλμάνων, συμφέρον έχει, φρονούμεν, η πολιτεία να μεριμνήση αυτή δι' ιδίων μέσων, διότι, ενώ εξ ενός θα εξασφαλίση την έμπιστοσύνην της μουσουλμανικής εθνότητος προς το δημόσιον σχολείον, ου θα προΐσταται Μουσουλμάνος διδάσκαλος, εξ έτέρου θα επιτύχη να προσαρμόση τον Μουσουλμάνον διδάσκαλον ψυχικώς προς το Ελληνικόν περιβάλλον, εντός του όποιου ζη και να τον καταστήση ούτω κατάλληλον όργανον, αν μη προς διάπλασιν καθαρώς Ελληνικού εθνικού χαρακτήρος των Μουσουλμανοπαίδων, όμως ασφαλώς ικανόν να προσδώση εις αυτούς την συνείδησιν του καθήκοντος των ως Ελλήνων πολιτών" Βλ. "Αιτιολογική