Συγγραφέας:Αντωνίου, Δαυίδ
 
Τίτλος:Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:17
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:759
 
Αριθμός τόμων:1ος από 3 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1833-1929
 
Περίληψη:Στο τρίτομο αυτό βιβλίο, που καλύπτει την περίοδο 1833-1929, ο συγγραφέας έχει συγκεντρώσει τους ιδρυτικούς νόμους των διαφόρων τύπων σχολείων, δημόσιων η αναγνωρισμένων, του εκάστοτε ελεύθερου ελλαδικού χώρου (χωρίς τις κατά καιρούς τροποποιήσεις τους, εκτός από ορισμένες αναγκαίες εξαιρέσεις), τα προγράμματα διδασκαλίας που ίσχυσαν σε όλη αυτήν την περίοδο και εγκυκλίους που έχουν σχέση με τη διδασκαλία μαθημάτων. Η όλη εργασία είναι διαρθρωμένη ως εξής: Προηγείται μία εισαγωγή που αναφέρεται στην οργάνωση και δομή της Μέσης Εκπαίδευσης κατά την περίοδο 1833-1929 και ακολουθεί το κύριο σώμα της εργασίας, χωρισμένο σε δύο μέρη: Στο πρώτο –που επιγράφεται «Τα Κείμενα»– παρατίθεται αριθμημένο το υλικό κατά κεφάλαια, ανάλογα με τον τύπο του σχολείου και σε χρονολογική σειρά. Το δεύτερο –με τίτλο «Η Ανάγνωση», χωρισμένο στα ίδια, όπως το πρώτο, κεφάλαια– περιλαμβάνει αναλυτικούς και συγκριτικούς πίνακες των ωρολογίων προγραμμάτων και μια σύντομη Επισκόπηση των Κειμένων και των Πινάκων. Τέλος, παρατίθεται απόλυτος χρονολογικός πίνακας όλων των Κειμένων, ώστε να υπάρχει η δυνατότητα να παρακολουθείται συστηματικά η διαμόρφωση και εξέλιξη των σχολείων της Μέσης Εκπαίδευσης.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.04 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 38-57 από: 766
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/38.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Με βάση αυτή τη ρύθμιση ιδρύθηκαν και λειτούργησαν ως το τέλος της περιόδου που μας απασχολεί 7 Διδασκαλεία νηπιαγωγών στις πόλεις: Αθήνα (Καλλιθέα - που με το νομοθετικό διάταγμα της 31 Δεκεμβρίου 1922 [ΕτΚ, αρ. 3, τχ. A'/3 Ιανουαρίου 1923] έγινε δημόσιο), Κοζάνη, Καστοριά, Φλώρινα, Έδεσσα, Σέρρες, Φιλιάτες.

δ'. Διδασκαλείο Τεχνικής Εκπαιδεύσεως

23. Για τη μόρφωση του διδακτικού προσωπικού των τεχνικών μαθημάτων με το νόμο 572/1914 (που τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε με το νόμο 940/191 7)90 ιδρύθηκε στην Αθήνα Διδασκαλείο της Τεχνικής Εκπαιδεύσεως. Στο Διδασκαλείο αυτό, που αποτελούνταν από 3 ενιαύσιες τάξεις, εγγράφονταν ύστερα από εξετάσεις κάτοχοι απολυτηρίου Γυμνασίου η πτυχίου Διδασκαλείου δημοτικής εκπαίδευσης, ηλικίας 16-30 ετών, ενώ οι πτυχιούχοι του αποκτούσαν το δικαίωμα να διορίζοντα., ως διδάσκαλοι των τεχνικών μαθημάτων στα σχολεία της ME και στα Διδασκαλεία της δημοτικής εκπαίδευσης.

Παράλληλα, μπορούσε να λειτουργήσει και ιδιαίτερη τάξη προσαρτημένη, στην Οποία θα διδάσκονταν επί ένα έτος τεχνικά μαθήματα οι ήδη υπηρετούντες διδάσκαλοι των τεχνικών μαθημάτων.

Το Διδασκαλείο όμως αυτό άρχισε να φθίνε!, από τον πρώτο χρόνο της λειτουργίας του, με αποτέλεσμα κατά το σχολικό έτος 1918-1919 στην A' τάξη του να μη φοιτήσει κανείς, ενώ στη Β' γράφτηκαν μόνο 2 μαθητές. Κατά την "Αιτιολογική "Εκθεση" του νομοσχεδίου που το μεταρρύθμιζε σε τετρατάξιο (βλ. αμέσως παρακάτω, 24), της κατάστασης αυτής "η κυριωτέρα αιτία οφείλεται εις την απροθυμίαν των αποφοίτων των γυμνασίων [...], όπως μαθητεύσουν επί τριετίαν εις το περί ου ο λόγος διδασκαλείον και είτα να διορισθώσι διδάσκαλοι των τεχνικών μαθημάτων επί γλισχροτάτη διά τους σημερινούς όρους της ζωής αντιμισθία, εν ω δύνανται διά βραχυτέρας ειδικής εκπαιδεύσεως να καταλάβωσιν άλλας θέσεις υπισχνουμένας εις αυτούς και απολαυάς μεγαλυτέρας και μέλλον ευρύτερον".90"

24. Το 1920 με το νόμο 2242 το Διδασκαλείο της Τεχνικής Εκπαιδεύσεως μετασχηματίστηκε σε τετρατάξιο, και το 1923 με το νομοθετικό διάταγμα της 2 Ιουνίου 1923 σε εξατάξιο "Τεχνικόν Διδασκαλείον", στο οποίο εγγράφονταν κάτοχοι απολυτηρίου εξαετούς δημοτικού σχολείου η β' τάξεως Ελληνικού σχολείου. Παράλληλα προβλεπόταν και η λειτουργία δύο ιδιαίτερων

90. Βλ. Γ65 και 77,

90α. "Αιτιολογική "έκθεσις του σχεδίου νόμου "περί μεταρρυθμίσεως του οργανισμού του διά του νόμου 572 ιδρυθέντος Διδασκαλείου της Τεχνικής Εκπαιδεύσεως", 'Αρχείο της Βουλής (ανέκδοτο του έτους 1919),

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/39.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ενιαυσίων τμημάτων για τη μετεκπαίδευση των δασκάλων των τεχνικών μαθημάτων και τη συμπλήρωση της τεχνικής μόρφωσης των πτυχιούχων δασκάλων.91

Το Διδασκαλείο αυτό δεν είχε ομαλή πορεία και, όπως παρατηρεί ο παιδαγωγός Δημήτριος Μωραΐτης, "Δυστυχώς το μεν τριτάξιον διδασκαλείον διέκοψε το 1921 την λειτουργίαν, η δε προσηρτημένη τάξις των μετεκπαιδευμένων εξηκολούθει λειτουργούσα με ικανοποιητικά αποτελέσματα. Αλλά τω 1926 η κυβέρνησις Πάγκαλου διά λόγους οικονομικούς κατήργησε το διδασκαλείο της τεχνικής εκπαιδεύσεως και ούτω εσταμάτησε πάσα η κίνησις προς μόρφωσιν διδασκάλων τεχνικών μαθημάτων εις εποχήν, κατά την οποίαν τοσαύτην υπόληψιν απέκτησαν εις τα σχολεία των πεπολιτισμένων λαών τα χειροτεχνικά μαθήματα, ώστε να ονομάζουν το νέον σχολείον, "σχολείον εργασίας"".92

ε'. Διδασκαλεία Γυμναστικής

25. Το πρόβλημα της μόρφωσης διδακτικού προσωπικού για το μάθημα της Γυμναστικής προέκυψε από το 1880 περίπου, από τότε δηλ. που η Γυμναστική καθιερώθηκε στα Γυμνάσια, και συνδέεται άμεσα με το όνομα του 'Ιωάννη Φωκιανού,93

Ως "πρόδρομοι" του Διδασκαλείου Γυμναστικής Θεωρούνται οι παρακάτω σχολές που "παρήγαγαν" δασκάλους της Γυμναστικής:

α') Το 1882 λειτούργησε ανεπίσημα προσωρινή τεσσαρακονθήμερη σχολή γυμναστών, στην οποία φοίτησαν πτυχιούχοι του Διδασκαλείου που καταρτίστηκαν σε γυμναστές από τον οπλοδιδάσκαλο Γ. Πύργο υπό την εποπτεία του Φωκιανού.

β') Το καλοκαίρι του 1884 λειτούργησε επίσημα όμοια τεσσαρακονθήμερη σχολή γυμναστών, στην οποία δίδαξε ο Ιωάννης Φωκιανός. Σύμφωνα με το διάταγμα της 9 Ιουνίου 1884,94 στη σχολή αυτή μπορούσαν να φοιτήσουν πτυχιούχοι των Διδασκαλείων, κάτοχοι απολυτηρίου Γυμνασίου στο οποίο διδασκόταν η Γυμναστική από διετίας, καθώς και κάτοχοι τουλάχιστον απολυτηρίου

91. Βλ. Γ78, 83 και 87.

92. Δημήτριος Γ. Μωραΐτης, Ιστορία της Παιδαγωγικής, Αθήνα 1953, σ. 307.

93. Βλ. σχετικές λεπτομέρειες στο κείμενο A86, καθώς και στις εργασίες: α') Φίλ. Καρβελας, "Σύντομος ιστορική επισκόπησις του Διδασκαλείου της Γυμναστικής και η λειτουργία αυτού κατά το σχολικόν έτος 1929-1930", στον τόμο: Διδασκαλείον Γυμναστικής. Επετηρίς 1929-30, Αθήνα (1930), σ. 7-21· β') Ευάγγελος Παυλίνης, Ιστορία της Γυμναστικής, Αθήνα 1958, σ. 393-407· γ') Κ. Χειμάρρας, "Διδασκαλείον Γυμναστικής", Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαίδεια, τ. Β', Αθήνα 1967, σ. 169-170. Γιά τον Φωκιανό βλ. Ένωσις Γυμναστών, Ιωάννης Φωκιανός 1845-1896. Αναμνηστική έκδοσις επί τη συμπληρώσει τριακονταετίας από του θανάτου του, Αθήνα 1926

94 Βλ. Γ25.

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/40.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Γυμνασίου που είχαν αρχές γυμναστικής η είχαν υπηρετήσει στο στρατό.

γ') Το 1893 δημοσιεύτηκε διάταγμα με το οποίο -σύμφωνα με τις διατάξεις του νόμου AXH'/1887 "περί του κεντρικού γυμναστηρίου"- προβλεπόταν η 'ίδρυση ειδικής γυμναστικής σχολής, διάρκειας ενός και μισού σχολικού έτους, η σχολή όμως αυτή δε λειτούργησε.95

δ') Το 1897 λειτούργησε η ιδρυμένη από το 1893 ειδική γυμναστική σχολή, με νέο όμως κανονισμό. Στη σχολή αυτή γίνονταν δεκτοί απόφοιτοι Γυμνασίου και πτυχιούχοι δάσκαλοι, όπως επίσης και μαθητές της Γ' τάξεως του Διδασκαλείου και δάσκαλοι της καλλιγραφίας και ιχνογραφίας,96 και διδασκόταν το ισχύον τότε γαλλογερμανικό γυμναστικό σύστημα.

ε') Το 1899 με το νόμο ,ΒΧΚΑ' Ιδρύθηκε η Σχολή Γυμναστών, που αποτελέστηκε από δύο ενιαύσιες τάξεις. Κατά τα 2 πρώτα έτη έγιναν δεκτοί στη Σχολή μόνο απόφοιτοι Πανεπιστημίου η φοιτητές με συμπληρωμένη διετή φοίτηση στο Πανεπιστήμιο, και αργότερα κάτοχοι απολυτηρίου Γυμνασίου η ισότιμου σχολείου και ηλικίας μικρότερης από τα 25 χρόνια. Από το 1902 Άρχισε να διδάσκεται το σουηδικό γυμναστικό σύστημα, το οποίο εφαρμόστηκε υποχρεωτικά σε όλα τα σχολεία από το 1909 με το νόμο ,ΓΥΛΗ'.97

Η Σχολή Γυμναστών λειτούργησε συνεχώς μέχρι το σχολικό έτος 19161917 και "παρήγαγε" συνολικά 209 γυμναστές.

στ') Την εκπαίδευση γυμναστριών είχε αναλάβει το Εκπαιδευτικό Τμήμα της "Ενώσεως Ελληνίδων" που από το 1897 είχε σχηματίσει μία τάξη - στα πλαίσια της "Γυμναστικής Σχολής" που συντηρούσε- όπου οι υποψήφιες γυμνάστριες διδάσκονταν θεωρητικά και πρακτικά μαθήματα. Στην τάξη αυτή προσέρχονταν κυρίως πτυχιούχες δασκάλες η μαθήτριες διδασκαλείου θηλέων (και από το 1905 απόφοιτες πλήρους Παρθεναγωγείου του υποδούλου ελληνισμού), οι όποιες σύμφωνα με το διάταγμα της 30 Μαΐου 1898 έδιναν εξετάσεις ενώπιον κρατικής επιτροπής για να αποκτήσουν δίπλωμα γυμνάστριας.

Από το 1908 τα μαθήματα των υποψήφιων γυμναστριών διαρκούσαν δύο χρόνια. 97α

Η σχολή αυτή των γυμναστριών λειτούργησε ως το 1918, όποτε και καταργήθηκε με το νόμο 1406/1918 "περί διδασκαλείου της γυμναστικής".

95. Βλ. Γ30 και 38.

96. Βλ. Γ41, 42.

97. Βλ. Γ45, 45α, 50, 52.

97α. Βλ. Γ42, καθώς και τα αναφερόμενα στην υποσημ. 86 έργα. Είναι έξω από το αντικείμενο αυτής της εργασίας η Σχολή Γυμναστριών που ίδρυσε το 1891 o Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος, για την οποία βλ. Επετηρίς Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου 1902-1903, Αθήνα 1903, σ. 5 και Μανιτάκης Π., 100 χρόνια νεοελληνικού αθλητισμού, Αθήνα 1962, σ. 28.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/41.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

26. Με το νόμο 1406/1918 η Σχολή Γυμναστών μετασχηματίστηκε σε Διδασκαλείο της Γυμναστικής που περιλάμβανε δύο τμήματα: ένα αρρένων από 3 ενιαύσιες τάξεις και ένα θηλέων από 2 ενιαύσιες τάξεις, Στο Διδασκαλείο της Γυμναστικής γίνονταν δεκτοί κάτοχοι, απολυτηρίου Γυμνασίου η Εμπορικής Σχολής η Διδασκαλείου δημοτικής Εκπαιδεύσεως η Διδασκαλείου νηπιαγωγών η άλλου ισότιμου προς αυτά σχολείου, και οι απόφοιτοί του διορίζονταν διδάσκαλοι της Γυμναστικής σε σχολεία ΜΕ.

Σύμφωνα με την "Αιτιολογική "Εκθεση" του σχετικού νομοσχεδίου της 28 Μαρτίου 1918, "εθνική σωματική αγωγή τελείως συγκεκροτημένη και επιστημονική δεν είναι δυνατόν να νοηθή άνευ πλήρους και τελείας μορφώσεως των ειδικών διδασκάλων εις ους αυτή ανατίθεται. Εις των διδασκάλων τούτων την μόρφωσιν άπέβλεψαν πρωτίστως μέχρι τούδε πάντα τα γυμναστικώς προηγμένα "Εθνη, δικαίως και ορθώς από τούτων πάσαν εις το μέλλον πρόοδον της σωματικής αγωγής απεκδεχόμενα, ταύτην δ' επεδίωξεν και η ημετέρα γυμναστική οργάνωσις διά της ήδη υφισταμένης σχολής γυμναστών.

Η σχολή όμως αυτή, ως ήδη έχει, πόρρω απέχει από της εκπληρώσεως του σκοπού αυτής. Έχουσα μόνον τμήμα αρρένων γυμναστών, ορίζουσα φοίτησιν μόνον διετή, ήτοι ανεπαρκή και δι' αυτήν την σωματικήν των εις αυτήν φοιτώντων εξάσκησιν, περιλαμβάνουσα επίσης περιωρισμένον κύκλον μαθημάτων, πρακτικών και θεωρητικών και διαθέτουσα ανεπαρκές και γλισχρότατα μισθοδοτούμενον διδακτικόν προσωπικόν, δεν δύναται να παράσχη ούτε την έπιθυμητήν θεωρητικήν και πρακτικήν καθ' άπαντας τους κλάδους της παιδαγωγικής γυμναστικής και της θεραπευτικής της αγωνιστικής και της στρατιωτικής προπαιδεύσεως εξάσκησιν και τελειοποίησιν, ούδ' αυτήν την πλήρη σωματικήν συγκρότησιν αυτών των μελλόντων γυμναστών, ίνα ούτω έστω και δι' απλής εποπτικής διδασκαλίας γυμνάζωσι τους μαθητάς αυτών, Η ατελής δε αυτή μόρφωσις του διδακτικού προσωπικού υπήρξεν η κυρία αιτία της μέχρι του νυν εντελώς ασήμαντου διαδόσεως της γυμναστικής και παρ' ημίν.

Δια του υπό την κρίσιν υμών υποβαλλομένου σχεδίου νόμου, κύριοι βουλευταί, η σχολή αυτή αναδιοργανούται εις άρτιον και σύμφωνον προς τας σημερινάς ανάγκας διδασκαλείον της γυμναστικής, κατά το πρότυπον του μοναδικού καθ' άπαντα τον κόσμον κεντρικού γυμναστικού Ινστιτούτου της Στοκχόλμης, ώστε οι εν αυτώ μορφούμενοι, από απόψεως μεν επιστημονικής να άποβώσι σχεδόν ισάξιοι προς τους.διδάκτορας του Πανεπιστημίου, από απόψεως δε σωματικής τελειοποιήσεως, τέλεια πρότυπα προς μίμησιν της νεολαίας, ης την σωματικήν αγωγήν θα εμπιστευθή εις αυτούς η Πολιτεία' δι' αυτού η φοίτησις από διετούς επεκτείνεται εις τριετή, ο κύκλος των μαθημάτων συμπληρούται, εισαγομένων πραγματικώς και καθ' όλην αυτών την έκτασιν της αγωνιστικής, της οπλομαχίας, της στρατιωτικής προπαιδεύσεως και του προσκοπισμού καθώς και της μηχανικής και φυσιολογίας των κινήσεων, της ορθοπεδικής

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/42.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

και θεραπευτικής γυμναστικής, ήτοι πασών των επιστημονικών γνώσεων και των σωματικών δεξιοτήτων αι οποίαι είναι κυριολεκτικώς απαραίτητοι εις πάντα ειδικόν διδάσκαλον της σωματικής αγωγής, προς τούτοις η ημερησία εργασία αυξάνεται από διώρου εις έξάωρον, εναλλασσομένων συμμέτρως των θεωρητικών προς τα πρακτικά μαθήματα, δημιουργείται δε και ίδιον τμήμα γυμναστριών εις τας όποιας θα παρέχεται εξ ίσου πλήρης η επιστημονική ειδική μόρφωσις, καταργουμένων εις το εξής των ιδιωτικών γυμναστικών σχολών, εν ταις όποίαις νεανίδες εστερημέναι επαρκούς εγκυκλίου παιδεύσεως όλως προχείρως και ανεπαρκώς καταρτιζόμεναι, πολλαί δε και άνευ φοιτήσεως, χάρις εις τας μέχρι τούδε κρατούσας διατάξεις, παρουσιαζόμεναι προς εξέτασιν, εχρίοντο, ούτως ειπείν, εις διδασκάλισσας της γυμναστικής,

Η εκ της αυξήσεως του προσωπικού, αληθώς υπερδιπλασιαζομένου και της υλικής βελτιώσεως της θέσεως αυτού δημιουργούμενη δαπάνη μη υπερβαίνουσα τας 16 χιλιάδας δραχμών ετησίως, μέλλει να καλυφθή κατά το πλείστον εκ των τελών εγγραφής, εξισουμένων προς τα λοιπά τέλη των σχολείων της μέσης εκπαιδεύσεως, καθώς και εκ του ετησίου παραβόλου των ιδιωτών θαμώνων του γυμναστηρίου του διδασκαλείου, όπερ ούτω θ' αποτελέση το πρώτον πρότυπον δημόσιον γυμναστήριον. Η εκγύμνασις δε καθ' εκάστην πλήθους ανθρώπων πάσης ηλικίας θα δώση όλην και αφορμήν προς μελέτην συστηματικήν καί. επιστημονικήν της επιδράσεως και των αποτελεσμάτων της σωματικής ασκήσεως, μετά των σχετικών σωματομετρικών και βιολογικών καθ' όλου παρατηρήσεων επί του ζώντος ανθρωπίνου οργανισμού, αίτινες υπό την διηνεκή επίβλεψιν των δύο ειδικών ιατρών καθηγητών του διδασκαλείου θ' άναδείξωσι τάχιστα τούτο εις αληθές βιολογικόν εργαστήριον, οπόθεν και το ημέτερον φυσιολογείον τελείστας όσας σπουδαίας επιστημονικάς παρατηρήσεις θα είναι δυνατόν να αρυσθή. Ούτω δε, εν τω ανωτέρω τούτω ιδρύματι θα λάβη όντως η γυμναστική την προσήκουσαν σπουδαιότητα, προαγόμενη αναλόγως των επιστημονικών ενδείξεων και των εθνικών παραδόσεων και καθισταμένη εν των κυρίων μέσων σωματικής και ψυχικής τελειοποιήσεως του Έθνους ολοκλήρου και της φυλής, ενώ συγχρόνως θά εξυπηρέτηση τελεσφορώτερον τα εθνικά ιδανικά διά της εγκαίρου προσηλώσεως της νεολαίας εις την ωραίαν εκείνην ημέραν, καθ' ην αύτη θα κληθή φρουρός και συντελεσιουργός της δόξης και του μεγαλείου της Πατρίδος",

To τριτάξιο Διδασκαλείο της Γυμναστικής λειτούργησε ως το 1920, οπότε και μετασχηματίστηκε σε διτάξιο, παραμένοντας έτσι ως το τέλος της περιόδου που μας απασχολεί.98

98. Βλ. Γ72,77,84. Βλ. επίσης Αρχείο της βουλής του έτους 1918.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/43.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

στ'. Ειδικά Διδασκαλεία

27, Έκτος από όλους τους προηγούμενους τύπους Διδασκαλείων που λειτούργησαν κατά την περίοδο 1833-1929, υπήρξαν και ορισμένες νομοθετικές ρυθμίσεις για διάφορα άλλα "ειδικά" Διδασκαλεία, οι οποίες όμως για διάφορους λόγους δεν υλοποιήθηκαν. Τέτοιες ρυθμίσεις ήταν:

α') Οι νόμοι 1627/1919 και 3179/1924 που προέβλεπαν την ίδρυση τριτάξιων Υποδιδασκαλείων για τη μόρφωση υποδιδασκάλων των μουσουλμανικών σχολείων.

β') Ο νόμος 2246/1920 που προέβλεπε την ίδρυση τετρατάξιου Διδασκαλείου για τη μόρφωση καθηγητών της Γαλλικής γλώσσας.

γ') Το άρθρο 3 του νόμου 2249/1920 που προέβλεπε την ίδρυση πεντατάξιων Αγροτικών Διδασκαλείων."

Δ'

Ριζάρειος Εκκλησιαστική Σχολή - Ιερατικά σχολεία (σχολές)

Ι. Στα σχολεία της ΜΕ με επαγγελματικό χαρακτήρα υπάγεται και η Ριζάρειος Εκκλησιαστική Σχολή.100 Η Σχολή ιδρύθηκε το 1843 στην Αθήνα από τους αδελφούς Μάνθο και Γεώργιο Ριζάρη και άρχισε να λειτουργεί στις 15 Μαΐου 1844.

Σύμφωνα με τον οργανισμό του 1843,101 η Ριζάρειος Εκκλησιαστική Σχολή είχε σκοπό "την προσήκουσαν εκπαίδευσιν και την ηθικήν μόρφωσιν των μελλόντων να ιερατεύσωσιν" (άρθρο 1). Στή Σχολή, που είχε 5 τάξεις, γίνονταν δεκτοί ως υπότροφοι αλλά και ιδιοσυντήρητοι κάτοχοι απολυτηρίου Ελληνικού σχολείου, ηλικίας από 15 μέχρι. 18 ετών. Οι απόφοιτοι της Δ' τάξεως μπορούσαν να γραφτούν στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου, ενώ στην E' τάξη διδάσκονταν κυρίως θεολογικά μαθήματα και την παρακολουθούσαν όσοι δεν εγγράφονταν στο Πανεπιστήμιο.

99. Βλ. σχετικά Γ75,79,8ο, και στην Εισαγωγή, εδώ 9, 10.

100. Από την πλούσια βιβλιογραφία που αναφέρεται στη Ριζάρειο Εκκλησιαστική Σχολή σημειώνουμε μόνο εκείνα τα έργα που συμβουλευτήκαμε: α') Νικόλαος Ράδος (επιμ.), Τα κατά την Ριζάρειον Εκκλησιαστικήν Σχολήν, Αθήνα 21903· β') Χρυσόστομος A. Παπαδόπουλος, Ιστορία της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής επί τη εβδομηκονταπενταετηρίδι αυτής, Αθήνα 1919' γ') Γεράσ. Κονιδάρης, Ιστορία της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής, Αθήνα 1969- δ') Ριζάρειος Εκκλησιαστική Παιδεία, τ. A' - Γ', Αθήνα 19781984' ε') Σοφοκλής Δ. Λώλης, Η Ριζάρειος Εκκλησιαστική Σχολή ως εκπαιδευτικόν ίδρυμα, 'Αθήνα 1982. ιοί. Βλ. Δι.

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/44.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Η ρύθμιση αυτή μεταβλήθηκε με το νέο οργανισμό του 1867, ο οποίος καθόριζε τις ομοιότητες και διαφορές που είχε η Σχολή από το Γυμνάσιο, αλλά και με το νέο κανονισμό του 'ίδιου έτους, σύμφωνα με τον οποίο "πάντα πασών των τάξεων τα μαθήματα εισίν υποχρεωτικά δι' όλους τους μαθητάς" (άρθρο 6),102

2, Από τα παραπάνω είναι σαφές ότι η Ριζάρειος Εκκλησιαστική Σχολή λειτουργούσε ως Γυμνάσιο με την προσθήκη θεολογικών μαθημάτων, που της προσέδιδαν το χαρακτήρα, ιερατικής σχολής. Με αυτά τα χαρακτηριστικά η Ριζάρειος λειτούργησε ως το 1918, αλλά κατά καιρούς έγιναν ορισμένες προσπάθειες να της δοθεί και κάποιος άλλος χαρακτήρας. Έτσι:

α') Με τον οργανισμό του Οκτωβρίου 1893 η Ριζάρειος προσελάμβανε επιστημονικό χαρακτήρα ως ανωτέρα Θεολογική Σχολή, της οποίας η A' τάξη αντιστοιχούσε προς την Γ' τάξη του Γυμνασίου. Ο οργανισμός όμως αυτός δεν εφαρμόστηκε· αντίθετα, ο νέος που δημοσιεύτηκε το Δεκέμβριο του 1893 προέβλεπε ότι η A' τάξη της Σχολής άρχιζε πάλι από την A' τάξη του γυμνασίου.103

β') Το 1897 ο υπουργός Αθ. Ευταξίας παρουσίασε νέο οργανισμό της Ριζαρείου Σχολής, που ήταν βέβαια στηριγμένος στον μη εφαρμοσθέντα του 1893 (ήταν υπουργός ô ίδιος), άλλα είχε πολλές βελτιώσεις. Με τον οργανισμό αυτό η A' τάξη της Σχολής ήταν αντίστοιχη προς την Γ' τάξη του Γυμνασίου, ενώ το πρόγραμμα έδινε ατή Σχολή το χαρακτήρα ανώτερης Θεολογικής Σχολής. Επιπλέον, με το διδασκόμενο μάθημα της Παιδαγωγικής και τη δίμηνη φοίτηση στο Διδασκαλείο των Αθηνών και στο πρότυπο Δημοτικό σχολείο οι μαθητές της Σχολής, επειδή δεν μπορούσαν να γίνουν ιερείς πριν από το τριακοστό έτος της ηλικίας τους, θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν μέχρι τη συμπλήρωση του ως δάσκαλοι των ιερών μαθημάτων και κήρυκες του θείου λόγου.104 Με το νέο όμως οργανισμό του 1900 η Σχολή επανήλθε στο προ του 1893 καθεστώς.

γ') Με το διάταγμα της 17 Σεπτεμβρίου 1914 (ΕτΚ, αρ. 269, τχ. A' / 23 Σεπτεμβρίου 1914) προστέθηκε έδρα των Παιδαγωγικών στη Σχολή, ενώ το μάθημα των Παιδαγωγικών διδασκόταν νωρίτερα, χωρίς όμως να έχουν αναγνωριστεί με νόμο τα προσόντα των σπουδαστών της Σχολής ως δημοδιδασκάλων.

102. Βλ. Δ7-8.

103. Βλ. Δ11-12.

104. Βλ. Δ16, οπού και η εισηγητική έκθεση του διατάγματος, στην οποία αιτιολογούνται όλες οι τροποποιήσεις και μεταβολές που εισάγονται στη Σχολή, και Δ18 (οργανισμός 1900).

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/45.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

3. Το 1918 με το νόμο 1432 και το νέο της οργανισμό μετατρέπεται σε πεντατάξιο ιεροδιδασκαλείο,105 Σύμφωνα με τις διατάξεις του νόμου και του οργανισμού, η Ε' τάξη της Σχολής χωριζόταν σε 2 τμήματα: το παιδαγωγικό, στο οποίο οι σπουδαστές παρακολουθούσαν θεολογικά αλλά και παιδαγωγικά μαθήματα, ώστε να μπορούν οι απόφοιτοι του να διορίζονται δάσκαλοι, και το Προπαρασκευαστικό (=Θεολογικό), στο οποίο παρακολουθούσαν κυρίως θεολογικά μαθήματα όσοι επιθυμούσαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου,

4. Εκτός από τη Ριζάρειο Εκκλησιαστική Σχολή ιδρύθηκαν και λειτούργησαν κατά καιρούς και κατώτερα ιερατικά σχολεία που εκπαίδευαν όσους επρόκειτο να γίνουν ιερείς. Τα πρώτα ιερατικά σχολεία της περιόδου που εξετάζουμε ιδρύθηκαν με το νόμο ,ΤΞΖ' της 27 Σεπτεμβρίου 1856.106 Στα ιερατικά αυτά σχολεία γίνονταν δεκτοί κάτοχοι, απολυτηρίου δημοτικού σχολείου (η τουλάχιστον γνώστες γραφής και αναγνώσεως) ηλικίας 15 μέχρι 18 ετών (που αργότερα έγινε 14-21 ετών) και φοιτούσαν επί 4 χρόνια.

Τέτοια ιερατικά σχολεία ιδρύθηκαν στη Χακίδα (1856), Σύρο και Τρίπολη (1857), και η λειτουργία τους καθορίστηκε με το διάταγμα της 27 Οκτωβρίου 1856 "περί του κανονισμού των Ιερατικών Σχολείων". Σ' αυτά προστέθηκε το 1875 το ιερατικό σχολείο της Κέρκυρας και αργότερα (1903) της Άρτας, το όποιο όμως ήταν διτάξιο και δεχόταν σπουδαστές ηλικίας από 28-35 ετών και κατόχους τίτλων σπουδών από απολυτήριο δημοτικού σχολείου μέχρι ενδεικτικό Β' τάξεως Γυμνασίου, αναλόγως του τόπου για τον οποίο θα γίνονταν ιερείς.107

Τα ιερατικά αυτά σχολεία δεν πέτυχαν στο σκοπό τους και σταδιακά καταργήθηκαν, εκτός εκείνων της Άρτας και της Τριπόλεως;

5. Με το διάταγμα της 21 Νοεμβρίου 1919 οι ιερατικές Σχολές Τριπόλεως και Άρτας μετασχηματίστηκαν και διαιρέθηκαν σε 2 τμήματα: ένα διετές, στο οποίο γίνονταν δεκτοί απόφοιτοι Ελληνικού σχολείου, ηλικίας 22-23 ετών, και ένα τετραετές, στο οποίο γίνονταν δεκτοί κάτοχοι ενδεικτικού προαγωγής από την A' Γυμνασίου η τουλάχιστον απόφοιτοι Ελληνικού σχολείου, ηλικίας 15-20 ετών. Ύστερα από δύο χρόνια όμως, με το διάταγμα της 23 Σεπτεμβρίου 1921, καταργήθηκε το διετές τμήμα και τέθηκε σε εφαρμογή η λειτουργία του τετραετούς τμήματος.108

105. Βλ. Δ25-26.

106. Βλ. Δ4 και Δ5 (κανονισμός).

107. Βλ. Δ19.

108. Βλ. Δ28 και 30.

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/46.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

6. Μέχρι το 1924 λειτουργούσαν οι ιερατικές Σχολές Τριπόλεως και Άρτας. Στη συνέχεια όχι μόνο αυτές μετατράπηκαν σε πεντατάξια ιεροδιδασκαλεία του τύπου της Ριζαρείου Σχολής (βλ, παραπάνω, § 3), αλλά ιδρύθηκαν και άλλες του ίδιου τύπου, ώστε έφτασαν -μαζί με τη Ριζάρειο- τις δεκατρείς.

"Οι απόφοιτοι των Σχολών τούτων, ανερχόμενοι ετησίως κατά μέσον όρον εις 200, πλην του δικαιώματος να καταλαμβάνωσι θέσεις εφημερίων εις μεγαλείτερα κέντρα, δύνανται να διορίζωνται ως δημοδιδάσκαλοι. Επειδή δε, άμα ως ήθελον αποφοιτήσει, δεν δύνανται λόγω ηλικίας να ιερωθώσι, καταφεύγουσι κατά κανόνα εις κενάς θέσεις εν τη δημοτική εκπαιδεύσει, Ότι ο αριθμός αυτών απέβη δυσανάλογος προς τας ανάγκας της Εκκλησίας και φορτικός διά την εν γένει, δημοτ. εκπαίδευσιν, ης τα στελέχη ηύξανον δυσαναλόγως προς τα κατ' έτος δημιουργούμενα κενά, κατενοήθη ήδη από του 1926, ότε επεχειρήθη ο περιορισμός αυτών εις το ήμισυ διά του Ν.Δ. "περί καταργήσεως έξ Ιερατ, Σχολών", του οποίου όμως αι διατάξεις ητόνησαν μη εφαρμοσθείσαι".109

Ύστερα από αυτά, με το διάταγμα της 11 Νοεμβρίου 1927110 δημοσιεύτηκε οργανισμός των Ιερατικών Σχολών, ο οποίος ρύθμιζε τις λεπτομέρειες λειτουργίας τους. Από τις προβλεπόμενες ρυθμίσεις επισημαίνουμε εκείνη, σύμφωνα με την οποία τα δύο υφιστάμενα τμήματα (παιδαγωγικό - προπαρασκευαστικό) της E' τάξεως συγχωνεύονται σε ένα, ενώ το πτυχίο των Ιερατικών Σχολών παρείχε το δικαίωμα διορισμού σε θέση δημοδιδασκάλου και εγγραφής στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου. Ο οργανισμός αυτός, φυσικά, δεν ίσχυε για τη Ριζάρειο Σχολή, η οποία λειτουργούσε με δικό της.

7. Τέλος, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι κατά καιρούς ιδρύθηκαν και λειτούργησαν και διάφορες προπαρασκευαστικές σχολές, που προετοίμαζαν για μικρό χρονικό διάστημα που δεν ξεπερνούσε τον ένα χρόνο ιερείς για μικρά χωριά, τις οποίες όμως δεν συμπεριλαμβάνουμε στην εργασία αυτή.

Ε'

Εμπορικές Σχολές

1. Στα σχολεία της ΜΕ που έχουν επαγγελματικό χαρακτήρα υπάγονται και οι Εμπορικές Σχολές.

109. Κ. Γόντικας, "Εισηγητική έκθεσις επί του σχεδίου νόμου "περί διαρρυθμίσεως των Δημοσίων Ιερατικών Σχολών"" στο: Κωνσταντίνος Σιφναίος, Πανδέκται νέων νόμων και διαταγμάτων..., τόμος Δ' (1929), σ. 1785. Πβ. και υποσημ. 168 (σ. 88).

110. Βλ. Δ32.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/47.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Στην περίοδο που εξετάζουμε η κρατική φροντίδα για την εμπορική εκπαίδευση άρχισε να εκδηλώνεται το 1856, αλλά η υλοποίηση της δεν ευοδώθηκε· πιο συστηματικά η εμπορική εκπαίδευση αντιμετωπίζεται από τις αρχές του 20ού αιώνα.

Η ιδιωτική όμως πρωτοβουλία άρχισε, από τις πρώτες κιόλας ημέρες του ελεύθερου ελληνικού κράτους, να ενδιαφέρεται για την εμπορική εκπαίδευση και να ιδρύε., ανάλογα εκπαιδευτήρια, αναπληρώνοντας έτσι την έλλειψη η ελλιπή λειτουργία αντίστοιχων κρατικών.

2. Μια πρώτη έμμεση κρατική ενέργεια προς την κατεύθυνση της εμπορικής εκπαίδευσης είναι ο διορισμός-το 1835-του "καθηγητού των περί το εμπόριον επιστημών" Κωνσταντίνου Παππά στο Γυμνάσιο Σύρου,111 "επί πολλά έτη διατελέσαντος τοιούτου".112 Φαίνεται ότι η διδασκαλία εμπορικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο Σύρου ήταν αποτέλεσμα κοινωνικής απαίτησης, η οποία "επέβαλε" και τον επίσημο διορισμό καθηγητή παρά το ότι η διδασκαλία τέτοιων μαθημάτων καθορίστηκε ύστερα από μια εικοσαετία.

3. Εμπορικά μαθήματα διδάσκονταν επίσης και στο Γυμνάσιο Ναυπλίου από την εποχή του γυμνασιάρχη. Γ. Χρυσοβέργη (Οκτώβριος 1843). Διδασκόταν προαιρετικώς επί 2 ώρες την εβδομάδα στην A' τάξη η Καταστιχογραφία-Διπλογραφία (=λογιστικά) από τον καθηγητή των μαθηματικών Γ. Κόνδη, που είχε γράψει και σχετικό βιβλίο. Αξίζει να αναφερθεί ότι το μάθημα άρχισε να αναγράφεται και στα προγράμματα του Γυμνασίου από το σχολικό έτος 1846-1847 κ.ε, με διάφορες ονομασίες ("Διπλογραφία κατά τε θεωρίαν και πράξιν, Διπλογραφία: το θεωρητικον και πρακτικόν εις τα τρία κύρια βιβλία, καταστιχογραφίας συμπλήρωσις κατά τε το θεωρητικον και το πρακτικόν, Διπλογραφίας (κατά το κείμενον Γ. Κόνδη) συνέχεια και τέλος του θεωρητικού, και πρακτικά γυμνάσματα" κτλ.).113 :

Το ενδιαφέρον είναι ότι το 1845 ο τότε γυμνασιάρχης Χ. Παμπούκης με αναφορά του προς το Υπουργείο Παιδείας ζήτησε να αναγνωριστεί το μάθημα

111. Βλ. σχετικές πληροφορίες στην υποσημ. 7.

112. Βλ. Ιωάννης Βλαχογιάννης (επιμ.), Χιακόν Αρχείον, τ. Ε', Αθήνα 1910, σ. 553.

113. Σχετικά με τα προγράμματα του Γυμνασίου Ναυπλίου βλ. Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, Η Βιβλιοθήκη του Γυμνασίου Ναυπλίου, περ. Τετράδια Εργασίας, αρ. 9, Αθήνα 1987, τον οποίο και ευχαριστώ θερμά που έθεσε στη διάθεση μου τα σχετικά κείμενα. Ως προς το βιβλίο του Γ. Κόνδη, ο πλήρης τίτλος του είναι: Εγχειρίδιον καταστιχογραφίας εκ Γαλλικού κειμένου καθ' απλογραφίαν και διπλογραφίαν, προς χρήσιν της εις τα Ελληνικά σχολεία φοιτώσης νεότητας. Υπό Γ. Κόνδη, καθηγητού εν τω Β. Γυμνασίω Ναυπλίας, Εν Αθήναις, τύποις X. Νικολαΐδου Φιλαδελφέως, 1846 (Βλ. Γκίνης - Μέξας, Ελληνική Βιβλιογραφία, τ. 2, αρ. 4313).

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/48.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ως υποχρεωτικό, και να επεκταθεί μάλιστα και στο Ελληνικό σχολείο, Το Υπουργείο δεν αποδέχτηκε την πρόταση του Παμπούκη, αλλά επέτρεψε να διδάσκεται, αυτό ως υποχρεωτικό μάθημα, ενώ από το σχολικό έτος 1855-1856 απαγόρεψε τελείως τη διδασκαλία του.114

4. Λίγο πριν αρχίσει να εκδηλώνεται έμπρακτα η κρατική φροντίδα για την εμπορική εκπαίδευση, έχουμε την πρώτη επίσημη επισήμανση του προβλήματος και δήλωση για μελλοντική λύση: Σε έκθεση του της 29 Φεβρουαρίου 1856 προς τον Βασιλέα ô υπουργός Παιδείας Χαρ. Χριστόπουλος γράφει:

Εκπαίδευσις εμπορική.

Σπουδαία και λίαν καταφανής έλλειψις, ήτις χρεία πάσα ν' αναπληρωθή, εστίν η των Εμπορικών Εκπαιδευτηρίων. Το εμπόριον Μεγαλειότατε, εστίν εκ των ουσιωδεστάτων στοιχείων, εξ ου πηγάζει μέγα μέρος του πλούτου της Ελληνικής κοινωνίας. Τούτο κατενόησεν έκπαλαι η ευφυΐα του Έλληνος και ανέκαθεν μέγα των Ελλήνων μέρος επεδόθη εις αυτό. Η ευφυία, η τιμιότης, το μεγαλεπήβολον των συμπολιτών ημών κατέστησαν αυτούς πανταχού της γης περισπούδαστους και σεβαστούς. Εις πάσας της οικουμένης τας μεγαλοπόλεις υπάρχουσι καταστήματα εμπορικά Ελλήνων πολλής σημασίας. Εκ της τάξεως ταύτης του γένους ημών πλείστη όση κοινή ωφέλεια προέκυψεν εις την Ελλάδα. Εκ των συνδρομών αυτών ιδρύονται οσημέραι ναοί των Μουσών και εκπαιδεύονται εν τε τη Ελλάδι και τη σοφή Ευρώπη πλείστοι όσοι, Ελληνόπαιδες. Δια των αγωνοθετημάτων αυτών δίδεται αφορμή εις ανάπτυξιν των ελευθέρων τεχνών, και καθόλου ειπείν, ουδέν καθίδρυμα μένει άμοιρον της γενναίας αυτών συνδρομής.

Παν επάγγελμα. Μεγαλειότατε, προβαίνει επιτυχέστερον προς τον σκοπόν αυτού, όταν ποδηγετήται ο διέπων αυτό ου μόνον υπό της απλής πείρας, αλλά και υπό της Θεωρίας. Αυτή διαφωτίζει, την οδόν του ανθρώπου εις παν ο μετέρχεται έργον, δι' αυτής κανονίζει τας επιχειρήσεις αυτού και ούτως η πείρα επιλαμβανομένη διεξάγει αυτάς. Υπό τοιούτων σκέψεων και αρχών ορμώμενος, επέστησα την προσοχήν μου προς την σπουδαίαν ταύτην υπόθεσιν. Η κυβέρνησις οφείλει να φροντίση και λόγω γενικής ωφελείας, και τάξεως έτι πολιτών καθ' έκαστα, ίνα οι προτιθέμενοι να διανυωσι το στάδιον του εμπόρου, προπαρασκευάζωνται θεωρητικώς εις τούτο, κτώμενοι τας προς το όλον και τα καθ' έκαστα αυτού σχέσιν εχούσας γνώσεις. Παρεκτός δε της περί τούτου προνοίας ην οφείλει να λάβη η Κυβέρνησις, υπαγορεύει αυτό και ανάγκη υπό της πείρας βεβαιούμενη. Την ανάγκην ταύτην συναισθανθέντες ιδιώται συνέστησαν διδακτήρια

114. Λεπτομέρειες βλ. Ιωάννης Γ. Δεμοίρος, ο.π. [υποσημ. 5], σ. 68 κ.ε., όπου και το κείμενο της αναφοράς του Παμπούκη.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/49.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

προς εκπαίδευσιν των εις εμπόριον ωρισμένων νέων, και τα διδακτήρια ταύτα, ευχαρίστως βλέπω, ότι συντηρούνται και ακμάζουσιν. Αλλ' εις ταύτα οι διδασκόμενοι καταβάλλουσιν άδρά δίδακτρα' όθεν φοιτώσιν εις αυτά οι των ευπόρων παίδες, ου μόνον των εντός της Ελλάδος οικουντων, αλλά και πλείστοι των εις διάφορα της Ασίας και της Ευρώπης μέρη επί εμπορία εγκαθεσταμένων, Τα ιδιωτικά ταύτα διδακτήρια διά τον αυτόν λόγον δεν δύναται είναι προσιτά τοις απορούσι και πενεστέροις' όσοι δ' εκ τούτων τρέπονται εις εμπορίαν δεν έχουσι πολλάς των χρησίμων εις το επάγγελμα τούτο γνώσεων, ούτε θεωρίαν τινά των κατ' αυτό' αναγκάζονται δε ούτως έχοντες ν' αναπληρώσι διά της πείρας τας ελλείψεις ταύτας, αλλ' η πείρα κτάται διά χρόνου μακρού, και ενίοτε δεν είναι αυτή οδηγός ασφαλής όταν δεν διαφωτίζηται εκ της θεωρίας,

Τα ιδιωτικά εμπορικά εκπαιδευτήρια δυνατόν άλλως να μην έχωσι, πολλών ένεκα λόγων, την τελειότητα έκείνην, ην η Κυβέρνησις δύναται και οφείλει να δίδη τοιαύτα συσταίνουσα. Τούτων ένεκα. Μεγαλειότατε, θέλω παρασκευάσει τα δέοντα ίνα εγκαίρως υποβάλω εις την Υμετέραν έγκρισιν όσα δυνατόν να κατορθωθώσιν εις αναπλήρωσιν της σπουδαίας ταύτης παρ' ημίν ελλείψεως. Μεχρισού δε δυνηθώμεν να συστήσωμεν και διοργανώσωμεν δύω τουλάχιστον εμπορικά Εκπαιδευτήρια κατά το Κράτος, ενόμισα καλόν να επιστήσω την προσοχήν μου εις τα Γυμνάσια των δύο εμπορικωτέρων πόλεων της Ελλάδος, Σύρου και Πατρών, όπως διά προσθήκης μαθημάτων τινών εις αυτά, άνευ αλλοιώσεως των κεκανονισμένων, δυνηθώσι να εκπληρώσιν εν μέρει και την περί ης ο λόγος έλλειψιν, χωρίς να εκκλίνωσι το παράπαν του αρχικού αυτών σκοπού",115

5. Λίγους μήνες αργότερα ο ίδιος υπουργός υλοποιεί τις προθέσεις του: Με το διάταγμα της 18 Ιουνίου 1856 προσθέτει στο Γυμνάσιο Σύρου εμπορικά μαθήματα, για τη διδασκαλία των οποίων δίνει λεπτομέρειες με υπουργική απόφαση της 10 Ιουλίου 1856.116 Πάντως, εκείνο που επιβεβαιώνει την επίσημη αντίληψη για το μοναδικό δίκτυο που οδηγεί στο Πανεπιστήμιο, είναι η ρύθμιση ότι οι κάτοχοι του "Εμπορικού πτυχίου" το οποίο χορηγείται στους απόφοιτους του εμπορικού τμήματος δεν έχουν το δικαίωμα να εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο παρά μόνο όταν θα έχουν διδαχτεί και τα Λατινικά.

Η ίδια αυτή ρύθμιση ίσχυσε και για το γυμνάσιο Πατρών, στο οποίο τα εμπορικά μαθήματα εισήχθησαν το 1857.117

6. Ειδικά για το Γυμνάσιο Σύρου ακολούθησαν νέες ρυθμίσεις για τα εμπορικά μαθήματα:

115. X. Χριστόπουλος, ο.π. [υποσημ. 24], σ. 122 (και αυτοτελές τεύχος, σ. 20-22).

116. Βλ. Ε1-2. 117. Βλ. Ε3-4.

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/50.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

α') Με υπουργική απόφαση της 9 Οκτωβρίου 1859 ορίστηκαν επιπλέον 2 ώρες την εβδομάδα στην Α' Γυμνασίου, όπου θα διδάσκονταν "αι προκαταρκτικαί αρχαί περί εμπορίου και εμπορευμάτων".

β') Με υπουργική απόφαση της 10 Σεπτεμβρίου 1864, που στηριζόταν σε γνωμοδότηση "του συλλόγου των εν Σύρω καθηγητών περί διαχωρισμού των εμπορικών μαθημάτων από των γυμνασιακών" μεταβλήθηκε ο κανονισμός περί εμπορικών μαθημάτων του 1856 και ορίστηκε ότι τα εμπορικά μαθήματα θα διδάσκονται επί ένα μόνο σχολικό έτος σε ιδιαίτερη τάξη, στην οποία θα μπορούν να φοιτούν τόσο μαθητές των Β', Γ' και Δ' τάξεων του Γυμνασίου όσο και ακροατές "αδεία του γυμνασιάρχου η του αρμοδίου καθηγητού".118

Για τον τρόπο όμως λειτουργίας του εμπορικού αυτού τμήματος επίσημη έκθεση του Γ.Γ. Παππαδοπούλου προς το Υπουργείο Παιδείας με ημερομηνία 26 Δεκεμβρίου 1863 δίνει την ακόλουθη εικόνα:

2. Περί του εμπορικού τμήματος.

Τούτου οι καρποί, κατά την ομολογίαν αυτών των εν αυτώ διδασκόντων, είναι λίαν ευτελείς, είναι δε λυπηρά η αποτυχία αύτη εν εμπορικωτάτη πόλει, Ως δε έχει σήμερον το τμήμα παρέχει προς τούτοις και προφάσεις αμελείας εις τους μαθητευομένους· είναι λοιπόν ανάγκη μεταβολών, αίτινες εκ κοινής συσκέψεως προτείνονται ενταύθα.

Ευκταίον είναι να καταρτισθή ίδιον έκπαιδευτήριον, εν ω ήθελον διδάσκεσθαι ιδίως τα εμπορικά, και όλα δε τα άλλα μαθήματα προς εμπορικόν σκοπόν. Αλλ' αν τούτο είναι ανέφικτον, κρίνεται καλόν' α') των εμπορικών μαθημάτων το πρόγραμμα να συνταχθή μάλλον αυτοτελές, πλήρες και ενιαίον, β') ο διχασμός (bifurcation) των εμπορικών σπουδών από των φιλολογικών ν' άρχηται εκ της Β', η Γ', του γυμνασίου, γ') οι μαθηταί του εμπορικού τμήματος να απαλλαχθώσι και άλλων τινών του ετέρου μαθημάτων, περιοριζόμενοι, πλην των εμπορικών εις μόνα τα ελληνικά και μαθηματικά· δ') ταύτα δε αμφότερα, αν ήναι δυνατόν, να διδάσκωνται κατ' ιδίας ώρας και προς εμπορικόν μάλλον σκοπόν. Τέλος παρετηρήθη έλλειψις συλλογής τίνος εμπορικών υλών, βιβλίων κλπ.

Διά την έλλειψιν βιβλίων, τα μαθήματα διδάσκονται ως επί το πλείστον χειρόγραφα, άπερ ενίοτε εκ του προχείρου γράφουσι μεταφράζοντές τινες των διδασκόντων, ουχί ικανώς παρεσκευασμένοι ως προς την γλώσσαν τουλάχιστον ως παράδειγμα δε του λόγου επισυνάπτω υπό στοιχ. Ζ', τετράδιον τινός των δοκιμωτάτων μαθητών.

Ετέρα τις γνώμη του εμπορικού τμήματος εξηνέχθη, ην κρίνω εύλογον να εκθέσω διά βραχέων. Επειδή η κυβέρνησις δεν δύναται κατά τον παρόν να σκεφθή περί συστάσεως ίδιου εμπορικού εκπαιδευτηρίου, ηδύνατο, παρέχουσα

118. Βλ. αντίστοιχα Ε5 και 6.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/51.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

τους τέσσαρας καθηγητάς του εν Σύρα εμπορικού τμήματος, η το αντίτιμον της μισθοδοσίας αυτών, εις τι των εν Σύρα ήδη υφισταμένων ιδιωτικών εκπαιδευτηρίων, να υποχρέωση τούτο να όργανισθή ακριβώς εις εμπορικόν, όπερ ασμένως τούτο ήθελε δεχθή, και το έργον ηδύνατο να τελεσφορήση ευκολώτερον".119

7. Εμπορικά, επίσης, μαθήματα διδάσκονταν σε βάση προαιρετική στο Γυμνάσιο Κερκύρας,120 αλλά τόσο σ' αυτό όσο και στα άλλα Γυμνάσια καταργήθηκαν για λόγους που εξηγεί σε έκθεση του της 25 Νεοεμβρίου 1866 προς τον βασιλέα o τότε υπουργός Παιδείας Δ. Δρόσος:

Αλλ' επειδή και ανωμαλίαν επέφερον εις τα γυμνάσια, εν οις εδιδάσκοντο τα εμπορικά μαθήματα, και ωφέλειαν ουχί ανάλογον προς την προσδοκίαν του Υπουργείου, και τας καταβαλλομένας εις μίσθωσιν των εμποροδιδασκάλων δαπάνας, κατηργήθησαν βαθμηδόν, και όλοκλήρως κατά το παρελθόν έτος, αο εν τοις ειρημένοις γυμνασίοις εμπορικαί έδραι, και συν αυταίς έπαυσεν η επελθούσα ένεκεν αυτών δυσκρασία εις τα ειρημένα γυμνάσια, και ουσιώδης συγχρόνως οικονομία εις το δημόσιον έγεινε, τουτέστιν εκ Δρ. 32,160".1Ζ1

8. "Εκτοτε και για αρκετά χρόνια δεν υπήρξε καμιά ουσιαστική κρατική προσπάθεια για την εμπορική εκπαίδευση, στην οποία όμως έστρεψαν, από πολύ νωρίς μάλιστα, την προσοχή και το ενδιαφέρον τους ιδιώτες και σύλλογοι, που ίδρυσαν εμπορικά εκπαιδευτήρια (π.χ. το "Εμπορικόν Εκπαιδευτήριον" Π. Αντωνιάδου από το 1855 στη Σύρο και από το 1864 στην Αθήνα, την Πετρίτσειο Σχολή στο Ληξούρι της Κεφαλληνίας, τη Βιομηχανική και Εμπορική Ακαδημία Ρουσσοπούλου το 1894, την Αθηναϊκή Σχολή Εμπορική και Βιομηχανική το 1900 κ.ά,).

Το 1882 έγινε μια προσπάθεια να συσταθεί εμπορικό τμήμα στο Γυμνάσιο Πειραιώς με το νόμο ΑΙΔ' της 16 Ιουνίου και με το εκτελεστικό του διάταγμα της 18 Ιανουαρίου 1883, αλλά δεν καρποφόρησε, και έτσι με το νόμο ΑΣΞΒ'/ 1885 καταργήθηκε ο προηγούμενος του 1882. Αξίζει όμως να τονιστεί ότι και με το νόμο του 1882 επαναλαμβάνεται, παρά την παρέλευση 26 ετών, η ίδια επίσημη αντίληψη του 1856 ότι "το απολυτήριον του εμπορικού τμήματος δεν χορηγεί δικαίωμα εγγραφής εις τινάς των σχολών του Πανεπιστημίου".122

119. Γ.Γ. Παππαδόπουλος, "Περί των εν Σύρα σχολείων", Πανδώρα, τ. ΙΣΤ' (18651866), σ. 232.

120. Βλ. A19-20, Ε7α-7β και Μέρος Δεύτερο, Κεφάλαιο Ε', § 1 της εργασίας αυτής.

121. Δ. Δρόσος, "Τη Αυτού Μεγαλειότητι τω Βασιλεί Έκθεσις περί της καταστάσεως της Εκκλησίας της Ελλάδος και της δημοσίας εκπαιδεύσεως από του 1863 μέχρι τούδε", Εφημερίς των Φιλομαθών, ετ. ΙΔ', αρ. 614-615,6 Δεκεμβρίου 1866, σ. 1097.

122. Βλ. τα σχετικά κείμενα Ε8, 9, 11.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/52.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Πάντως, το πρόβλημα της ίδρυσης εμπορικής σχολής στον Πειραιά εξακολούθησε να απασχολεί τόσο το κράτος όσο και το δήμο Πειραιώς, ο Οποίος επιβαρυνόταν με τα έξοδα συντήρησης του Γυμνασίου. Έτσι:

α') Κατά τη συζήτηση του προϋπολογισμού του δήμου, στη συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου στις 26 Ιανουαρίου 1889, τίθεται επιτακτικά το ζήτημα, όπως φαίνεται από το παρακάτω απόσπασμα των Πρακτικών του δημοτικού συμβουλίου:

"Επί του κεφ. Δ' Έκπαίδευσις και επί του άρθρ. 1 Γυμνάσιον ο Σύμβουλος κ. Κολοσούκας λέγει: [...] Η πόλις του Πειραιώς αποτελείται εκ βιομηχάνων και εμπόρων, επομένως και η μέση εκπαίδευσις πρέπει να κανονισθή ούτως ώστε να προετοιμάζη νέους καταλλήλους διά την βιομηχνίαν και το έμπόριον, διά τους δύο τούτους κλάδους, εφ' ων ερείδεται η οικονομική ευρωστία και το μέλλον του Πειραιώς. Διά του υφισταμένου γυμνασίου δεν εκπληρούται ο επιδιωκόμενος σκοπός, ούτε ανταποκρίνεται εις τας θυσίας ας υφίσταται ο δήμος καταβάλλων ετησίως 28 χ. δρ. προς συντήρησιν αυτού· ανάγκη λοιπόν παρίσταται ώστε να μεταβληθή το γυμνάσιον εις εμπορικήν σχολήν ήτις συν τω χρόνω να δυνηθή να καταρτίση νέους ικανούς διά την βιομηχανίαν και το έμπόριον, τα τραπεζικά γραφεία, τους σιδηροδρόμους και τα λογιστικά γραφεία του κράτους. [...] Διά του Γυμνασίου, κύριοι, προετοιμάζομεν νέους οίτινες δεν δύνανται να επιδοθώσιν εις βιοποριστικά επαγγέλματα, παράγοντα τον αληθή πλούτον του Έθνους, εν ώ οι τελειόφοιτοι της Εμπορικής Σχολής δύνανται να εύρωσιν εργασίαν εν οιωδήποτε εμπορικώ βιομηχανικώ και τραπεζιτικώ καταστήματι. Έχω δε την ακράδαντον πεποίθησιν, κύριοι, ότι η πληθώρα των Γυμνασίων εν Ελλάδι έσεται εν των κυριωτέρων αιτίων άτινα θά φέρωσι την οικονομικήν δυσπραγίαν του τόπου. Επομένως υποστηρίζω ίνα το ποσόν των 28 χ. δραχ. διατεθή αποκλειστικώς προς ίδρυσιν Εμπορικής Σχολής εν τη ημετέρα πολει· ο δε βουλόμενος να επιδοθή εις την σπουδήν της Ιατρικής Νομικής και Φιλολογίας, δύναται να φοιτήση εις τα εν Αθήναις Γυμνάσια εγκαταλείπων ελεύθερον το στάδιον εις τον επιθυμούντα να σπουδάση παν ό,τι χρησιμεύει διά το Εμπόριον και την βιομηχανίαν εν τη ενταύθα ιδρυθησομένη εμπορική σχολή". Διά την πρότασιν ταύτην του κ. Κολοσούκα το Συμβουλιον θέλει, σκεφθή και αποφασίση εις άλλην συνεδρίασιν [,..]".123

Το θέμα επαναφέρεται στη συνεδρίαση της 3 Φεβρουαρίου 1889, χωρίς όμως να ληφθεί απόφαση από το δημοτικό συμβούλιο.

β') 'Υστέρα από 3 χρόνια, στη συνεδρίαση της 15 Μαΐου 1892, το δημοτικό συμβούλιο Πειραιώς με εισήγηση του δημάρχου αποφασίζει να ζητήσει από την τότε κυβέρνηση να αναλάβει αυτή τα έξοδα του Γυμνασίου και ο δήμος

123. Βλ. Ιστορικόν Αρχείον Δήμου Πειραιώς: Πρακτικά Δημοτικού Συμβουλίου Πειραιώς, τ. 13ος (1883-1889), Συνεδρίασις 26 Ιανουαρίου 1889.

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/53.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

της Εμπορικής Σχολής που θα ιδρυόταν, όπως φαίνεται από το απόσπασμα των πρακτικών που παραθέτουμε:

"Ο κ. Δήμαρχος εξέθεσεν ότι προ πολλού συνεζητήθη εν τω Συμβουλίω το ζήτημα της συστάσεως Εμπορικής Σχολής ενταύθα και ενέργεια., εγένοντο παρά τη Σ, Κυβερνήσει όπως το Δημόσιον αναλάβη την δαπάνην της συντηρήσεως του γυμνασίου, καθόσον ο Δήμος δεν έχει πόρους επαρκείς προς συντήρησιν αμφοτέρων των Σχολών, αφ' ου διά την ανωτάτην και κατωτάτην εκπαίδευσιν επιβαρύνεται διά δαπάνης υπερβαινούσης τας 170 χιλ. δρ. Αλλά πάσαι αι ενέργειαι αύται δεν ήχθησαν εις το προσδοκώμενον αποτέλεσμα και το ζήτημα τούτο μένει έτι εκκρεμές. Ήδη η σύστασις Εμπορικής Σχολής κατά το εν Ευρώπη ισχύον σύστημα και αυτό έτι το εν Χάλκη καθίσταται απαραίτητος, διότι εν Πειραιεί, το εμπορικόν και βιομηχανικόν τούτο κέντρον της Ελλάδος, είναι ανάγκη να καταρτίζωνται καλοί και χρήσιμοι έμποροι τε και εμπορούπάλληλοι διά το εμπόριον και την λογιστικήν υπηρεσίαν, εν ω η εν τω Γυμνασίω εκπαίδευσις των νέων δεν δύναται ν' ανταποκριθή εις την ανάγκην ταύτην. Εάν δε τοιούτον ιδρυθή, θα εξυπηρετηθώσι τα συμφέροντα όχι μόνον των εκ Πειραιώς καταγόμενων νέων, αλλά και των εκ του Εσωτερικού και Εξωτερικού Ελληνοπαίδων, οίτινες αναγκάζονται ήδη να προσφεύγουν εις τοιούτου είδους συστημένα εκπαιδευτήρια εν τε τη Ευρώπη και τη Χάλκη, υφιστάμενοι ουκ ολίγας δαπάνας. Επομένως επρότεινα να παρακληθή η Κυβέρνησις να αναλάβη την συντήρησιν του Γυμνασίου δημοσία δαπάνη χάριν της συστάσεως Εμπορικής Σχολής δαπάνη του Δήμου, [...]", τέλος το Συμβούλιον παμψηφεί εξέδωκε το εξής ψήφισμα:

αριθ. ψηφ. 105.

Υποβάλλει προς την Σ. Κυβέρνησιν την παράκλησιν, όπως ευαρεστηθή και αναλάβη την συντήρησιν του ενταύθα Δημοτ. Γυμνασίου δημοσία δαπάνη χάριν της συστάσεως Εμπορικής Σχολής δαπάνη του Δήμου Πειραιώς, καθόσον ο Δήμος μη έχων επαρκούντας πόρους δι' αμφοτέρας τας σχολάς αδυνατεί να παράσχη και την δαπάνην της συντηρήσεως του Γυμνασίου από της 1ης του έτους 1893".124

Αποτέλεσμα των παραπάνω ήταν η Κυβέρνηση Χ. Τρικούπη να καταθέσει τον Ιούλιο του 1892 σχέδιο νόμου με το οποίο συστηνόταν τετρατάξια Εμπορική σχολή στον Πειραιά και καταργούνταν το Γυμνάσιο.125 Μάλιστα την κατάθεση του σχεδίου νόμου στη Βουλή έκανε ο ίδιος ο πρωθυπουργός Χ. Τρικούπης με τα παρακάτω λόγια: "Εν Πειραιεί υφίσταται Γυμνάσιον υπό του δήμου συντηρούμενον· η γνώμη όμως του Πειραιώς είναι, αντί του κλασικού

124. Ο.π. [υποσημ. 123], τ. 15ος (1892-1895), Συνεδρίασις 15 Μαΐου 1892.

125. Βλ. Ε11α.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/54.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Γυμνασίου, όπερ συντηρή, να συστήση Γυμνάσιον εμπορικόν. Προς τούτο υπάρχει ανάγκη νόμου, και παρουσιάζω νομοσχέδιον, επιτρέπον ν' αντικατασταθή το κλασικον Γυμνάσιον Πειραιώς, δαπάνη πάντοτε του δήμου, δι' Εμπορικής Σχολής".126

Το νομοσχέδιον όμως δε συζητήθηκε στη Βουλή, και έτσι πέρασαν 27 χρονιά ώσπου να ιδρυθεί Εμπορική Σχολή στον Πειραιά (1919),

9. Παρόλ' αυτά, δεν παύουν να ακούγονται φωνές για την αναγκαιότητα της εμπορικής εκπαίδευσης. Έτσι, λ.χ., κατά τη συζήτηση στη Βουλή νομοσχεδίου για τη μεταβολή διατάξεων του κανονισμού των Ελληνικών Σχολείων και Γυμνασίου της 12 Ιανουαρίου 1893 ο βουλευτής Κυθήρων και μετέπειτα υπουργός Παιδείας Σ, Στάης -που το όνομά του θα συνδεθεί με τη δημιουργία των πρώτων Εμπορικών Σχολών- υποστήριξε ανάμεσα σε άλλα:

"To επ' εμοί, θα ηυχόμην την κατάργησιν των δύο τρίτων των εν ενεργεία τριακοσίων κλασικών σχολείων, και την ίδρυσιν ισαρίθμων πρακτικών και εμπορικών σχολών. Ενήργησα δε περί τούτου παρά τοις άρμοδίοις, αλλ' η εμή γνώμη δεν εγένετο αποδεκτή. Θεωρούσιν ανέφικτον την ύπαρξιν και μιας έστω εμπορικής σχολής, ενώ εγώ τουναντίον δοξάζω, ότι πλήθος μαθητών ήθελε σπεύσει εις τα νέα σχολεία, και μάλιστα εάν η Κυβέρνησις παρεχώρει προνόμιά τινα εις τους εξ αυτών αποφοιτώντας, ως γίνεται εν τη λοιπή Ευρώπη· [...]

Μόνον διά της εμπορικής επιστήμης θα δυνηθώμεν να υποβοηθήσωμεν το εμπορικόν και επιχειρηματικόν ημών πνεύμα, ίνα αντεπεξέλθη κατά των ξένων εκείνων εμπόρων, των κεκοσμημένων υπό της απαραιτήτου τανύν εμπορικής μαθήσεως. To εμπόριον είναι επιστήμη, και ως τοιαύτη, ίνα διδαχθή, ανάγκη σχολείων, εμπορικών αρτίων. Εάν δε τοιαύτα κατηρτίζοντο και παρ' ημίν, ου μόνον εκ της ελευθέρας Ελλάδος πλείστοι όσοι θα εφοίτων εν αυτοίς, αλλά και εξ αυτής της δούλης, και θα μετεβάλλετο η πρωτεύουσα του Βασιλείου ημών εις επιστημονικόν εμπορικόν κέντρον, θ' ανεχαιτίζετο δε και το ολέθριον ρεύμα προς την κλασικήν εκπαίδευσιν",127

10. Με την αυγή του 20ού αιώνα αρχίζει μια νέα φάση της Εμπορικής Εκπαίδευσης: Με το διάταγμα της 21 Σεπτεμβρίου 1900 128 το Πετρίτσειο Γυμνάσιο Ληξουρίου -που συντηρούνταν από το κληροδότημα του Σ. Πετρίτση- 

126. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής: Περίοδος ΙΓ'-Σύνοδος Α', Αθήνα 1893, σ. 527.

127. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής: Περίοδος ΙΓ' - Σύνοδος Β', Αθήνα 1903, σ. 494-495.

128. Βλ. E12.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/55.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

μετατρέπεται σε τριτάξια Εμπορική Σχολή, στην όποια εισάγονται ύστερα από εξετάσεις κάτοχοι απολυτηρίου Ελληνικού σχολείου.

Ένα χρόνο αργότερα, το 1901, με διατάγματα ιδρύονται δύο τριτάξιες Εμπορικές Σχολές στην 'Αθήνα και την Πάτρα που δέχονται ως μαθητές κατόχους απολυτηρίου Ελληνικού σχολείου.129

11. Αλλά, όπως χαρακτηριστικά έγραψε ο κατά το 1922 Διευθυντής της Στατιστικής Ιω. Γ, Μιχαλόπουλος, "Ως πρώτον βήμα προς οριστικόν διακανονισμόν της επαγγελματικής εκπαιδεύσεως εν Ελλάδι, ήτις μέχρι της ιδρύσεως του Υπουργείου της Εθνικής Οικονομίας υπήγετο εις την αρμοδιότητα του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, δύναται να θεωρηθή η κατατεθείσα εις την Βουλήν την 5ην Μαρτίου 1903 πρότασις νόμου περί εμπορικών σχολών. Η πρότασις αυτή, ψηφισθείσα, απετέλεσεν τον νόμον Β)!A' (υπ5 αριθ. 2991) του 1903 "περί συστάσεως εμπορικών σχολών", δι' ου ορίζεται, ότι συνιστώνται δαπάναις του Κράτους εμπορικαί σχολαί, ανήκουσαι εις την τάξιν των εκπαιδευτηρίων της Μέσης Εκπαιδεύσεως και σκοπούσαι, την διά καταλλήλου θεωρητικής και πρακτικής διδασκαλίας προπαρασκευήν των σπουδαστών εις το εμπορικόν στάδιον. Αι κυριώτεραι των διατάξεων του νόμου τούτου καθορίζουσιν, ότι αι εμπορικαί σχολαί αποτελούνται εκ τεσσάρων τάξεων, εν εκάστη των οποίων η διδασκαλία είναι μονοετής και, ότι εν τη πρώτη τάξει κατατάσσονται μετά δοκιμασίαν μαθηταί φέροντες απολυτήριον ελληνικού σχολείου η ενδεικτικόν της τρίτης τάξεως του Βαρβακείου Λυκείου, προς δε, ότι οι μαθηταί άλλων ιδιωτικών εμπορικών σχολών δύνανται να εγγραφώσιν εις ισόβαθμον τάξιν δημοσίας εμπορικής σχολής αν κριθώσιν άξιοι μετ' εξέτασιν.

Επίσης εν τω νόμω τούτω ωρίζοντο τα υποχρεωτικά και προαιρετικά μαθήματα και τα περί του διδακτικού προσωπικού".130

Έτσι με βάση το νόμο του 1903 δημοσιεύτηκαν κατά καιρούς διάφορα εκτελεστικά διατάγματα, ιδρύθηκαν Εμπορικές Σχολές-δημόσιες και ιδιωτικές- σε διάφορες πόλεις' και αναγνωρίστηκαν άλλες ως ισότιμες η ομοταγείς προς τις δημόσιες,131

12. To 1920 δημοσιεύτηκε ο νόμος 2261, ο οποίος καθόρισε θέματα του διδακτικού προσωπικού των Εμπορικών Σχολών, συγγραφής βιβλίων, σχολικού 

129. Βλ. E13-14.

130. Ιω. Γ. Μιχαλόπουλος, "Εισαγωγή", στον τόμο: Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας Διεύθυνσις Στατιστικής: Στατιστικαί της Δημοσίας Εμπορικής Εκπαιδεύσεως εν Ελλάδι κατά τα σχολικά έτη 1910/11 - 1920/21, Αθήνα 1922, σ. στ'.

131. Βλ. τα σχετικά κείμενα E15-34.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/56.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ταμείου κτλ., και ακολούθησαν διάφορα διατάγματα που ρύθμιζαν λειτουργικά θέματα των σχολών, και το σπουδαιότερο, επέτρεπαν την ίδρυση και Εμπορικών Σχολών θηλέων.132 Φυσικά, κορίτσια φοιτούσαν στις δημόσιες Εμπορικές Σχολές από το σχολικό έτος 1911-1912 και μετά, και μάλιστα με ρυθμό συνεχώς αυξανόμενο, Την τάση αυτή της φοίτησης κοριτσιών στις Εμπορικές Σχολές ερμηνεύει ο Ίω. Γ. Μιχαλόπουλος μέτά ακόλουθα: "Εκ των υποβληθεισών ημίν εκθέσεων υπό των σχολών συνάγεται ότι η τάσις προς εμπορικήν εκπαίδευσιν των θηλέων, άτινα ως επί το πλείστον ανήκουσιν εις την μέσην και κατωτέραν κοινωνικήν τάξιν, δεν προέρχεται εξ ιδιαιτέρας κλίσεως αυτών προς το εμποριον, αλλά εξ άλλων λόγων και δη : α) εκ της επιθυμίας των γονέων, όπως αι θυγατέρες των αποκτήσωσιπτυχίον, διά του οποίου θα κατορθωσωσινάκερδίσωσι τα προς το ζην ευκολώτερον η διά του πτυχίου της διδασκαλίσσης, οπότε θα είναι πολλάκις υποχρεωμέναι ν' απομακρύνωνται της οικογενείας των" β) εκ της επιθυμίας, όπως εφοδιάσωσι τας θυγατέρας των δι' ενός πτυχίου ουχί προς άμεσον βιοπορισμόν, αλλ' ως όπλον προς αντιμετώπισιν των τυχόν εμφανισθησομένων εν τω μέλλοντι δυσχερειών της ζωής και γ) εκ του λόγου, όπως εν συνδυασμώ προς τανωτέρω, σπουδάσωσι τα τέκνα των ξένας γλώσσας, αίτινες και εις αριθμόν και εις ώρας περισσότερον διδάσκονται εις τας εμπορικάς σχολάς".133

13. Αλλά το 1920 σημειώνεται και μία άλλη εξέλιξη που αφορά τους μαθητές των Εμπορικών Σχολών: Με την ίδρυση της Ανωτέρας Γεωπονικής Σχολής (νόμος 1844/1920-ΕτΚ, αρ. 17, τχ. A'/22 Ιανουαρίου 1920) και της Ανωτάτης Σχολής Εμπορικών Σπουδών (Νόμος 2191/1920-ΕτΚ, αρ.

133, τχ. A'/18 Ιουνίου 1920) οι απόφοιτοι των Εμπορικών Σχολών συνδέονται με την Ανώτατη Εκπαίδευση, αφού μπορούν και αυτοί να εισαχθούν σε αυτές η να συμμετάσχουν σε εισιτήριες εξετάσεις.

14. Το 1927 δημιουργείται ένας νέος τύπος Εμπορικών Σχολών: οι τριτάξιες πρακτικές Εμπορικές Σχολές, στις οποίες εισάγονται μαθητές κάτοχοι απολυτηρίου εξατάξιου δημοτικού σχολείου η ενδεικτικού προαγωγής β' τάξεως Ελληνικού σχολείου. Οι σχολές αυτές "σκοπούσι την παροχήν στοιχειωδών Εμπορικών γνώσεων εις νέους προοριζόμενους διά κατωτέρας λειτουργίας του Εμπορίου και διά τοπικάς περιφερείας έχουσας, λόγω του ασκουμένου εν αυταίς εμπορίου, μικράς εκπαιδευτικάς ανάγκας".134

132. Βλ. τα σχετικά κείμενα Ε35-41.

133. Ιω. Γ. Μιχαλόπουλος, ο.π. [υποσημ. 130], σ ιγ'-ιδ', όπου και σχετικοί πίνακες.

134. Άρθρο 2 § 2 του Ν.Δ. της 12 Νοεμβρίου 1927- βλ. Ε43.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/57.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

15. Τελευταία νομοθετική ρύθμιση της περιόδου που εξετάζουμε είναι εκείνη του 1927/1928,135· σύμφωνα με την όποια οι τετρατάξιες Εμπορικές Σχολές των Νέων χωρών, καθώς και η Β' Αρρένων Αθηνών μετατρέπονται σε πεντατάξιες, ενώ όλες οι υπόλοιπες παραμένουν τετρατάξιες.

16. Τέλος, ως προς τους σκοπούς, τη λειτουργία, τα αποτελέσματα και τα προβλήματα της Εμπορικής Εκπαίδευσης πολύ διαφωτιστική είναι η συζήτηση που έγινε στο Ανώτατο Εκπαιδευτικό Συμβούλιο τον Οκτώβριο του 1931, οπού καταγράφεται η πορεία των Εμπορικών Σχολών ως το τέλος της περιόδου που μας απασχολεί.136

ΣΤ' Ειδικά σχολεία επαγγελματικής εκπαίδευσης137

α'. Ναυτικά σχολεία138

1. Η ανάγκη της θεωρητικής διδασκαλίας της ναυτικής τέχνης, που θεωρούνταν απαραίτητη για την απόκτηση διπλώματος πλοιάρχου εμπορικού πλοίου

135. Βλ. E42. 44.

136. Την όλη συζήτηση βλ. στον τόμο: Ανώτατον Εκπαιδευτικόν Συμβούλιον, Πρακτικά Συνεδριάσεων 5-24 Οκτωβρίου 1931, Αθήνα [1931], σ. 236-278.

137. Στο τμήμα αυτό της Εισαγωγής αναφερόμαστε σε ορισμένα τεχνικά και επαγγελματικά σχολεία που συνδέονται - εν μέρει η εν όλω- είτε με άλλα σχολεία της ΜΕ, είτε με την ανώτατη γενική εκπαίδευση. Δεν αναφερόμαστε καθόλου στις πρώτες μορφές του σημερινού Πολυτεχνείου, Θεωρώντας ότι αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της ιστορίας του, και ίτσι παραπέμπουμε για όλα τα σχετικά στο βιβλίο του Κώστα Η. Μπίρη, Ιστορία του Εθνικού Μετσοβίον Πολυτεχνείου (μέχρι της ιδρύσεως των Ανωτάτων Σχολών), Αθήνα 1956. Εξάλλου, ως προς την "έννοια και το περιεχόμενο των όρων "Μέση Εκπαίδευση", "Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση" βλ. Ν. Δενδρινού - Αντωνακάκη, Ιστορική εξέλιξις της Επαγγελματικής Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1971' Θ. Ανθογαλίδου - Βασιλακάκη, Η οργάνωση της Γενικής και Επαγγελματικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα πριν και μετά τη μεταρρύθμιση του 1976, Ιωάννινα 1980" Ε. Ζάχαρης, Ιστορία, Οργάνωση και Διοίκηση Τεχνικής και Επαγγελματικής Εκπαιδεύσεως, ΟΕΔΒ, Αθήνα 1982. Βλ. επίσης και Δημ. Π. Χιουρέας - Κων. Γ. Αφένδρας, Η τεχνική και επαγγελματική εκπαίδευσις εις την Ελλάδα, Αθήνα 1962.

138. Για τη ναυτική γενικώς εκπαίδευση βλ. Ξενοφών Αντωνιάδης, "Η ναυτική Εκπαίδευσις", περ. Ναυτικά Χρονικά, τ. ΚΗ' (περίοδος B'), αρ. 590/349, 1 Ιανουαρίου I960, σ. 37-52' (καί ανάτυπο)' Ιωάννης Σ. Κυριαζικίδης, Η ναυτική παιδεία παρ' ημίν και αι εις ανώτερον δυναμικόν ανάγκαι της ελληνικής ναυτιλίας, Εν Αθήναις 1968 (όπου και βιβλιογραφία)· Ξενοφών Αντωνιάδης, "Η ναυτική μας παιδεία: Ιστορία και προβλήματα". Ναυτικά Χρονικά, ετ. ΝΓ' (περίοδος Β'), αρ. 1164/922,1 Δεκεμβρίου 1983, σ. 15-18.

Σελ. 57
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 38
    17_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

    Με βάση αυτή τη ρύθμιση ιδρύθηκαν και λειτούργησαν ως το τέλος της περιόδου που μας απασχολεί 7 Διδασκαλεία νηπιαγωγών στις πόλεις: Αθήνα (Καλλιθέα - που με το νομοθετικό διάταγμα της 31 Δεκεμβρίου 1922 [ΕτΚ, αρ. 3, τχ. A'/3 Ιανουαρίου 1923] έγινε δημόσιο), Κοζάνη, Καστοριά, Φλώρινα, Έδεσσα, Σέρρες, Φιλιάτες.

    δ'. Διδασκαλείο Τεχνικής Εκπαιδεύσεως

    23. Για τη μόρφωση του διδακτικού προσωπικού των τεχνικών μαθημάτων με το νόμο 572/1914 (που τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε με το νόμο 940/191 7)90 ιδρύθηκε στην Αθήνα Διδασκαλείο της Τεχνικής Εκπαιδεύσεως. Στο Διδασκαλείο αυτό, που αποτελούνταν από 3 ενιαύσιες τάξεις, εγγράφονταν ύστερα από εξετάσεις κάτοχοι απολυτηρίου Γυμνασίου η πτυχίου Διδασκαλείου δημοτικής εκπαίδευσης, ηλικίας 16-30 ετών, ενώ οι πτυχιούχοι του αποκτούσαν το δικαίωμα να διορίζοντα., ως διδάσκαλοι των τεχνικών μαθημάτων στα σχολεία της ME και στα Διδασκαλεία της δημοτικής εκπαίδευσης.

    Παράλληλα, μπορούσε να λειτουργήσει και ιδιαίτερη τάξη προσαρτημένη, στην Οποία θα διδάσκονταν επί ένα έτος τεχνικά μαθήματα οι ήδη υπηρετούντες διδάσκαλοι των τεχνικών μαθημάτων.

    Το Διδασκαλείο όμως αυτό άρχισε να φθίνε!, από τον πρώτο χρόνο της λειτουργίας του, με αποτέλεσμα κατά το σχολικό έτος 1918-1919 στην A' τάξη του να μη φοιτήσει κανείς, ενώ στη Β' γράφτηκαν μόνο 2 μαθητές. Κατά την "Αιτιολογική "Εκθεση" του νομοσχεδίου που το μεταρρύθμιζε σε τετρατάξιο (βλ. αμέσως παρακάτω, 24), της κατάστασης αυτής "η κυριωτέρα αιτία οφείλεται εις την απροθυμίαν των αποφοίτων των γυμνασίων [...], όπως μαθητεύσουν επί τριετίαν εις το περί ου ο λόγος διδασκαλείον και είτα να διορισθώσι διδάσκαλοι των τεχνικών μαθημάτων επί γλισχροτάτη διά τους σημερινούς όρους της ζωής αντιμισθία, εν ω δύνανται διά βραχυτέρας ειδικής εκπαιδεύσεως να καταλάβωσιν άλλας θέσεις υπισχνουμένας εις αυτούς και απολαυάς μεγαλυτέρας και μέλλον ευρύτερον".90"

    24. Το 1920 με το νόμο 2242 το Διδασκαλείο της Τεχνικής Εκπαιδεύσεως μετασχηματίστηκε σε τετρατάξιο, και το 1923 με το νομοθετικό διάταγμα της 2 Ιουνίου 1923 σε εξατάξιο "Τεχνικόν Διδασκαλείον", στο οποίο εγγράφονταν κάτοχοι απολυτηρίου εξαετούς δημοτικού σχολείου η β' τάξεως Ελληνικού σχολείου. Παράλληλα προβλεπόταν και η λειτουργία δύο ιδιαίτερων

    90. Βλ. Γ65 και 77,

    90α. "Αιτιολογική "έκθεσις του σχεδίου νόμου "περί μεταρρυθμίσεως του οργανισμού του διά του νόμου 572 ιδρυθέντος Διδασκαλείου της Τεχνικής Εκπαιδεύσεως", 'Αρχείο της Βουλής (ανέκδοτο του έτους 1919),