Συγγραφέας:Αντωνίου, Δαυίδ
 
Τίτλος:Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:17
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:759
 
Αριθμός τόμων:1ος από 3 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1833-1929
 
Περίληψη:Στο τρίτομο αυτό βιβλίο, που καλύπτει την περίοδο 1833-1929, ο συγγραφέας έχει συγκεντρώσει τους ιδρυτικούς νόμους των διαφόρων τύπων σχολείων, δημόσιων η αναγνωρισμένων, του εκάστοτε ελεύθερου ελλαδικού χώρου (χωρίς τις κατά καιρούς τροποποιήσεις τους, εκτός από ορισμένες αναγκαίες εξαιρέσεις), τα προγράμματα διδασκαλίας που ίσχυσαν σε όλη αυτήν την περίοδο και εγκυκλίους που έχουν σχέση με τη διδασκαλία μαθημάτων. Η όλη εργασία είναι διαρθρωμένη ως εξής: Προηγείται μία εισαγωγή που αναφέρεται στην οργάνωση και δομή της Μέσης Εκπαίδευσης κατά την περίοδο 1833-1929 και ακολουθεί το κύριο σώμα της εργασίας, χωρισμένο σε δύο μέρη: Στο πρώτο –που επιγράφεται «Τα Κείμενα»– παρατίθεται αριθμημένο το υλικό κατά κεφάλαια, ανάλογα με τον τύπο του σχολείου και σε χρονολογική σειρά. Το δεύτερο –με τίτλο «Η Ανάγνωση», χωρισμένο στα ίδια, όπως το πρώτο, κεφάλαια– περιλαμβάνει αναλυτικούς και συγκριτικούς πίνακες των ωρολογίων προγραμμάτων και μια σύντομη Επισκόπηση των Κειμένων και των Πινάκων. Τέλος, παρατίθεται απόλυτος χρονολογικός πίνακας όλων των Κειμένων, ώστε να υπάρχει η δυνατότητα να παρακολουθείται συστηματικά η διαμόρφωση και εξέλιξη των σχολείων της Μέσης Εκπαίδευσης.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.04 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 4-23 από: 766
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/4.gif&w=600&h=915 17_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ. Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ, ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ, ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

© ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ Αχαρνών 417, τηλ. 25 30 872 και 25 30 873

Σελ. 4
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/5.gif&w=600&h=915 17_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΔΑΥΙΔ ΑΝΤΩΝΙΟΥ

ΤΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΗΣ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

(1833 -1929)

ΤΟΜΟΣ ΠΡΩΤΟΣ

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

—————————————— 17 ——————————————

ΑΘΗΝΑ 1987

Σελ. 5
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/6.gif&w=600&h=915 17_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/7.gif&w=600&h=915 17_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Στα παιδιά μου, Γιάννη και Δημήτρη

Σελ. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/8.gif&w=600&h=915 17_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/9.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Στα πλαίσια μίας μακρόχρονης έρευνας για τη θέση τον μαθήματος των Αρχαίων Ελληνικών στη Μέση Εκπαίδευση, συγκεντρώθηκε το υλικό που αναφέρεται στα προγράμματα των σχολείων αυτής της βαθμίδας. Το υλικό αυτό παρουσιάζουμε σ' αυτήν εδώ την έκδοση, πιστεύοντας ότι έτσι καλύπτουμε ένα κενό άλλα και ότι ικανοποιούμε μίαν ανάγκη της ερευνάς γύρω από εκπαιδευτικά θέματα.

Το υλικό αναφέρεται στην περίοδο 1833-1929 και αποτελείται από τους ιδρυτικούς νόμους των διαφόρων τύπων σχολείων, δημόσιων η αναγνωρισμένων, του εκάστοτε ελεύθερον ελλαδικού χώρου (χωρίς τις κατά καιρούς τροποποιήσεις τους, εκτός από ορισμένες αναγκαίες εξαιρέσεις), από τα προγράμματα διδασκαλίας που ίσχυσαν σε όλη αυτήν την περίοδο και από εγκυκλίους που έχουν σχέση με τη διδασκαλία μαθημάτων. Το υλικό αυτό αναδημοσιεύεται από τις πήγες (Αρχεία, Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, Κανονισμούς κτλ.)· ειδικά οι εγκύκλιοι αναδημοσιεύονται -οι περισσότερες- από τις υπάρχουσες συλλογές (Κλάδου, Παρίση, Δημητριάδη), ενώ για τη μετά το 1900 περίοδο υπήρξε αντικειμενική δυσκολία εντοπισμού ανάλογων εγκυκλίων, επειδή το Αρχείο του Υπουργείου Παιδείας βρίσκεται ατακτοποίητο στα Γενικά Αρχεία του Κράτους.

Η όλη εργασία διαρθρώνεται ως εξής: Προηγείται μία εισαγωγή που αναφέρεται στην οργάνωση και δομή της Μέσης Εκπαίδευσης, έτσι που ο μελετητής να έχει μια συνολική εικόνα, των διαφόρων τύπων σχολείων που λειτούργησαν κατά την περίοδο 1833-1929. Το κύριο σώμα της εργασίας διαιρείται σε δύο μέρη: Στο πρώτο -που επιγράφεται Τα Κείμενα- παρατίθεται αριθμημένο το υλικό κατά κεφάλαια, ανάλογα με τον τύπο του σχολείου και σε χρονολογική σειρά' το δεύτερο -με τίτλο Η "Ανάγνωση", χωρισμένο στα ιδία, όπως το πρώτο, κεφάλαια- περιλαμβάνει αναλυτικούς και συγκριτικούς πίνακες των ωρολογίων προγραμμάτων και μια σύντομη Επισκόπηση των Κειμένων και των Πινάκων. Τέλος, παρατίθεται απόλυτος χρονολογικός πίνακας όλων των Κειμένων, ώστε να υπάρχει η δυνατότητα να παρακολουθείται συστηματικά η διαμόρφωση και εξέλιξη των σχολείων της Μέσης Εκπαίδευσης.

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/10.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

θέλω να ευχαριστήσω για το ενδιαφέρον και τη συμπαράσταση τους όλους εκείνους που με βοήθησαν στα διάφορα στάδια αυτής της εργασίας. Ας με συγχωρήσουν που δεν τους αναφέρω ονομαστικά, αλλά είναι τόσοι πολλοί, που υπάρχει κίνδυνος και κάποιον να παραλείψω και κάποιου τη συμβολή να υποβαθμίσω.

Ιούνιος 1987 Δ. Α.

Γενική οδηγία: Οι ενδείξεις A (Β, Γ, : .) 1 (2, 3 .) δηλώνουν το κεφάλαιο και τον αριθμό του κειμένου, όπως αυτά έχουν ταξινομηθεί στο Πρώτο Μέρος (1ος και 2ος τόμος)'· οι ενδείξεις Πίνακας A (Β, Γ, ·. ) 1 (2, 3...) παραπέμπουν στο κεφάλαιο και τον αριθμό του πίνακα, όπως αυτοί έχουν καταχωριστεί στο Δεύτερο Μέρος (3ος τόμος).

Το υλικό που περιέχεται στους δύο πρώτους τόμους αξιοποιείται καλύτερα με την παράλληλη μελέτη των Πινάκων και της Επισκόπησης που περιλαμβάνονται στον τρίτο τόμο.

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/11.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΟΜΗ

ΤΗΣ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Προσημείωση: Η Εισαγωγή που ακολουθεί δεν αποτελεί ιστορία της Μέσης Εκπαίδευσης για την περίοδο 1833-1929 απλώς και μόνο περιγράφει τον τρόπο με τον όποιο οργανώθηκε αυτή, αποτελώντας έτσι το ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εντάσσονται όλες οι νομοθετικές ρυθμίσεις που έχουν σχέση με τα προγράμματα διδασκαλίας αυτής της περιόδου.

Α'

Ελληνικά σχολεία - Γυμνάσια

1, Αμέσως μετά την άφιξη του Όθωνα (αρχές του 1833), η Αντιβασιλεία πήρε τα πρώτα μέτρα για την οργάνωση της Εκπαίδευσης,1 Ειδικότερα, με διάταγμα της 22 Μαρτίου 1S332 διορίστηκε μια επιτροπή από λόγιους και εκπαιδευτικούς, με σκοπό να περιγράψει "την αληθή στάσιν της δημοσίου εκπαιδεύσεως" και να υποβάλει "προτάσεις περί των καταλληλοτέρων μέσων προς

1: Λεπτομέρειες για τα εκπαιδευτικά πράγματα πριν από την άφιξη του Όθωνα, και ιδιαίτερα για την Καποδιστριακή περίοδο, βλ. στις διάφορες Ιστορίες της Εκπαίδευσης (στη βιβλιογραφία) και προπάντων, στα έργα: Ε. Μπελιά, Η εκπαίδευσις εις την Λακωνίαν και την Μεσσηνίαν κατά την Καποδιστριακήν περίοδον (1828-1832), Αθήνα 1970' Ε. Κούκκου, Ο Καποδίστριας και η Παιδεία 1827-1832. Β' Τα εκπαιδευτικά Ιδρύματα της Αιγίνης, Αθήνα 1972; Αλέξης Δημαράς, "Τα θέματα της εκπαίδευσης στα χρόνια του Καποδίστρια: Λαϊκές προσδοκίες και κυβερνητικές προθέσεις". Δελτίο της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, τχ. 9, Αθήνα 1986, σ·. 122-126.

2. "Περί συστάσεως επιτροπής προς διοργανισμόν των σχολείων", ΕτΚ, αρ. 11/31 Μαρτίου 1833.

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/12.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

βελτίωσιν αυτής, και ονομαστί προς σχηματισμόν σχολείων του λαού. Ελληνικών σχολείων. Γυμνασίων και ενός Πανεπιστημίου".3

Επειδή όμως η επιτροπή δεν κατέληξε σε θετικό αποτέλεσμα η, όπως γράφει o Γκ. Λ, Μάουρερ, μέλος της Αντιβασιλείας και υπεύθυνος για τα θέματα παιδείας, "το πόρισμα της ήταν ελάχιστα εφαρμόσιμο",4 η Αντιβασιλεία άρχισε να υλοποιεί τις προθέσεις της. "Ετσι, με διάταγμα της 21 Νοεμβρίου (3 Δεκεμβρίου) 1833s ιδρύει σχολεία μέσης στάθμης (Ελληνικό σχολείο και Γυμνάσιο) στο Ναύπλιο' υπογράφει το διάταγμα που οργανώνει τη δημοτική εκπαίδευση (6/18 Φεβρουαρίου 1834)' υπογράφει μια σειρά διατάγματα με τα οποία ιδρύονται Ελληνικά σχολεία και Γυμνάσια σε διάφορες πόλεις: με διάταγμα της 25 Μαρτίου 1835 ιδρύονται δέκα Ελληνικά σχολεία-εκτός από εκείνα που λειτουργούσαν κιόλας στην Αθήνα, 6τό Ναύπλιο και τη Σύρο- στις πόλεις Τρίπολη, Σπάρτη, Καλαμάτα, Πάτρα, Μεσολόγγι, Άμφισσα, Λαμία, Χαλκίδα, "Υδρα και Τήνο, ενώ με το ίδιο διάταγμα εξομοιώνεται με το Γυμνάσιο Ναυπλίου και εκείνο που λειτουργούσε ήδη από το 1833 στη Σύρο7 με διάταγμα της 13 Αυγούστου 1835 ιδρύεται από μια τάξη Ελληνικού σχολείου στις πόλεις Άνδρο, Νάξο, Θήρα, Σκύρο, Υπάτη, Πραστό και Πύργο' με διάταγμα της 19 Αυγούστου 1835 συστήνεται Γυμνάσιο στο Μεσολόγγι (το οποίο όμως δε λειτούργησε)· με διάταγμα της 1 Σεπτεμβρίου 1835 ιδρύεται Ελληνικό σχολείο στη Δημητσάνα κτλ. Παράλληλα, συνεχίζονται οι προσπάθειες, με επιτροπές και διάφορα σχέδια,8 να συγκροτηθεί ένα πλαίσιο οργάνωσης της Εκπαίδευσης και ειδικότερα της Μέσης και Ανώτατης.

Φυσικά, όταν μιλούμε για σχολεία μέσης στάθμης, εννοούμε σχολεία για

3. Ο.π. [υποσημ. 2].

4. Γκ. Λ. Μάουρερ, Ο Ελληνικός Λαός (μετάφραση Όλγας Ρομπάκη), Αθήνα 1976, σ. 525.

5. Βλ. ΑΙ. Για το Γυμνάσιο Ναυπλίου βλ. Ιωάννης Γ. Δεμοίρος, Ιστορία του Γυμνασίου Ναυπλίου, Αθήνα 1939.

6. Στην οποία είχε μεταφερθεί το "Κεντρικόν Σχολείον" που εϊχε ιδρύσει ο Καποδίστριας στην Αίγινα και λειτουργούσε ως Γυμνάσιο με γυμνασιάρχη τον Γεώργιο Γεννάδιο.

7. Για το Γυμνάσιο Σύρου βλ. πρόχειρα: α') Χρονικά του Γυμνασίου Αρρένων Σύρου (εκδίδοται μερίμνη του γυμνασιάρχου αρρένων Μάρκου Πελοποννησίου, επιμελεία του καθηγητού Ι. Θωμοπούλου), Σύρος 1962 (οπού και η μελέτη του Ι. Θωμοπούλου, Η ιστορική πορεία τον Γυμνασίου Σύρου, σ. 151-209, η οποία κυκλοφόρησε και σε ανάτυπο με τον ίδιο τίτλο) και β') Στυλ. Γ. Κορρές, "Τα κατά την ίδρυσιν του Γυμνασίου Σύρου", Επετηρίς Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών, Β' (1962), σ. 7-35. Σημειώνεται, εξάλλου, ότι το κράτος με Δηλοποίηση της επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Γραμματείας της 28 Αυγούστου 1835 (βλ. ΕτΚ, αρ. 6/18 Σεπτεμβρίου 1835), ανέλαβε τα έξοδα του Γυμνασίου και του Ελληνικού σχολείου και διόρισε το προσωπικό τους.

8. Όλα αυτά αποτελούν αντικείμενο μιας άλλης μελέτης μας.

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/13.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

αγόρια, γιατί η μέριμνα για ανάλογα σχολεία κοριτσιών έχει αφεθεί από το Κράτος στη δημοτική και ιδιωτική -ελληνική και ξένη- πρωτοβουλία.9

2. Η ΜΕ οργανώθηκε με το διάταγμα της 31 Δεκεμβρίου 1836/12

'Ιανουαρίου 1837 "περί του κανονισμού των ελληνικών σχολείων και γυμνασίων".·10 Τα 125 άρθρα του διατάγματος αυτού ρυθμίζουν τα είδη των σχολείων, τους σκοπούς τους, το ωρολόγιο εβδομαδιαίο πρόγραμμα μαθημάτων, τη διδακτέα ύλη, τις εγγραφές, εξετάσεις, προαγωγές, τα σχετικά με το διδακτικό προσωπικό και άλλες λειτουργικές λεπτομέρειες. Οι διατάξεις αυτές συμπληρώθηκαν αργότερα ·.- το 1857- με τον "Εσωτερικόν κανονισμόν των Γυμνασίων και Ελληνικών Σχολείων",11 καθώς και με ορισμένες άλλες ρυθμίσεις, που αφορούσαν κυρίως θέματα λειτουργικά, και έτσι συμπληρωμένες ίσχυσαν στα κύρια σημεία τους ως το 1929,

Σύμφωνα, λοιπόν, με το παραπάνω διάταγμα, η ΜΕ περιελάμβανε δύο κύκλους, το τριτάξιο Έλληνικόν Σχολείον", και το τετρατάξιο "Γυμνάσιον" (στο οποίο υπαγόταν το πρώτο όπου τα δύο συνυπήρχαν). Οι σκοποί των δύο αυτών σχολείων περιγράφονται ως εξής:

"Άρθρ. 2. Πρώτιστος σκοπός των ελληνικών σχολείων είναι να προετοιμάζουν διά τα γυμνάσια, και κατ' αυτόν συμμορφούται το αντικείμενον, η έκτασις, και ο τρόπος της διδασκαλίας' αλλά συγχρόνως η εν αυτοίς εκπαίδευσις πρέπει να αποτελή και αυθύπαρκτόν τι όλον, ως πρώτην μεν θεωρούμενον βαθμίδα της επιστημονικής μορφώσεως της νεολαίας, αλλά και διά τους παίδας κατάλληλον, όσοι δεν θέλουν μεταβή εις τα γυμνάσια, αλλ' από των ελληνικών σχολείων αμέσως εις τον κοινωνικόν βίον, η εις θέσιν, μη απαιτούσαν εκπαίδευσιν γυμνασίου και πανεπιστημίου.

Άρθρ. 64. Σκοπός του γυμνασίου είναι η περαιτέρω ανάπτυξις της εις τα ελληνικά σχολεία προκαταρκτικής εκπαιδεύσεως καθ' όλους τους κλάδους και κυρίως η προπαρασκευή των μαθητών, όσοι μέλλουν να σπουδάσωσιν ανωτέρας επιστήμας εις το πανεπιστήμιον." και εντάσσονται στο γενικό σκοπό της εκπαίδευσης που ορίζεται με το άρθρο 1:

"Διά την ανωτέραν επιστημονικήν και διά την εις το πανεπιστήμιον μετάβασιν απαιτουμένην, προσέτι δε και διά τον κοινωνικόν βίον αναγκαιοτάτην έκπαίδευσιν. Θέλουν υφίστασθαι τα ελληνικά σχολεία, και υπεράνω αυτών τα γυμνάσια."

9. Για τη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών βλ. την εξαντλητική μελέτη της Σιδηρούλας Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830 1893), Αθήνα 1986.

10. Βλ. A4- πβ. και A3.

11. Βλ. A15· πβ. και A16 και A81.

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/14.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Στο Ελληνικό σχολείο εγγράφονταν μαθητές του δημοτικού σχολείου που είχαν τελειώσει την δ' τάξη (στην αρχή χωρίς αλλά αργότερα με εξετάσεις) και στο Γυμνάσιο εισάγονταν με εξετάσεις οι απόφοιτοι του Ελληνικού σχολείου.

Η διάρθρωση αυτής της ΜΕ-όπου και αυτές ακόμα οι ονομασίες των δύο σχολείων ήταν απλές μεταφράσεις η προσαρμογές γερμανικών όρων (Έλληνικόν σχολείον"/ Lateinische Schule, "γυμνάσιον"/Gymnasium)-· δεν ήταν παρά αντιγραφή της αντίστοιχης βαυαρικής,12 όπως άλλωστε και η όλη διάρθρωση του εκπαιδευτικού συστήματος.13 Και, όπως σημειώνει o A. Δημαράς, "με έμμεσες η άμεσες έντονες γερμανικές επιδράσεις και μιμήσεις, χωρίς καν συνεκτίμηση της ελληνικής πραγματικότητας η των σχετικών τάσεων που είχαν διαγραφεί κατά τον Αγώνα, νομοθετήθηκε το εκπαιδευτικό σύστημα του νέου κράτους",14 οπού "όλα-παρά τις κάποιες πρωτοβουλίες και τις μερικές ευθύνες που αφήνονται στις τοπικές αρχές-καθορίζονται και επιτηρούνται από την κεντρική κυβέρνηση. Αυτή η αυστηρά συγκεντρωτική οργάνωση θα παραμείνη μόνιμο χαρακτηριστικό της νεοελληνικής εκπαίδευσης, όπως θα την συντροφεύη πάντα και ο θεωρητικός, κλασικιστικός χαρακτήρας των σπουδών τις οποίες παρέχει, μεταφυτευμένος από τη Βαυαρία και ευνοημένος από το εντόπιο κλίμα",15

3, Η διάρθρωση αυτή της ΜΕ επεκτάθηκε και στις περιοχές εκείνες που προσαρτούνταν εκάστοτε στο ελληνικό κράτος. "Ετσι: α') Με το νόμο ΡΗ' της 20 Δεκεμβρίου 186516 καταργήθηκε το μέχρι τότε ισχύον εκπαιδευτικό συστη-

12. Λεπτομερή σύγκριση του βαυαρικού νόμου για τη ΜΕ και του αντίστοιχου ελληνικού διατάγματος κάνει ο Σ. Λεωνίδας στη διατριβή του -Der Bayerische Einfluss auf das Griechische Schulwesen in 19. Jahrhundert, Ein Beitrag zur Schulgeschichte Griechenlands, Βιένη 1976, σ. 64-85. Χαρακτηριστική, έξαλλου, είναι η μαρτυρία του Αλεξάνδρου Ρίζου Ραγκαβή, που υπηρετούσε τότε σε ανώτερη θέση του Υπουργείου Παιδείας, για τα νομοθετήματα τα σχετικά με τη ΜΕ: "ταχέως ανεγνώρισα αυτούς [τους Οργανισμούς] ως απλήν και κατεσπευσμένην αντιγραφήν των βαυαρικών κανονισμών, μετ' ελαχίστων μεταρρυθμίσεων, ίνα φανώσιν ως νέον νομοθέτημα δήθεν" (A. Ρ Ραγκαβής,'Απομνημονεύματα, τ B', Αθήνα 1895, σ. 32 πβ. και εφ. Αιών, έτος Ι', αρ. 854, 10 Μαρτίου 1848, σ. 3).

13. Βλ. Αλέξης Δημαράς, "Ξένες επιδράσεις στη διαμόρφωση του εκπαιδευτικού συστήματος", Δελτίο της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, τχ, 2, Αθήνα 1978, σ. 60-63. Για την ίδρυση του Πανεπιστημίου βλ. το πρόσφατο έργο του Κ. Θ. Δημαρά, "Εν Αθήναις τ0 3 Μαΐου 1837". Μελέτη ιστορική και φιλολογική (Σειρά Ιστορίας του Πανεπιστημίου: 1) (Αθήνα) 1987, όπου και βιβλιογραφία.

14. Α. Δημαράς, "Εκπαίδευση", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΓ', Αθήνα 1977, σ, 485.

15. Α. Δημαράς (έπιμ), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε (Τεκμήρια Ιστορίας), τ. Α', Αθήνα 1973, σ. λ'. 16. Βλ. Α19.

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/15.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

μα στα Επτάνησα17 και εφαρμόστηκε εκείνο που ίσχυε στην υπόλοιπη Ελλάδα. Μάλιστα σε δύο έγγραφα του Υπουργείου Παιδείας18 είναι εμφανής "η προσήλωση στις αρχές που αποτελούν πια τα μόνιμα χαρακτηριστικά του συστήματος: Επιμονή στην ομοιομορφία· υποτίμηση της "τεχνικής η επιστημονικής" και της εμπορικής εκπαίδευσης· αδιαφορία για τις ξένες γλώσσες· προσήλωση στις κλασικές σπουδές".19 β') Με διάταγμα της 31 Αυγούστου 188120 η όλη διάρθρωση της Εκπαίδευσης επεκτάθηκε και στις προσαρτηθείσες περιοχές της Θεσσαλίας και Άρτας, γ') Με διάταγμα της 19 Αυγούστου 1914 και τους νόμους 402/1914 και 1067/1917Ζ1 τα σχολεία των Νέων Χωρών του κράτους διατήρησαν τη μορφή που είχαν ως τότε: Στην Ήπειρο και Σάμο τα σχολεία ήταν όπως στην παλαιά Ελλάδα, στη Μακεδονία, Κρήτη, Μυτιλήνη υπήρχαν εξατάξια Γυμνάσια (στα οποία εγγράφονταν μαθητές απόφοιτοι εξατάξιου δημοτικού σχολείου), στη Χίο πεντατάξια Γυμνάσια (όπου εγγράφονταν κάτοχοι απολυτηρίου εξατάξιου δημοτικού σχολείου)' παράλληλα υπήρχαν και τα Ημιγυμνάσια, που αποτελούνταν συνήθως από 3 η και περισσότερες τάξεις εξατάξιου η πεντατάξιου Γυμνασίου, και τα όμοιά τους γυμνασιακά η ανώτερα παρθεναγωγεία, στα οποία φοιτούσαν κορίτσια και των οποίων το πρόγραμμα περιείχε και μερικά πρακτικά μαθήματα (κυρίως περιελάμβαναν τις 3 πρώτες τάξεις εξατάξιου Γυμνασίου), δ') Με διάταγμα της 28 Μαΐου 191622 επεκτάθηκαν οι ως τότε ισχύουσες διατάξεις και στη Βόρεια Ήπειρο.

4. Αυτή, βέβαια, η δημιουργία του μοναδικού δικτύου της γενικής εκπαίδευσης δεν ικανοποιούσε τις κοινωνικές απαιτήσεις και δεν ανταποκρινόταν προς τις διαγραφόμενες οικονομικές συνθήκες του νεοελληνικού κράτους. Έτσι έγιναν κατά καιρούς ορισμένες ρυθμίσεις που προσπάθησαν -μέσα στα επικρατούντα τότε πλαίσια-να δημιουργήσουν μιαν άλλη διέξοδο στη μονολιθικότητα

17. Σύμφωνα με το νόμο του 1857 η διάρθρωση της Εκπαίδευσης στα Επτάνησα ήταν η ακόλουθη: Προκαταρκτικό ( = δημοτικό) σχολείο, Λύκειο (ένα σε κάθε νησί), Γυμνάσιο (ενα στην Κέρκυρα), Ακαδημία, επίσης Ιεροσπουδαστήριο. Περισσότερες λεπτομέρειες βλ. στο κείμενο του νόμου που είναι δημοσιευμένος στην Εφημερίδα των Φιλομαθών, έτ. IB', αρ. 533,1 Αυγούστου 1864, σ. 441-445.

18. Βλ. A20-21.

19. Α. Δημαρας, ο.π. [υποσημ. 15], σ. λη'.

20. Βλ. Α41.

21. Βλ. Α98 και 110. Πβ. και Β. διάταγμα της 17 Φεβρουαρίου 1915 "περί κωδικοποιήσεως εις εν ενιαίον κείμενον νόμου των διατάξεων του νόμου 402 και του διά τούτου κυρωθέντος Β. Δ. της 19 Αυγούστου 1914" (ΕτΚ, αρ. 79, τχ. Α'/23 Φεβρουαρίου) και το νόμο 1Ο67 της 18 Νοεμβρίου 1917 "περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως του νόμου 402 "περί του προσωπικού των σχολείων της δημοτικής και μέσης εκπαιδεύσεως των νέων χωρών" (ΕτΚ, αρ. 268, τχ. Α'/21 Νοεμβρίου 1917).

22. Βλ. Α104.

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/16.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

του εκπαιδευτικού συστήματος, τις οποίες θα περιγράψουμε παρακάτω. Πριν όμως από αυτό, θεωρούμε σκόπιμο να παραθέσουμε ορισμένες "επίσημες" σκέψεις, ενδεικτικές του -προβληματισμού γύρω από το μεγάλο θέμα της Εκπαίδευσης:23

α') Σέ έκθεση του προς τον Βασιλέα το 1856 ο υπουργός Παιδείας Χαρ. Χριστόπουλος σημειώνει:

""Ο δε μάλλον επί του νυν επέσπασε την προσοχήν μου, άτε καταφανέστερον ενδεικνυομένης της ανάγκης, εστίν η έλλειψις ειδικών διδακτηρίων επί το τελειότερον συντεταγμένων εις παρασκευήν νέων προτιθεμένων να τραπώσι εις τέσσερα σπουδαία επαγγέλματα, εφ' ων πρέπει να βαίνη κατά μέγα μέρος η ευημερία της πατρίδος, εννοώ την Γεωργίαν, το Εμπόριον, την Ναυτιλίαν και τας Τέχνας".24 β') Ο ίδιος υπουργός σε παρόμοια έκθεση του προς τον ΌΘωνα κατά το επόμενο έτος (1 Φεβρουαρίου 1857), γίνεται περισσότερο σαφής στις διαπιστώσεις και στις προτάσεις:

"Τα Ελληνικά Σχολεία και τα Γυμνάσια, όπως εισίν ωργανισμένα παρ' ήμίν, αποβλέπουσι κυρίως εις την γραμματολογίαν, ήτοι την σπουδήν των αρχαίων γλωσσών. Και όμως αι κλασικαί λεγόμεναι γνώσεις, εις ων την πρόσκτησιν απαιτείται και χρόνος μακρός και δαπάνη ου σμικρά, ουδόλως εισίν αναγκαίαι εις τον μη προτιθέμενον να γίνη διδάσκαλος, νομικός, ιατρός, αλλά προτιμώνται, ένεκα πολλών λόγων, να ωφελήση επίσης την κοινωνίαν γινόμενος γεωργός, βιομήχανος, τεχνίτης, ναύτης, έμπορος κτλ. Διά τον τοιούτον παίδα προς τι φερ' ειπείν η διά πολλού χρόνου και μόχθου εκμάθησις της Λατινίδος φωνής ή των αρχαίων της Ελληνικής διαλέκτων; Δεν είναι άρα γε μυριάκις προτιμότερον να γνωρίζη ούτος την στοιχειώδη χημείαν, εφηρμοσμένην εις τας καθημερινάς του βίου ανάγκας, η την ενεστώσαν παραγωγόν κατάστασιν ομόρου τινός χώρας, ή την κατασκευήν ωφελίμου τινός μηχανής;

Κατά τον υφιστάμενον της μέσης παιδείας οργανισμόν, οι εκ των δημοτικών σχολείων εξερχόμενοι η πρέπει να περιορισθώσιν εις τα εν αυτοίς διδαχθέντα, ή ανάγκη πάσα ν' αρχίσωσι γραμματολογικάς σπουδάς. Οι πλείστοι, υπό της προς την παιδείαν εφέσεως παρασυρόμενοι, χωρίς να καταμετρήσωσι τας διανοητικάς αυτών δυνάμεις, η τους χρηματικούς αυτών πόρους, εισέρχονται εν τοις πολυαρίθμοις της μέσης εκπαιδεύσεως καθιδρύμασι. Δυστυχώς όμως

23. Πολλές τέτοιες σκέψεις διατυπώθηκαν στις κατά καιρούς προσπάθειες αλλαγής η βελτίωσης του εκπαιδευτικού συστήματος από υπουργούς και βουλευτές με τα νομοσχέδια που εισηγήθηκαν η απλώς κατέθεσαν, χωρίς ποτέ να υλοποιηθούν. Για ολα αυτά βλ. τη μνημονευόμενη παραπάνω [υποσημ. 8] εργασία μας.

24. Χαράλαμπος Χριστόπουλος, Περιληπτική έκθεσις της εν Ελλάδι Μέσης Εκπαιδεύσεως από του 1829 μέχρι τέλους τον 1855, μετά στατιστικών σημειώσεων, προς την Α. Μεγαλειότητα, ΕτΚ, αρ. 16/8 Μαΐου 1856, σ. 121 (και αυτοτελές τεύχος, σ. 18-19).

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/17.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

εν τω μέσω του μαθητικού αυτών σταδίου, απαυδώντες η μη δυνάμενοι να επαρκέσωσι χρηματικώς, χαίρειν λέγουσι και μαθήμασι και διδασκάλοις, και πόρον ζωής επιδιώκουσιν όλως απροπαρασκεύαστοι προς οιονδήποτε βιωφελές επάγγελμα. Μαρτυρεί δε μου τον λόγον η μεγίστη μεν πληθύς των μαθητευόντων εν ταις κατωτέραις τάξεσιν, η επαισθητή δε και δυσανάλογος ελάττωσις αυτών κατά τας ανωτέρας.

Υπάρχει λοιπόν παρ' ημίν έλλειψις σχολείων, εν οις οι μη αρκούμενοι εις τα των δημοτικών σχολείων μαθήματα, μη θέλοντες δε η μη δυνάμενοι να διανύσωσι τον εκτεταμένον κύκλον των κλασικών μαθημάτων, να ευρίσκωσι διδασκαλίαν, δυναμένην εν βραχεί χρόνω να καταστήση αυτούς αξίους εις την επιτυχή" εξάσκησιν βιοποριστικών έργων, η να προετοιμάση αυτούς αρκούντως προς την περαιτέρω εν τοις ειδικοίς των τεχνών η του εμπορίου εκπαιδευτηρίοις σπουδήν. Τοιαύτα σχολεία προ χρόνων ευδοκιμούσιν εν Γερμανία υπό το όνομα Real Schulen, παρασκευάζοντα κατ' έτος πλήθος ωφελιμωτάτων γεωργών, βιομηχάνων, τεχνιτών, εμπόρων κλπ. Συνεστάθησαν δε τοιαύτα και εν Γαλλία από του έτους 1835.

Εκ του προσδιορισμού μαθημάτων τινών εν τοις Ελληνικοίς σχολείοις εξάγεται. Μεγαλειότατε, ότι o περί Σχολείων και Γυμνασίων νόμος του 1836 σκοπόν είχε να δώση πρακτικήν τινά τάσιν εις την εν τοις διδακτηρίοις τούτοις διδασκαλίαν· αλλ' η εν τοις αυτοίς καθιδρύμασιν ένωσις δύο διαφόρων σκοπών, ην επόμενον να έπενέγκη την του ετέρου υπερτέρησιν, ώστε, παραγνωρισθέντος του πνεύματος της νομοθεσίας, κατεστάθησαν κατά μικρόν άπαντα τα Ελληνικά σχολεία κατώτεραι μόνον των Γυμνασίων τάξεις. "Οθεν ανάγκη να δοθή εξ υπαρχής νέα πρακτική τάσις εις τίνα των Ελληνικών σχολείων η, κάλλιον ειπείν, να μετασχηματισθώσι τινά εξ αυτών εις προτεχνολογικά, όπως δύναταί τις ίσως ν' αποκαλέση τα περί ων ο λόγος ελλείποντα παρ' ημίν σχολεία· επειδή δε τούτο ακατόρθωτον επί του παρόντος τυγχάνει, ένεκα πολλών αιτιών και προ πάντων της ελλείψεως διδασκάλων καταλλήλων προς την προτεινομένην διδασκαλίαν, φαίνεται εύλογον να συσταθή κατά πρώτον εν Αθήναις τοιούτου είδους πρότυπον σχολείον, όπως χρησιμεύση εις την κατά μικρόν εν ταις επαρχίαις προς τον ειρημένον σκοπόν μεταβολήν μέρους των υπαρχόντων ατελών Ελληνικών σχολείων. Επιζητών δε την σύστασιν προτεχνολογικών σχολείων, δεν εννοώ να ελαττώσω το παράπαν την αξίαν των γυμνασιακών σπουδών απ' εναντίας μάλιστα νομίζω, ότι εκ της διαιρέσεως των κλάδων της παιδείας και εκ του χωρισμού των ικανοτήτων, δύναται να προκύψη σημαντική πρόοδος και εις την εν τοις Ελληνικοίς Σχολείοις και Γυμνασίοις διδασκαλίαν. Προτιμώ δε βεβαίως αντί πολλών Γυμνασίων και πολλών Ελληνικών σχολείων ολιγώτερα μέν, πληρέστερα δε και μάλλον προς τον σκοπόν αυτών τείνοντα,

Δια της συστάσεως προτεχνολογικών σχολείων, άτινα θέλουσι συντελέσει εις την ανάπτυξιν και τον πολλαπλασιασμόν των ειδικών της γεωργίας, των

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/18.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

τεχνών και του εμπορίου εκπαιδευτηρίων, συμπληρούται επιτυχέστατα ολόκληρον ημών το εκπαιδευτικόν σύστημα. Ούτω πρώτον η δημοτική εκπαίδευσις, η απαραίτητος αύτη διανοητική τροφή του ανθρώπου, δις άπαντας υποχρεωτική, χορηγείται ανεξαιρέτως εις άπαντα τα τέκνα των Ελλήνων εν τοις δημοτικοίς σχολείοις. Εκ τούτων εξέρχονται οι παίδες μόνον το άναγινώσκειν, το γράφειν και το αριθμείν καλώς επισταμένοι· και εάν μεν έχωσιν άμεσον χρείαν του εκ των χειρών αυτών πορισμού των προς το ζήν, τρέπονται εξ ανάγκης ως έχουσιν εις διάφορα έργα' εάν δεν δύνωνται να ενασχοληθώσιν επί τινα έτη εις την εαυτών εκπαίδευσιν, εισέρχονται εν τοις προτεχνολογικοίς σχολείοις, αφ' ων πάλιν η τον πρακτικόν αμέσως βίον, βέλτιον παρεσκευασμένοι, ασπάζονται, η προς πλείονα τελειοποίησιν εις τα ειδικά των τεχνών και του εμπορίου εκπαιδευτήρια μεταβαίνουσιν. Οι δε επιστημονικού επαγγέλματος εφιέμενοι, και τα προς τούτο εφόδια κεκτημένοι, μεταβαίνουσιν, άμα τη εκ των δημοτικών προπαιδευτηρίων εξόδω, εις τα Ελληνικά σχολεία, από τούτων δε εις τα Γυμνάσια και εξ αυτών εις το ανώτατον του Κράτους Παιδευτήριον,

Τοιούτο, Μεγαλειότατε, το μόνον πλήρες και αρμόζον σήμερον εν Ελλάδι εκπαιδευτικόν σύστημα, δι' ου την μόρφωσιν και ανάπτυξιν αι επερχόμεναι γενεαί θέλουσιν ευλογεί ως ευεργέτην της πατρίδος τον πρώτον της αναγεννηθείσης Ελλάδος Βασιλέα",25

 γ') Σέ έκθεση του προς τη B' Εθνοσυνέλευση τον Ιανουάριο του 1863 ο υπουργός Έπ. Δεληγεώργης διαπιστώνει:

"Τα περί των Ελληνικών σχολείων εκτεθέντα εφαρμόζονται αναλόγως και επί των Γυμνασίων, άτινα ως γενικά σχολεία, σκοπούντα μόνον και μόνον εις την καθόλου διανοητικήν ανάπτυξιν, καθιστώσι λίαν επαισθητην εν τη κοινωνία ημών την έλλειψιν ειδικών γυμνασίων προς τίνα σκοπόν πρακτικόν· η δ' έλλειψις αύτη είναι έτι πλέον επαισθητή, διότι τινά των μάλλον αναγκαίων μαθημάτων της γυμνασιακής σπουδής παρημελήθησοον, οίον η χημεία, η φυσική και η ρητορική. [. , .] Πρέπει να εισαχθώσιν εις τα γυμνάσια, όσα μέχρι τούδε παρά τα νενομισμένα ήμελήθησαν μαθήματα, τινά δε των εκπαιδευτηρίων τούτων και προ πάντων το γυμνάσιον του Πειραιώς πρέπει να λάβωσιν ειδικόν προορισμόν. Τοιαύτας ειδικότητας αναγκαίας νομίζω, την προστοιχείωσιν εμπόρων παντός κλάδου, την διδασκαλίαν των γλωσσών, των φυσικομαθηματικών γνώσεων κτλ.".26

25. Χαράλαμπος Χριστόπουλος, Γενική Έκθεσις προς την Λ. Μ. τον Βασιλέα περί της καταστάσεως της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως κατά το λήξαν σχολικού έτος 1855-1856, ΕτΚ, αρ. 8/3 Απριλίου 1857, σ. 56-57 (και αυτοτελές τεύχος, σ. 28-30).

26. "Έκθεσις του Υπουργού της Δημ. Εκπαιδεύσεως προς την Εθνοσυνέλευσιν", στο Παράρτημα της Επισήμου Εφημερίδος της Σννελεύσεως τον αριθμού 39 τόμου Α', Αθήνα 1863, σ. 24-25.

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/19.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

δ') Το Δεκέμβριο του ίδιου έτους ο υπουργός Αθ. Πετσάλης σε έκθεση του προς τον Βασιλέα γράφει:

"Ιδίως όμως η μέση εκπαίδευσις, περί ης νυν πρόκειται, ευρίσκεται ομολογουμένως εν χειρίστη καταστάσει και συντελεί προφανώς αντί ωφελείας εις βλάβην του κράτους και απάσης της Ελληνικής φυλής, κατήντησε δε εις τοσαύτην παραλυσίαν, ώστε ουδείς υπουργός εις το αληθές της πατρίδος συμφέρον αποβλέπων δύναται και επί βραχύν έτι χρόνον να ολιγωρήση η και να αναβάλη. Η μέση εκπαίδευσις. Μεγαλειότατε, έχει διπλούν σκοπόν, το μεν να προπαρασκευάζη τους μέλλοντας να σπουδάσωσιν επιστήμην τινά εν τω πανεπιστημίω, το δε να μορφόνη τους μέλλοντας να τραπώσιν εις τον πρακτικόν βίον, εις έργον τι βιοποριστικόν, η και να υπηρετήσωσι το κράτος ως υπάλληλοι. Δήλον λοιπόν εντεύθεν όση και ηλίκη βλάβη προσγίνεται ου μόνον εις άτομα τινα ιδία, αλλ" εις σύμπασαν την κοινωνίαν εκ της μέσης εκπαιδεύσεως, όταν αύτη δεν γίνηται καλώς· τολμώ μάλιστα να είπω ότι εκ της μέσης εκπαιδεύσεως εξήρτηται κατά μέγιστον μέρος η ευδαιμονία η η ηθική παραλυσία των εθνών. Και όμως φρίττει τις αναλογιζόμενος πόσον ωλιγωρήθη μέχρι τούδε ο σπουδαιότατος ούτος κλάδος της υπηρεσίας ; πόσα σφάλματα εν αυτώ εγένοντο καθ' όλον τε και εν τοις καθ' έκαστα, και πόσον όλίγη επιμέλεια κατεβλήθη μέχρι τούδε προς μόρφωσιν των μελλόντων να διδάξωσιν εν αυτώ ! [, , .]".27

ε') Το Δεκέμβριο του 1868 ο υπουργός A. Μαυρομιχάλης σε έκθεση του επίσης προς τον Βασιλέα γίνεται περισσότερο σαφής, επανερχόμενος στην άποψη του Χαρ. Χριστόπουλου (παραπάνω, β'):

"Ο σκοπός των παρ' ημίν ελληνικών Σχολείων και Γυμνασίων φαίνεται διπλούς, τουτέστιν η αναγκαία προστοιχείωσις των μελλόντων να επιδοθώσιν εις εκμάθησιν επιστήμης, και η κατάρτισις των σκοπούντων να μετέλθωσι του πρακτικού βίου τοιαύτα επαγγέλματα, οία δεν απαιτούσιν επιστημονικήν εκπαίδευσιν. Και ο μεν πρώτον σκοπός εκπληρούται οπωσούν τέλειος, ο δεύτερος όμως πολύ ενδεώς, διότι κύριος σκοπός του την μέσην διοργανώσαντος εκπαίδευσιν ήτο να χρησιμεύσωσι τα ελληνικά Σχολεία και τα Γυμνάσια ως παρασκευαστικά μαθητών εις ακρόασιν των εν τω Πανεπιστημίω διδασκομένων επιστημών, διά τούτο και ετέθη εν τω οργανιστικώ αυτών Διατάγματι ότι "ο σκοπός του Γυμνασίου είναι η περαιτέρω ανάπτυξις της εις τα ελληνικά Σχολεία προκαταρκτικής εκπαιδεύσεως καθ' όλους τους κλάδους και κυρίως η προπαρασκευή των μαθητών όσοι μέλλουν να σπουδάσωσιν ανωτέρας επιστήμας εις το Πανεπιστήμιον".

27. "Έκθεσις του επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως υπουργού προς την A. Μ. τον Βασιλέα περί της μέσης εκπαιδεύσεως", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. IV, αρ. 512, l Ιανουαρίου 1864, σ. 273-275· το παράθεμα στη σ. 274.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/20.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Όπως και άλλοτε υπεδηλώθη, ο περιορισμός των Γυμνασίων εις προακαδημαϊκήν παίδευσιν, και η σύστασις άλλου είδους διδακτηρίων εις διδασκαλίαν πρακτικών γνώσεων, ων η περιουσία ήθελεν είναι πολύτιμον εφόδιον εις τον μέλλοντα να επιδοθή εις βιομηχανικόν τι επάγγελμα, ήθελε τα μέγιστο, ωφελήσει την κοινωνίαν ημών, ήτις από πολλού ήδη αισθάνεται την παρά της Κυβερνήσεως σπουδαίαν ταύτην συνδρομήν. Τής ανάγκης ταύτης το κατεπείγον διαβλέπων, θέλω επιμεληθή να υποβάλω εις την νομοθετικήν ψήφον σχέδιον περί προσαρτήσεως· εν τοις υπάρχουσι Γυμνασίοις τμημάτων, εν οις, αντί των κλασικών και εις σπουδήν επιστήμης καθαρώς προπαρασκευαστικών γνώσεων, να διδάσκωνται οι προτιθέμενοι να επιδοθώσιν εις τον πρακτικόν βίον τας εις τα διάφορα των επαγγελμάτων αναγκαίας γενικάς γνώσεις και αρχάς, και τούτο μεν προσωρινώς, κατόπιν δε, όταν το τοιούτον κατασκεύασμα λάβη ανάγκην πλείονος εκτάσεως και αναπτύξεως, όπως ευλόγως ελπίζεται, τότε θα υπηρετηθή αυτό διά συστάσεως τοιούτων πρακτικών σχολείων, ολίγων κατ' αρχάς, ως προτύπων, δυναμένων τω χρόνω να πολλαπλασιασθώσιν αναλόγως των παρουσιασθησομένων αναγκών, Η σύστασις τοιούτων θα καταστήση βεβαίως πολλά των υφισταμένων ελληνικών Σχολείων, ίσως και τινά των Γυμνασίων, υπεράριθμα, εκ της μεταποιήσεως δε τούτων εις πρακτικά Σχολεία δεν θ' αύξήσωσιν αι δαπάναι του δημοσίου, εν ώ μεγίστη θα ήναι η από τούτων ωφέλεια. Εις ολίγον χρόνον θα επιφαίνηται και εις τα κοινότερα των επαγγελμάτων η εκ της εφαρμογής των διεπόντων τας τέχνας κανόνων τελείωσις, Προς τον ειρημένον σκοπόν είναι ανάγκη να καταρτισθώσι και ειδικοί διδάσκαλοι, και τούτο δύναται να ευοδωθή, αν ορισθή εις των υποτρόφων τινάς η ειδική σπουδή των εις τοιαύτα σχολεία διδακτέων μαθημάτων. Δεν είναι δε αμφιβολία ότι και αυθόρμητοι πολλοί θέλουσιν επιδοθή εις την σπουδήν αυτών, αφ' ου ίδωσιν ότι και πορισμόν εκ τούτου θα έχωσι και εις χρήσιν φερομένην την εαυτών υπέρ του κοινού καλού προαίρεσιν".28

Φυσικά, δεν είναι μόνο οι "επίσημες" σκέψεις που εκφράζουν τον έντονο προβληματισμό για την κατάσταση της ΜΕ" υπάρχουν και "φωνές", μεμονωμένες η ομαδικές, που επισημαίνουν το πρόβλημα και προτείνουν μέτρα για την αντιμετώπιση του, αλλά για το θέμα αυτό περιοριζόμαστε σ' αυτή την απλή μόνο νύξη, γιατί περαιτέρω ανάλυση του θα μας οδηγούσε έξω από τα όρια αυτής εδώ της εισαγωγής.

Έτσι, στη συνέχεια, θα περιγράψουμε εκείνες τις ρυθμίσεις που προσπάθησαν

28. Α. Μαυρομιχάλης, Έκθεσις προς την Α. Μ. τον βασιλέα περί της καταστάσεως της Εκκλησίας της Ελλάδος και της Δημοσίας Παιδεύσεως από του 1860 άχρι τέλους Δεκεμβρίου 1868, Αθήνα 1869, σ. 14-15-βλ. και Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΖ', αρ. 690-691, 15 Ιανουαρίου 1869.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/21.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

να δώσουν κάποια άλλη διέξοδο στη μοναδική κλίμακα που είχε δημιουργηθεί.29

Β' Βαρβάκειο Λύκειο - Πρακτικά Λύκεια

1. Το 1843, με τα χρήματα του κληροδοτήματος του Ιωάννη Βαρβάκη που τα είχε αφήσει,, σύμφωνα με τη διαθήκη του, "εις καθίδρυσιν εν Ελλάδι, οπού κριθή κατάλληλον, μετά της αδείας της εκεί κυβερνήσεως. Λυκείου, προς διηνεκή εκπαίδευσιν της νεολαίας", ιδρύεται (χωρίς να λειτουργήσει) το Βαρβάκειο Λύκειο, "του οποίου ο οργανισμός θέλει είσθαι όμοιος με τον των εντελών [ = πλήρων] Γυμνασίων του Βασιλείου, περιλαμβάνον και τας τάξεις του Ελληνικού λεγομένου σχολείου"30. Όπως παρατηρεί ο A. Δημαράς, "το νέο σχολείο μόνο κατά το όνομα διαφέρει από τα κοινά σχολεία της μέσης εκπαίδευσης, ενώ (κατά την επικρατέστερη ερμηνεία) επιθυμία του διαθέτη ήταν να έχη το Λύκειο πρακτικότερο προσανατολισμό"31. Εξάλλου, κάποιες χαρακτηριστικές νύξεις του υπουργού Χαρ, Χριστόπουλου στις Εκθέσεις του 1856 και 1857 ("Ως προς την ναυτιλίαν υπάρχει πάσα ελπίς ότι, χρησιμοποιούσα η Κυβέρνησις το μέγα του αοιδίμου Βαρβάκη κληροδότημα, θέλει συστήσει ίδιον έκπαιδευτήριον, εις ο να διδάσκωνται ειδικώς και οι προτιθέμενοι να επιδοθώσιν εις ταύτην"32 και "[. , .] δεν θέλει βραδύνει και η σύστασις του Βαρβακείου Λυκείου, ου μέρος θέλει αποτελεί και η ναυτική διδασκαλία"33) παρέμειναν απλώς επιθυμίες, αφού, από το 1860 που άρχισε η λειτουργία του, το Βαρβάκειο Λύκειο ακολούθησε το πρόγραμμα των άλλων σχολείων της ΜΕ,

2, Ρύθμιση συμφωνότερη προς τις διαθέσεις του Ιωάννη Βαρβάκη έγινε το 1886 με τη δημοσίευση Β. διατάγματος, σύμφωνα με το οποίο ιδρύθηκε επτατάξιο Λύκειο "ου σκοπός εστιν η ανάπτυξις και η μόρφωσις της διανοίας των

29. Στην περιγραφή αυτή ακολουθούμε τη σειρά με την οποία παρατίθενται στο κύριο μέρος της εργασίας αυτής τα διάφορα κείμενα και πίνακες' τη χρονολογική σειρά μπορεί κανείς να παρακολουθήσει στο χρονολογικό πίνακα των κειμένων που υπάρχει στο τέλος.

30. Άρθρο l του διατάγματος της 26 Φεβρουαρίου /10 Μαρτίου 1843, βλ. Β1.

31. Α. Δημαράς, ο.π. [υποσημ. 15], σ. λα'. Όλα τα σχετικά με το Βαρβάκειο Λύκειο βλ. Γ. Μπρης (επιμ.), Επετηρίς Βαρβακείου Ιδρύματος, Αθήνα 1961, οπού ιδιαίτερα Αλέξανδρος Γ. Σαρής, "Σύντομος ιστορία του Βαρβακείου (Πρακτικού) Λυκείου. . . 18861960", σ. 65-119.

32. X. Χριστόπουλος, ο.π. [υποσημ. 24], σ. 122.

33. X. Χριστόπουλος, ο.π. [υποσημ. 25], σ. 54.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/22.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

εις αυτό φοιτώντων μαθητών, η ηθική αγωγή, και ειδικώς η προπαίδευσις προς αυτάρκη σπουδήν των θετικών επιστημών"34, Στην πραγματικότητα το Βαρβάκειο ήταν ένα προπαρασκευαστικό σχολείο για το Πολυτεχνείο και τις Στρατιωτικές Σχολές, όπως άλλωστε ζητούσε ο διευθυντής του Πολυτεχνείου Αναστάσιος Θεοφιλάς.35

Θα πρέπει όμως να τονιστεί ότι οι απόφοιτοι του "πρακτικού" αυτού Λυκείου36 για να πάρουν απολυτήριο Γυμνασίου και για να εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο έπρεπε να εξεταστούν στα Ελληνικά και τα Λατινικά (άρθρο 11 του διατάγματος), πράγμα που "συμφωνεί με το πνεύμα του υποβιβασμού κάθε γνώσης που δεν είναι φιλολογική",37

3. "Ενα χρόνο αργότερα -το 1887- "προς εμπέδωσιν των γνώσεων των εκ των Γυμνασίων και του Λυκείου απολυομένων μαθητών και ιδίως προς τελειοτέραν κατάρτισιν των βουλομένων να υποστώσιν εισιτήριον εξέτασιν εν τη Στρατιωτική Σχολή των Ευελπίδων και εν τη Σχολή των Βιομηχάνων τεχνών" ιδρύθηκε και λειτούργησε μία ακόμη τάξη -"τάξις επαναλήψεως"-, όπου διδάσκονταν σε επαναληπτική μορφή κυρίως φυσικομαθηματικά και σχέδιο.38

4. Το 1920 με το νόμο 224439 το Βαρβάκειο Λύκειο μεταρρυθμίστηκε σε τετρατάξιο πρότυπο Λύκειο και προσαρτήθηκε στο ιδρυμένο από το 1910 Διδασκαλείο Μέσης Εκπαιδεύσεως, στο οποίο μετεκπαιδεύονταν οι καθηγητές της ΜΕ. Στην A' τάξη του προτύπου αυτού Λυκείου εγγράφονταν, ύστερα από

34. Άρθρο l του διατάγματος της 6 Οκτωβρίου 1886· βλ. Β1.

35. Βλ. σχετικά Κώστας Η. Μπίρης, Ιστορία του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου μέχρι της ιδρύσεως των Ανωτάτων Σχολων, Αθήνα 1956, σ. 296 κ.ε.

36. Για τα προγράμματα του Βαρβακείου Λυκείου βλ. το κεφ. Β' του Δεύτερου Μέρους αυτής της εργασίας.

37. Α. Δημαράς, ό.π. [υποσημ. 15], σ. μδ'.

38. Βλ. Β3. Παρά την ύπαρξη αυτής της τάξεως, "δια λόγους εσωτερικής ανάγκης του Πολυτεχνείου, διά την επάρκειαν του χρόνου προς διεκπεραίωσιν των ανωτέρων σπουδών, ο Σύλλογος των Καθηγητών του Σχολείου των Βιομηχάνων Τεχνών είχεν αποφασίσει το 1 891 την σύστασιν μιάς προπαρασκευαστικής τάξεως εις αυτό και είχε προτείνει την λύσιν ταύτην, η οποία εν τη πραγματικοτητι εσήμαινε την μετατροπήν της φοιτήσεως εις πενταετή. Η γνώμη των όμως δεν εύρε σύμφωνον το υπουργείον και τον Σεπτέμβριον του επομένου έτους ο Σύλλογος των καθηγητών επανέρχεται επί του θέματος και επαναλαμβάνει την πρότασίν του" (Κ. Μπιρης, ο.π. [υποσημ. 35], σ. 325). Το υπουργείο αποδέχεται την πρόταση και Ιδρύει την προπαρασκευαστική ταξη, προσαρτημένη όμως όχι στο Πολυτεχνείο αλλά στο Βαρβάκειο Λύκειο ως Η' τάξη του, δηλ. η "τάξις επαναλήψεως" γίνεται Η' τάξη του Λυκείου (Κ. Παπαπάνος, Χρονικό - ιστορία της Ανωτάτης μας Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1970, σ. 145). Η τάξη αυτή καταργήθηκε το 1914, όταν με το νόμο 388 της 17 Νοεμβρίου 1914 το Πολυτεχνείο γίνεται Ανώτατο εκπαιδευτικό Ίδρυμα.

39. Βλ. Β9.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/23.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

εισιτήριες εξετάσεις, απόφοιτοι Ελληνικού σχολείου η κάτοχοι ενδεικτικού προαγωγής από αντίστοιχη τάξη άλλου σχολείου ΜΕ.

Σκοπός του Λυκείου αυτού είναι "η ανωτέρα γενική μόρφωσις των τροφίμων αυτού και η αυτάρκης προπαιδεία τούτων προς σπουδήν των θετικών επιστημών" (§ 2 του άρθρου 1 του νόμου), ενώ το απολυτήριο του δίνει στους κατόχους του το δικαίωμα εγγραφής στο Πανεπιστήμιο, το Πολυτεχνείο, τη Σχολή Ευελπίδων και κάθε άλλη ανώτερη τεχνική η επαγγελματική σχολή,

Με τον ίδιο νόμο ιδρύθηκαν και άλλα όμοια πρακτικά Λύκεια σε διάφορες περιοχές της χώρας.

Γ'

Διδασκαλεία

α'. Διδασκαλεία αρρένων

1. Ανάμεσα στα εκπαιδευτικά ιδρύματα που είχαν επαγγελματικό χαρακτήρα ήταν και το πρώτο Διδασκαλείο της περιόδου που εξετάζουμε, το οποίο ιδρύθηκε το 1834 καταρχήν στο Ναύπλιο (και αργότερα μεταφέρθηκε στην Αθήνα) με το νόμο περί δημοτικών σχολείων,40

Σύμφωνα με το άρθρο 66 του νόμου αυτού, σκοπός του Διδασκαλείου είναι: "1) να σχηματίζη ικανούς διδασκάλους και διδασκάλισσας" και "2) να εξετάζη τους υποψηφίους διδασκάλους και διδασκάλισσας" που είχαν διδαχτεί κατ' ιδίαν και επιθυμούσαν να πάρουν πτυχίο δημοδιδασκάλου. Η φοίτηση σ' αυτό ήταν διετής και γίνονταν δεκτοί, ύστερα από εισιτήριες εξετάσεις, κάτοχο!, ενδεικτικού προαγωγής από τη β' τάξη του Ελληνικού σχολείου, Η χορήγηση διπλώματος γινόταν ύστερα από απολυτήριες εξετάσεις, και ανάλογα με τα αποτελέσματα αυτών των εξετάσεων ο κάθε επιτυχών κατατασσόταν σε έναν από τρεις βαθμούς 1ο, 2ο, 3ο (με ανώτερο τον 1ο) 41.

Η λειτουργία του Διδασκαλείου -το οποίο περιορίστηκε στην εκπαίδευση μόνο των δασκάλων42- δεν υπήρξε ομαλή και τα αποτελέσματα του κρίθηκαν αρνητικά, ακόμα και από επίσημα χείλη: Ο υπουργός Παιδείας Έπ.

40. Βλ. Π.

41. Λεπτομέρειες για το Διδασκαλείο βλ. Γεώργιος Πυργιωτάκης, Προβλήματα στην Ιστορία της εκπαιδεύσεως των δασκάλων στα πρώτα πενήντα χρόνια μετά την απελευθέρωση (1828-1878), Αθήνα 1981· Αποστόλης Ανδρέου, Η μόρφωση και η επιμόρφωση των Δασκάλων (Υλικό εργασίας), Τεύχος α', Θεσσαλονίκη 1987, σ. 42-48.

42. Τους λόγους για τους οποίους δεν φοιτούσαν κορίτσια στο Διδασκαλείο βλ. στη μελέτη της Σιδηρούλας Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), ο.π. [υποσημ. 9], σ. 66.

Σελ. 23
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 4
    17_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

    ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

    ΣΠΥΡΟΣ. Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ, ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ, ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

    © ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ Αχαρνών 417, τηλ. 25 30 872 και 25 30 873