Συγγραφέας:Αντωνίου, Δαυίδ
 
Τίτλος:Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:17
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:759
 
Αριθμός τόμων:1ος από 3 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1833-1929
 
Περίληψη:Στο τρίτομο αυτό βιβλίο, που καλύπτει την περίοδο 1833-1929, ο συγγραφέας έχει συγκεντρώσει τους ιδρυτικούς νόμους των διαφόρων τύπων σχολείων, δημόσιων η αναγνωρισμένων, του εκάστοτε ελεύθερου ελλαδικού χώρου (χωρίς τις κατά καιρούς τροποποιήσεις τους, εκτός από ορισμένες αναγκαίες εξαιρέσεις), τα προγράμματα διδασκαλίας που ίσχυσαν σε όλη αυτήν την περίοδο και εγκυκλίους που έχουν σχέση με τη διδασκαλία μαθημάτων. Η όλη εργασία είναι διαρθρωμένη ως εξής: Προηγείται μία εισαγωγή που αναφέρεται στην οργάνωση και δομή της Μέσης Εκπαίδευσης κατά την περίοδο 1833-1929 και ακολουθεί το κύριο σώμα της εργασίας, χωρισμένο σε δύο μέρη: Στο πρώτο –που επιγράφεται «Τα Κείμενα»– παρατίθεται αριθμημένο το υλικό κατά κεφάλαια, ανάλογα με τον τύπο του σχολείου και σε χρονολογική σειρά. Το δεύτερο –με τίτλο «Η Ανάγνωση», χωρισμένο στα ίδια, όπως το πρώτο, κεφάλαια– περιλαμβάνει αναλυτικούς και συγκριτικούς πίνακες των ωρολογίων προγραμμάτων και μια σύντομη Επισκόπηση των Κειμένων και των Πινάκων. Τέλος, παρατίθεται απόλυτος χρονολογικός πίνακας όλων των Κειμένων, ώστε να υπάρχει η δυνατότητα να παρακολουθείται συστηματικά η διαμόρφωση και εξέλιξη των σχολείων της Μέσης Εκπαίδευσης.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.04 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 46-65 από: 766
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/46.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

6. Μέχρι το 1924 λειτουργούσαν οι ιερατικές Σχολές Τριπόλεως και Άρτας. Στη συνέχεια όχι μόνο αυτές μετατράπηκαν σε πεντατάξια ιεροδιδασκαλεία του τύπου της Ριζαρείου Σχολής (βλ, παραπάνω, § 3), αλλά ιδρύθηκαν και άλλες του ίδιου τύπου, ώστε έφτασαν -μαζί με τη Ριζάρειο- τις δεκατρείς.

"Οι απόφοιτοι των Σχολών τούτων, ανερχόμενοι ετησίως κατά μέσον όρον εις 200, πλην του δικαιώματος να καταλαμβάνωσι θέσεις εφημερίων εις μεγαλείτερα κέντρα, δύνανται να διορίζωνται ως δημοδιδάσκαλοι. Επειδή δε, άμα ως ήθελον αποφοιτήσει, δεν δύνανται λόγω ηλικίας να ιερωθώσι, καταφεύγουσι κατά κανόνα εις κενάς θέσεις εν τη δημοτική εκπαιδεύσει, Ότι ο αριθμός αυτών απέβη δυσανάλογος προς τας ανάγκας της Εκκλησίας και φορτικός διά την εν γένει, δημοτ. εκπαίδευσιν, ης τα στελέχη ηύξανον δυσαναλόγως προς τα κατ' έτος δημιουργούμενα κενά, κατενοήθη ήδη από του 1926, ότε επεχειρήθη ο περιορισμός αυτών εις το ήμισυ διά του Ν.Δ. "περί καταργήσεως έξ Ιερατ, Σχολών", του οποίου όμως αι διατάξεις ητόνησαν μη εφαρμοσθείσαι".109

Ύστερα από αυτά, με το διάταγμα της 11 Νοεμβρίου 1927110 δημοσιεύτηκε οργανισμός των Ιερατικών Σχολών, ο οποίος ρύθμιζε τις λεπτομέρειες λειτουργίας τους. Από τις προβλεπόμενες ρυθμίσεις επισημαίνουμε εκείνη, σύμφωνα με την οποία τα δύο υφιστάμενα τμήματα (παιδαγωγικό - προπαρασκευαστικό) της E' τάξεως συγχωνεύονται σε ένα, ενώ το πτυχίο των Ιερατικών Σχολών παρείχε το δικαίωμα διορισμού σε θέση δημοδιδασκάλου και εγγραφής στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου. Ο οργανισμός αυτός, φυσικά, δεν ίσχυε για τη Ριζάρειο Σχολή, η οποία λειτουργούσε με δικό της.

7. Τέλος, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι κατά καιρούς ιδρύθηκαν και λειτούργησαν και διάφορες προπαρασκευαστικές σχολές, που προετοίμαζαν για μικρό χρονικό διάστημα που δεν ξεπερνούσε τον ένα χρόνο ιερείς για μικρά χωριά, τις οποίες όμως δεν συμπεριλαμβάνουμε στην εργασία αυτή.

Ε'

Εμπορικές Σχολές

1. Στα σχολεία της ΜΕ που έχουν επαγγελματικό χαρακτήρα υπάγονται και οι Εμπορικές Σχολές.

109. Κ. Γόντικας, "Εισηγητική έκθεσις επί του σχεδίου νόμου "περί διαρρυθμίσεως των Δημοσίων Ιερατικών Σχολών"" στο: Κωνσταντίνος Σιφναίος, Πανδέκται νέων νόμων και διαταγμάτων..., τόμος Δ' (1929), σ. 1785. Πβ. και υποσημ. 168 (σ. 88).

110. Βλ. Δ32.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/47.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Στην περίοδο που εξετάζουμε η κρατική φροντίδα για την εμπορική εκπαίδευση άρχισε να εκδηλώνεται το 1856, αλλά η υλοποίηση της δεν ευοδώθηκε· πιο συστηματικά η εμπορική εκπαίδευση αντιμετωπίζεται από τις αρχές του 20ού αιώνα.

Η ιδιωτική όμως πρωτοβουλία άρχισε, από τις πρώτες κιόλας ημέρες του ελεύθερου ελληνικού κράτους, να ενδιαφέρεται για την εμπορική εκπαίδευση και να ιδρύε., ανάλογα εκπαιδευτήρια, αναπληρώνοντας έτσι την έλλειψη η ελλιπή λειτουργία αντίστοιχων κρατικών.

2. Μια πρώτη έμμεση κρατική ενέργεια προς την κατεύθυνση της εμπορικής εκπαίδευσης είναι ο διορισμός-το 1835-του "καθηγητού των περί το εμπόριον επιστημών" Κωνσταντίνου Παππά στο Γυμνάσιο Σύρου,111 "επί πολλά έτη διατελέσαντος τοιούτου".112 Φαίνεται ότι η διδασκαλία εμπορικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο Σύρου ήταν αποτέλεσμα κοινωνικής απαίτησης, η οποία "επέβαλε" και τον επίσημο διορισμό καθηγητή παρά το ότι η διδασκαλία τέτοιων μαθημάτων καθορίστηκε ύστερα από μια εικοσαετία.

3. Εμπορικά μαθήματα διδάσκονταν επίσης και στο Γυμνάσιο Ναυπλίου από την εποχή του γυμνασιάρχη. Γ. Χρυσοβέργη (Οκτώβριος 1843). Διδασκόταν προαιρετικώς επί 2 ώρες την εβδομάδα στην A' τάξη η Καταστιχογραφία-Διπλογραφία (=λογιστικά) από τον καθηγητή των μαθηματικών Γ. Κόνδη, που είχε γράψει και σχετικό βιβλίο. Αξίζει να αναφερθεί ότι το μάθημα άρχισε να αναγράφεται και στα προγράμματα του Γυμνασίου από το σχολικό έτος 1846-1847 κ.ε, με διάφορες ονομασίες ("Διπλογραφία κατά τε θεωρίαν και πράξιν, Διπλογραφία: το θεωρητικον και πρακτικόν εις τα τρία κύρια βιβλία, καταστιχογραφίας συμπλήρωσις κατά τε το θεωρητικον και το πρακτικόν, Διπλογραφίας (κατά το κείμενον Γ. Κόνδη) συνέχεια και τέλος του θεωρητικού, και πρακτικά γυμνάσματα" κτλ.).113 :

Το ενδιαφέρον είναι ότι το 1845 ο τότε γυμνασιάρχης Χ. Παμπούκης με αναφορά του προς το Υπουργείο Παιδείας ζήτησε να αναγνωριστεί το μάθημα

111. Βλ. σχετικές πληροφορίες στην υποσημ. 7.

112. Βλ. Ιωάννης Βλαχογιάννης (επιμ.), Χιακόν Αρχείον, τ. Ε', Αθήνα 1910, σ. 553.

113. Σχετικά με τα προγράμματα του Γυμνασίου Ναυπλίου βλ. Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, Η Βιβλιοθήκη του Γυμνασίου Ναυπλίου, περ. Τετράδια Εργασίας, αρ. 9, Αθήνα 1987, τον οποίο και ευχαριστώ θερμά που έθεσε στη διάθεση μου τα σχετικά κείμενα. Ως προς το βιβλίο του Γ. Κόνδη, ο πλήρης τίτλος του είναι: Εγχειρίδιον καταστιχογραφίας εκ Γαλλικού κειμένου καθ' απλογραφίαν και διπλογραφίαν, προς χρήσιν της εις τα Ελληνικά σχολεία φοιτώσης νεότητας. Υπό Γ. Κόνδη, καθηγητού εν τω Β. Γυμνασίω Ναυπλίας, Εν Αθήναις, τύποις X. Νικολαΐδου Φιλαδελφέως, 1846 (Βλ. Γκίνης - Μέξας, Ελληνική Βιβλιογραφία, τ. 2, αρ. 4313).

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/48.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ως υποχρεωτικό, και να επεκταθεί μάλιστα και στο Ελληνικό σχολείο, Το Υπουργείο δεν αποδέχτηκε την πρόταση του Παμπούκη, αλλά επέτρεψε να διδάσκεται, αυτό ως υποχρεωτικό μάθημα, ενώ από το σχολικό έτος 1855-1856 απαγόρεψε τελείως τη διδασκαλία του.114

4. Λίγο πριν αρχίσει να εκδηλώνεται έμπρακτα η κρατική φροντίδα για την εμπορική εκπαίδευση, έχουμε την πρώτη επίσημη επισήμανση του προβλήματος και δήλωση για μελλοντική λύση: Σε έκθεση του της 29 Φεβρουαρίου 1856 προς τον Βασιλέα ô υπουργός Παιδείας Χαρ. Χριστόπουλος γράφει:

Εκπαίδευσις εμπορική.

Σπουδαία και λίαν καταφανής έλλειψις, ήτις χρεία πάσα ν' αναπληρωθή, εστίν η των Εμπορικών Εκπαιδευτηρίων. Το εμπόριον Μεγαλειότατε, εστίν εκ των ουσιωδεστάτων στοιχείων, εξ ου πηγάζει μέγα μέρος του πλούτου της Ελληνικής κοινωνίας. Τούτο κατενόησεν έκπαλαι η ευφυΐα του Έλληνος και ανέκαθεν μέγα των Ελλήνων μέρος επεδόθη εις αυτό. Η ευφυία, η τιμιότης, το μεγαλεπήβολον των συμπολιτών ημών κατέστησαν αυτούς πανταχού της γης περισπούδαστους και σεβαστούς. Εις πάσας της οικουμένης τας μεγαλοπόλεις υπάρχουσι καταστήματα εμπορικά Ελλήνων πολλής σημασίας. Εκ της τάξεως ταύτης του γένους ημών πλείστη όση κοινή ωφέλεια προέκυψεν εις την Ελλάδα. Εκ των συνδρομών αυτών ιδρύονται οσημέραι ναοί των Μουσών και εκπαιδεύονται εν τε τη Ελλάδι και τη σοφή Ευρώπη πλείστοι όσοι, Ελληνόπαιδες. Δια των αγωνοθετημάτων αυτών δίδεται αφορμή εις ανάπτυξιν των ελευθέρων τεχνών, και καθόλου ειπείν, ουδέν καθίδρυμα μένει άμοιρον της γενναίας αυτών συνδρομής.

Παν επάγγελμα. Μεγαλειότατε, προβαίνει επιτυχέστερον προς τον σκοπόν αυτού, όταν ποδηγετήται ο διέπων αυτό ου μόνον υπό της απλής πείρας, αλλά και υπό της Θεωρίας. Αυτή διαφωτίζει, την οδόν του ανθρώπου εις παν ο μετέρχεται έργον, δι' αυτής κανονίζει τας επιχειρήσεις αυτού και ούτως η πείρα επιλαμβανομένη διεξάγει αυτάς. Υπό τοιούτων σκέψεων και αρχών ορμώμενος, επέστησα την προσοχήν μου προς την σπουδαίαν ταύτην υπόθεσιν. Η κυβέρνησις οφείλει να φροντίση και λόγω γενικής ωφελείας, και τάξεως έτι πολιτών καθ' έκαστα, ίνα οι προτιθέμενοι να διανυωσι το στάδιον του εμπόρου, προπαρασκευάζωνται θεωρητικώς εις τούτο, κτώμενοι τας προς το όλον και τα καθ' έκαστα αυτού σχέσιν εχούσας γνώσεις. Παρεκτός δε της περί τούτου προνοίας ην οφείλει να λάβη η Κυβέρνησις, υπαγορεύει αυτό και ανάγκη υπό της πείρας βεβαιούμενη. Την ανάγκην ταύτην συναισθανθέντες ιδιώται συνέστησαν διδακτήρια

114. Λεπτομέρειες βλ. Ιωάννης Γ. Δεμοίρος, ο.π. [υποσημ. 5], σ. 68 κ.ε., όπου και το κείμενο της αναφοράς του Παμπούκη.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/49.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

προς εκπαίδευσιν των εις εμπόριον ωρισμένων νέων, και τα διδακτήρια ταύτα, ευχαρίστως βλέπω, ότι συντηρούνται και ακμάζουσιν. Αλλ' εις ταύτα οι διδασκόμενοι καταβάλλουσιν άδρά δίδακτρα' όθεν φοιτώσιν εις αυτά οι των ευπόρων παίδες, ου μόνον των εντός της Ελλάδος οικουντων, αλλά και πλείστοι των εις διάφορα της Ασίας και της Ευρώπης μέρη επί εμπορία εγκαθεσταμένων, Τα ιδιωτικά ταύτα διδακτήρια διά τον αυτόν λόγον δεν δύναται είναι προσιτά τοις απορούσι και πενεστέροις' όσοι δ' εκ τούτων τρέπονται εις εμπορίαν δεν έχουσι πολλάς των χρησίμων εις το επάγγελμα τούτο γνώσεων, ούτε θεωρίαν τινά των κατ' αυτό' αναγκάζονται δε ούτως έχοντες ν' αναπληρώσι διά της πείρας τας ελλείψεις ταύτας, αλλ' η πείρα κτάται διά χρόνου μακρού, και ενίοτε δεν είναι αυτή οδηγός ασφαλής όταν δεν διαφωτίζηται εκ της θεωρίας,

Τα ιδιωτικά εμπορικά εκπαιδευτήρια δυνατόν άλλως να μην έχωσι, πολλών ένεκα λόγων, την τελειότητα έκείνην, ην η Κυβέρνησις δύναται και οφείλει να δίδη τοιαύτα συσταίνουσα. Τούτων ένεκα. Μεγαλειότατε, θέλω παρασκευάσει τα δέοντα ίνα εγκαίρως υποβάλω εις την Υμετέραν έγκρισιν όσα δυνατόν να κατορθωθώσιν εις αναπλήρωσιν της σπουδαίας ταύτης παρ' ημίν ελλείψεως. Μεχρισού δε δυνηθώμεν να συστήσωμεν και διοργανώσωμεν δύω τουλάχιστον εμπορικά Εκπαιδευτήρια κατά το Κράτος, ενόμισα καλόν να επιστήσω την προσοχήν μου εις τα Γυμνάσια των δύο εμπορικωτέρων πόλεων της Ελλάδος, Σύρου και Πατρών, όπως διά προσθήκης μαθημάτων τινών εις αυτά, άνευ αλλοιώσεως των κεκανονισμένων, δυνηθώσι να εκπληρώσιν εν μέρει και την περί ης ο λόγος έλλειψιν, χωρίς να εκκλίνωσι το παράπαν του αρχικού αυτών σκοπού",115

5. Λίγους μήνες αργότερα ο ίδιος υπουργός υλοποιεί τις προθέσεις του: Με το διάταγμα της 18 Ιουνίου 1856 προσθέτει στο Γυμνάσιο Σύρου εμπορικά μαθήματα, για τη διδασκαλία των οποίων δίνει λεπτομέρειες με υπουργική απόφαση της 10 Ιουλίου 1856.116 Πάντως, εκείνο που επιβεβαιώνει την επίσημη αντίληψη για το μοναδικό δίκτυο που οδηγεί στο Πανεπιστήμιο, είναι η ρύθμιση ότι οι κάτοχοι του "Εμπορικού πτυχίου" το οποίο χορηγείται στους απόφοιτους του εμπορικού τμήματος δεν έχουν το δικαίωμα να εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο παρά μόνο όταν θα έχουν διδαχτεί και τα Λατινικά.

Η ίδια αυτή ρύθμιση ίσχυσε και για το γυμνάσιο Πατρών, στο οποίο τα εμπορικά μαθήματα εισήχθησαν το 1857.117

6. Ειδικά για το Γυμνάσιο Σύρου ακολούθησαν νέες ρυθμίσεις για τα εμπορικά μαθήματα:

115. X. Χριστόπουλος, ο.π. [υποσημ. 24], σ. 122 (και αυτοτελές τεύχος, σ. 20-22).

116. Βλ. Ε1-2. 117. Βλ. Ε3-4.

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/50.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

α') Με υπουργική απόφαση της 9 Οκτωβρίου 1859 ορίστηκαν επιπλέον 2 ώρες την εβδομάδα στην Α' Γυμνασίου, όπου θα διδάσκονταν "αι προκαταρκτικαί αρχαί περί εμπορίου και εμπορευμάτων".

β') Με υπουργική απόφαση της 10 Σεπτεμβρίου 1864, που στηριζόταν σε γνωμοδότηση "του συλλόγου των εν Σύρω καθηγητών περί διαχωρισμού των εμπορικών μαθημάτων από των γυμνασιακών" μεταβλήθηκε ο κανονισμός περί εμπορικών μαθημάτων του 1856 και ορίστηκε ότι τα εμπορικά μαθήματα θα διδάσκονται επί ένα μόνο σχολικό έτος σε ιδιαίτερη τάξη, στην οποία θα μπορούν να φοιτούν τόσο μαθητές των Β', Γ' και Δ' τάξεων του Γυμνασίου όσο και ακροατές "αδεία του γυμνασιάρχου η του αρμοδίου καθηγητού".118

Για τον τρόπο όμως λειτουργίας του εμπορικού αυτού τμήματος επίσημη έκθεση του Γ.Γ. Παππαδοπούλου προς το Υπουργείο Παιδείας με ημερομηνία 26 Δεκεμβρίου 1863 δίνει την ακόλουθη εικόνα:

2. Περί του εμπορικού τμήματος.

Τούτου οι καρποί, κατά την ομολογίαν αυτών των εν αυτώ διδασκόντων, είναι λίαν ευτελείς, είναι δε λυπηρά η αποτυχία αύτη εν εμπορικωτάτη πόλει, Ως δε έχει σήμερον το τμήμα παρέχει προς τούτοις και προφάσεις αμελείας εις τους μαθητευομένους· είναι λοιπόν ανάγκη μεταβολών, αίτινες εκ κοινής συσκέψεως προτείνονται ενταύθα.

Ευκταίον είναι να καταρτισθή ίδιον έκπαιδευτήριον, εν ω ήθελον διδάσκεσθαι ιδίως τα εμπορικά, και όλα δε τα άλλα μαθήματα προς εμπορικόν σκοπόν. Αλλ' αν τούτο είναι ανέφικτον, κρίνεται καλόν' α') των εμπορικών μαθημάτων το πρόγραμμα να συνταχθή μάλλον αυτοτελές, πλήρες και ενιαίον, β') ο διχασμός (bifurcation) των εμπορικών σπουδών από των φιλολογικών ν' άρχηται εκ της Β', η Γ', του γυμνασίου, γ') οι μαθηταί του εμπορικού τμήματος να απαλλαχθώσι και άλλων τινών του ετέρου μαθημάτων, περιοριζόμενοι, πλην των εμπορικών εις μόνα τα ελληνικά και μαθηματικά· δ') ταύτα δε αμφότερα, αν ήναι δυνατόν, να διδάσκωνται κατ' ιδίας ώρας και προς εμπορικόν μάλλον σκοπόν. Τέλος παρετηρήθη έλλειψις συλλογής τίνος εμπορικών υλών, βιβλίων κλπ.

Διά την έλλειψιν βιβλίων, τα μαθήματα διδάσκονται ως επί το πλείστον χειρόγραφα, άπερ ενίοτε εκ του προχείρου γράφουσι μεταφράζοντές τινες των διδασκόντων, ουχί ικανώς παρεσκευασμένοι ως προς την γλώσσαν τουλάχιστον ως παράδειγμα δε του λόγου επισυνάπτω υπό στοιχ. Ζ', τετράδιον τινός των δοκιμωτάτων μαθητών.

Ετέρα τις γνώμη του εμπορικού τμήματος εξηνέχθη, ην κρίνω εύλογον να εκθέσω διά βραχέων. Επειδή η κυβέρνησις δεν δύναται κατά τον παρόν να σκεφθή περί συστάσεως ίδιου εμπορικού εκπαιδευτηρίου, ηδύνατο, παρέχουσα

118. Βλ. αντίστοιχα Ε5 και 6.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/51.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

τους τέσσαρας καθηγητάς του εν Σύρα εμπορικού τμήματος, η το αντίτιμον της μισθοδοσίας αυτών, εις τι των εν Σύρα ήδη υφισταμένων ιδιωτικών εκπαιδευτηρίων, να υποχρέωση τούτο να όργανισθή ακριβώς εις εμπορικόν, όπερ ασμένως τούτο ήθελε δεχθή, και το έργον ηδύνατο να τελεσφορήση ευκολώτερον".119

7. Εμπορικά, επίσης, μαθήματα διδάσκονταν σε βάση προαιρετική στο Γυμνάσιο Κερκύρας,120 αλλά τόσο σ' αυτό όσο και στα άλλα Γυμνάσια καταργήθηκαν για λόγους που εξηγεί σε έκθεση του της 25 Νεοεμβρίου 1866 προς τον βασιλέα o τότε υπουργός Παιδείας Δ. Δρόσος:

Αλλ' επειδή και ανωμαλίαν επέφερον εις τα γυμνάσια, εν οις εδιδάσκοντο τα εμπορικά μαθήματα, και ωφέλειαν ουχί ανάλογον προς την προσδοκίαν του Υπουργείου, και τας καταβαλλομένας εις μίσθωσιν των εμποροδιδασκάλων δαπάνας, κατηργήθησαν βαθμηδόν, και όλοκλήρως κατά το παρελθόν έτος, αο εν τοις ειρημένοις γυμνασίοις εμπορικαί έδραι, και συν αυταίς έπαυσεν η επελθούσα ένεκεν αυτών δυσκρασία εις τα ειρημένα γυμνάσια, και ουσιώδης συγχρόνως οικονομία εις το δημόσιον έγεινε, τουτέστιν εκ Δρ. 32,160".1Ζ1

8. "Εκτοτε και για αρκετά χρόνια δεν υπήρξε καμιά ουσιαστική κρατική προσπάθεια για την εμπορική εκπαίδευση, στην οποία όμως έστρεψαν, από πολύ νωρίς μάλιστα, την προσοχή και το ενδιαφέρον τους ιδιώτες και σύλλογοι, που ίδρυσαν εμπορικά εκπαιδευτήρια (π.χ. το "Εμπορικόν Εκπαιδευτήριον" Π. Αντωνιάδου από το 1855 στη Σύρο και από το 1864 στην Αθήνα, την Πετρίτσειο Σχολή στο Ληξούρι της Κεφαλληνίας, τη Βιομηχανική και Εμπορική Ακαδημία Ρουσσοπούλου το 1894, την Αθηναϊκή Σχολή Εμπορική και Βιομηχανική το 1900 κ.ά,).

Το 1882 έγινε μια προσπάθεια να συσταθεί εμπορικό τμήμα στο Γυμνάσιο Πειραιώς με το νόμο ΑΙΔ' της 16 Ιουνίου και με το εκτελεστικό του διάταγμα της 18 Ιανουαρίου 1883, αλλά δεν καρποφόρησε, και έτσι με το νόμο ΑΣΞΒ'/ 1885 καταργήθηκε ο προηγούμενος του 1882. Αξίζει όμως να τονιστεί ότι και με το νόμο του 1882 επαναλαμβάνεται, παρά την παρέλευση 26 ετών, η ίδια επίσημη αντίληψη του 1856 ότι "το απολυτήριον του εμπορικού τμήματος δεν χορηγεί δικαίωμα εγγραφής εις τινάς των σχολών του Πανεπιστημίου".122

119. Γ.Γ. Παππαδόπουλος, "Περί των εν Σύρα σχολείων", Πανδώρα, τ. ΙΣΤ' (18651866), σ. 232.

120. Βλ. A19-20, Ε7α-7β και Μέρος Δεύτερο, Κεφάλαιο Ε', § 1 της εργασίας αυτής.

121. Δ. Δρόσος, "Τη Αυτού Μεγαλειότητι τω Βασιλεί Έκθεσις περί της καταστάσεως της Εκκλησίας της Ελλάδος και της δημοσίας εκπαιδεύσεως από του 1863 μέχρι τούδε", Εφημερίς των Φιλομαθών, ετ. ΙΔ', αρ. 614-615,6 Δεκεμβρίου 1866, σ. 1097.

122. Βλ. τα σχετικά κείμενα Ε8, 9, 11.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/52.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Πάντως, το πρόβλημα της ίδρυσης εμπορικής σχολής στον Πειραιά εξακολούθησε να απασχολεί τόσο το κράτος όσο και το δήμο Πειραιώς, ο Οποίος επιβαρυνόταν με τα έξοδα συντήρησης του Γυμνασίου. Έτσι:

α') Κατά τη συζήτηση του προϋπολογισμού του δήμου, στη συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου στις 26 Ιανουαρίου 1889, τίθεται επιτακτικά το ζήτημα, όπως φαίνεται από το παρακάτω απόσπασμα των Πρακτικών του δημοτικού συμβουλίου:

"Επί του κεφ. Δ' Έκπαίδευσις και επί του άρθρ. 1 Γυμνάσιον ο Σύμβουλος κ. Κολοσούκας λέγει: [...] Η πόλις του Πειραιώς αποτελείται εκ βιομηχάνων και εμπόρων, επομένως και η μέση εκπαίδευσις πρέπει να κανονισθή ούτως ώστε να προετοιμάζη νέους καταλλήλους διά την βιομηχνίαν και το έμπόριον, διά τους δύο τούτους κλάδους, εφ' ων ερείδεται η οικονομική ευρωστία και το μέλλον του Πειραιώς. Διά του υφισταμένου γυμνασίου δεν εκπληρούται ο επιδιωκόμενος σκοπός, ούτε ανταποκρίνεται εις τας θυσίας ας υφίσταται ο δήμος καταβάλλων ετησίως 28 χ. δρ. προς συντήρησιν αυτού· ανάγκη λοιπόν παρίσταται ώστε να μεταβληθή το γυμνάσιον εις εμπορικήν σχολήν ήτις συν τω χρόνω να δυνηθή να καταρτίση νέους ικανούς διά την βιομηχανίαν και το έμπόριον, τα τραπεζικά γραφεία, τους σιδηροδρόμους και τα λογιστικά γραφεία του κράτους. [...] Διά του Γυμνασίου, κύριοι, προετοιμάζομεν νέους οίτινες δεν δύνανται να επιδοθώσιν εις βιοποριστικά επαγγέλματα, παράγοντα τον αληθή πλούτον του Έθνους, εν ώ οι τελειόφοιτοι της Εμπορικής Σχολής δύνανται να εύρωσιν εργασίαν εν οιωδήποτε εμπορικώ βιομηχανικώ και τραπεζιτικώ καταστήματι. Έχω δε την ακράδαντον πεποίθησιν, κύριοι, ότι η πληθώρα των Γυμνασίων εν Ελλάδι έσεται εν των κυριωτέρων αιτίων άτινα θά φέρωσι την οικονομικήν δυσπραγίαν του τόπου. Επομένως υποστηρίζω ίνα το ποσόν των 28 χ. δραχ. διατεθή αποκλειστικώς προς ίδρυσιν Εμπορικής Σχολής εν τη ημετέρα πολει· ο δε βουλόμενος να επιδοθή εις την σπουδήν της Ιατρικής Νομικής και Φιλολογίας, δύναται να φοιτήση εις τα εν Αθήναις Γυμνάσια εγκαταλείπων ελεύθερον το στάδιον εις τον επιθυμούντα να σπουδάση παν ό,τι χρησιμεύει διά το Εμπόριον και την βιομηχανίαν εν τη ενταύθα ιδρυθησομένη εμπορική σχολή". Διά την πρότασιν ταύτην του κ. Κολοσούκα το Συμβουλιον θέλει, σκεφθή και αποφασίση εις άλλην συνεδρίασιν [,..]".123

Το θέμα επαναφέρεται στη συνεδρίαση της 3 Φεβρουαρίου 1889, χωρίς όμως να ληφθεί απόφαση από το δημοτικό συμβούλιο.

β') 'Υστέρα από 3 χρόνια, στη συνεδρίαση της 15 Μαΐου 1892, το δημοτικό συμβούλιο Πειραιώς με εισήγηση του δημάρχου αποφασίζει να ζητήσει από την τότε κυβέρνηση να αναλάβει αυτή τα έξοδα του Γυμνασίου και ο δήμος

123. Βλ. Ιστορικόν Αρχείον Δήμου Πειραιώς: Πρακτικά Δημοτικού Συμβουλίου Πειραιώς, τ. 13ος (1883-1889), Συνεδρίασις 26 Ιανουαρίου 1889.

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/53.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

της Εμπορικής Σχολής που θα ιδρυόταν, όπως φαίνεται από το απόσπασμα των πρακτικών που παραθέτουμε:

"Ο κ. Δήμαρχος εξέθεσεν ότι προ πολλού συνεζητήθη εν τω Συμβουλίω το ζήτημα της συστάσεως Εμπορικής Σχολής ενταύθα και ενέργεια., εγένοντο παρά τη Σ, Κυβερνήσει όπως το Δημόσιον αναλάβη την δαπάνην της συντηρήσεως του γυμνασίου, καθόσον ο Δήμος δεν έχει πόρους επαρκείς προς συντήρησιν αμφοτέρων των Σχολών, αφ' ου διά την ανωτάτην και κατωτάτην εκπαίδευσιν επιβαρύνεται διά δαπάνης υπερβαινούσης τας 170 χιλ. δρ. Αλλά πάσαι αι ενέργειαι αύται δεν ήχθησαν εις το προσδοκώμενον αποτέλεσμα και το ζήτημα τούτο μένει έτι εκκρεμές. Ήδη η σύστασις Εμπορικής Σχολής κατά το εν Ευρώπη ισχύον σύστημα και αυτό έτι το εν Χάλκη καθίσταται απαραίτητος, διότι εν Πειραιεί, το εμπορικόν και βιομηχανικόν τούτο κέντρον της Ελλάδος, είναι ανάγκη να καταρτίζωνται καλοί και χρήσιμοι έμποροι τε και εμπορούπάλληλοι διά το εμπόριον και την λογιστικήν υπηρεσίαν, εν ω η εν τω Γυμνασίω εκπαίδευσις των νέων δεν δύναται ν' ανταποκριθή εις την ανάγκην ταύτην. Εάν δε τοιούτον ιδρυθή, θα εξυπηρετηθώσι τα συμφέροντα όχι μόνον των εκ Πειραιώς καταγόμενων νέων, αλλά και των εκ του Εσωτερικού και Εξωτερικού Ελληνοπαίδων, οίτινες αναγκάζονται ήδη να προσφεύγουν εις τοιούτου είδους συστημένα εκπαιδευτήρια εν τε τη Ευρώπη και τη Χάλκη, υφιστάμενοι ουκ ολίγας δαπάνας. Επομένως επρότεινα να παρακληθή η Κυβέρνησις να αναλάβη την συντήρησιν του Γυμνασίου δημοσία δαπάνη χάριν της συστάσεως Εμπορικής Σχολής δαπάνη του Δήμου, [...]", τέλος το Συμβούλιον παμψηφεί εξέδωκε το εξής ψήφισμα:

αριθ. ψηφ. 105.

Υποβάλλει προς την Σ. Κυβέρνησιν την παράκλησιν, όπως ευαρεστηθή και αναλάβη την συντήρησιν του ενταύθα Δημοτ. Γυμνασίου δημοσία δαπάνη χάριν της συστάσεως Εμπορικής Σχολής δαπάνη του Δήμου Πειραιώς, καθόσον ο Δήμος μη έχων επαρκούντας πόρους δι' αμφοτέρας τας σχολάς αδυνατεί να παράσχη και την δαπάνην της συντηρήσεως του Γυμνασίου από της 1ης του έτους 1893".124

Αποτέλεσμα των παραπάνω ήταν η Κυβέρνηση Χ. Τρικούπη να καταθέσει τον Ιούλιο του 1892 σχέδιο νόμου με το οποίο συστηνόταν τετρατάξια Εμπορική σχολή στον Πειραιά και καταργούνταν το Γυμνάσιο.125 Μάλιστα την κατάθεση του σχεδίου νόμου στη Βουλή έκανε ο ίδιος ο πρωθυπουργός Χ. Τρικούπης με τα παρακάτω λόγια: "Εν Πειραιεί υφίσταται Γυμνάσιον υπό του δήμου συντηρούμενον· η γνώμη όμως του Πειραιώς είναι, αντί του κλασικού

124. Ο.π. [υποσημ. 123], τ. 15ος (1892-1895), Συνεδρίασις 15 Μαΐου 1892.

125. Βλ. Ε11α.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/54.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Γυμνασίου, όπερ συντηρή, να συστήση Γυμνάσιον εμπορικόν. Προς τούτο υπάρχει ανάγκη νόμου, και παρουσιάζω νομοσχέδιον, επιτρέπον ν' αντικατασταθή το κλασικον Γυμνάσιον Πειραιώς, δαπάνη πάντοτε του δήμου, δι' Εμπορικής Σχολής".126

Το νομοσχέδιον όμως δε συζητήθηκε στη Βουλή, και έτσι πέρασαν 27 χρονιά ώσπου να ιδρυθεί Εμπορική Σχολή στον Πειραιά (1919),

9. Παρόλ' αυτά, δεν παύουν να ακούγονται φωνές για την αναγκαιότητα της εμπορικής εκπαίδευσης. Έτσι, λ.χ., κατά τη συζήτηση στη Βουλή νομοσχεδίου για τη μεταβολή διατάξεων του κανονισμού των Ελληνικών Σχολείων και Γυμνασίου της 12 Ιανουαρίου 1893 ο βουλευτής Κυθήρων και μετέπειτα υπουργός Παιδείας Σ, Στάης -που το όνομά του θα συνδεθεί με τη δημιουργία των πρώτων Εμπορικών Σχολών- υποστήριξε ανάμεσα σε άλλα:

"To επ' εμοί, θα ηυχόμην την κατάργησιν των δύο τρίτων των εν ενεργεία τριακοσίων κλασικών σχολείων, και την ίδρυσιν ισαρίθμων πρακτικών και εμπορικών σχολών. Ενήργησα δε περί τούτου παρά τοις άρμοδίοις, αλλ' η εμή γνώμη δεν εγένετο αποδεκτή. Θεωρούσιν ανέφικτον την ύπαρξιν και μιας έστω εμπορικής σχολής, ενώ εγώ τουναντίον δοξάζω, ότι πλήθος μαθητών ήθελε σπεύσει εις τα νέα σχολεία, και μάλιστα εάν η Κυβέρνησις παρεχώρει προνόμιά τινα εις τους εξ αυτών αποφοιτώντας, ως γίνεται εν τη λοιπή Ευρώπη· [...]

Μόνον διά της εμπορικής επιστήμης θα δυνηθώμεν να υποβοηθήσωμεν το εμπορικόν και επιχειρηματικόν ημών πνεύμα, ίνα αντεπεξέλθη κατά των ξένων εκείνων εμπόρων, των κεκοσμημένων υπό της απαραιτήτου τανύν εμπορικής μαθήσεως. To εμπόριον είναι επιστήμη, και ως τοιαύτη, ίνα διδαχθή, ανάγκη σχολείων, εμπορικών αρτίων. Εάν δε τοιαύτα κατηρτίζοντο και παρ' ημίν, ου μόνον εκ της ελευθέρας Ελλάδος πλείστοι όσοι θα εφοίτων εν αυτοίς, αλλά και εξ αυτής της δούλης, και θα μετεβάλλετο η πρωτεύουσα του Βασιλείου ημών εις επιστημονικόν εμπορικόν κέντρον, θ' ανεχαιτίζετο δε και το ολέθριον ρεύμα προς την κλασικήν εκπαίδευσιν",127

10. Με την αυγή του 20ού αιώνα αρχίζει μια νέα φάση της Εμπορικής Εκπαίδευσης: Με το διάταγμα της 21 Σεπτεμβρίου 1900 128 το Πετρίτσειο Γυμνάσιο Ληξουρίου -που συντηρούνταν από το κληροδότημα του Σ. Πετρίτση- 

126. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής: Περίοδος ΙΓ'-Σύνοδος Α', Αθήνα 1893, σ. 527.

127. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής: Περίοδος ΙΓ' - Σύνοδος Β', Αθήνα 1903, σ. 494-495.

128. Βλ. E12.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/55.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

μετατρέπεται σε τριτάξια Εμπορική Σχολή, στην όποια εισάγονται ύστερα από εξετάσεις κάτοχοι απολυτηρίου Ελληνικού σχολείου.

Ένα χρόνο αργότερα, το 1901, με διατάγματα ιδρύονται δύο τριτάξιες Εμπορικές Σχολές στην 'Αθήνα και την Πάτρα που δέχονται ως μαθητές κατόχους απολυτηρίου Ελληνικού σχολείου.129

11. Αλλά, όπως χαρακτηριστικά έγραψε ο κατά το 1922 Διευθυντής της Στατιστικής Ιω. Γ, Μιχαλόπουλος, "Ως πρώτον βήμα προς οριστικόν διακανονισμόν της επαγγελματικής εκπαιδεύσεως εν Ελλάδι, ήτις μέχρι της ιδρύσεως του Υπουργείου της Εθνικής Οικονομίας υπήγετο εις την αρμοδιότητα του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, δύναται να θεωρηθή η κατατεθείσα εις την Βουλήν την 5ην Μαρτίου 1903 πρότασις νόμου περί εμπορικών σχολών. Η πρότασις αυτή, ψηφισθείσα, απετέλεσεν τον νόμον Β)!A' (υπ5 αριθ. 2991) του 1903 "περί συστάσεως εμπορικών σχολών", δι' ου ορίζεται, ότι συνιστώνται δαπάναις του Κράτους εμπορικαί σχολαί, ανήκουσαι εις την τάξιν των εκπαιδευτηρίων της Μέσης Εκπαιδεύσεως και σκοπούσαι, την διά καταλλήλου θεωρητικής και πρακτικής διδασκαλίας προπαρασκευήν των σπουδαστών εις το εμπορικόν στάδιον. Αι κυριώτεραι των διατάξεων του νόμου τούτου καθορίζουσιν, ότι αι εμπορικαί σχολαί αποτελούνται εκ τεσσάρων τάξεων, εν εκάστη των οποίων η διδασκαλία είναι μονοετής και, ότι εν τη πρώτη τάξει κατατάσσονται μετά δοκιμασίαν μαθηταί φέροντες απολυτήριον ελληνικού σχολείου η ενδεικτικόν της τρίτης τάξεως του Βαρβακείου Λυκείου, προς δε, ότι οι μαθηταί άλλων ιδιωτικών εμπορικών σχολών δύνανται να εγγραφώσιν εις ισόβαθμον τάξιν δημοσίας εμπορικής σχολής αν κριθώσιν άξιοι μετ' εξέτασιν.

Επίσης εν τω νόμω τούτω ωρίζοντο τα υποχρεωτικά και προαιρετικά μαθήματα και τα περί του διδακτικού προσωπικού".130

Έτσι με βάση το νόμο του 1903 δημοσιεύτηκαν κατά καιρούς διάφορα εκτελεστικά διατάγματα, ιδρύθηκαν Εμπορικές Σχολές-δημόσιες και ιδιωτικές- σε διάφορες πόλεις' και αναγνωρίστηκαν άλλες ως ισότιμες η ομοταγείς προς τις δημόσιες,131

12. To 1920 δημοσιεύτηκε ο νόμος 2261, ο οποίος καθόρισε θέματα του διδακτικού προσωπικού των Εμπορικών Σχολών, συγγραφής βιβλίων, σχολικού 

129. Βλ. E13-14.

130. Ιω. Γ. Μιχαλόπουλος, "Εισαγωγή", στον τόμο: Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας Διεύθυνσις Στατιστικής: Στατιστικαί της Δημοσίας Εμπορικής Εκπαιδεύσεως εν Ελλάδι κατά τα σχολικά έτη 1910/11 - 1920/21, Αθήνα 1922, σ. στ'.

131. Βλ. τα σχετικά κείμενα E15-34.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/56.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ταμείου κτλ., και ακολούθησαν διάφορα διατάγματα που ρύθμιζαν λειτουργικά θέματα των σχολών, και το σπουδαιότερο, επέτρεπαν την ίδρυση και Εμπορικών Σχολών θηλέων.132 Φυσικά, κορίτσια φοιτούσαν στις δημόσιες Εμπορικές Σχολές από το σχολικό έτος 1911-1912 και μετά, και μάλιστα με ρυθμό συνεχώς αυξανόμενο, Την τάση αυτή της φοίτησης κοριτσιών στις Εμπορικές Σχολές ερμηνεύει ο Ίω. Γ. Μιχαλόπουλος μέτά ακόλουθα: "Εκ των υποβληθεισών ημίν εκθέσεων υπό των σχολών συνάγεται ότι η τάσις προς εμπορικήν εκπαίδευσιν των θηλέων, άτινα ως επί το πλείστον ανήκουσιν εις την μέσην και κατωτέραν κοινωνικήν τάξιν, δεν προέρχεται εξ ιδιαιτέρας κλίσεως αυτών προς το εμποριον, αλλά εξ άλλων λόγων και δη : α) εκ της επιθυμίας των γονέων, όπως αι θυγατέρες των αποκτήσωσιπτυχίον, διά του οποίου θα κατορθωσωσινάκερδίσωσι τα προς το ζην ευκολώτερον η διά του πτυχίου της διδασκαλίσσης, οπότε θα είναι πολλάκις υποχρεωμέναι ν' απομακρύνωνται της οικογενείας των" β) εκ της επιθυμίας, όπως εφοδιάσωσι τας θυγατέρας των δι' ενός πτυχίου ουχί προς άμεσον βιοπορισμόν, αλλ' ως όπλον προς αντιμετώπισιν των τυχόν εμφανισθησομένων εν τω μέλλοντι δυσχερειών της ζωής και γ) εκ του λόγου, όπως εν συνδυασμώ προς τανωτέρω, σπουδάσωσι τα τέκνα των ξένας γλώσσας, αίτινες και εις αριθμόν και εις ώρας περισσότερον διδάσκονται εις τας εμπορικάς σχολάς".133

13. Αλλά το 1920 σημειώνεται και μία άλλη εξέλιξη που αφορά τους μαθητές των Εμπορικών Σχολών: Με την ίδρυση της Ανωτέρας Γεωπονικής Σχολής (νόμος 1844/1920-ΕτΚ, αρ. 17, τχ. A'/22 Ιανουαρίου 1920) και της Ανωτάτης Σχολής Εμπορικών Σπουδών (Νόμος 2191/1920-ΕτΚ, αρ.

133, τχ. A'/18 Ιουνίου 1920) οι απόφοιτοι των Εμπορικών Σχολών συνδέονται με την Ανώτατη Εκπαίδευση, αφού μπορούν και αυτοί να εισαχθούν σε αυτές η να συμμετάσχουν σε εισιτήριες εξετάσεις.

14. Το 1927 δημιουργείται ένας νέος τύπος Εμπορικών Σχολών: οι τριτάξιες πρακτικές Εμπορικές Σχολές, στις οποίες εισάγονται μαθητές κάτοχοι απολυτηρίου εξατάξιου δημοτικού σχολείου η ενδεικτικού προαγωγής β' τάξεως Ελληνικού σχολείου. Οι σχολές αυτές "σκοπούσι την παροχήν στοιχειωδών Εμπορικών γνώσεων εις νέους προοριζόμενους διά κατωτέρας λειτουργίας του Εμπορίου και διά τοπικάς περιφερείας έχουσας, λόγω του ασκουμένου εν αυταίς εμπορίου, μικράς εκπαιδευτικάς ανάγκας".134

132. Βλ. τα σχετικά κείμενα Ε35-41.

133. Ιω. Γ. Μιχαλόπουλος, ο.π. [υποσημ. 130], σ ιγ'-ιδ', όπου και σχετικοί πίνακες.

134. Άρθρο 2 § 2 του Ν.Δ. της 12 Νοεμβρίου 1927- βλ. Ε43.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/57.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

15. Τελευταία νομοθετική ρύθμιση της περιόδου που εξετάζουμε είναι εκείνη του 1927/1928,135· σύμφωνα με την όποια οι τετρατάξιες Εμπορικές Σχολές των Νέων χωρών, καθώς και η Β' Αρρένων Αθηνών μετατρέπονται σε πεντατάξιες, ενώ όλες οι υπόλοιπες παραμένουν τετρατάξιες.

16. Τέλος, ως προς τους σκοπούς, τη λειτουργία, τα αποτελέσματα και τα προβλήματα της Εμπορικής Εκπαίδευσης πολύ διαφωτιστική είναι η συζήτηση που έγινε στο Ανώτατο Εκπαιδευτικό Συμβούλιο τον Οκτώβριο του 1931, οπού καταγράφεται η πορεία των Εμπορικών Σχολών ως το τέλος της περιόδου που μας απασχολεί.136

ΣΤ' Ειδικά σχολεία επαγγελματικής εκπαίδευσης137

α'. Ναυτικά σχολεία138

1. Η ανάγκη της θεωρητικής διδασκαλίας της ναυτικής τέχνης, που θεωρούνταν απαραίτητη για την απόκτηση διπλώματος πλοιάρχου εμπορικού πλοίου

135. Βλ. E42. 44.

136. Την όλη συζήτηση βλ. στον τόμο: Ανώτατον Εκπαιδευτικόν Συμβούλιον, Πρακτικά Συνεδριάσεων 5-24 Οκτωβρίου 1931, Αθήνα [1931], σ. 236-278.

137. Στο τμήμα αυτό της Εισαγωγής αναφερόμαστε σε ορισμένα τεχνικά και επαγγελματικά σχολεία που συνδέονται - εν μέρει η εν όλω- είτε με άλλα σχολεία της ΜΕ, είτε με την ανώτατη γενική εκπαίδευση. Δεν αναφερόμαστε καθόλου στις πρώτες μορφές του σημερινού Πολυτεχνείου, Θεωρώντας ότι αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της ιστορίας του, και ίτσι παραπέμπουμε για όλα τα σχετικά στο βιβλίο του Κώστα Η. Μπίρη, Ιστορία του Εθνικού Μετσοβίον Πολυτεχνείου (μέχρι της ιδρύσεως των Ανωτάτων Σχολών), Αθήνα 1956. Εξάλλου, ως προς την "έννοια και το περιεχόμενο των όρων "Μέση Εκπαίδευση", "Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση" βλ. Ν. Δενδρινού - Αντωνακάκη, Ιστορική εξέλιξις της Επαγγελματικής Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1971' Θ. Ανθογαλίδου - Βασιλακάκη, Η οργάνωση της Γενικής και Επαγγελματικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα πριν και μετά τη μεταρρύθμιση του 1976, Ιωάννινα 1980" Ε. Ζάχαρης, Ιστορία, Οργάνωση και Διοίκηση Τεχνικής και Επαγγελματικής Εκπαιδεύσεως, ΟΕΔΒ, Αθήνα 1982. Βλ. επίσης και Δημ. Π. Χιουρέας - Κων. Γ. Αφένδρας, Η τεχνική και επαγγελματική εκπαίδευσις εις την Ελλάδα, Αθήνα 1962.

138. Για τη ναυτική γενικώς εκπαίδευση βλ. Ξενοφών Αντωνιάδης, "Η ναυτική Εκπαίδευσις", περ. Ναυτικά Χρονικά, τ. ΚΗ' (περίοδος B'), αρ. 590/349, 1 Ιανουαρίου I960, σ. 37-52' (καί ανάτυπο)' Ιωάννης Σ. Κυριαζικίδης, Η ναυτική παιδεία παρ' ημίν και αι εις ανώτερον δυναμικόν ανάγκαι της ελληνικής ναυτιλίας, Εν Αθήναις 1968 (όπου και βιβλιογραφία)· Ξενοφών Αντωνιάδης, "Η ναυτική μας παιδεία: Ιστορία και προβλήματα". Ναυτικά Χρονικά, ετ. ΝΓ' (περίοδος Β'), αρ. 1164/922,1 Δεκεμβρίου 1983, σ. 15-18.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/58.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

όπως όριζε το διάταγμα "περί αστυνομίας της εμπορικής ναυτιλίας" του 1836139-οδήγησε την Κυβέρνηση στην απόφαση να διορίσει διδασκάλους της ναυτικής στα Ελληνικά σχολεία Σύρου και Ναυπλίου το 1837, Σύμφωνα με το διάταγμα,140 τα θεωρητικά ναυτικά μαθήματα διδάσκονταν και στις τρεις τάξεις του Ελληνικού σχολείου, και οι μαθητές που τα παρακολουθούσαν απαλλάσσονταν από την υποχρέωση να παρακολουθούν Μαθηματικά, Λατινικά και Γερμανικά.

Φαίνεται όμως ότι υπήρξε απροθυμία για την παρακολούθηση των ναυτικών μαθημάτων, πράγμα που ανάγκασε την κυβέρνηση να υπενθυμίσει -με επίσημη "ειδοποίηση"141-τις συνέπειες για τους μέλλοντες εμποροπλοιάρχους, Εξάλλου, με το διάταγμα της 14(26) Δεκεμβρίου 1838 το ναυτικό σχολείο του Ναυπλίου καταργήθηκε και ιδρύθηκε όμοιο στην Ύδρα.142

Πάντως, το κράτος, στην προσπάθεια του να εξασφαλίσει περισσότερες εγγυήσεις για την ικανότητα των εμποροπλοιάρχων, με δύο διατάγματα του 1850 και 1852 καθόρισε, με πολλές λεπτομέρειες, τις απαιτούμενες ναυτικές γνώσεις143 ενώ σε επίσημες εκθέσεις του υπουργού Χαρ. Χριστόπουλου διαγράφεται η κρατική σκέψη για συστηματικότερη οργάνωση της ναυτικής εκπαίδευσης: Στην έκθεση του 1856 αναφέρονται τα ακόλουθα για τη ναυτική διδασκαλία:

"Ως προς την ναυτιλίαν υπάρχει πάσα ελπίς ότι, χρησιμοποιούσα η Κυβέρνησις το μέγα του αοιδίμου Βαρβάκη κληροδότημα, θέλει συστήσει ίδιον εκπαιδευτήριον, εις ο να διδάσκωνται ειδικώς και οι προτιθέμενοι να επιδοθώσιν εις ταύτην. Μέχρι δε της ιδρύσεως τούτου δυνατόν να προστεθώσιν ειδικά τινα μαθήματα εις τινα των εις παραλίους πόλεις υπαρχόντων διδακτηρίων, εις μικράν αναπλήρωσιν της μεγάλης ταύτης και σπουδαίας ελλείψεως",144' που επαναλαμβάνονται και στην επόμενη έκθεση του 1857:

"Αφ' ου η Υ,Μ. ενέκρινε το σχέδιον του Βαρβακείου Λυκείου, την θέσιν

139. Βλ. ΣΤΙ.

140. Βλ. ΣΤ2.

141. Βλ. ΣΤ3.

142. Βλ. ΣΤ4.

143. Βλ. ΣΤ5-6. Σημειώνεται εξάλλου ότι κατά καιρούς δημοσιεύτηκαν διάφορα διατάγματα σχετικά με αυτό το θέμα (διατάγματα: 3 Ιανουαρίου 1865,16 Δεκεμβρίου 1867, 9 Ιανουαρίου 1870, 9 Απριλίου 1871, 2 και 28 Μαΐου 1880, 23 Μαρτίου 1882, 29 Μαΐου 1894, 6 Ιουλίου 1897), χωρίς όμως να μεταβάλουν ουσιαστικώς τα σχετικά με τις θεωρητικές γνώσεις' μόνο το διάταγμα της 17 Οκτωβρίου 1908 καθόρισε λεπτομερώς και συμφώνως προς τη σημειωθείσα στο μεταξύ ανάπτυξη της εμπορικής ναυτιλίας τις απαιτούμενες γνώσεις των εμποροπλοιάρχων, κι αυτό το διάταγμα αναδημοσιεύεται εδώ, προσαρτημένο στο κείμενο ΣΤ6.

144. Χ. Χριστόπουλος, ο.π. [υποσημ, 24], σ. 122.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/59.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

εφ' ης θέλει οικοδομή, και το αναγκαίον οικοπεδον παρεχωρήθη υπό του δημοσίου, ουδεμία πλέον αμφιβολία, ότι Οσονούπω τίθεται ο θεμέλιος αυτού λίθος. Οοτως εξομαλυνομένης. Μεγαλειότατε, της αφορώσης το Βαρβάκειον κληροδότημα υποθέσεως, δεν Θέλε!, βραδύνει και η σύστασις του Βαρβακείου Λυκείου, ου μέρος Θέλει αποτελεί και η ναυτική διδασκαλία, ήτις και εις άλλα διδακτήρια θέλει εισαχθή επί το πρακτικώτερον διδασκομένη, και τοιουτοτρόπως θέλει αναπληρωθή σπουδαία έλλειψις, βλάπτουσα την πολυάριθμον τάξιν των ημετέρων ναυτών".145

Βέβαια, τα σχέδια αυτά για το Βαρβάκειο Λύκειο δεν πραγματοποιήθηκαν, αφού, όπως έχει αναφερθεί προηγουμένως,146 όταν άρχισε να λειτουργεί από το 1860 ακολούθησε το κοινό πρόγραμμα των Ελληνικών σχολείων και Γυμνασίων,

2, Το 1867 μεταβάλλεται 6 θεσμός των ναυτικών σχολείων: Με διατάγματα της 8 και 11 Απριλίου147 επανιδρύονται στις ίδιες πόλεις ναυτικά σχολεία, αλλά τροποποιούνται οι όροι λειτουργίας τους: Δεκτός γίνεται "ο γινώσκων τουλάχιστον το αναγινώσκειν, το γράφειν, το αριθμείν", ενώ τα μαθήματα διαρκούν 6 μήνες και γίνονται σε δύο τάξεις "η ετέρα της ετέρας προτρέχουσα όλην τριμηνίαν".

Σε σχετική υπουργική εγκύκλιο,148 που εκδόθηκε σε εκτέλεση του διατάγματος της 8 Απριλίου 1867, εκτός από το πρόγραμμα των μαθημάτων, εξηγούνται και οι λόγοι που ανάγκασαν το κράτος να ιδρύσει τα ναυτικά σχολεία. Μάλιστα ενάμιση χρόνο αργότερα, σε έκθεση του υπουργού Παιδείας A, Μαυρομιχάλη σημειώνονται τα ακόλουθα για τα ναυτικά σχολεία:

"Ανέκαθεν σπουδαία κατέστη τη Ελλάδι η ναυτιλία και οι των νήσων και παραλίων πόλεων αυτής κάτοικοι διά της πείρας κατέστησαν επιτήδειοι εις το έργον, εις ο εκάλει αυτούς η όμορος ταις κατοικίας των θάλασσα, ήτις πλήττουσα τας ακτάς αυτών οίον εκάλει αυτούς εις την εκμετάλλευσιν των εκ της ναυτιλίας αγαθών. Επειδή δε πάσα ανάγκη είναι και η δημιουργός εξ αντικειμένου της εαυτής θεραπείας, και επειδή εις τους μακροτέρους πλόας, τους μη εις απλάς ακτοπλοΐας περιοριζομένους, ίνα ασφαλέστεροι γίγνωνται, απητείτο συν τη πείρα και η αναγκαία στοιχειώδης διδασκαλία, συνεστάθησαν εν ταις κυριωτέραις των ναυτικών νήσων και πόλεων ιδιωτικά σχολεία της ναυτικής, εις oc εδιδάσκοντο επί διδάκτροις στοιχειωδώς ταύτην οι αποβλέποντες κυρίως εις την κυβέρνησιν εμπορικών πλοίων. Επειδή δε η τίσις διδάκτρων απεκώλυε της τοιαύτης

145. Χ. Χριστόπουλος, ο.π. [υποσημ. 25], σ. 54.

146. Βλ. Εισαγωγή, Βι.

147. Βλ. ΣΤ7, 9.

148. Βλ. ΣΤ8.

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/60.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

σπουδής τους απόρους και διετέλει ούσα αυτή οίον προνόμιον της ευπορίας,:η Κυβέρνησις συνέστησε κατά το 1867 πέντε δημόσια ναυτικά Σχολεία, ανά εν εις εκάστην των κυριωτέρων ναυτικών πόλεων, οίον εις Σύρον, Ύδραν, Σπέτσας, Γαλαξείδιον και Κεφαλληνίαν, έκτον δε συσταίνεται κατ' αυτάς εν Κύμη, Εις έκαστον τούτων, δύο περιλαμβάνον τάξεις, είναι εις διδάσκαλος υπό του δημοσίου πληρωνόμενος. Ούτω η σπουδή της στοιχειώδους ναυτικής και πάσι τοις βουλομένοις εφικτή κατέστη, και κατά κοινόν πρόγραμμα όμοιοτύπως διδάσκεται, ουχί δ' όπως πρότερον, καθ' ην δηλονότι είχεν ιδίαν γνώμην έκαστος των ναυτοδιδασκάλων, Η προκειμένη διδασκαλία αποπερατούται εις εξ μήνας, οι δε απολυόμενοι υφίστανται εξετάσεις ενώπιον επιτροπής, και ευδοκιμούντες τυγχάνουσι διπλώματος εμποροπλοιάρχου, κατά το από 15 Δεκεμβρίου 1836 Β. Διάταγμα".149

3, Τα ναυτικά αυτά σχολεία δεν είχαν την προσδοκώμενη επιτυχία. Αυτό φαίνεται από τον αριθμό των μαθητών που είχαν κατά τα σχολικά έτη 18791880 και 1880-1881, όπως καταγράφεται στον "Πίνακα των δαπάναις της Κυβερνήσεως διατηρουμένων εκπαιδευτηρίων".150 Σύμφωνα μ' αυτόν, στο ναυτικό σχολείο του Γαλαξειδίου φοιτούσαν το σχολικό έτος 1879-1880 14 μαθητές και το 1880-1881 2, στο σχολείο της Ύδρας 17 και 8, Σπετσών 6 και 3, Αργοστολίου 16 και 11 και Σύρου 5 και 11 αντίστοιχα.

Έτσι με το νόμο ΑΛΘ' του 1882 γίνεται μια νέα προσπάθεια γ ιά την καλύτερη οργάνωση, των ναυτικών σχολείων. Σύμφωνα με τις διατάξεις του νόμου, ιδρύονται δύο ειδών ναυτικές σχολές: α') ναυτικές σχολές α' βαθμού, σε ναυτικές πόλεις όπου υπάρχουν Γυμνάσια, αλλά και σε ναυτικές πόλεις όπου υπάρχει πλήρες Ελληνικό σχολείο (=σχολαρχείο)· σ' αυτές τις σχολές φοιτούν επί 2 χρόνια μαθητές κάτοχοι ενδεικτικού προαγωγής στη Β' τάξη του Γυμνασίου η απολυτηρίου Ελληνικού σχολείου (όταν δεν υπάρχουν Γυμνάσια αλλά η φοίτηση τότε διαρκεί 3 χρόνια), και β') ναυτικές σχολές β' βαθμού σε πόλεις όπου

149. A. Μαυρομιχάλης, ό.π. [υποσημ. 28], σ. 29-30. Σημειώνεται, εξάλλου, ότι μαθήματα ναυτικής διδάσκονταν και στο Γυμνάσιο Κερκύρας, όπως φαίνεται από την παρακάτω πληροφορία του βουλευτή Γ. Ζωχιού, στην 67η συνεδρίαση της Βουλής της 19 Δεκεμβρίου 1875 κατά τη συζήτηση του προϋπολογισμού του έτους 1876: "Θα παρακαλέσω τον κ. υπουργόν της Εκπαιδεύσεως το εξής" εις το γυμνάσιον της Κερκύρας διδάσκονται μαθήματα ναυτικής και δημιουργείται εν ναυτικόν άμορφον και ακατασκεύαστον· τον παρακαλώ να πρόσθεση Εν επιμίσθιον, ίνα διδάσκωνται τα πρώτα μαθήματα της ναυτικής". Βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής : Περίοδος Ζ'- Σύνοδος Α' (17-23 Δεκεμβρίου 1875), τ. Γ", Αθήνα 1876, σ. 48.

150. Παράρτημα της Εφημερίδος των Συζητήσεων της Βουλής, Περίοδος H', Σύνοδος A', σ. τξε', και Σύνοδος B', σ. τιδ'. Βλ. και Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. KH' (Περίοδος Β'), 1880-1881, αρ. 1,1 Απριλίου 1880, σ 16.

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/61.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

υπάρχουν πλήρη Ελληνικά σχολεία, στις οποίες φοιτούν επί 18 μήνες μαθητές κάτοχοι απολυτηρίου Ελληνικού σχολείου. Ακόμα, ο νόμος καθόριζε και τον τρόπο απόκτησης του διπλώματος εμποροπλοιάρχου.

Έτσι, μέσα σε λίγο χρονικό διάστημα εκδόθηκαν μια σειρά διατάγματα που καθόριζαν: τη σύσταση οκτώ (και αργότερα άλλων δύο) εμπορικών ναυτικών σχολών σε διάφορες πόλεις, την εξέταση και το διορισμό των καθηγητών των ναυτικών μαθημάτων, τα καθήκοντα των διευθυντών αυτών των σχολών, όπως επίσης και απόφαση που ενέκρινε το αναλυτικό πρόγραμμα των διδασκομένων μαθημάτων, και λίγο αργότερα ένα διάταγμα του 1886 "περί ναυτοδιδασκάλων", με το οποίο επιτρεπόταν ο διορισμός ναυτοδιδασκάλων στα 5 ναυτικά (δηλ. Ελληνικά με προσθήκη ενός ναυτοδιδασκάλου) σχολεία Ερμουπόλεως, Ύδρας, Σπετσών, Γαλαξειδίου και Αργοστολίου που θα δίδασκαν "την ναυτιλίαν και την κυβερνητικήν η ό,τι άλλο ναυτικόν μάθημα ήθελεν ανατεθή αυτοίς προσθέτως δι' Υπουργικής διαταγής" (άρθρο 2 του διατάγματος).151

Βέβαια, οι σχολές αυτές δεν λειτούργησαν, όπως Ομολογείται το 1908 από τον τότε υπουργό των Ναυτικών Ε, Εμπειρίκο στην "Αιτιολογική έκθεση" του νομοσχεδίου "περί Σχολής Εμποροπλοιάρχων" που έγινε αργότερα νόμος, χωρίς όμως και αυτός να εφαρμοστεί (βλ, αμέσως παρακάτω, § 5):

"Ο νόμος ούτος είνε το πρώτον μέτρον, όπερ επεχείρησε να λάβη το Κράτος έξω της οδού, ην το εμπορικόν ναυτικόν από της συμπήξεως του είχε δι' εαυτό χαράξει, και την οποίαν μετά τόσης περισκέψεως άχρι τούδε ηκολούθησεν εις τας διαφόρους νομοθετικάς αυτού περί πλοιάρχων διατάξεις. Ενώ δήλον ότι μέχρι τούδε οι πλοίαρχοι προήρχοντο εκ της τάξεως των ναυτών, καθ' όσον υπέχρεουντο να έχωσι τετραετή ναυτικήν υπηρεσίαν ίνα γίνωσι δεκτοί εις τας εξετάσεις προς αποκτησιν διπλώματος, εις τας διά του νόμου ΑΛΘ' ιδρυομένας ναυτικάς σχολάς έδει να εισέρχωνται προς εκπαίδευσιν απόφοιτοι των Ελληνικών σχολείων η της δευτέρας τάξεως των γυμνασίων των παραλίων πόλεων, εις τας όποιας θα ιδρύοντο αι κατά τον νόμον τούτον σχολαί, ούτοι δε άμοιροι πάσης πρακτικής, εν αγνοία παντελεί του επαγγέλματος εις το οποίον επρόκειτο να επιδοθώσι, και διά το οποίον πολλάκις δεν είνε κατάλληλοι πάντες, έδει να φοιτήσωσιν επί όλην διετίαν η τριετίαν και μετά ευδόκιμον απόλυσιν να ναυτολογηθώσιν επί πλοίων και να αποκτήσωσιν εντός αυτών τας πρακτικάς του επαγγέλματος γνώσεις, Η μεγίστη απόστασις της τοιαύτης των ναυτικών σχολών του νόμου ΑΛΘ' Οργανώσεως από την καθιερωμένην υπό μακρότατης σειρας ετών συνήθειαν, δι' ης το εμπορικόν ημών ναυτικόν απέκτησε τους πλοιάρχους του, οίτινες το προήγαγον εις την γνωστήν προ του έτους 1870 ακμήν και

151. Βλ. ΣΤ1Ο (ο νόμος ΑΛΘ'), ΣΤ11 (τα εκτελεστικά διατάγματα και το πρόγραμμα) και ΣΤ11α (το διάταγμα διορισμού ναυτοδιδασκάλων).

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/62.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

επί των οποίων εστηρίχθη η πεποίθησις των εφοπλιστών ημών, οίτινες από των ναυαγημάτων ούτως ειπείν του ιστιοφόρου ναυτικού εδημιούργησαν το κατά το ενεστώς ατμήρες, συνιστά και μόνη αυτήν την μεγαλειτέραν αιτίαν της ολοσχερούς αποτυχίας του νόμου ΑΛΘ',

Ανεξαρτήτως όμως προς την ουσιώδη ταύτην αιτίαν και η πολυτέλεια των σπουδών εν ταις σχολαίς του νόμου ΑΛΘ' και το πολυάριθμον αυτών, καθ' όσον συνεστήθησαν διά του Β, Διατάγματος της 19 Αυγούστου 1882 οκτώ τοιαύται, ου μικρόν εις την αποτυχίαν του νομοθετήματος συνετέλεσαν, Όντως από του 1851 μέχρι, σήμερον τα εκδοθέντα εν συνόλω πλοιαρχικά διπλώματα ανέρχονται εις 5749, αναλογούντα κατ' έτος και κατά μέσον όρον εις 99 διπλώματα. Δι' εκατόν επομένως πλοιάρχους, ων η εμπορική ημών ναυτιλία έχει ανάγκην ετησίως προς ανανέωσιν του προσωπικού αυτής, ιδρυοντο οκτώ σχολαί διά του νόμου ΑΛΘ', ενώ μία μόνη, καλώς όργανουμένη, θα ήτο επαρκεστάτη διά τας ανάγκας της ναυτιλίας ημών. Τέλος το μακροχρόνιον των σπουδών εν ταις σχολαίς ταύταις, συνδυαζόμενον προς τα απαιτούμενα σχολικά προσόντα προς εισαγωγήν εν αύταίς, άπεμάκρυνε των σχολών τούτων πάντα μαθητήν, όστις δεν ήθελεν αποτραπή της εις αυτάς φοιτήσεως υπό άλλων λόγων σοβαρωτέρων και σχετιζομένων με την εξ ολοκλήρου άγνοιαν του τραχέος όντως επαγγέλματος, το οποίον ήτο πιθανόν να μη δύναται καν και ν' ακολουθήση, έστω και μετά λίαν ευδόκιμους σπουδάς.

' Η τύχη των σχολών του νόμου ΑΛΘ' είνε γνωστή και δεν εκτείνομαι, πλειότερον εις την ανάλυσιν του όλου νομοθετήματος. Αι σχολαί αύται δεν ελειτούργησαν και ο νόμος απέμεινε νεκρόν γράμμα, του εμπορικού ημών ναυτικού εξακολουθούντος μέχρι σήμερον να λαμβάνη τους πλοιάρχους αυτού εκ των ιδίων ούτως ειπείν σπλάγχνων, εκ των ναυτών του".152

4. Το 1901, στην ηδη λειτουργούσα Εμπορική Σχολή Ληξουρίου133 συστήθηκε ιδιαίτερο Ναυτικό τμήμα "σκοπόν έχον την θεωρητικήν και πρακτικήν μόρφωσιν νέων προωρισμένων διά τας θέσεις αξιωματικών και πλοιάρχων του

152. Βλ. Παράρτημα τη Εφημερίδος της Βουλής της Γ' Συνόδου της IH' Βουλευτικής Περιόδου, Αθήνα 1908, σ. 89. Βλ. επίσης, Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, Περίοδος Θ', Σύνοδος Β', Αθήνα 1883, σ. 642-643, όπου το θέμα των ναυτικών σχολών απασχόλησε τη Βουλή στη 43η συνεδρίαση της 24 Ιανουαρίου 1883 ύστερα από σχετική επερώτηση του Θ. Δηλιγιάννη. Ακόμη βλ. Παράρτημα της Εφημερίδος της Βουλής της Α' Συνόδου της ΙΕ' Βουλευτικής Περιόδου, Αθήνα 1899, σ. 562-57Ο, όπου υπάρχουν πολλές λεπτομέρειες για το θέμα στην "Αιτιολογική έκθεση" της εισαχθείσης στην 43η συνεδρίαση της 4 Ιουνίου 1899 προτάσεις νόμου "περί εκπαιδεύσεως και προσόντων των βαθμοφόρων του Εμπορικού Ναυτικού" του βουλευτή Α. Τυπάλδου Μπασιά. 153. Βλ. Εισαγωγή, Ε9.

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/63.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Εμπορικού Ναυτικού".154' Στο σχετικό διάταγμα δημοσιεύεται το ωρολόγιο και αναλυτικό πρόγραμμα με αρκετές λεπτομέρειες,

5. Το 1910 ψηφίζεται ο νόμος ,ΓΨΚΒ' (υπ' αριθ. 3722) "περί Σχολής εμποροπλοιάρχων", με τον οποίο αποφασίζεται να συσταθεί στον Πειραιά σχολή "σκοπούσα την εκπαίδευσιν ναυτικών, προωρισμένων όπως πλοιαρχώσι των εμπορικών πλοίων".155 Η διάρκεια φοίτησης στη Σχολή, στην όποια εγγράφονταν μαθητές κάτοχοι απολυτηρίου Ελληνικού σχολείου η εξατάξιου δημοτικού σχολείου, ηλικίας 16-30 ετών, διαρκούσε ένα έτος για όσους επιθυμούσαν να αποκτήσουν δίπλωμα πλοιάρχου δευτέρας τάξεως, και δύο έτη για όσους επιθυμούσαν να αποκτήσουν δίπλωμα πρώτης τάξεως, ' Η Σχολή όμως αυτή δεν λειτούργησε, καθώς τα εκτελεστικά διατάγματα του νόμου δεν εκδόθηκαν,

6. Ως το τέλος της περιόδου που μας απασχολεί έγινε μία ακόμη προσπάθεια νομοθετικής ρύθμισης του θέματος της ναυτικής εκπαίδευσης: Με Ν, διάταγμα της 14 Σεπτεμβρίου 1925 (που κυρώθηκε από το Π, διάταγμα της 11 Ιουνίου 1927),156 ιδρύεται στον Πειραιά δημόσια Ναυτική Σχολή για την εκπαίδευση πλοιάρχων και μηχανικών του Εμπορικού ναυτικού. Η Σχολή αυτή δεν λειτούργησε, και έτσι η ναυτική γενικώς εκπαίδευση "πέρασε" στην ιδιωτική πρωτοβουλία.

β'. Αστικά σχολεία θηλέων

1. Στα σχολεία της ME με επαγγελματικό γενικά χαρακτήρα υπάγονται' και τα Αστικά-Σχολεία θηλέων, που ιδρύθηκαν ,με το Β. διάταγμα της 8 Σεπτεμβρίου 1914.157 Τα σχολεία αυτά, που ιδρύθηκαν κυρίως από τη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία και από δήμους και κοινότητες, αποτελούνταν από τρεις τάξεις και είχαν σκοπό την παροχή συμπληρωματικής μόρφωσης στα κορίτσια που αποφοιτούσαν από πλήρη (=εξατάξια) δημοτικά σχολεία. Στην A' τάξη εγγράφονταν μαθήτριες με απολυτήριο της στ' τάξεως πλήρους δημοτικού σχολείου θηλέων η με ενδεικτικό προαγωγής από τη β' τάξη των ελληνικών σχολείων (που ήταν αντίστοιχο με απολυτήριο της στ' τάξεως πλήρους δημοτικού σχολείου), ενώ στις άλλες δύο επιτρεπόταν η κατάταξη μαθητριών αναλόγως του τίτλου σπουδών τους.

Ο επαγγελματικός γενικά χαρακτήρας των Αστικών σχολείων φαίνεται τόσο από τα μαθήματα, που στρέφονται γύρω από πρακτικές γνώσεις, όσο

154. Άρθρο 1 του διατάγματος, βλ. ΣΤ12.

155. Βλ. ΣΤ13.

156. Βλ. ΣΤ25.

157. Βλ. ΣΤ14.

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/64.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

και από τη δυνατότητα των αποφοίτων τους να καταταγούν ύστερα από εξετάσεις στην Α' τάξη Διδασκαλείων η άλλης επαγγελματικής σχολής.

2. Με το Β, διάταγμα της 24 Αυγούστου 1919 τα δημόσια γυμνασιακά η ανώτερα Παρθεναγωγεία μετατράπηκαν σε Αστικά σχολεία.158

γ'. Γεωργικά σχολεία159

1. Τα Γεωργικά σχολεία μας ενδιαφέρουν κυρίως από τότε που συνδέονται με την Ανώτατη Εκπαίδευση, από το 1920 δηλ. που ιδρύθηκε η Ανωτέρα Γεωπονική Σχολή (νόμος 1844/1920-ΕτΚ, αρ. 17, τχ. A'/22 Ιανουαρίου 1920), η όποια δεχόταν ως φοιτητές, ύστερα από διαγωνισμό, και κατόχους απολυτηρίου μέσης δημόσιας γεωργικής σχολής η των τέως πρακτικών γεωργικών σχολών Λάρισας και Κασσαβετείας αλλά και κατόχους ενδεικτικού τουλάχιστον Β' τάξεως Γυμνασίου (άρθρο 18 του νόμου)· θεωρούμε όμως σκόπιμο να κάνουμε προηγουμένως μια σύντομη επισκόπηση της γεωργικής γενικότερα εκπαίδευσης.

2. Το πρώτο γεωργικό σχολείο ιδρύθηκε από τον Καποδίστρια στην Τίρυνθα (1829). Σ' αυτό μαθητές του Ορφανοτροφείου της Αίγινας παρακολουθούσαν μαθήματα πρακτικής γεωπονικής. Το σχολείο αυτό καταργήθηκε το 1838, ανασυστάθηκε το 1846 με το νόμο AZ', αλλά εξαιτίας της πλημμελούς λειτουργίας του καταργήθηκε για δεύτερη φορά το 1879.

Το 1887, ύστερα από την ίδρυση τμήματος Γεωργίας στο Υπουργείο Εσωτερικών, με το νόμο ΑΦΜΒ' ιδρύθηκαν τρία τριτάξια γεωργικά σχολεία (στο Βοτανικό κήπο Αθηνών, στην Τίρυνθα και στο Αϊδίνιο Λάρισας σε κτήμα που δωρήθηκε από τον Κασσαβέτη), στα οποία φοιτούσαν μαθητές με απολυτήριο Ελληνικού σχολείου, διδασκόμενοι θεωρητικά και κυρίως πρακτικά τη γεωργία.

Το 1891, με το νόμο ΑΩςΕ', ιδρύεται στη Βυτίνα της Γορτυνίας γεωργικός σταθμός με τρία τμήματα: γεωργικό, δασοκομικό και λεπτοξυλουργικό, οπού γίνεται σχετική πρακτική διδασκαλία.

Με το νόμο ΒΥΞΕ' του 1897 και τα εκτελεστικά του διατάγματα της 28

158. Βλ. ΣΤ20.

159. Για τη γεωργική εκπαίδευση βλ. Θεοδόσιος Β. Μελάς, Η Γεωργική Εκπαίδευσις εν Ελλάδι καθ' όλα αυτής τα στάδια Υπουργείον Γεωργίας), Αθήνα 1932· Δημ. Ζωγράφος, Η Ιστορία της παρ' ημίν Γεωργικής Εκπαιδεύσεως, τ. Α', Αθήνα 1936, τ. Β', Αθήνα 1938' Σ.Χ. Σελιανίτης, "Γεωργική Εκπαίδευσις", Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαίδεια, τ. Α', Αθήνα 1967, σ. 735-739. Για τη μέχρι το 1917 νομοθεσία βλ. Κ.Χ. Λευκιάδης, Η Γεωργική νομοθεσία, Αθήνα 1917.

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/28/gif/65.gif&w=600&h=91517_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

και 31 Αυγούστου 1897: α') Τα δύο από τα παραπάνω γεωργικά σχολεία (Αθηνών και Τίρυνθας) μετατράπηκαν σε γεωργικούς σταθμούς, των οποίων σκοπός ήταν -σύμφωνα με το άρθρο 2 του νόμου- "' Η διά του παραδείγματος διδασκαλία και η διάδοσις των τελειότερων μεθόδων της γεωργίας, της κτηνοτροφίας και των γεωργικών βιομηχανιών' η μελέτη των γεωργικών ιδιοτήτων του τόπου διά καταλλήλων πειραμάτων και παρατηρήσεων' η μετάδοσις εις τους αγρότας χρησίμων γνώσεων διά δημοσίων διαλέξεων και πληροφοριών και η άνευ κέρδους προμήθεια γεωργικών εργαλείων, σπόρων και άλλων γεωργικών υλικών εις τους γεωργούς", β') Το τρίτο στο Αϊδίνιο της Λάρισας μετασχηματίστηκε σε τριτάξια πρακτική γεωργική σχολή υπό το όνομα "Κασσαβέτειος και Τριανταφυλλίδειος Πρακτική Γεωργική Σχολή", στην όποια εισάγονταν μαθητές κάτοχοι απολυτηρίου Ελληνικού σχολείου και διδάσκονταν θεωρητικώς και πρακτικώς τα σχετικά με τη γεωργία και την κτηνοτροφία.

Με το νόμο ,ΒΩΛΕ' του 1901 και το εκτελεστικό του διάταγμα της 10 Σεπτεμβρίου 1903 ιδρύθηκε η τριτάξια "Αβερώφειος Γεωργική Σχολή Λαρίσης", στην οποία εισάγονταν μαθητές, ύστερα από εξετάσεις, με ενδεικτικό B' Γυμνασίου η "των αντιστοιχουσών τάξεων των βιομηχανικών, εμπορικών και εν γένει παντός πρακτικού εκπαιδευτηρίου της ημεδαπής η των ανεγνωρισμένων υπό της Ελληνικής Κυβερνήσεως εν τη αλλοδαπή" (άρθρο 12 του διατάγματος). Εξάλλου, σύμφωνα με το άρθρο 2 του διατάγματος, "Σκοπός της Αβερωφείου Γεωργικής Σχολής Λαρίσης είναι η μόρφωσις γεωργών δυναμένων λελογισμένως και επικερδώς να καλλιεργώσιν, είτε δι' ίδιον λογαριασμόν, είτε διά λογαριασμόν τρίτων την γην, εξασκούντες τους διαφόρους κλάδους της γεωργικής βιομηχανίας (κυρίως γεωργία, κτηνοτροφία, δενδροκομία, αμπελουργία, γεωργικού βιοτεχνίαι, κλπ.).

Προς επίτευξιν του σκοπού τούτου η διδασκαλία διαιρείται αφ' ενός μεν εις την από της έδρας συστηματικήν διδασκαλίαν των διαφόρων κλάδων της Γεωργικής βιομηχανίας και αφ' ετέρου εις την έμπρακτον εν τοις αγροίς, τοις σταύλοις, τοις εργαστηρίοις και γραφείω εξάσκησιν των μαθητών εις όλους τους κλάδους της γεωργίας".

Το 1910 ιδρύθηκε το Υπουργείο Γεωργίας, Βιομηχανίας και Εμπορίου, το οποίο το 1911 μετονομάστηκε σε Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και ανέλαβε τη σύσταση γεωργικών σταθμών, γεωργικών επιμελητηρίων και τη γεωργική εκπαίδευση.

Έτσι, το 1911 με το νόμο Γ)A' (υπ' αριθ. 3901) ιδρύθηκε στη Λάρισα η "Αβερώφειος Πρακτική Γεωργική Σχολή" που αποτελούνταν από δύο τμήματα, τριετούς διάρκειας: α') το Κατώτερο, στο οποίο γίνονταν δεκτοί απόφοιτοι τουλάχιστον δημοτικού σχολείου, και β) το "Ανώτερο, στο οποίο γίνονταν δεκτοί απόφοιτοι τουλάχιστον Ελληνικού σχολείου. Σύμφωνα με το άρθρο 5 του νόμου, "Σκοπός του κατωτέρου τμήματος της Σχολής είνε η πρακτική μόρφωσις

Σελ. 65
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 46
    17_A. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

    6. Μέχρι το 1924 λειτουργούσαν οι ιερατικές Σχολές Τριπόλεως και Άρτας. Στη συνέχεια όχι μόνο αυτές μετατράπηκαν σε πεντατάξια ιεροδιδασκαλεία του τύπου της Ριζαρείου Σχολής (βλ, παραπάνω, § 3), αλλά ιδρύθηκαν και άλλες του ίδιου τύπου, ώστε έφτασαν -μαζί με τη Ριζάρειο- τις δεκατρείς.

    "Οι απόφοιτοι των Σχολών τούτων, ανερχόμενοι ετησίως κατά μέσον όρον εις 200, πλην του δικαιώματος να καταλαμβάνωσι θέσεις εφημερίων εις μεγαλείτερα κέντρα, δύνανται να διορίζωνται ως δημοδιδάσκαλοι. Επειδή δε, άμα ως ήθελον αποφοιτήσει, δεν δύνανται λόγω ηλικίας να ιερωθώσι, καταφεύγουσι κατά κανόνα εις κενάς θέσεις εν τη δημοτική εκπαιδεύσει, Ότι ο αριθμός αυτών απέβη δυσανάλογος προς τας ανάγκας της Εκκλησίας και φορτικός διά την εν γένει, δημοτ. εκπαίδευσιν, ης τα στελέχη ηύξανον δυσαναλόγως προς τα κατ' έτος δημιουργούμενα κενά, κατενοήθη ήδη από του 1926, ότε επεχειρήθη ο περιορισμός αυτών εις το ήμισυ διά του Ν.Δ. "περί καταργήσεως έξ Ιερατ, Σχολών", του οποίου όμως αι διατάξεις ητόνησαν μη εφαρμοσθείσαι".109

    Ύστερα από αυτά, με το διάταγμα της 11 Νοεμβρίου 1927110 δημοσιεύτηκε οργανισμός των Ιερατικών Σχολών, ο οποίος ρύθμιζε τις λεπτομέρειες λειτουργίας τους. Από τις προβλεπόμενες ρυθμίσεις επισημαίνουμε εκείνη, σύμφωνα με την οποία τα δύο υφιστάμενα τμήματα (παιδαγωγικό - προπαρασκευαστικό) της E' τάξεως συγχωνεύονται σε ένα, ενώ το πτυχίο των Ιερατικών Σχολών παρείχε το δικαίωμα διορισμού σε θέση δημοδιδασκάλου και εγγραφής στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου. Ο οργανισμός αυτός, φυσικά, δεν ίσχυε για τη Ριζάρειο Σχολή, η οποία λειτουργούσε με δικό της.

    7. Τέλος, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι κατά καιρούς ιδρύθηκαν και λειτούργησαν και διάφορες προπαρασκευαστικές σχολές, που προετοίμαζαν για μικρό χρονικό διάστημα που δεν ξεπερνούσε τον ένα χρόνο ιερείς για μικρά χωριά, τις οποίες όμως δεν συμπεριλαμβάνουμε στην εργασία αυτή.

    Ε'

    Εμπορικές Σχολές

    1. Στα σχολεία της ΜΕ που έχουν επαγγελματικό χαρακτήρα υπάγονται και οι Εμπορικές Σχολές.

    109. Κ. Γόντικας, "Εισηγητική έκθεσις επί του σχεδίου νόμου "περί διαρρυθμίσεως των Δημοσίων Ιερατικών Σχολών"" στο: Κωνσταντίνος Σιφναίος, Πανδέκται νέων νόμων και διαταγμάτων..., τόμος Δ' (1929), σ. 1785. Πβ. και υποσημ. 168 (σ. 88).

    110. Βλ. Δ32.