Συγγραφέας:Αντωνίου, Δαυίδ
 
Τίτλος:Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Γ΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:17
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:487
 
Αριθμός τόμων:3ος από 3 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Νομοθεσία
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1833-1929
 
Περίληψη:Στο τρίτομο αυτό βιβλίο, που καλύπτει την περίοδο 1833-1929, ο συγγραφέας έχει συγκεντρώσει τους ιδρυτικούς νόμους των διαφόρων τύπων σχολείων, δημόσιων η αναγνωρισμένων, του εκάστοτε ελεύθερου ελλαδικού χώρου (χωρίς τις κατά καιρούς τροποποιήσεις τους, εκτός από ορισμένες αναγκαίες εξαιρέσεις), τα προγράμματα διδασκαλίας που ίσχυσαν σε όλη αυτήν την περίοδο και εγκυκλίους που έχουν σχέση με τη διδασκαλία μαθημάτων. Η όλη εργασία είναι διαρθρωμένη ως εξής: Προηγείται μία εισαγωγή που αναφέρεται στην οργάνωση και δομή της Μέσης Εκπαίδευσης κατά την περίοδο 1833-1929 και ακολουθεί το κύριο σώμα της εργασίας, χωρισμένο σε δύο μέρη: Στο πρώτο –που επιγράφεται «Τα Κείμενα»– παρατίθεται αριθμημένο το υλικό κατά κεφάλαια, ανάλογα με τον τύπο του σχολείου και σε χρονολογική σειρά. Το δεύτερο –με τίτλο «Η Ανάγνωση», χωρισμένο στα ίδια, όπως το πρώτο, κεφάλαια– περιλαμβάνει αναλυτικούς και συγκριτικούς πίνακες των ωρολογίων προγραμμάτων και μια σύντομη Επισκόπηση των Κειμένων και των Πινάκων. Τέλος, παρατίθεται απόλυτος χρονολογικός πίνακας όλων των Κειμένων, ώστε να υπάρχει η δυνατότητα να παρακολουθείται συστηματικά η διαμόρφωση και εξέλιξη των σχολείων της Μέσης Εκπαίδευσης.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 12.59 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 221-240 από: 490
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/221.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΠΊΝΑΚΑΣ 49: Διδασκόμενα μαθήματα στο τριτάξιο Διδασκαλείο της Γυμναστικής 1920

α/α - Μαθήματα

Τάξεις

A) Θεωρητικά

A

B

Γ

1 Ανατομική

: +

. :+

+

2 Φυσιολογία

+

+

3 Μηχανική των ασκήσεων

. +

4 Μηχανική και φυσιολογία των ασκήσεων

+

+

5 Ιστορία της Γυμναστικής

+

- +

+

6 Ορθοπεδική και θεραπευτική γυμναστική, τριψις και κινησιοθεραπεία

·· +

+

+

Β) Πρακτικά

1 Παιδαγωγική γυμναστική

+

+ :

+

2 Αγωνιστική και παιδιαί

+

+

+

3 Στρατιωτική προπαίδευσις και σκοποβολία

: +

+

+

4 Οπλομαχητική

- +

+

5 Προσκοπισμός .

+

+

6 'Ωδική και χορός

+

+

+

ΠΗΓΗ: B. διάταγμα 24 Ιουνίου 1920: Κείμενο Γ81 (τ. Β', σ. 337-344).

Σελ. 221
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/222.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΠΙΝΑΚΑΣ 50. Διδασκόμενα μαθήματα στο διτάξιο Διδασκαλείο της Γυμναστικής 1923

α/α Μαθήματα

Τάξεις

A

B

Α) Θεωρητικά

1 Ανατομική του ανθρώπου και ιστολογία 2 Μηχανική των ασκήσεων 3 Ιστορία της γυμναστικής 4 Παιδαγωγικά : 5 Φυσιολογία 6 Υγιεινή 7 Ορθοπεδική και θεραπευτική γυμναστική, τρίψις και κινησιοθεραπεία 8 Νοσηλευτική και Παιδοκομία (για τις μαθήτριες)

+ +

+ +

-

-

-

-

+ + + + + + + +

Β) Πρακτικά

α) Για μαθητές

1 Παιδαγωγική γυμναστική 2 Αγωνιστική και παιδιαί και χορός 3 Στρατιωτική προπαίδευσις και σκοποβολία 4 Κολυμβητική και κωπηλασία 5 Οπλομαχητική 6 Προσκοπισμός 7 Ωδική

+ + + + + +

-

+

+ + + + + +

β) Για μαθήτριες

1 Παιδαγωγική γυμναστική 2 Παιδιαί και χορός 3 Κολυμβητική 4 Ωδική

+ +

-

-

+ + + +

ΠΗΓΗ: Β. διάταγμα 4 Ιουνίου 1923: Κείμενο Γ86 (τ. Β', σ. 357-359).

Σελ. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/223.gif&w=600&h=915 17_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΙΙ

ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ

Σελ. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/224.gif&w=600&h=915 17_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 224
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/225.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

A'.  ΔΙΔΑΣΚΑΛΕΙΑ ΑΡΡΕΝΩΝ

1. Για το Διδασκαλείο που ιδρύθηκε στο Ναύπλιο το 1834 και λειτούργησε σχεδόν επί τριακονταετία, ο ιδρυτικός του νόμος1 δεν καθόριζε τίποτε σχετικό με το πρόγραμμα διδασκαλίας, όπως γινόταν με τον αντίστοιχο νόμο για τα Ελληνικά σχολεία και Γυμνάσια.2 Εκείνο που καθόριζε ήταν οι απαιτούμενες γνώσεις για τις τρεις κατηγορίες των δασκάλων (άρθρα 9, 10, 11) και η πρόβλεψη ότι "περί των εν αυτώ παραδοτέων μαθημάτων, του τρόπου της διδασκαλίας, και περί των παραδεκτέων διδακτικών βιβλίων, θέλουν συντεθή παρά της επί των εκκλησιαστικών κτλ. Γραμματείας ιδιαίτεραι οδηγίαι, αι οποίαι θέλουν καθυποβληθή εις την επικύρωσιν του Βασιλέως" (άρθρο 69).

Εξάλλου, ούτε οι διασωθείσες πηγές αναφέρονται άμεσα σ' αυτό το θέμα.3 Έτσι, μόνο από έμμεσες πηγές και από πληροφορίες διαφόρων μελετητών μπορούμε να σχηματίσουμε κάποια εικόνα του προγράμματος:

α') -Ο Γ. Πυργιωτάκης, που έχει ειδικά ασχοληθεί με το θέμα,4 αφού αναφέρει τις πληροφορίες των διαφόρων μελετητών (Kipper, Bourlotos, Αμαριώτου, Λέφα κ ά.), καταλήγει: "Όσον αφορά τα μαθήματα που διδάσκονταν στο διδασκαλείο, συμπεραίνει κανείς ύστερα από διασταύρωση πηγών, ότι η εκπαίδευση των μαθητών του πρέπει να περιοριζόταν από τη μια μεριά σε μια ελλιπή στοιχειώδη γενική μόρφωση, και από την άλλη στην εξοικείωση των

1. Βλ. Π (τ. Β', σ. 9-14).

2. Βλ. A4 (τ. A', σ. 84-109).

3. Υπάρχει ίσως πιθανότητα να .- .χει σωθεί κάποιο πρόγραμμα στο "Βιβλίον του εν Αθήναις Διδασκαλείου, επιγραφόμενον Πρωτόκολλον Συνεδριάσεων" από 5 Φεβρουαρίου 1855 έως 25 Μαΐου 1863", το οποίο βρίσκεται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, αλλά δυστυχώς εινάι απρόσιτο (βλ. Κ. Διαμάντη, Τα περιεχόμενα των Γενικών Αρχείων του Κράτους, τ. Β', Αθήνα 1973, σ. 592). Πάντως, θεωρούμε επιεικώς απαράδεκτο, τόσο σημαντικές πηγές-να είναι απρόσιτες στους μελετητές. Εξάλλου, από ό,τι γνωρίζω, η Σιδηρούλα Ζιώγου - Καραστεργίου πρόκειται να δημοσιεύσει το πρόγραμμα που είχε συντάξει ο πρώτος διευθυντής Χρ. Κορκ, όπως και τον πρώτο κανονισμό του Ιω. Κοκκώνη.

4. Βλ. Γ. Πυργιωτάκης, Προβλήματα στην ιστορία της Εκπαιδεύσεως των Δασκάλων στα πρώτα πενήντα χρόνια μετά την απελευθέρωση (1828-1878), Αθήνα 1981' του ιδιου, "Ξεκίνησε σωστά το εκπαιδευτικό σύστημα;", περ. Επιστημονικό Βήμα (των Λειτουργών της Δημοτικής Εκπαίδευσης}, ετ. 29ο, τχ. 2ό (Δεκέμβρ. 1983 -Γενάρ.,Φλεβάρ. 1984), σ. 9-26.

15

Σελ. 225
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/226.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

μαθητών με τους κανονισμούς του οδηγού της αλληλοδιδακτικής μεθόδου",5

β') Ο A. Ανδρέου καταγράφει ως διδασκόμενα μαθήματα τα ακόλουθα: Εκμάθηση της αλληλοδιδακτικής μεθόδου. Γαλλική γλώσσα. Θρησκευτικά, Αρχαία Ελληνικά, Ελληνική Ιστορία, Γεωγραφία, Φυσική, Στοιχεία ψυχολογίας. Γενική Παιδαγωγία και Διδακτικής

Από την πλευρά μας, σημειώνουμε τις ακόλουθες πηγές:

α') Στο φύλλο της Παρασκευής 6 Νοεμβρίου 1836 της εφημερίδας Ο Ελληνικός Ταχυδρόμος δημοσιεύεται η ακόλουθη είδηση:

"Περί των δημοσίων εξετάσεων του εν Αθήναις Βασ. Διδασκαλείου.

Περί τα τέλη του παρελθόντος Σεπτεμβρίου έγιναν δημοσίως αι ενιαύσιαι εξετάσεις τον εν τω Διδασκαλείω μαθητευομένων;

Τα παραδοθέντα μαθήματα εις το κατάστημα τούτο από τας αρχάς του παρελθόντος Νοεμβρίου μέχρι της 25 Σεπτεμβρίου είναι τα εξής:

Κατήχησις και Ιερά Ιστορία. -Ελληνική γλώσσα (αρχαία και νεωτέρα). -Αριθμητική έγγραφος, κατά νουν και θεωρητική.- Γεωγραφία.- Ελληνικής Ιστορίας μέρος και Γεωμετρίας, Καλλιγραφία.- Μουσική. - Γνώσεις τινές περί Γεωργικής, Γυμναστική και Ιχνογραφία.

Όλοι οι εν τω Διδασκαλείω μαθηταί ως προς τα λοιπά μαθήματα κατατάσσονται εις δύο τάξεις, εις την του A'. έτους και εις την του Β', ως διαλαμβάνει και η διάταξις· ως προς την σπουδήν δε της γλώσσης οι του πρώτου έτους διαιρούνται εις δύο τμήματα η δύο τάξεις και οι του Β' τάσσονται εις μίαν.

Οι της κατωτάτης τάξεως, εισαχθέντες κατά τον Μάιον μήνα, παρεδόθησαν μέχρι, της 16 Σεπτεμβρίου το A'. μέρος της Κλίμακος του Ιάκωβς· οι δε της μεσαίας το α' και β' μέρος της αυτής κλίμακος. Εκ δε του τρίτου Εθνογραφίαν, και Γεωγραφίαν Ευρώπης, Ασίας και Αφρικής, και αποσπάσματα ιστορικά εκ των παραλλήλων βίων του Πλουτάρχου. Οι δε της ανωτάτης: Λυσίου Επιτάφιον, Πλάτωνος Μενέξενον, Απολογίαν Σωκράτους κατά Πλάτωνα, Επιτάφιον του Περικλέους εκ του θουκυδίδου και Λυκούργου κατά Λεωκράτους το ήμισυ* Ετυμολογικόν και Συντακτικόν.

Όλοι εν γένει οι εν τω Καταστήματι διδασκόμενοι έδωκαν σημεία κατά το μάλλον καί. ήττον αποδεικνύοντα την μελέτην και επιμέλειαν αυτών.

Οι δε της ανωτάτης τάξεως έδωκαν τρανώτατα δείγματα της οποίας έκαμαν προόδου εις την γλώσσαν κατά το διάστημα του σχολικού τούτου έτους διότι όχι μόνον εις τα παραδοθέντα μαθήματα εξετασθέντες απεκρίθησαν καλώς, άλλα είς τινά τεμάχια εκ του λόγου του Λυκούργου, τα οποία δεν είχον

5. Βλ. Γ. Πυργιωτάκης, Προβλήματα..., ο.π., υποσημ. 4, σ. 90, επίσης σ. 158-159 και 177, πίνακας 3, όπου καταγράφει τα διδασκόμενα μαθήματα.

5α. Αποστόλης Ανδρέου, Η μόρφωση και η επιμόρφωση των Δασκάλων (Υλικό εργασίας), τχ. α'. Θεσσαλονίκη 1987, σ. 43-45 (όπου και σχετικός πίνακας).

Σελ. 226
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/227.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

παραδοθή -δοκιμασθέντες απεκρίθησαν 'κάλλιστα, και εξηγούντες εκ του προχείρου; και συντάσσοντες και αναλύοντες. [,..]"6

β') Ο Διευθυντής.του Διδασκαλείου και 'γενικός' Διευθυντής των Δημοτικών Σχολείων Ιωάννης Κοκκώνης σε μια αδημοσίευτη έκθεση του (με ημερομηνία 6 Μαρτίου .1839) γιά-τήν κατάσταση της δημοτικής Εκπαιδεύσεως σημειώνει τα ακόλουθα για το Διδασκαλείο:

"Περί του Διδασκαλείου και των εξ αυτού εξερχόμενων Δημοδιδασκάλων. : "Καθώς ανέφερα και εις τας προλαβούσας μου εκθέσεις, το Δίδασκαλείον προχωρεί· βαθμηδόν βέλτιούμενον εισαχθέντων ήδη σχεδόν όλων των υπό του νόμου οριζομένων μαθημάτων, ώστε και οι νυν εξερχόμενοι Δήμοδιδάσκαλοι είναι, στοιχειωμένοι εις τας αναγκαίας γνώσεις και εις την διδακτικήν, γυμναζόμενοι ήδη εις το πρακτικόν αυτής εις το εντός του καταστήματος κτισθέν πρότυπον. Η γλώσσα;η αρχαία και η νέα παραδίδονται ήδη με πολλήν ακρίβειαν. Εισήχθη το μάθημα- της φυσικής ιστορίας, διδασκομένων των στοιχείων της Ορυκτολογίας, Βοτανικής και Ζωολογίας συνοπτικώς^ και ελήφθη και η απαιτουμένη φροντίς, ώστε να γίνη η εφαρμογή αυτού εις τα της Γεωργίας, Έγεινε μικρά τις συλλογή δειγμάτων Ορυκτών, αλλ' έχομεν ανάγκην των κυριωτέρων: ορυκτών τής-Ελλάδος, τούτο δε είν' εύκολον να κατορθωθή, αν η Γραμματεία διάταξη να μας παραχωρηθώσι τα περιττά συντρίμματα εκ των έναποτεθειμένων εις το Σχολείον των πρότυπων, καθώς δι' ιδίας μου αναφοράς παρεκάλεσα. Εις το της Γραμμικής δε 'Ιχνογραφίας ,γυμνάζοντα.. ικανώς οι μαθηταί· μένει ήδη να εισαχθή και το της χωρομετρίας το οποίον προς το παρόν, είναι δύσκολον, ελπίζω όμως και τούτο να κατορθωθή με τον καιρόν. Τέλος εισήχθη κατά το παρελθόν έτος και το της Εκκλ, Μουσικής μάθημα, το οποίον παρεκτός της όσης ευπρεπείας χορηγή εις τας Εκκλησίας, εφελκύει προσέτι και περισσοτέραν υπόληψιν εις τους Δημοδιδασκάλους από μέρους του Λαού, και επομένως συντείνει διά τούτο και εις την εξάπλωσιν της Δημοδιδασκαλίας. Η γενομένη πρόοδος των μαθητών του Διδασκαλείου και εις αυτό το μάθημα μαρτυρείται από τους χοροστατούντας ήδη εις την Εκκλ. κατά τας επισήμους B. Εορτάς.

"Οι κατά το 1838 παραδεχθέντες κατά τον νόμον Δημοδιδάσκαλοι είναι 41, εξ ων οι δέκα ήσαν μαθηταί διατρεφόμενοι εξ ιδίων των. "Ελαβον δε βαθμον οι μεν επτά Β' τάξεως, οι δε 34 τρίτης. Εκ τούτων δε των τελευταίων πρέπει να ομολογήσω ότι οι περισσότεροι, αν και λαβόντες τρίτης τάξεως Δίπλωμα, έχουσι περισσοτέρας γνώσεις από πολλούς λαβόντας κατ' αρχάς της ενεργείας του νόμου Δίπλωμα & τάξεως. Αι εξετάσεις κατά το παρόν γίνονται

6. Ο Ελληνικός Ταχυδρόμος, ετ. Α' 1836, αρ. 48, Παρασκευή 6 Νοέμβριου, Παράρτημα, σ. 219-220.

Σελ. 227
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/228.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

(ως και πρέπει να γίνωνται, διά τους λόγους τους οποίους ανέφερα εις την περυσινήν μου έκθεσιν) αυστηραί εφ' όλα τα μαθήματα. Δια να λάβη δε τις Δίπλωμα Β' τάξεως, όχι μόνον πρέπει να έχη τας ωρισμένας βοηθητικάς γνώσεις, αλλά να ήναι -εγκρατής και της γλώσσης κατά τοσούτον τουλάχιστον, ώστε να νοη την έννοιαν. όπωσουν των κλασσικ'ων συγγραφέων, και να όρθογράφη την γλώσσαν και να έκθέτη τας εννοίας του ορθώς και ευκρινώς, λαλών και γράφων την νεοελληνικήν".7

γ') Σύμφωνα με τον Κανονισμό του Διδασκαλείου που δημοσιεύτηκε το 1856, 8 "εν τω Δημοδιδασκαλείω παραδίδονται όσα μαθήματα απαιτεί ο περί δημοδιδασκαλίας νόμος (αρθρ. 1-9) να γνωρίζωσιν οι δημοδιδάσκαλοι" (άρθρο 1).

δ') Στην εισηγητική έκθεση του σχεδίου ψηφίσματος για μεταρρύθμιση του· Διδασκαλείου που υπέβαλε στη Β' Εθνοσυνέλευση στη συνεδρίαση της 11 Δεκεμβρίου 1863 ο πληρεξούσιος και υπουργός Παιδείας A. Πετσάλης, δίδεται εμμέσως η πληροφορία για τα διδασκόμενα στο Διδασκαλείο μαθήματα με τα ακόλουθα: "Επειδή τα γενικά μαθήματα, όσα άχρι τούδε διά πολλής δαπάνης του δημοσίου.- διδάσκονται εν τω Διδασκαλείω, διδάσκονται τα αυτά και εν τοις αντιστοιχούσι προς αυτό δημοσίοις παιδευτηρίοις τακτικώτερα και ακριβέστερα, οι προαιρούμενοι το δημοδιδασκαλικόν επάγγελμα δύνανται να διδάσκωνται τα μαθήματα ταύτα εις τα [ελληνικά] σχολεία και τα γυμνάσια τα ενταύθα και τα εν ταις επαρχίαις, όπερ μάλιστα και ευκολίαν παρέχει τοις επαρχιώταις, όθεν αφήρεσα αυτά από το Διδασκαλείον και αφήκα μόνον τα ειδικά μαθήματα, ως φαίνεται εν τω κειμένω του ψηφίσματος, και περιώρισα ούτω τον χρόνον της εις αυτό φοιτήσεως των μαθητών προς βκμάθησιν αυτών εις εν έτος, καθ' ο θα ασκώνται συγχρόνως και εν τω προτύπω εις την εφαρμογήν της μεθόδου. Αφήρεσα δε εκ των εν τω μνησθέντι νόμω ειδικών μαθημάτων την πρακτικήν αγρονομίαν, κηπουρικήν, δενδροκομίαν, βομβυκοτροφίαν, και μελισσοτροφίαν, ως εκ των υστέρων περιττάς αποδειχθείσας και μήποτε διά τούτο τακτικώς και αποτελεσματικώς διδαχθείσας". 9

ε') Στούς εκάστοτε προϋπολογισμούς του κράτους και στο σχετικό κεφάλαιο

7.Ι. Κοκκώνης, "Περί της ενεστώσης καταστάσεως της Δημοτικής εκπαιδεύσεως", [Έκθεση ανέκδοτη], αριθ. πρωτ. 2335/6 Μαρτίου 1839, ΓΑΚ, Οθωνικό Αρχείο 11L, ω. 9 [σ.- 6-7].

8. Βλ. Γ4-5 (τ. Β', σ. 29-39).

9. Η εισηγητική έκθεση έχει δημοσιευτεί στην Εφημερίδα των Φιλομαθών, 'έτος IB', αρ. 512, 1 Ιανουαρίου 1864, σ. 279-280, και αρ. 513, 15 Ιανουαρίου 1864, σ. 287 (το παράθεμα από τη σ. 279) και το Σχέδιο ψηφίσματος στο: Επίσημος Εφημερίς της Συνελεύσεως, τ. Δ', Αθήναι 1863, σ. 269 και 322. Περισσότερες λεπτομέρειες για το θέμα αυτό περιέχονται σε εργασία μας σχετική με τα διάφορα σχέδια προγραμμάτων της περιόδου που μας απασχολεί εδώ.

Σελ. 228
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/229.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

αναγράφονται δαπάνες για το προσωπικό του Διδασκαλείου. Έτσι π.χ. στους προϋπολογισμούς των ετών 1845 έως και 1855 το προσωπικό του Διδασκαλείου αποτελείται από τους εξής: Διευθυντής, Καθηγητής της κατηχήσεως και ιεράς ιστορίας. Καθηγητής των ελληνικών και της Ιστορίας, Διδάσκαλος της γυμναστικής και παιδαγωγικής, Διδάσκαλος της ευρωπαϊκής μουσικής. Διδάσκαλος του προτύπου και του διδασκαλείου. Διδάσκαλος των μαθηματικών. Διδάσκαλος της καλλιγραφίας, Διδάσκαλος της γεωργικής, και στους προϋπολογισμούς από το 1856 και μετά από τους_ εξής: Διευθυντής, Καθηγητής της ελληνικής γλώσσης και της μεθόδου του οδηγού. Καθηγητής της κατηχήσεως και των ελληνικών της κατωτέρας. Διδάσκαλος της γυμναστικής κλπ., Διδάσκαλος των μαθηματικών. Διδάσκαλος της γεωργικής και φυσικής. Διδάσκαλος της ευρωπαϊκής μουσικής. Διδάσκαλος της καλλιτεχνίας. Διδάσκαλος της βιβλιοδετικής.9α . . . .

ΤΟ θέμα, πάντως, δεν έχει ακόμη διευκρινισθεί και μία μελέτη για το Διδασκαλείο αυτό παραμένει - στα αιτούμενα της Ιστορίας της Εκπαίδευσης.

2. Το 1878 με το νόμο ,ΧΘ'10 ιδρύθηκε Διδασκαλείο αρρένων στην Αθήνα και δημοσιεύθηκε το πρόγραμμα των διδακτέων μαθημάτων.11 Σύμφωνα με το πρόγραμμα αυτό, ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος για τις τρεις τάξεις ανέρχεται σε 129 ώρες,12 πράγμα που δείχνει την πυκνότητα του προγράμματος. Από τα μαθήματα που διδάσκονται επισημαίνουμε: την παρουσία των Νέων Ελληνικών (πολύ νωρίτερα από ό,τι στα προγράμματα των Ελληνικών σχολείων και Γυμνασίων),13 της Γυμναστικής,14 και ιδιαίτερα των Παιδαγωγικών γενικά που μαζί με τα Φιλοσοφικά καλύπτουν 24 ώρες, αλλά και την απουσία των Γαλλικών. Ως προς τη διδακτέα ύλη, εξάλλου, παρατηρούμέ ότι για άλλα μαθήματα (π·χ· Ελληνικά) γίνεται λεπτομερής περιγραφή της, ενώ για

9α. Βλ. Παράρτημα των Πρακτικών συνεδριάσεων της Βουλής: ετ. 1845, σ. 138, 'έτ. 1846, σ. 76, Ν. ΤΠΔ' "Περί κυρώσεως των εξόδων της χρήσεως 1856", σ. ρστ', κτλ.

10. Βλ. Γ11 (τ. Β', σ. 57-6ο).

11. Βλ. Γ12 (τ. Β', σ. 61-63) και Πίνακα Π.

12. Ο Πίνακας που δημοσιεύει o Χρ. Λέφας (Ιστορία της [Δημοτικής] Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1942, σ. 218) περιέχει σφάλματα τόσο κατά τάξεις όσο και στο σύνολο (π.χ. δεν διδάσκεται η "Μεθοδική και διδακτική..." στην A' τάξη, η 1 ,ώρα της "Κηπουρικής" στην Γ' τάξη ανήκει στη "Γυμναστική", οι ώρες της "Υγιεινής" στην Γ' τάξη είναι 2 και όχι 3). Τα σφάλματα αυτά ορισμένοι μελετητές είτε τα επαναλαμβάνουν 8ταν αναδημοσιεύουν τον Πίνακα (π.χ. ο P. Bàlachamis; : Die griechische Volksschullehrerbildung, Μόναχο 1971, σ. 50) είτε διορθώνουν ορισμένα αθροιστικά σφάλματα (π.χ. Ζιώγου, σ. 153). . 13. Βλ. σχετικά στο κείμενο A52 (πρόγραμμα 1884, τ. A', σ. 243-256).

14. Η οποία στα Γυμνάσια και Ελληνικά σχολεία καθιερώθηκε αργότερα' βλ. σχετικά στα κείμενα A40, 43-46 (τ. A', σ. 224-225 και 228-232).

Σελ. 229
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/230.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

άλλα γίνεται, απλή αναγραφή του ονόματος τους: .Πάντως με τον Κανονισμό του. Διδασκαλείου*, 5 παρέχεται το γενικό πλαίσιο της διδασκαλίας, η οποία "δέον να γίνηται επί το πρακτικώτεραν, τείνουσα να καταστήση τους μαθητάς όσον οίόν τε επιτηδειοτέρους εις: το διδασκαλικόν έργον και να διαπλάσση το ήθος αυτών" (άρθρο 5). Κατα την άποψη του; Χρ. Λέφα "Τα διδασκόμενα èv τω διδασκαλείω του ,ΧΘ' νόμου μαθήματα, εν συγκρίσει με το πρόγραμμα του πρώτου .διδασκαλείου, παρουσιάζουν αναμφισβήτητον υπεροχήν και είναι προσηρμοσ;μένα: προς τας τότε. κρατούσας θεωρίας· της παιδαγωγικής επιστήμης. Θα ήσαν. δε πλέον αρτιώτιερα αν η προσήλωσις .προς τα αρχαία Ελληνικά, διά τα οποία αφιερώθηκαν 26 ώραι καθ' εβδομάδα, δεν ήτο τόσον υπέρμετρος. -Εις το πρόγραμμα αυτό δύναται τις να παρατήρηση; και τον πολύν φόρτον των μαθημάτων. Εργασία εν τω σχολείω 40-46 ωρών καθ' εβδομάδα -είναι λίαν εξαντλητική και κατ' ανάγκην εξασθενίζει τα αποτελέσματα αυτού".16 Εξάλλου, κατά τον Δημήτριο Μωραΐτη, "Το πρόγραμμα ήτο πλουσιώτατον, ώστε να μη προφθάνουν να το; διδάξουν. Ένεκα· τούτου) καθώρισαν μόνον ωριαίαν διακοπήν μεταξύ των πρωινών και μεταμεσημβρινών ωρών, διά το οποίον ένας υγιεινολόγος θα διεμαρτύρετο εναντίον της τοιαύτης υπερκοπώσεως των μαθητών. Εκυριάρχησεν εν αυτώ η αρχή του εγκυκλοπαιδισμού δηλ. πολλά και ποικίλα ενώ έπρεπε μάλλον να διδάσκωνται ολίγα αλλά μετά βαθύτητος μετά τελείας αφομοιώσεως".17 .

Για λόγους σύγκρισης αναδημοσιεύουμε εδώ και το πρόγραμμα του Διδασκαλείου της Θεσσαλονίκης που είχε ιδρύσει ο "Σύλλογος προς διάδοσιν των Ελληνικών γραμμάτων" υπό την διεύθυνση του Παιδαγωγού Χαρίσιου Παπαμάρκου, ο οποίος αργότερα διηύθυνε και το Διδασκαλείο της Αθήνας (1884- 1889,189.5-1904).

Συγκρίνοντας, λοιπόν, το πρόγραμμα του-Διδασκαλείου της Θεσσαλονίκης18 με το αντίστοιχο του Διδασκαλείου της Αθήνας παρατηρούμε γενικά τα ακόλουθα: α') Ο εβδομαδιαίος χρόνος είναι σχεδόν ο ίδιος, β') Δεν διδάσκεται ι η Κηπουρική.- διδάσκεται όμως επιπλέον η Κοσμογραφία. γ') Αυξημένες είναι οι ώρες διδασκαλίας της Ιστορίας, της Μουσικής, Γυμναστικής, Καλλιγραφίας

15. Βλ. Γ13 (τ. Β', σ. 80-84). . . . : 16. Χρ. Λέφας, ο.π. [υποσημ. 12], σ. 219; ο ίδιος στις σ. 220-224 δίνει ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τη λειτουργία του Διδασκαλείου.

17. Δημήτριος Γ. Μωραΐτης; Ιστορία της Παιδαγωγικής, Αθήνα Η953, σ. 280.

18. Βλ, Γ12 [1] (τ.. Β',, σ. 64-79) και Πίνακα Γ2. Για το Διδασκαλείο της Θεσσαλονίκης βλ. στον τόμο "Ο εν Αθήναις προς διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων Σύλλογος", Έκθεσις των κατά το 1870 και 1877. πεπραγμένων, Αθήνα 1878, σ. 53-58, στον οποίο και πληροφορίες για τη δράση του Συλλόγου, όπως επίσης και για το ίδιο θέμα στον τόμο: "Ο εν Αθήναις Σύλλογος προς διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων", Η δράσις του Συλλόγου κατά την εκατονταετίαν 1869-1969, Αθήνα 1970.

Σελ. 230
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/231.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

και Ιχνογραφίας, ενώ μειωμένες είναι των Παιδαγωγικών και των Ελληνικών, δ') Η περιγραφή της διδακτέας ύλης κάθε μαθήματος είναι λεπτομερειακή και αναλυτική.

3. "Ύστερα από ένα χρόνο, το 1879, τροποποιήθηκε το πρόγραμμα του Διδασκαλείου,19- Σύμφωνα με την τροποποίηση αυτή, η Φυσική δεν διδάσκεται στην A' τάξη αλλά στη Β' και Γ' με προσθήκη ανά μιας ώρας, η Υγιεινή συνάπτεται με τη διδασκαλία της Σωματολογίας, προστίθεται η διδασκαλία της Μαθηματικής Γεωγραφίας (=Κοσμογραφίας) στην Γ' τάξη και γίνεται μετάθεση της Χριστιανικής Ηθικής στην Γ' τάξη και της Εκκλησιαστικής Ιστορίας στη Β'. Η τροποποίηση αυτή ελάχιστα επηρέασε την ποσοστιαία κατανομή των μαθημάτων, όπως φαίνεται από τον σχετικό-Πίνακα.

Το πρόγραμμα αυτό εφαρμόστηκε και στα άλλα Διδασκαλεία που ιδρύθηκαν (τής Πελοποννήσου με έδρα την Τρίπολη, των Επτανήσων με έδρα την Κέρκυρα και της Θεσσαλίας: με έδρα τη Λάρισσα),20 παραμένοντας σε ισχύ ως το 1886, αφού στο μεταξύ από το 1883 είχαν καθιερωθεί ως υποχρεωτικό μάθημα στα Διδασκαλεία οι στρατιωτικές ασκήσεις.21

4. Το 1886 δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα.22 Το πρόγραμμα αυτό χαρακτηρίζεται κυρίως από την πολύ μεγάλη μείωση (κατά 30 ώρες) του εβδομαδιαίου χρόνου, με αποτέλεσμα ο μέσος όρος εβδομαδιαίας διδασκαλίας κατά τάξη να περιοριστεί στις 33 ώρες. Συνέπεια της μείωσης ήταν να περιοριστεί αισθητά ο εβδομαδιαίος χρόνος σε όλα σχεδόν τα μαθήματα,23 εκτός από τη Μουσική, όπου παρέμεινε ο ίδιος, και τη Γυμναστική, οπού συνυπολογιζομένης και της Υγιεινής που συνδιδάσκεται, και της Οπλασκίας έχουμε αισθητή αύξηση. Άλλα χαρακτηριστικά του προγράμματος είναι: α') μετατόπιση της διδασκαλίας των Παιδαγωγικών αποκλειστικά σχεδόν στην Γ' και τελευταία τάξη (εκτός από 1 ώρα ιστορίας της Παιδαγωγίας στη Β'), και β') η τυπική απουσία του μαθήματος της Γεωγραφίας, η οποία όμως συμπεριλαμβάνεται, στη διδασκαλία της Ιστορίας (μάλιστα με βάση τις ώρες διδασκαλίας της Ιστορίας

19. Βλ. Γ15, (τ. Β', σ. 93) και Πίνακα Γ3.

20. Βλ. Γ16 και Γ18 (τ. Β', σ. 94-95 και 100).

21. Βλ. Γ19 και Γ22, καθώς επίσης και Γ26 (τ. Β', σ. 101-102, 110-111 και 121-122 αντίστοιχα).

22. Βλ. Γ28 (τ. Β', σ. 127-130) και Πίνακα Γ4.

23. Βλ. λεπτομέρειες στον Πίνακα Γ17. Κριτική του προγράμματος του 1886 άσκησε ο M. Βρατσάνος στο άρθρο του "Σκέψεις περί των εν Ελλάδι Διδασκαλείων", περ. Το Παιδαγωγικόν Σχολείον, έτ. Γ' (1887), σ. 72-76, 102-105, 152-155, 258-262, 347-352, 410- 412.

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/232.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

στην A' τάξη, μπορούμε να υπολογίσουμε ότι από τις 3 ώρες που προβλέπονται, για τη Β' και Γ' τάξη, από 1 ώρα διατίθεται, για τη Γεωγραφία).

5. Το 1888 δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα,24 το οποίο ίσχυσε ως το 1910 που έγινε η μεταρρύθμιση του Διδασκαλείου της Αθήνας. Σύμφωνα με το πρόγραμμα αυτό: α') ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος αυξήθηκε κατά 18 ώρες: β') αύξηση των ωρών διδασκαλίας εμφανίζουν τα περισσότερα μαθήματα και μείωση μόνο η Γυμναστική· γ') εμφανίζεται, η Κοσμογραφία που έλειπε από το προηγούμενο πρόγραμμα, ενώ η Υγιεινή συνδιδάσκεται με τη Γυμναστική στην Γ' τάξη· δ') αυξημένη είναι και η διδακτέα ύλη των μαθημάτων· ε') ειδικότερα για τα Ελληνικά, η κατανομή των ωρών στις 2 κατώτερες τάξεις γίνεται ως εξής, όπως φαίνεται, από το Βιβλίο Πρακτικών του Διδασκαλείου της Αθήνας: 25 A' τάξη: Αρχαία Ελληνικά, Γραμματική, Συντακτικό, ώρες 9. Συγγραφικές ασκήσεις, ώρα 1 - Γραμματολογία, ώρα 1 - Ανάγνωση νεότερων Ελλήνων ποιητών και πεζογράφων, ώρα 1· Β' τάξη: 'Αρχαία Ελληνικά, ώρες 7-- Συγγραφικές ασκήσεις, ώρα 1 - Γραμματολογία, ώρα 1.

Στο πρόγραμμα αυτό, για το όποιο άσκησε εντονότατη κριτική -με υπόμνημα του στον Υπουργό Παιδείας ο Θεμ. Μιχαλόπουλος, 26 η μόνη μεταβολή που επήλθε ως το 1910 είναι η προσθήκη μιας επιπλέον ώρας στη Γυμναστική όλων των τάξεων από το 1899, μετά δηλαδή την ψήφιση του νόμου περί Γυμναστικής.27

6: Το 1893 δημοσιεύτηκε το πρόγραμμα των μονοταξίων Υποδιδασκαλείων που είχαν ιδρυθεί με το νόμο ,ΒΟΘ' του 1892.28 Σύμφωνα με το πρόγραμμα αυτό, 29 οι μαθητές αποκτούσαν μια στοιχειώδη διδασκαλική μόρφωση, με ιδιαίτερη έμφαση στα Παιδαγωγικά και τις Πρακτικές ασκήσεις. Όπως

24. Βλ. Γ31 (τ. Β', σ'. 139-142) και Πίνακα Γ5.

25. Βλ. λογουχάρη τις πράξεις ΡΝΒ'/24 Σεπτεμβρίου 1907 και ΡΞΑ'/30 Ιουνίου 19Ο8.

26. Βλ. Θεμ. Μιχαλόπουλος, "Περί της καταστάσεως του εν Αθήναις Διδασκαλείου. Υπόμνημα προς τον επί της Παιδείας Υπουργόν Κων. Γ. Θεοτόκην", περ. Πλάτων, τ. ΙΑ' (1889), σ. 241-266.

27. Βλ. Α84-85 (τ. Α', σ. 393-397).

28. Το κείμενο του νόμου βλ. Γ33 (τ. Β',· σ. 147-150). Σημειώνεται ότι και το 1884 "είχε γίνει προσπάθεια προς μόρφωσιν του προσωπικού των κοινών δημοτικών σχολείων διά του νόμου ΑPΠE' [βλ. εδώ Γ24], ο οποίος προέβλεπε την χορηγίαν πτυχίου υποδιδασκάλου εις αποφοίτους των προτύπων δημοτικών σχολείων, των προσηρτημένων εις τα διδασκαλεία, με βαθμόν τουλάχιστον "καλώς" και έχοντας συμπεπληρωμένον το 15 έτος της ηλικίας των, μετά τρίμηνον φοίτησιν εν τινί διδασκαλειω. Αλλ' ο νόμος ούτος δεν εφηρμόσθη" (βλ. χρ. Λέφας, δ'.π. [υποσημ. 12], σ. 255).

29. Βλ. Γ36 (τ. Β', σ. 160-167) και Πίνακα Γ6.

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/233.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

μάλιστα; αναφέρεται στο άρθρο 25 του Οργανισμού· "Η διδασκαλία πρέπει να μη εκχέηται  εις θεωρίας ούτε να καταναλίσκηται εις την εξακρίβωσιν λεπτομερειών εις άλλα εκπαιδευτήρια άλλον προορισμόν έχοντα προσηκουσών. Η διδασκαλία; εν τοις υποδιδασκαλείοις πρέπει να είνε σύμφωνος προς το εκάστοτε διδασκομενον αντικείμενον και την πνευματικήν ανάπτυξιν των μαθητών και να είνε, όσον το δυνατόν, πρότυπον της εν, τοις γραμματείοις διδασκαλίας των μελλόντων από των υποδιδασκαλείων να αποφοιτήσωσιν".

7. Το 1910 μετασχηματίζεται το μοναδικό πλέον 30 Διδασκαλείο των Αθηνών σε τετρατάξιο με το νόμο ΓΧ^Β'. 31 Κατά το σχολικό έτος 1910-1911 λειτούργησε η A' τάξη με νέο πρόγραμμα, σύμφωνα με τις διατάξεις του νόμου ,ΓΧ^Β'. 32 Σύμφωνα. με την πράξη ΡςΕ'/5 Νοεμβρίου 1910 του Συλλόγου των Καθηγητών του Διδασκαλείου "η γαλλική γλώσσα και η εκκλησιαστική μουσική δεν διδάσκονται εν τε τω παρόντι ως μη διορισθέντων έτι των διδασκόντων". 33

Το επόμενον έτος 1911 δημοσιεύτηκε πρόγραμμα όλων των τάξεων του Διδασκαλείου. 34 Τα βασικότερα χαρακτηριστικά του προγράμματος αυτού είναι..τα ακόλουθα:, α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος είναι αρκετά υψηλός. β') Εμφανίζονται νέα μαθήματα: η Γαλλική γλώσσα, η Πολιτική Οικονομία και τα Εμπορικά μαθήματα, καθώς και η Χειροτεχνία, γ') Τα τρία πρώτα ιεραρχικώς μαθήματα -Ελληνικά, Παιδαγωγικά, Μουσική- καταλαμβάνουν περισσότερο από 45% του συνολικού εβδομαδιαίου χρόνου, δ') Από το πρόγραμμα της A' τάξης -σε σύγκριση με εκείνο του 1910- απουσιάζει η Πολιτική Οικονομία αλλά έχει, προστεθεί η Χημεία, ενώ οι ώρες των Θρησκευτικών και των Γεωπονικών- είναι μειωμένες κατά 1 και 2 αντίστοιχα· επίσης και η διδακτέα ύλη είναι μερικώς διαφοροποιημένη σε ορισμένα μαθήματα,

8. Το 1913 δημοσιεύτηκε το πρόγραμμα35 των τριών μονοταξίων Διδασκαλείων που ιδρύθηκαν με το N.B. διάταγμα της 17 Αυγούστου του ίδιου χρόνου.36 Το πρόγραμμα αυτό περιλαμβάνει Παιδαγωγικά και Τεχνικά κυρίως μαθήματα σε ένα εβδομαδιαίο ωράριο 42 ωρών.

30. Τα άλλα διδασκαλεία είχαν καταργηθεί το 1905" βλ. σχετικά στην Εισαγωγή: Γ5. (τ. Α', σ. 28).

31. Βλ. Γ51 (τ. Β', σ. 229-232).

32, Βλ. Γ53 (τ. Β'·, σ. 238-235) και Πίνακα Γ7.

33. Βλ. σχετικά στο "Βιβλίον Πράξεων" του Διδασκαλείου. 34. Βλ. Γ54 (τ. Β', σ. 240-243), και Πίνακα Γ8.

35. Βλ. Γ56 (τ. Β', σ. 248) και: Πίνακα 10

36. Βλ. Γ55 (τ. Β', σ. 244-247). Το κείμενο του διατάγματος αυτού κυρώθηκε με το νόμο 169/1914· βλ. Γ57; (τ. Β', σ. 249)

Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/234.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

9. Το 1914, ύστερα από το N. διάταγμα της 26 Αυγούστου 1914,37 με το οποίο ιδρύθηκαν τριτάξια Διδασκαλεία "εκατέρου των φύλων" και σύμφωνα με το οποίο και το Μαράσλειο Διδασκαλείο μετασχηματίστηκε σε τριτάξιο,38 δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα για όλα τα Διδασκαλεία αρρένων και Θηλέων,39 Στο πρόγραμμα αυτό παρατηρούμε τα ακόλουθα: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος είναι αρκετά υψηλός (ο μέσος όρος διδασκαλίας κατά τάξη είναι 42 ώρες), β') Τα μαθήματα είναι τα ίδια με εκείνα του προηγούμενου προγράμματος, ενώ στο πρόγραμμα των θηλέων υπάρχει το μάθημα της Οικιακής Οικονομίας και απουσιάζει η Εκκλησιαστική Μουσική, γ') Οι διαφορές στα ποσοστά κατανομής των μαθημάτων στον εβδομαδιαίο χρόνο είναι πολύ μικρές σε σχέση με το προηγούμενο πρόγραμμα του 1911. δ') Η ίδια παρατήρηση ισχύει και για τη διδακτέα ύλη των μαθημάτων.

Σημειώνεται, εξάλλου, το πρόγραμμα της Β' και Γ' τάξης του Διδασκαλείου θηλέων της Θεσσαλονίκης, οπού γίνεται πρόβλεψη για τη διδασκαλία σ' αυτό φιλοσοφικών και παιδαγωγικών μαθημάτων.40

10. Με το άρθρο 2 του διατάγματος της 6 Οκτωβρίου 1914 καθορίζεται το πρόγραμμα της προσαρτημένης στα Διδασκαλεία τάξεως, που προβλεπόταν από το ιδρυτικό των Διδασκαλείων N. διάταγμα.41 Το πρόγραμμα αυτό περιλαμβάνει σειρά φιλοσοφικών και παιδαγωγικών, πρακτικών και τεχνικών μαθημάτων διάρκειας ενός έτους.

11. Το 1923 ιδρύθηκαν τα μονοτάξια Διδασκαλεία και το Φεβρουάριο του 1924 δημοσιεύτηκε το πρόγραμμα τους,42 Το ωρολόγιο πρόγραμμα και τα διδασκόμενα μαθήματα είναι σχεδόν ίδια με εκείνα των μονοταξίων Διδασκαλείων του 1913 και των προσαρτημένων τάξεων του 1914. Η βασική διαφορά συνίσταται, τόσο στη λεπτομερή καταγραφή της διδακτέας ύλης των μαθημάτων όσο και στις γενικές οδηγίες διδασκαλίας που συνοδεύουν το πρόγραμμα.43

37. Βλ. Γ58 και Γ60 (τ. Β', σ. 250-255 και 258). Πβ. και Γ77 (τ. Β', σ. 316-326).

38. Βλ. Γ59 (τ. Β', σ. 256-257).

39. Βλ. Γ62 (τ. Β', σ. 260-265) και Πίνακα Γ9.

40. Βλ. Γ66(τ. Β', σ. 277-278).

41. Βλ. Γ58, Γ61, 62 (τ. Β', σ. 250-255, 259, 260-265) και πίνακα 11· πβ. Γ55, 56 (τ. Β', σ. 244-248) και Πίνακα 10.

42. Βλ. Γ88, 90 (τ. Β', σ. 364-367,371-374) και πίνακα 14- πβ. επίσης Γ 55, 56,

62 (τ. Β', σ. 244-248, 260-265) και Πίνακες 10 και 11.

43. Για τα μονοτάξια Διδασκαλεία βλ. α) Ιωάννης Ν. Σκουτερόπουλος, Η αξία των μονοταξίων Διδασκαλείων και το μονοτάξιον Διδασκαλείον Αθηνών κατά το σχολικόν έτος 1924-1925, Αθήνα 1925' β) N. Καραχρίστος, Η κοινωνία μας και οι διδάσκαλοι της. Επετηρίς του μονοταξίου Διδασκαλείου Σερρών, Θεσσαλονίκη 1924' γ) Μ. Μιχαλόπουλος,

Σελ. 234
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/235.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

12. Από τον Οκτώβριο του 1924 άρχισαν να δημοσιεύονται σταδιακά τα προγράμματα των πενταταξίων και εξαταξίων Διδασκαλείων που ιδρύθηκαν με το Ν, 3182/1924,44

Για το πρόγραμμα των πενταταξίων Διδασκαλείων σημειώνουμε τα ακόλουθα: α') Ο εβδομαδιαίος χρόνος είναι αναλογικά μικρότερος από εκείνον του προγράμματος του 1914, β') Τα μαθήματα είναι, τα ίδια, εκτός από την Πολιτική Οικονομία που αντικαθίσταται από την Πολιτειακή αγωγή, η όποια διδάσκεται και στα Διδασκαλεία θηλέων, γ') Η ποσοστιαία συμμετοχή του κάθε μαθήματος στον εβδομαδιαίο χρόνο είναι επίσης σχεδόν ίδια, εκτός από των Ελληνικών και Μαθηματικών που είναι αρκετά αυξημένη, και της Μουσικής που είναι μειωμένη, δ') Η διδακτέα Όλη όλων των μαθημάτων περιγράφεται πολύ αναλυτικά και λεπτομερειακά,

Οι ίδιες παρατηρήσεις ισχύουν και για το πρόγραμμα των εξαταξίων Διδασκαλείων.,

13. Εξετάζοντας την εξέλιξη του εβδομαδιαίου χρόνου, όπως καταγράφεται στον πίνακα Γ15 -στον οποίο, καθώς και τους επόμενους συγκεντρωτικούς, δεν συμπεριλαμβάνονται το μονοτάξια Διδασκαλεία και εκείνα των θηλέων-, παρατηρούμε τα εξής: α') Με αφετηρία το πρόγραμμα του 1878, ο εβδομαδιαίος χρόνος σε όλα τα επόμενα προγράμματα, ασχέτως της μορφής των Διδασκαλείων, είναι αναλογικά κατώτερος από του πρώτου προγράμματος, β')· Η μεγαλύτερη μείωση (ώρες 30, ποσοστό 23,3%) παρουσιάζεται στο πρόγραμμα του 1886. γ') Ο μέσος όρος των ωρών διδασκαλίας κατά τάξη είναι - κατά σειρά προγραμμάτων- ο ακόλουθος: 42,5 - 33 -39 - 40 - 42 - 35 - 35. ο") Η ίδια περίπου εικόνα παρουσιάζεται και στο πρόγραμμα των Διδασκαλείων των θηλέων. :

14. Στον Πίνακα Γ16 παρουσιάζεται συγκεντρωτικά η εξέλιξη του ωρολογίου προγράμματος και η συμμετοχή του κάθε μαθήματος στα διάφορα προγράμματα. Η μελέτη του πίνακα αυτού μας οδηγεί στα ακόλουθα συμπεράσματα: α') Τα περισσότερα μαθήματα απαντούν σε όλα τα προγράμματα, β') Από τα μαθήματα που περιλαμβάνονται στο πρώτο πρόγραμμα μόνο η Υγιεινή απουσιάζει από τα τρία επόμενα προγράμματα αλλά μόνο φαινομενικά, γιατί στην πραγματικότητα συνδιδάσκεται (το 1879 με τη Σωματολογία και Βοτανική, το 1886 και 1888 μαζί με τη Γυμναστική στην Γ' τάξη), γ') Ορισμένα μαθήματα εμφανίστηκαν κατά την εξέλιξη των προγραμμάτων: έτσι, η

________

Το μονοτάξιον Διδασκαλείον Σπάρτης και η δημοδιδασκαλική μόρφωσις, Αθήνα 1927. , 44. Βλ. Γ91-98 (τ. Β', σ. 375-417) και Πίνακες Γ12-13.

Σελ. 235
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/236.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Κοσμογραφία πρωτοεμφανίζεται το 1879, απουσιάζει το 1886 αλλά από το 1888 και μετά μονιμοποιείται στα προγράμματα· με το σχηματισμό του Διδασκαλείου σε τετρατάξιο το 1911 εμφανίζονται για πρώτη φορά τα Γαλλικά και η Χειροτεχνία, που στη συνέχεια μονιμοποιούνται, όπως επίσης και η Πολιτική Οικονομία, η οποία όμως απαλείφεται από τα προγράμματα των πολυταξίων Διδασκαλείων και αντικαθίσταται από την Πολιτειακή αγωγή, δ') Στα Διδασκαλεία των θηλέων η Πολιτική Οικονομία αντικαθίσταται από την Οικιακή Οικονομία.

15. Ο Πίνακας Γ17 μας δείχνει τις μεταβολές κάθε μαθήματος, οι οποίες όμως δύσκολα μπορούν να κωδικοποιηθούν εξαιτίας της διαφορετικής μορφής που είχαν κατά καιρούς τα Διδασκαλεία. Πάντως με βάση το ποσοστό συμμετοχής του κάθε μαθήματος-όπως φαίνεται στον Πίνακα Γ16-μπορούμε να σημειώσουμε τα εξής: α') αύξηση παρουσιάζουν τα μαθήματα Ιστορία, Φυσιογνωστικά, Γεωπονικά, Μουσική και Γυμναστική· β') μείωση παρατηρείται στα Θρησκευτικά και στην Ιχνογραφία-Καλλιγραφία· γ') κάποια σταθερότητα διακρίνεται στη Γεωγραφία και Χειροτεχνία, και δ') κυμαινόμενος είναι ο χρόνος στα Ελληνικά και στα Παιδαγωγικά και Φιλοσοφικά (με τελική μείωση).

16. Ως προς την ιεράρχηση των μαθημάτων, με βάση τον Πίνακα Γ18 -όπου τα μαθήματα έχουν ομαδοποιηθεί-,45 παρατηρούμε τα ακόλουθα: α') τα Φιλολογικά μαθήματα μέχρι και το πρόγραμμα του 1888 (δηλ. μέχρι και το 1910) κατέχουν την 1η θέση με ποσοστό πάνω από το 30%, υποχωρώντας στη συνέχεια στη 2η θέση (υπέρ των Πρακτικών μαθημάτων) με ποσοστό κατά μέσο όρο περίπου 25%' το μεγαλύτερο άνοιγμα μεταξύ μεγαλύτερου και μικρότερου ποσοστού είναι 11,9%, ενώ η τελική μείωση (μεταξύ πρώτου και τελευταίου προγράμματος) είναι 5,7%· β') Τα Πρακτικά μαθήματα από τη 2η θέση που κατέχουν μέχρι και το πρόγραμμα του 1888 (εμφανίζοντας μια σημαντική αύξηση από το 1886 εξαιτίας της - αύξησης των ωρών Γυμναστικής), από το πρόγραμμα του 1941 και μετά προωθούνται στην 1η θέση σημειώνοντας νέα αύξηση του ποσοστού τους κυρίως εξαιτίας της εμφάνισης της Χειροτεχνίας, Το μεγαλύτερο άνοιγμα μεταξύ μεγαλύτερου και μικρότερου ποσοστού είναι 14%, ενώ η τελική αύξηση (μεταξύ πρώτου και τελευταίου προγράμματος) είναι 11,6%. γ') Στην 3η θέση βρίσκονται σταθερά ως το πρόγραμμα του 1914

45. Τα μαθήματα έχουν ομαδοποιηθεί ως εξής: α) Φιλολογικά (Ελληνικά, Ιστορία)' β) Παιδαγωγικά (Παιδαγωγικά, Φιλοσοφικά)· γ) Φυσικομαθηματικά (Μαθηματικά, Κοσμογραφία, Φυσιογνωστικά, Υγιεινή)' ο) Πρακτικά (Μουσική, Ιχνογραφία - Καλλιγραφία, Χειροτεχνία, Γεωπονικά, Γυμναστική)' ε) Ξένες γλώσσες· στ) Γενικά (Θρησκευτικά, Γεωγραφία, Πολιτική Οικονομία, Πολιτειακή αγωγή).

Σελ. 236
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/237.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

τα Παιδαγωγικά με μείωση όμως του ποσοστού τους σε σχέση με το πρώτο πρόγραμμα, υποχωρώντας τελικά στην 4η θέση με τελική απώλεια 6,2 μονάδων του ποσοστού τους. δ') Τα Φυσικομαθηματικά, ενώ ως το 1914 παρουσιάζουν μείωση του ποσοστού' τους κρατώντας την 4η θέση, στα προγράμματα των πολυταξίων Διδασκαλείων αυξάνουν το ποσοστό τους και υποσκελίζουν τα Παιδαγωγικά στην 3η θέση, σημειώνοντας πάντως τελική μείωση 2,4 μονάδες, ε') Στην 5η θέση βρίσκονται συνεχώς τα Γενικά μαθήματα (ποσοστό περίπου 107%) και στην 6η και τελευταία οι Ξένες γλώσσες, που όμως αυξάνουν συνεχώς το ποσοστό τους από την εμφάνιση τους το 1911 και μετά,

Η εικόνα αυτή των διαφόρων κατηγοριών μαθημάτων φαίνεται καλύτερα στη γραφική παράσταση 7.

Τέλος ως προς την ιεράρχηση μεμονωμένα των μαθημάτων-όπως έχει καταγραφεί σε κάθε Πίνακα- Προγράμματος-σημειώνουμε τα ακόλουθα: α') Τα Ελληνικά κατέχουν σταθερά την 1ή θέση σε όλα τα προγράμματα, β') Στη 2η θέση βρίσκονται τα Παιδαγωγικά επίσης σε όλα τα προγράμματα, εκτός του 1886 που υποχωρούν στην 3η μαζί με τη Μουσική, με την οποία κατέχουν τη 2η Θέση στο πρόγραμμα του 1888. γ') Στην 3η-4η"θέση εναλλάσσονται τα Φυσιογνωστικά και η Μουσική, ενώ στην 5η τα Θρησκευτικά και η Γυμναστική κυρίως, δ') Αρκετά μαθήματα κατέχουν την ίδια, μαζί με άλλα, θέση στην εκάστοτε ιεραρχία, κυρίως στις χαμηλότερες θέσεις.

Σελ. 237
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/238.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Β΄. ΔΙΔΑΣΚΑΛΕΙΑ ΘΗΛΕΩΝ

1. Το πρώτο πρόγραμμα1 του "Διδασκαλείου" της Φ,Ε. περιλαμβάνεται στον πρώτο επίσημο Κανονισμό του 1842.2 Βασικό γνώρισμα του προγράμματος αυτού είναι ο μεγάλος αριθμός ωρών που αφιερώνονται στη διδασκαλία της (αρχαίας) ελληνικής γλώσσας (43:109 η ποσοστό 39,4%). Όπως παρατηρεί η Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου "το γεγονός δείχνει ότι και στην εκπαίδευση των κοριτσιών επικράτησε από νωρίς το αρχαϊστικό ρεύμα που αποτελούσε, ολόκληρο το 19ο αιώνα, κύριο χαρακτηριστικό του υπόλοιπου εκπαιδευτικού συστήματος της χώρας".3 Εκείνο που πρέπει να σημειώσουμε είναι ότι ά., συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος είναι πολύ μεγαλύτερος από τον αναγραφόμενο, αν υπολογίσουμε και τις ώρες των Χειροτεχνημάτων "τας λοιπάς εργασίμους ώρας", Εξάλλου, αυτό επιβεβαιώνεται και από ένα .πρόγραμμα του 1849, κατά το οποίο μάλιστα τα Γαλλικά διδάσκονται από την A' τάξη.4 Γενικά πάντως, από τη συνολική εικόνα του προγράμματος διαπιστώνουμε την επικράτηση της διδασκαλίας τόσο των Αρχαίων Ελληνικών όσο και των ειδικών και πρακτικών

________

1. Για τα χρόνια πριν από το 1842 και ειδικότερα για το διάστημα που η φοίτηση στο ανώτερο σχολείο ήταν διετής και τριετής προβλέπονταν τα εξής σχετικά με τα μαθήματα: "Τα δε εις το ανώτερον σχολείον παραδιδόμενα μαθήματα θέλουν είσθαι τα εξής: Ελληνική γλώσσα αρχαία και ιστορία, γύμνασις εις την καθομιλουμένην. Γεωγραφία, Ιερά ιστορία και κατήχησις. Αριθμητική, Γραμματική, Ιχνογραφία, Καλλιγραφία και Χειροτεχνήματα (ράψιμον, πλέξιμον και κεντήματα). Μετέπειτα Θέλουν προστεθή και η Μουσική και η Γαλλική γλώσσα, ίσως δε και η ψαθοπλεκτική (των γυναικείων καπέλλων, κανίστρων κ.λπ.)"· βλ. Εγκαθίδρυσις του Σχολείου των κορασίων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, Αθήνα 1837, σ. 14-15· πβ. και Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), Αθήνα 1986, σ. 89 (δπου όμως παραλείπεται η Γεωγραφία). Εξάλλου, σύμφωνα με είδηση που είναι δημοσιευμένη στην εφημ. Ο Ελληνικός Ταχυδρόμος (ετ. Γ' 1838, αρ. 45, Κυριακή 26 Ιουνίου 1838, σ. 428), κατά τις εξετάσεις "εις το υπό της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας συστηθέν σχολείον των Κορασίων, και διατηρούμενον προς εκπαίδευσιν των μελλουσών να μετέλθωσι το διδασκαλικόν επάγγελμα" της Κυριακής 16 Ιουνίου 1838, "αι μαθήτριαι του σχολείου τούτου έξητάσθησαν εις την Ελληνικήν Γραμματικήν, την Καλλιγραφίαν, την Κατηχησιν, την Αριθμητικήν, την Ελληνικήν Ιστορίαν, την Ιχνογραφίαν, την Γεωγραφίαν, την Μουσικήν, και διάφορα εργόχειρα οίον, ραπτικήν, κέντισμα, άνθη κήρινα κτλ.".

2. Βλ. Γ2 (τ. Β', σ,, 23-25) και Πίνακα Γ19.

3. Ό.π. [υποσημ. 1], σ. 91-92.

4. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ο.π. [υποσημ. 1], σ. 93-96.

Σελ. 238
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/239.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

μαθημάτων που κατά την επικρατούσα τότε κοινωνική άποψη θεωρούνταν κατάλληλα για τη γυναίκα.

2. Το επόμενο πρόγραμμα του 1851 αναφέρεται, σε δετές Διδασκαλείο.5 Ως χαρακτηριστικά του προγράμματος αυτού 6 μπορούμε να σημειώσουμε: α') τη μείωση του εβδομαδιαίου χρόνου κατά τάξη σε σύγκριση προς το προηγούμενο πρόγραμμα, πράγμα που επιφέρει μικρή μόνο αύξηση του συνολικού εβδομαδιαίου χρόνου παρά την προσθήκη μιας ακόμη τάξης· β') την προώθηση στις πρώτες θέσεις της σειράς των μαθημάτων των τριών "κλάδων" των Θρησκευτικών γ') την αλλαγή της ονομασίας της Ωδικής σε Φωνητική μουσική και της Φυσιογραφίας και Φυσικής σε Φυσιογραφία μόνο* δ') την προσθήκη του μαθήματος της Οικιακής Οικονομίας, που διδάσκεται στην E' τάξη μαζί με τα Χειροτεχνήματα "τας λοιπάς εργασίμους ώρας"· ε') την αύξηση ωρών που παρουσιάζουν η Αριθμητική (που εκτείνεται σε όλες τις τάξεις) και τα Γαλλικά που υπερδιπλασιάζονται, και αντίθετα τη μείωση των ωρών των Αρχαίων Ελληνικών (που εξακολουθούν ωστόσο να κατέχουν την πρώτη θέση στην ιεράρχηση των μαθημάτων), των Φυσιογνωστικών (που περιορίζονται στις δύο τελευταίες τάξεις), της Μουσικής και της Καλλιγραφίας - Ιχνογραφίας·7 στ') τη διασπορά της διδακτέας όλης αρκετών μαθημάτων σε περισσότερες τάξεις· ζ') τη συνοπτική μορφή της διδακτέας ύλης των Αρχαίων Ελληνικών' η') τη νέα διδακτέα ύλη της Φυσιογραφίας και θ') τον επαναληπτικό χαρακτήρα Ορισμένων μαθημάτων στην E' τάξη.

3. Το πρόγραμμα του 1870s παρουσιάζει ενδιαφέρον από πολλές πλευρές: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος είναι αυξημένος σε σύγκριση με το πρόγραμμα του 1851 κατά 21 ώρες (ποσοστό 17,6%). β') Εμφανίζονται νέα μαθήματα: Φυσική Πειραματική, Κοσμογραφία, Παιδαγωγικά,9 Γυμναστική.10 γ') Αυξημένες είναι οι ώρες των Γαλλικών,11 που μάλιστα διδάσκονται από

5. Η δετής διάρκεια του Διδασκαλείου 'ίσχυσε ως το 1881.

6. Βλ. Γ3 (τ. B', σ. 26-28) και Πίνακα Γ20.

7. Για τις αυξήσεις και μειώσεις των ωρών κατά μάθημα τόσο σε αυτό όσο και στα άλλα προγράμματα βλ. Πίνακα Γ34.

8. Βλ. Γ8 (τ. B', σ. 44-47) και Πίνακα Γ21.

9. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ο.π. [υποσημ. 1], σ. 162.

10. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ο.π. [υποσημ. 1], σ. 96 και 190-192.

11. Τα Γαλλικά είχαν καθιερωθεί στην Α' τάξη από το σχολικόν έτος 1858-59 σύμφωνα με μαρτυρία του εισηγητή A. Μελά: "Η διδασκαλία της γαλλικής γλώσσης επεξετάθη και εις τας πέντε τάξεις των εσωτερικών, θεωρηθείσα αναγκαία και χρήσιμος εις πάσαν καλώς ανατεθραμμένην Ελληνίδα" (περ. Πανδώρα, τ. ΙΑ', 1860-61, αρ. 248 [15 Ιουλίου 18601, σ· 195, όπου και άλλες πληροφορίες για το πρόγραμμα).

Σελ. 239
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/240.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

την A' τάξη, της Ιστορίας, της Ωδικής, ενώ αντίθετα μειωμένες είναι των Μαθηματικών και των Θρησκευτικών, δ') Η Οικιακή Οικονομία διδάσκεται σαν ανεξάρτητο μάθημα στην Ε' τάξη, ε') Παρατηρούνται ανακατατάξεις ως προς τη διδασκαλία μερικών μαθημάτων: η Κατήχησις διδάσκεται, σε δύο τάξεις -(Γ', Δ') και η Χριστιανική Ηθική περιορίζεται στην τελευταία, η Ιστορία διδάσκεται, από την A' τάξη, όχι όμως και στην Ε', η Καλλιγραφία επεκτείνεται και στη Β' τάξη, ενώ η Ιχνογραφία διδάσκεται στην Γ' και η Σκιαγραφία στην Δ', και η 'Ωδική αρχίζει από την Α' τάξη. Γενικά το πρόγραμμα του 1870 δείχνει τις μεταβολές που επήλθαν μετά την αναγνώριση από το Κράτος του σχολείου αυτού ως Διδασκαλείου το 1861.12

4. Το επόμενο πρόγραμμα του εσωτερικού Διδασκαλείου του σχολικού έτους 1876-7713 έχει άμεση σχέση με το πρόγραμμα το γενικό που περιλαμβάνεται, στον Κανονισμό του 187714 και παρουσιάζει ενδιαφέρον, διότι από τη μια καταγράφει τις συγκεκριμένες ώρες κατά τις όποιες διδάσκονται τα Χειροτεχνήματα ("Έργόχειρον" τα αναφέρει) -στοιχείο που μπορούμε να το' αξιοποιήσουμε και για τα προηγούμενα προγράμματα- και από την άλλη περιγράφει αναλυτικά τη διδακτέα όλη των μαθημάτων, πράγμα που δεν γίνεται στο πρόγραμμα του 1877.

Ως προς τις διαφορές που παρουσιάζουν τα δύο αυτά προγράμματα παρατηρούμε τα εξής: α') Τα Μαθηματικά, Φυσιογνωστικά, Καλλιγραφία και Ιχνογραφία στο πρόγραμμα του 1877 παρουσιάζοντα., αυξημένα κατά 2 ώρες το καθένα, β') Η Γεωγραφία, Ιστορία και Οικιακή Οικονομία παρουσιάζουν μείωση κατά 1 ώρα το καθένα και η Ωδική κατά 3. γ') Η Γυμναστική, ενώ κατά το πρόγραμμα του 1877 διδάσκεται σε όλες τις τάξεις από 1 ώρα, στο πρόγραμμα 1876-77 διδάσκεται στις 4 πρώτες τάξεις "καθ' ορισθησομένας ημέρας και ώρας"· και δ') η καταγραφή 5 ωρών κατά τάξη για τα Χειροτεχνήματα στο πρόγραμμα 1876-77.

Έτσι, συνυπολογίζοντας και τις ώρες της Γυμναστικής και των Χειροτεχνημάτων, μπορούμε να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος παρουσίαζε., πολύ μικρή αύξηση στο πρόγραμμα του 1877.

Ως προς το προηγούμενο πρόγραμμα του 1870, το πρόγραμμα του 1877 παρουσιάζει τα ακόλουθα χαρακτηριστικά: α') O συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος είναι αυξημένος κατά 13 ώρες (ποσοστό 9,3%). β') Η αύξηση αυτή οφείλεται κυρίως στην Καλλιγραφία και Ιχνογραφία (10 ώρες) και τα Παιδαγωγικά

12. Βλ. Εισαγωγή·. Γ15 (τ. A', σ. 34) και Γ6-7 (τ. Β', σ. 40-43).

13. Βλ. Γ9 (τ. Β'; σ. 48-52) και πίνακα Γ22.

14. Βλ. Γ10 '(τ. Β', σ. 53-56) και Πίνακα Γ23.

Σελ. 240
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Γ΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 221
    17_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

    ΠΊΝΑΚΑΣ 49: Διδασκόμενα μαθήματα στο τριτάξιο Διδασκαλείο της Γυμναστικής 1920

    α/α - Μαθήματα

    Τάξεις

    A) Θεωρητικά

    A

    B

    Γ

    1 Ανατομική

    : +

    . :+

    +

    2 Φυσιολογία

    +

    +

    3 Μηχανική των ασκήσεων

    . +

    4 Μηχανική και φυσιολογία των ασκήσεων

    +

    +

    5 Ιστορία της Γυμναστικής

    +

    - +

    +

    6 Ορθοπεδική και θεραπευτική γυμναστική, τριψις και κινησιοθεραπεία

    ·· +

    +

    +

    Β) Πρακτικά

    1 Παιδαγωγική γυμναστική

    +

    + :

    +

    2 Αγωνιστική και παιδιαί

    +

    +

    +

    3 Στρατιωτική προπαίδευσις και σκοποβολία

    : +

    +

    +

    4 Οπλομαχητική

    - +

    +

    5 Προσκοπισμός .

    +

    +

    6 'Ωδική και χορός

    +

    +

    +

    ΠΗΓΗ: B. διάταγμα 24 Ιουνίου 1920: Κείμενο Γ81 (τ. Β', σ. 337-344).