Συγγραφέας:Αντωνίου, Δαυίδ
 
Τίτλος:Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Γ΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:17
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:487
 
Αριθμός τόμων:3ος από 3 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Νομοθεσία
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1833-1929
 
Περίληψη:Στο τρίτομο αυτό βιβλίο, που καλύπτει την περίοδο 1833-1929, ο συγγραφέας έχει συγκεντρώσει τους ιδρυτικούς νόμους των διαφόρων τύπων σχολείων, δημόσιων η αναγνωρισμένων, του εκάστοτε ελεύθερου ελλαδικού χώρου (χωρίς τις κατά καιρούς τροποποιήσεις τους, εκτός από ορισμένες αναγκαίες εξαιρέσεις), τα προγράμματα διδασκαλίας που ίσχυσαν σε όλη αυτήν την περίοδο και εγκυκλίους που έχουν σχέση με τη διδασκαλία μαθημάτων. Η όλη εργασία είναι διαρθρωμένη ως εξής: Προηγείται μία εισαγωγή που αναφέρεται στην οργάνωση και δομή της Μέσης Εκπαίδευσης κατά την περίοδο 1833-1929 και ακολουθεί το κύριο σώμα της εργασίας, χωρισμένο σε δύο μέρη: Στο πρώτο –που επιγράφεται «Τα Κείμενα»– παρατίθεται αριθμημένο το υλικό κατά κεφάλαια, ανάλογα με τον τύπο του σχολείου και σε χρονολογική σειρά. Το δεύτερο –με τίτλο «Η Ανάγνωση», χωρισμένο στα ίδια, όπως το πρώτο, κεφάλαια– περιλαμβάνει αναλυτικούς και συγκριτικούς πίνακες των ωρολογίων προγραμμάτων και μια σύντομη Επισκόπηση των Κειμένων και των Πινάκων. Τέλος, παρατίθεται απόλυτος χρονολογικός πίνακας όλων των Κειμένων, ώστε να υπάρχει η δυνατότητα να παρακολουθείται συστηματικά η διαμόρφωση και εξέλιξη των σχολείων της Μέσης Εκπαίδευσης.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 12.59 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 343-362 από: 490
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/343.gif&w=600&h=39317_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΠΙΝΑΚΑΣ 23. Εξέλιξη του ωρολογίου προγράμματος

Προγράμματα

1903

1906

"1909"

"1915-16"

1916

1919

1920"

Μαθήματα

Ώρες %

Ώρες %

Ώρες %

Ώρες %

Ώρες %

Ώρες %

Ώρες %

Θρησκευτικά

Ελληνικά

Μαθηματικά Φυσικά Εμπορευματολογία Γαλλικά

Αγγλικά

Γερμανικά Γενική Ιστορία Ιστορία του Εμπορίου

Γεωγραφία

Εμπορικά Εμπορικόν Δίκαιον Πολιτική Οικονομία Οικιακή Οικονομία

Καλλιγραφία

Δακτυλογραφία Στενογραφία Χειροτεχνία Οικιακή Παιδαγωγική Γυμναστική Υγιεινή Ασκήσεις εργαστηρίου

2 1,3 11 7,3 18 11,8 6 4,0 4 2,6 18 11,8 18 11,8

18 11,8

6 4,0 2 1,3 7 4,6

18 11,8

3 2,0 2 1,3

4 2,7 3 2,0

12 7,9

1 0,7 13 9,4 12 8,6 6 4,3 4 2,9 16 11,5 14 10,1 16 11,5 3 2,2 1 0,7

7 5,0

18 12,9 3 2,2 3 2,2

10 7,2 '12 8,6

1 0,7 13 9,6 12 8,9 6 4,4 4 3,0 16 11,9 14 10,4 16 11,9 3 2,2 1 0,7 7 5,2 18 13,3 3 2,2 3 2,2

9 6,7 9. 6.7

1 0,7 18 12,5 12 8,3 6 4,2 4 2,8 16 11,1 14 9.7 16 11,1 3 2,1 1 0,7 7 4,9 18 12,5 3 2,1 3 2,1

9 6,2 4 2,8

9 6,2

1 0,7 16 11,3 13 9,2 6 4,2 4 2,8 16 11,3 14 9,9 15 10,6 3 2,1 1 0,7 7 4,9 18 12,7 4 2,8 4 2,8

6 4,2

5 3,5

9 6,3

1 0,7 16 11,1 13 9,ο 6 4,1 4 2,8 17 11,8 14 9,7 14 9,7 4 2,8 1 0,7

7 4,9

19 13,2 4 2,8 4 2,8

7 4,9 4 2,8

9 6,2

1 0,7 18 12,8 16 11,3 2 1,4

8 5,7

21 14,9

18 12,8

4 2,8

1 0,7 7 5,0

19 13,5 4 2,8 3 2,1

8 5,7

7 5,0

2 1,4 2 1,4

Σύνολο

152 100,0

139 100,0

135 100,0

144 100,0

142 100,0

144 100,0

141 100,0

Σελ. 343
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/344.gif&w=600&h=39317_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΠΙΝΑΚΑΣ 23 (συνέχεια)

1921 1922 1925 1928 Προγράμματα  Μαθήματα αρρένων θηλέων αρρένων θηλέων αρρένων θηλέων αρρένων θηλέων

Ώρες %

Ώρες %

Ώρες % '

Ώρες %

Ώρες %

Ώρες %

Ώρες %

Ώρες %

Θρησκευτικά Ελληνικά Μαθηματικά Φυσικά Εμπορευματολογία Γαλλικά Αγγλικά Γερμανικά Γενική Ιστορία Ιστορία του Εμπορίου Γεωγραφία Εμπορικά Εμπορικόν Δίκαιον Πολιτική Οικονομία Οικιακή Οικονομία Καλλιγραφία Δακτυλογραφία Στενογραφία Χειροτεχνία Οικιακή Παιδαγωγική Γυμναστική Υγιεινή Ασκήσεις εργαστηρίου

Σύνoλο

1 0,7

21 14,9 15 10,6

2 1,4

8 5,7

21 14,9

17 12,1

4 2,8 1 0,7

7 5,0

19 13,5 4 2,8

3 2,1

7 5,0

7 5,0

2 1,4 2 1,4

141 100,0

1 0,7

21 14,5 14 9,7 2 1,4 8 5,5 21 14,6 17 11,8

4 2,8

1 0,7 7 4,9

18 12,5 2 1,4

3 2,1

7 4,9

4 2,8 2 1,4

8 5,5

2 1,4

2 1,4

144 100,0

1 0,7

21 14,4

15 10,3

8 5,5

5 3,4 19 13,0

16 11,0

4 2,7 2 1,4 7 4,8 18 12,3 4 2,7

4 2,7

7 4,8

6 4,1

7 4,8

2 1,4

146 100,0

1 ο,7 20 13,9 14 9,7 7 4,9 4 2,8

18 12,5

13 9,0

4 2,8 2 1,4 6 4,2 16 11,1 2 1,4 4 2,8

9 6,2

6 4,2 8 5,5

8 5,5

2 1,4 144 100,0

1 0,7 21 14,8 15 10,6

9 6,3 5 3,5 19 13,4 16 11,3

4 2,8

2 1,4

7 4,9 19 13,4

4 2,8 4 2,8

10 7,1 4 2,8

2 1,4

142 100,0

ι ο,7

21 14,8 14 9,9

9 6,3 3 2,1

18 12,7

13 9,2

4 2,8 2 1,4

7 4,9

18 12,7

3 2,ι

4- 2,8

ι ίο 7,ι

4 2,8 8 5,6

3 2,1 142 100,0

3 1,7 38 21,2

18 10,1 12 6,8

4 2,2

21 11,7 15 8,4

5 2,8 2 1,1 8 4,5 20 11,2 4 2,2

3 ι;7 e 3,3

2 1,1 4 2,2

12 6,7 2 1,1

179 100,0

4 2,3

34 19,2 16 9,0

ίο 5,7 3 ι,7 20 11,3

14 7,9

5 2,8 1 0,5 7 4,0 18 10,2 2 1,1

3 1,7 6 3,4

3 1,7

4 2,3 10 5,6

12 6,8 4 2,3 1 0,5

177 100,0

ΠΗΓΗ: Ι

Προηγούμενοι

πίνακες

προγραμμάτων

Σελ. 344
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/345.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΠΙΝΑΚΑΣ 24. Εξέλιξη του εβδομαδιαίου χρόνου κατά μάθημα

προγράμματα

1903

1906

1909

1915-

1916

1919

1920

1921

1

916

Μαθήματα

Θρησκευτικά

2

_1

_

_

_

_

__

- -

Ελληνικά

11

+2

-

+5

-2

-

+2

+3 +3

Μαθηματικά

18

-6

-

-

+1

-

+3

-1 -2

Φυσικά

6

_

_

_

_

_

_4

- -

Εμπορευματολογία

4

_

_

_

_

_

+4

- -

Γαλλικά

18

-2

-

-

-

+1

+4

- -

Αγγλικά

18

-4

-

-

-

-

+4

-1 -1

Γερμανικά

18

._2

-

-

- 1

-1

-14

-

Γενική ιστορία

6

-3

-

-

-

+1

-

- -

Ιστορία του Εμπορίου

2

- 1

-

-

-

-

-

_

Γεωγραφία

7

-

-

-

-

-

Εμπορικά

18

__

_

_

_

+1

_

- - 1

Εμπορικόν Δίκαιον

3

-

-

-

+1

-

-

_ _ 2

Πολιτική Οικονομία Οικιακή Οικονομία

Καλλιγραφία

2

4

+-1

+6

-

-1

-

-

+1

-3

-

+1

-1

1 -3

- 1 - 1

Δακτυλογραφία

-

__

__

+5

1

-

Στενογραφία

3

-3

-

+4

- 4

" -

-

+6 +6

Χειροτεχνία

-

-

-

-

-

-

-

- +4

Οικιακή Παιδαγωγική

-

-

-

--

-

-

-

- +2

Γυμναστική

12

_

_ 3

_

_

_

_ 2

- +1

Υγιεινή

-

-

_

_

_

_

+2

- -

Ασκήσεις εργαστηρίου

-

_

_

_

_

_

+2

-

Σύνολο μεταβολής

-

-13

-4

+9

-2

+2

-3

- +3

Σελ. 345
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/346.gif&w=600&h=915 17_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΠΙΝΑΚΑΣ 24 (συνέχεια)

προγράμματα 1922 1925 Σύνολο 1928 Σύνολο

Μαθήματα α. θ. α. θ. α. θ. α. θ. α. θ.

Θρησκευτικά — — — — —1 +2 +3 +1 +2

Ελληνικά — —1 - +1 +10 +17 +13 +27 +23

Μαθηματικά — — — — —3 —4 +3+2 — —2

Φυσικά +6 +5 +1 +2 +3 +3 +1 +6 +4

Εμπορευματολογία —3 —4 — —1 +1—1 —1 — — —1

Γαλλικά —2 —3 — — +1 — +2 +2 +3 +2

Αγγλικά —1 —4 — — —2 —5 —1 +1 —3—4

Γερμανικά — — — — —18 — — —18

Γενική ιστορία — — — — — 2 +1+1

Ιστορία Εμπορίου +1 +1 — — — — —1

Γεωγραφία — —ι — +1 — +1 — +1 —

Εμπορικά —ι —2 +ι +2 +1 — +1 — +2 —

Εμπορικόν Δίκαιον — — — +1 +1 — — —1 +1—1

Πολιτική Οικονομία +1 +1 — — +2 —1—4+1-2

Οικιακή Οικονομία — — — — — +3 — +3

καλλιγραφία — +2 +3 +1 +6 —2 —1 +4 —

Δακτυλογραφία — — — — — — — +5 — —

Στενογραφία —2—2 +1 — — +1 — —

Χειροτεχνία — — — +8 — +2 — +10 — +4

Οικιακή Παιδαγωγ. — —2 — — — — — —

Γυμναστική — — —7 —8 —12 +12 +12

Υγιεινή — — — +1 +2 +3 —2 +1 — +4

Ασκήσεις εργαστ. —2—2 — — — +2 +1 +2 +1

Σύνολο μεταβολής +5 —· —4 —2 —10 —10 +37 +35 +2' +25

ΠΗΓΗ : Προηγούμενοι πίνακες προγραμμάτων.

Σελ. 346
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/347.gif&w=600&h=915 17_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΠΙΝΑΚΑΣ

25 Εξέλιξη

 του εβδομαδιαίου

χρόνου κατά κατηγορίες

μαθημάτων

 

(σε ποσοστιαία τοις % κατανομή)

ΜΑΘΗΜΑΤΑ

 

πρόγραμμα

Φιλολογικά Φυσικομαθηματικά

Νομικά

Ξένες

Πρακτικά Γενικά

 

Εμπορικά

γλώσσες

1903

12,6

18,4

15,1

35,4

12,6

5,9

1906

12,3

15,8

17,3

33,1

15,8

5,7

«1909»

12,5

16,3

17,7

34,2

13,4

5,9

«1915-1916»

15,3

15,3

16,7

31,9

15,2

5,6

1916

14,1

16,2

18,3

31,8

14,0

5,6

1919

14,6

15,9

18,8

31,2

13,9

5,6

1920

16,3

18,4

18,4

27,7

13,5

5,7

α.

18,4

17,7

18,4

27,0

12,8

5,7

1921

 

18,0

16,6

16,0

26,4

17,4

5,6

α.

18 ,.5

19,2

17,7

24,0

15,1

5,5

1922

θ.

18,1;

17,4

15,3

21,5

22,8

4,9

α.

19,0

20,4

19,0

24,7

11,3

5,6

1925

θ

19,0

18,3

17,6

21,9

17,6

5,6

α.

25,1

19,1

15,1

20,1

14,4

6,2

1928

θ.

22,5

16,4

13,0

19,2

22,6

6,3

ΠΗΓΗ: Προηγούμενοι πίνακες προγραμμάτων.

Σελ. 347
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/348.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 10

Εξέλιξη του εβδομαδιαίου χρόνου των Εμπορικών Σχολών κατά κατηγορίες μαθημάτων

Σελ. 348
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/349.gif&w=600&h=915 17_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΙΙ

ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ

Σελ. 349
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/350.gif&w=600&h=915 17_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 350
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/351.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

1. Στην πρώτη φάση της Εμπορικής Εκπαίδευσης έχουμε την εμφάνιση εμπορικών μαθημάτων στα γυμνάσια. Έτσι το 1856 με Β, διάταγμα και υπουργική απόφαση προστίθενται εμπορικά μαθήματα στο" γυμνάσιο Σύρου ως εξής: Εμπορική γεωγραφία (Β' τάξη), Διπλογραφία; (= Λογιστική) (Γ' τάξη) και Στοιχεία Εμπορικού Δικαίου (Δ' τάξη).1· Σύμφωνα με το άρθρο 3 της υπουργικής απόφασης "η περίοδος εκάστου εμπορικού μαθήματος, τρις η τετράκις της εβδομάδος διδασκομένου επί μόνον σχολαστικόν έτος διαρκεί".2

Η 'ίδια ρύθμιση ισχύει και για το γυμνάσιο Πατρών από το 1857.3

Το 1859 έχουμε νέα ρύθμιση για το γυμνάσιο Σύρου: Με υπουργική απόφαση, που προκλήθηκε ύστερα από αναφορά του γυμνασιάρχη Σύρου και του καθηγητή των εμπορικών  μαθημάτων, ορίστηκαν επιπλέον 2 ώρες στην A' γυμνασίου οπού θα διδάσκονται "αι προκαταρκτικαί αρχαί περί εμπορίου και εμπορευμάτων".4

! Αλλά το 1864 έχουμε νέα και διαφορετική ρύθμιση για το γυμνάσιο Σύρου: Με υπουργική απόφαση, στηριγμένη σε γνωμοδότηση "του συλλόγου των εν Σύρω καθηγητών περί διαχωρισμού των εμπορικών μαθημάτων από των γυμνασιακών", ορίζεται ότι τα εμπορικά μαθήματα θα διδάσκονται επί ένα έτος σε ιδιαίτερη τάξη, στην όποια μπορούν να φοιτούν τόσο μαθητές των Β', Γ' και Δ' τάξεών του γυμνασίου όσο και ακροατές "άδέία του γυμνασιάρχου η του αρμοδίου καθηγητού".5

Εμπορικά, επίσης, μαθήματα διδάσκονταν και στα Επτάνησα: Σύμφωνα με το εκπαιδευτικό σύστημα που ίσχυε σ' αυτά πριν από την "Ενωση, ανάμεσα στα μαθήματα που διδάσκονταν στα λύκεια (ενδιάμεση βαθμίδα μεταξύ του δημοτικού (= "προκαταρκτικού") και του γυμνασίου) των νησιών Κέρκυρας, Κεφαλληνίας, Ζακύνθου και Λευκάδας υπήρχαν "επιπρόσθετα" και: "καταστιχογραφία, διπλογραφική και απλογραφική (= λογιστικά)" και "επιστολογραφία και εμπορική λογιστική".6 Το καθεστώς όμως αυτό καταργήθηκε μετά

1. Βλ. ΕΙ και 2 (τ. Β', σ. 603-605).

2. Κατά τον Γ. Χασιώτη οι ώρες διδασκαλίας των εμπορικών μαθημάτων κατανέμονται ως εξής : Β' 3, Γ' 2, Δ' 3' πβ. G. Ghassiotis, L'instruction publique chez les Grecs depuis la Prise de Constantinople par le Turcs, (jusqn'à nos jours, Παρίσι, Ernest Leroux, 1881, σ. 292).

3. Βλ. ES και 4 (τ. Β',σ. 606-607).

4. Βλ. ES (τ. Β', σ. 608-609).

5. Βλ. Ε6 (τ. Β', σ. 610-611).

6. Βλ. άρθρο 10 του νόμου "περί Παιδείας εν Επτανήσω τεθέντος εις ενέργειαν από

Σελ. 351
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/352.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

την Ένωση με το νόμο PIT/1865, ο όποιος στην § 2 του άρθρου 4 προέβλεπε μεν ότι "Εις το εν Κέρκυρα Γυμνάσιον θέλουσι προς τοις άλλοις διδάσκεσθαι η Αγγλική και 'Ιταλική γλώσσα και το εμπορικόν δίκαιον κατά τους περί τούτων οργανισμούς" αλλά σε βάση προαιρετική, όπως αποδεικνύεται από σχετική υπουργική εγκύκλιο.7

Ακόμα, εμπορικά μαθήματα, αλλά -.σε προαιρετική βάση, φαίνεται ότι διδάσκονταν και στο Βαρβάκειο Λύκειο, τότε που λειτουργούσε ως Ελληνικό σχολείο και Γυμνάσιο, όπως αποδεικνύεται από μι", εγκύκλιο του 1883s και από μία άλλη του 1884, με την όποια παρεχόταν η άδεια :σε ιδιώτη να διδάσκει εμπορικά  νυκτερινά μαθήματα στο Γυμνάσιο Τρικκάλων.9

2. Το 1900 συστάθηκε τριτάξιος Εμπορική Σχολή στο Ληξούρι της Κεφαλληνίας. Στο πρόγραμμα εμφανίζονται δύο ξένες γλώσσες που καταλαμβάνουν σχεδόν το 1/4 του συνόλου των ωρών (25 η ποσοστό 24,8%), τα Εμπορικά και Νομικά μαθήματα (ποσοστό 22,6%). Επίσης στα μαθήματα γενικής μόρφωσης δίνεται εμπορικός χαρακτήρας (π.χ. Αριθμητική Εμπορική, Εμπορική γεωγραφία κτλ.), ενώ εκείνο που προξενεί κατάπληξη είναι ότι διδάσκεται μόνο η Νέα, Ελληνική γλώσσα (και μάλιστα σε πολύ μεγάλο ποσοστό: 16,8%) και καθόλου η 'Αρχαία Ελληνική.10

3. To 1901 ιδρύθηκε τριτάξιος Εμπορική Σχολή στην Αθήνα και δημοσιεύτηκε το πρόγραμμα της A' τάξεως. Συγκρίνοντας-τα ιδρυτικά Διατάγματα της Εμπορικής Σχολής Ληξουρίου και 'Αθήνας ως προς τα διδακτέα μαθήματα,11 παρατηρούμε ότι στην Εμπορική Σχολή της Αθήνας προβλέπονται επιπλέον τα μαθήματα Φυσικά, Γερμανικά και Ιχνογραφία, ενώ όλα τα άλλα του 1857" στην Εφημερίδα των Φιλομαθών, ετ. ΪΒ', αρ. 533, Αθήνα 1 Αυγούστου 1864, σ. 441-445. ,

7. "[....] οπού δε υπάρχουσι διδάσκαλοι και άλλων νεωτέρων γλωσσών, οίον της Αγγλικής και Ιταλικής, η σπουδή αυτών δεν θεωρείται παρά του υπουργείου ούτε είνε υποχρεωτική, διά ταύτα θέλουσι διδάσκεσθαι αύται μόνον εις εκείνους των μαθητών οίτινες έπιθυμούσιν, και κατά τάξεις ανεξαρτήτους της τακτικής του Γυμνάσιου διαιρέσεως, εις ώρας δηλ. καθ' ας να μη παραβλάπτηται η των υποχρεωτικών και εγκυκλίων μαθημάτων διδασκαλία. Το αυτό παρατηρούμεν και περί της διδασκαλίας των εμπορικών μαθημάτων"' υπ' άρ,ιθ. 935/3 Φεβρουαρίου 1866 υπουργική εγκύκλιος (Παρίσης, τ. Α', σ. 331-332 και Κλάδος, τ. B', σ. 330). Βλ. και Ε7α-β (τ. Β', σ. 612-618).

8. Βλ. Α48 (τ. Α', σ. 235-236).

9. Βλ. E10 (τ. Β', σ. 617-618).

10. Βλ. E12 (τ. Β', σ. 623-626) και Πίνακα El, Εμπορικά μαθήματα διδάσκονταν από παλιά στην Πετρίτσειο Σχολή (βλ. λογουχάρη, τα διατάγματα 27 Ιουνίου 1867, 18 Ιανουαρίου 1869, 12 Ιανουαρίου 1871).

11. Άρθρο 2 των αντίστοιχων διαταγμάτων.(βλ. E12 και 13, τ. Β', σ. 623 και 627).

Σελ. 352
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/353.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

είναι ίδια (από τα οποία επισημαίνουμε τη Νέα Ελληνική γλώσσα). Εξάλλου, ως προς το πρόγραμμα της A' τάξεως,12 σημειώνουμε ότι σε γενικές γραμμές έχουν την ίδια κατεύθυνση με ελαφρές αποκλίσεις: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος είναι κατά 4 ώρες μεγαλύτερος στο πρόγραμμα της Εμπορικής Σχολής της Αθήνας; β') Στο ίδιο πρόγραμμα τα Εμπορικά μαθήματα διδάσκονται 3 ώρες, η Φυσική και Χημεία 2 ώρες, η Γεωγραφία 2, οι Ξένες γλώσσες 12 :(3Χ4), η -Γυμναστική 3, ενώ στο πρόγραμμα της Εμπορικής Σχολής του Ληξουρίου τα Εμπορικά μαθήματα αντιπροσωπεύονται μόνο από την Εμπορική γεωγραφία (3 ώρες), οι Ξένες γλώσσες διδάσκονται 9 ώρες (5-4), η Γυμναστική, 5 ώρες, και η Νέα Ελληνική γλώσσα και η Καλλιγραφία και Ιχνογραφία από 1 ώρα επιπλέον.

4. Το πρώτο "επίσημο" -μετά την ψήφιση του νόμου "περί συστάσεως εμπορικών σχολών"13 -πρόγραμμα είναι εκείνο του 1903.14 Χαρακτηριστικά αυτού του προγράμματος είναι: α')' Ο αρκετά αυξημένος -σε σύγκριση με το πρόγραμμα του Γυμνασίου15- εβδομαδιαίος χρόνος διδασκαλίας, β') Η εμφανής προτίμηση προς τη διδασκαλία ξένων γλωσσών (3 ξένες γλώσσες που συγκεντρώνουν 54 ώρες, δηλαδή περισσότερο από το 1/3 του συνολικού εβδομαδιαίου ,χρόνου), γ') Τα Εμπορικά γενικώς μαθήματα ακολουθούν σε αρκετά μεγάλη απόσταση, στα οποία αν προστεθούν και τα- Νομικά μαθήματα, τότε τα "εξειδικευμένα" αυτά μαθήματα πλησιάζουν το 1/5-του συνολικού εβδομαδιαίου χρόνου, δ') Φυσιολογικό ποσοστό κατέχουν τα Μαθηματικά, ενώ τα Ελληνικά που δεν διδάσκονται στην τελευταία τάξη βρίσκονται σε πολύ μικρή απόσταση. Ειδικά για το μάθημα αυτό σημειώνουμε τα ακόλουθα: Σέ σχέδιο νόμου που είχε εισαγάγει στη Βουλή τον 'Ιανουάριο του 1902 ο υπουργός A, Μομφερράτος, μεταξύ των διδασκομένων μαθημάτων περιλαμβανόταν και "η καθαρεύουσα νέα Ελληνική γλώσσα", διατύπωση που υιοθέτησε σε τροπολογία του και ο προηγούμενος υπουργός Σ. Στάης (ο οποίος όμως στο .διάταγμα του 1901 είχε αποδεχθεί τον όρο "νέα ελληνική γλώσσα").16 Κατά τη συζήτηση του σχεδίου νόμου17-που τελικά δεν ψηφίστηκε - έγινε πολύς και ζωηρός λόγος γύρω από το θέμα της γλώσσας, πράγμα βέβαια πολύ φυσικό

12. Βλ. E14(τ. Β', σ. 630-631).

13. Βλ. E15 (τ. Β', σ, 632-633).

14. Βλ. E16-17 (τ. Β', σ. 635-639) και Πίνακα E2.

15. Για το πρόγραμμα του Γυμνασίου βλ. Α90 (τ. A', σ. 433-435) και Πίνακα Α29.

16. Το σχέδιο νόμου και τις τροπολογίες βλ. στο Παράρτημα της Εφημερίδος των Συζητήσεων: της Βουλής της Γ' Συνόδου της IE' Βουλευτικής Περιόδου, σ. 23-24, 80, 82. , · 17. Η συζήτηση κράτησε πέντε συνεδριάσεις (31/1-11/2/1902)· βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής: Περίοδος IE'- Σύνοδος Γ', Αθήνα 19Ο2, σ. 175 κ.ε.

23

Σελ. 353
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/354.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

αφού μόλις λίγους μήνες πριν είχαν συμβεί τα περίφημα "Ευαγγελικά" του Νοεμβρίου 1901,18

Εδώ όμως πρέπει να επισημάνουμε το εξής: Ενώ σύμφωνα με το άρθρο 5 του διατάγματος της 11 Σεπτεμβρίου 1903 έπρεπε να εκδοθεί άλλο διάταγμα που θα καθόριζε λεπτομερέστερα "τα του προγράμματος και τα της μεθόδου διδασκαλίας των μαθημάτων"19, δυστυχώς παρά τις έρευνες μας δεν μπορέσαμε να εντοπίσουμε "αναλυτικό πρόγραμμα" νωρίτερα από το 1921. Έτσι ως τότε περιοριζόμαστε στην εξέταση των ωρολογίων προγραμμάτων.

5. To 1903 ιδρύθηκε η "Αχιλλοπούλειος Εμπορική Σχολή" και δημοσιεύτηκε το πρόγραμμα των δύο πρώτων τάξεων,20 Συγκρίνοντας το πρόγραμμα αυτό με εκείνο των αντίστοιχων τάξεων του γενικού" προγράμματος των Εμπορικών Σχολών,21 παρατηρούμε ότι: α') ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος είναι ελαφρά αυξημένος4 β') απουσιάζουν τα Γερμανικά από την Αχιλλοπούλειο Σχολή· γ') αυξημένες είναι οι ώρες των Εμπορικών (διπλάσιες), των Γαλλικών - Αγγλικών - Φυσικών (από 2) και της Γεωγραφίας (1), και δ') τα Θρησκευτικά δεν διδάσκονται στη Β' τάξη.

6. Το 1906 δημοσιεύτηκε νέο ωρολόγιο πρόγραμμα,22 Το πρόγραμμα αυτό παρουσιάζει τα ακόλουθα χαρακτηριστικά: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος είναι μειωμένος κατά 13 ώρες από του προηγούμενου προγράμματος. β') Τα μαθήματα είναι ΐά ίδια, εκτός από τη Στενογραφία η όποια γίνεται μάθημα προαιρετικό, γ') Μείωση ωρών εμφανίζουν τα μαθήματα Μαθηματικά, Αγγλικά, Γαλλικά, Ιστορία, Γερμανικά και Θρησκευτικά (τα οποία περιορίζονται

18. Για τα "Ευαγγελι(α)κά" βλ. Εμμανουήλ Ι. Κωνσταντινίδης, Τα Ευαγγελικά: το πρόβλημα της μεταφράσεως της Αγ. Γραφής εις την νεοελληνικήν και τα αιματηρά γεγονότα τον 1901, Αθήνα 1975.

19. Βλ. B16 (τ. B', σ. 636). Σημειώνουμε ότι στην προκήρυξη διαγωνισμού για τη συγγραφή διδακτικών βιβλίων μέσης εκπαιδεύσεως και στο αντίστοιχο "πρόγραμμα της ποσότητος και οικονομίας της όλης των διδακτικών βιβλίων της μέσης εκπαιδεύσεως..." που δημοσιεύτηκε το 1907 γίνεται αναφορά στη συγγραφή βιβλίων για τις Εμπορικές Σχολές και περιγράφεται με αρκετές λεπτομέρειες η ύλη διαφόρων μαθημάτων (Αριθμητική Εμπορική, Εμπορευματολογία, Ιστορία του Εμπορίου, Γεωγραφία Εμπορική, Εγχειρίδιον Εμποριολογίας, Εγχειρίδιον Λογιστικής, Στοιχεία Πολιτικής Οικονομίας, Στοιχεία Εμπορικού Δικαίου, Μέθοδος Γαλλική, Γερμανική, Αγγλική). Τα σχετικά βλ. στο κείμενο A91 (τ. A', σ. 436-563) και στην παρ. 14 της Επισκόπησης του A' κεφαλαίου.

20. Βλ. Ε18 (τ. B', σ. 640-641) και Πίνακα Ε3,

21. Βλ. υποσημ. 14.

22. Βλ. ΕΙ9 (τ. Β', σ. 642-643) και Πίνακα Ε4. Για τη Στενογραφία γενικότερα και την καθιέρωση της στην Ελλάδα βλ. Δημήτριος Ι.. Πλαγιάννης, Η Εκατονταετηρίς της Στενογραφίας εν Ελλάδι, Αθήνα 1962.

Σελ. 354
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/355.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

μόνο στην Α' τάξη), δ') Αντίθετα αύξηση παρουσιάζουν η Καλλιγραφία, η Πολιτική - Οικονομία και τα Ελληνικά, τα οποία μάλιστα απλώνονται και στις τέσσερις τάξεις, ε') Οι Ξένες γλώσσες και εδώ συγκεντρώνουν το 1/3 του συνολικού εβδομαδιαίου χρόνου, ακολουθούν τα Εμπορικά γενικώς μαθήματα, ενώ τα Ελληνικά προηγούνται των Μαθηματικών,

7. Το 1908 η Αχιλλοπούλειος Εμπορική Σχολή μεταρρυθμίζεται σε τριτάξια και δημοσιεύεται νέο πρόγραμμα και των τριών τάξεων.23 Συγκρίνοντας το πρόγραμμα αυτό με εκείνο των αντίστοιχων τάξεων του γενικού προγράμματος των Εμπορικών Σχολών,24 παρατηρούμε ότι: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος είναι μικρότερος, γεγονός που οφείλεται κυρίως στην απουσία των Γερμανικών και της Γυμναστικής, β') Αυξημένες είναι οι ώρες των Μαθηματικών, Φυσικών, Αγγλικών, Ιστορίας, και μειωμένες ελάχιστα των Ελληνικών, της Καλλιγραφίας και της Γεωγραφίας, γ') Τα Εμπορικά και τα  Γαλλικά έχουν τον  ίδιο αριθμό .ωρών, αλλά διαφορετική κατανομή, και δ')'η Ιστορία του Εμπορίου διδάσκεται στην Γ' τάξη.

8. Ως. "Πρόγραμμα 1909" θεωρούμε το ωρολόγιο πρόγραμμα, όπως διαμορφώθηκε το 1909, ύστερα από ρυθμίσεις που αφορούν τη διδασκαλία ορισμένων μαθημάτων,25 Ο πίνακας του προγράμματος αυτού στηρίζεται στον πίνακα του προγράμματος 1906, στον οποίο εντάξαμε τις ρυθμίσεις που αναφέρονται στην προαιρετική διδασκαλία της Ιταλικής γλωσσάς και στις ώρες διδασκαλίας της Καλλιγραφίας και της Γυμναστικής, που είναι μειωμένες σε σύγκριση με το 1906, Η μείωση αυτή επέφερε και ανακατάταξη των ίδιων μαθημάτων στην ιεράρχηση: έτσι στην 6η θέση προωθούνται τα Μαθηματικά, ενώ η Γυμναστική υποχωρεί στην 7η, όπου προωθείται και η Καλλιγραφία.

9. Στη συλλογή των κειμένων ακολουθούν ορισμένα διατάγματα, που ρυθμίζουν τη διδασκαλία ορισμένων μαθημάτων σε συγκεκριμένες Εμπορικές Σχολές: η Ιταλική γλώσσα προαιρετικό και υποχρεωτικό μάθημα, η Αλβανική και η Τουρκική γλώσσα προαιρετικά μαθήματα, εισαγωγή του μαθήματος της Νομισματικής και Μετρολογίας.26

10. Όπως με το "Πρόγραμμα 1909", έτσι και ως "Πρόγραμμα 19151916" θεωρούμε εκείνο που διαμορφώνεται δστέρα από ρυθμίσεις που αφορούν την κατά τάξεις χρονική διανομή των Ελληνικών και την ένταξη της Στενογραφίας

23. Βλ. Ε20 (τ. Β', σ. 644-645) και Πίνακα E5.

24. Βλ. υποσημ. 22.

25. Βλ Ε21 και 22 (τ. Β', σ. 646-647), και Πίνακα Ε6.

26. Βλ. Ε23-26 (τ. Β', σ. 648-653) και Ε31 (τ. Β', σ. 661).

Σελ. 355
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/356.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

στα υποχρεωτικά μαθήματα των Εμπορικών Σχολών.27 Με τις ρυθμίσεις αυτές ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος εμφανίζεται αυξημένος ως προς τον προηγούμενο κατά 9 ώρες, ενώ σημειώνονται και ανακατατάξεις στην ιεράρχηση των μαθημάτων, όπου τα Ελληνικά από την 5η θέση προωθούνται στην 1η (μαζί πλέον με τα Εμπορικά) και η Στενογραφία τοποθετείται στην ίδια θέση με την Εμπορευματολογία.

11. Το 1916 δημοσιεύτηκε νέο εκτελεστικό διάταγμα του νόμου του 1903, το οποίο ρύθμισε εξαρχής τα προβλήματα των Εμπορικών σχολών και καθιέρωσε νέο ωρολόγιο πρόγραμμα.28 Το πρόγραμμα αυτό σε γενικές "γραμμές ομοιάζει με το προηγούμενο, με τις ακόλουθες διαφοροποιήσεις: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος είναι μειωμένος κατά 1 ώρες. β') Υπάρχουν αυξομειώσεις ωρών σε ορισμένα μαθήματα (αυξημένα κατά 1 ώρα είναι τα Μαθηματικά, η Πολιτική Οικονομία και το Εμπορικό Δίκαιο, καθώς επίσης και η Καλλιγραφία που διδάσκεται τώρα σε όλες τις τάξεις, ενώ αντίθετα μειωμένα είναι τα Ελληνικά κατά 2 ώρες και τα Γερμανικά κατά 1 ώρα), γ') Αντί της Στενογραφίας (που γίνεται μάθημα προαιρετικό) διδάσκεται ως υποχρεωτικό η Δακτυλογραφία '(που και αυτή γίνεται μάθημα προαιρετικό με το διάταγμα της "16 Νοεμβρίου'1916).29

Εδώ κατατάσσουμε και το ωρολόγιο πρόγραμμα της κοινοτικής εμπορικής σχολής Χίου που δημοσιεύτηκε ένα μήνα πριν.30 Τα δύο αυτά προγράμματα έχουν τον ίδιο αριθμό ωρών εβδομαδιαίας διδασκαλίας, αλλά αρκετές διαφοροποιήσεις ως προς τις ώρες διδασκαλίας των διαφόρων μαθημάτων. Έτσι, γενικά οι ώρες των περισσότερων μαθημάτων στο πρόγραμμα του 1916 είναι μειωμένες σε σύγκριση με το πρόγραμμα της σχολής της Χίου, πράγμα που όμως αντισταθμίζεται με την ύπαρξη του μαθήματος των Γερμανικών τα άλλα μαθήματα είναι κοινά και στα δύο προγράμματα.

12. Το 1919 με το νέο εκτελεστικό διάταγμα του νομού του 1903 δημοσιεύεται και νέο ωρολόγιο πρόγραμμα,31 το οποίο σε γενικές γραμμές επαναλαμβάνει το προηγούμενο, με τις εξής μόνο διαφοροποιήσεις: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος παρουσιάζεται ελαφρότατα αυξημένος (κατά 2 ώρες), ,β') Αύξηση ωρών εμφανίζουν τα Γαλλικά, τα Εμπορικά, η Καλλιγραφία και η Ιστορία (κατά 1 ώρα το καθένα)' μάλιστα το τελευταίο μάθημα τώρα εκτείνεται

27. Βλ. E27 και 29 (τ. Β', σ. 654-655 και 658), και Πίνακα E7.

28. Βλ. E32 (τ. Β', σ. 662-665), και Πίνακα B9.

29. Βλ. E33 (τ. Β', σ. 666).

30. Βλ. E28 και 30 (τ. Β', σ. 656-657 και 659-660), και Πίνακα E8.

31. Βλ. E34 (τ. Β', σ. 667-671) και Πίνακα E10.

Σελ. 356
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/357.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

στις δύο πρώτες τάξεις,, γ') Αντίθετα μείωση κατά·1 ώρα εμφανίζουν τα Γερμανικά, και η Δακτυλογραφία, η οποία δεν διδάσκεται τώρα στην A' τάξη και δ') επανέρχεται ως υποχρεωτικό μάθημα η Δακτυλογραφία.

13. Τον επόμενο χρόνο - 1920- δημοσιεύεται νέος νόμος που ρυθμίζει τα Θέματα της Μέσης Εμπορικής Εκπαίδευσης, καθώς και εκτελεστικό αυτού του νόμου 'διάταγμα, το οποίο καθορίζει νέο ωρολόγιο -πρόγραμμα.32 Το νέο αυτό πρόγραμμα έχει τα ακόλουθα χαρακτηριστικά: α') Τα Γερμανικά μετατίθενται πλέον στα προαιρετικά μαθήματα, στα οποία προστίθενται και τα Τουρκικά, β') Η Καλλιγραφία και η Δακτυλογραφία αποτελούν ενιαίο μάθημα, γ') Εμφανίζονται ως νέα μαθήματα η Υγιεινή, η οποία συνδιδάσκεται με τη Γυμναστική, και οι Ασκήσεις εργαστηρίου, που διδάσκονται στις δύο τελευταίες τάξεις, δ'),Η διδασκαλία της .Εμπορευματολογίας επεκτείνεται σε όλες τις τάξεις, ενώ η Φυσική περιορίζεται στις δύο πρώτες, αλλά ο συνολικός αριθμός ωρών και των δύο μαθημάτων παραμένει ο ίδιος, ε') Αυξημένες εμφανίζονται οι ώρες των δύο ξένων γλωσσών (κατά 4 ώρες η καθεμιά), των Μαθηματικών (κατά 3) και των Ελληνικών (κατά 2), ενώ μειωμένες είναι της Καλλιγραφίας-Δακτυλογραφίας (κατά 3) και της Πολιτικής Οικονομίας (κατά 1)· και· στ') ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος τελικά εμφανίζει μικρή μείωση (κατά 3 ώρες).

14. Το 1921 με τον Οργανισμό των Δημοσίων Εμπορικών σχολών δημοσιεύεται και νέο πρόγραμμα.33 Το νέο αυτό πρόγραμμα παρουσιάζει ιδιαίτερο, ενδιαφέρον για δύο κυρίως λόγους: πρώτον, διότι καθιερώνει για πρώτη φορά ιδιαίτερο ωρολόγιο πρόγραμμα για τις Εμπορικές σχολές θηλέων -που έχουν στο μεταξύ δημιουργηθεί-, και δεύτερον, διότι δημοσιεύεται -πάλι για πρώτη φορά- αναλυτικό πρόγραμμα "μετά των σχετικών Οδηγιών διά την μεθοδικήν διδασκαλίαν των μαθημάτων". 34

Το ωρολόγιο πρόγραμμα των σχολών, αρρένων είναι σχεδόν όμοιο με το προηγούμενο, με τη διαφορά ότι τα Ελληνικά παρουσιάζονται αυξημένα κατά 3 ώρες, οι όποιες όμως αντισταθμίζονται από τη μείωση κατά 1 ώρα των Μαθηματικών, Αγγλικών και της Καλλιγραφίας - Δακτυλογραφίας, έτσι που ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος διδασκαλίας παραμένει αμετάβλητος,

Στο πρόγραμμα των σχολών θηλέων παρατηρούμε: α') την εμφάνιση νέων ιδιαίτερων μαθημάτων -Χειροτεχνία, Οικιακή Παιδαγωγική - και την αυτονόμηση της Υγιεινής που παίρνει την ονομασία "Υγιεινή και Νοσηλευτική"·

32. Βλ. E35-36 (τ. Β', σ. 672-677) και Πινάκα E11.

33. Βλ. E38; (τ. Β',, σ. 679-683) και Πινάκες E12-13.

34. Βλ. E39 (τ. Β', σ. 684-747).

Σελ. 357
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/358.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

β') τη μείωση των ωρών ορισμένων μαθημάτων (Μαθηματικά 1, Εμπορικά 1, Εμπορικό Δίκαιο 2, Γυμναστική 1)· και γ') τη -σύμφωνα με τα προηγούμενα - αύξηση κατά 3 ώρες του συνολικού εβδομαδιαίου χρόνου.

Εξάλλου το αναλυτικό πρόγραμμα διακρίνεται για τη λεπτομερέστατη περιγραφή της "διδακτέας ύλης" κάθε μαθήματος, για το οποίο αφιερώνονται τρεις ενότητες: ."Σκοπός, Διδακτέα ύλη, Μεθοδολογικαί οδηγίαι", Αξίζει πάντως να επισημάνουμε τη σημασία που δίδεται στη νέα ελληνική γλώσσα και στις εκθέσεις,

15. Και τα δύο νέα προγράμματα του 1922 --αρρένων και θηλέων3:5 - παρουσιάζουν τα ακόλουθα κοινά χαρακτηριστικά: α') Τα Εμπορικά γενικώς μαθήματα προωθούνται στη σειρά και τοποθετούνται, αμέσως μετά τα Θρησκευτικά, εκτοπίζοντας έτσι τα Ελληνικά στην τέταρτη θέση, β') Η Στενογραφία γίνεται υποχρεωτικό μάθημα σε Ορισμένες σχολές (γι' αυτό και υπολογίζεται στο σύνολο του εβδομαδιαίου χρόνου), ενώ αφαιρούνται οι Ασκήσεις εργαστηρίου, γ') Ανακατανέμονται οι ώρες των Φυσικών και της Εμπορευματολογίας υπέρ των πρώτων, με αποτέλεσμα η : δεύτερη να περιοριστεί, πάλι στις δύο ανώτερες τάξεις.

Ως προς τον εβδομαδιαίο χρόνο διδασκαλίας το πρόγραμμα των σχολών αρρένων, με Ορισμένες αυξομειώσεις σε διάφορα μαθήματα, παρουσιάζεται αυξημένο κατά 5 ώρες, ενώ το αντίστοιχο των θηλέων δεν έχει καμία βέβαια μεταβολή, εμφανίζει όμως αξιοσημείωτες αυξομειώσεις ωρών σε αρκετά μαθήματα.36

Το αναλυτικό πρόγραμμα είναι το ίδιο με το προηγούμενο, σύμφωνα με διάταξη του διατάγματος 37.

16. Με το διάταγμα του 1925, που ρύθμιζε για άλλη μια φορά τα Θέματα λειτουργίας των εμπορικών σχολών, έγινε νέα κατανομή των διδασκομένων μαθημάτων.38 Και τα δύο νέα προγράμματα παρουσιάζουν τα ακόλουθα κοινά χαρακτηριστικά: α') Τα μαθήματα χωρίστηκαν σε μεγάλες ενότητες, όπως φαίνεται από τους σχετικούς πίνακες, καθώς επίσης και σε πρωτεύοντα, δευτερεύοντα, τριτεύοντα.39 β') Ορισμένων μαθημάτων οι ώρες διδασκαλίας κατανεμήθηκαν

35. Βλ. Ε40 (τ. Β', σ. 748-751) και Πίνακες Ε14-15.

36. Βλ. τον Πίνακα Ε24.

37. Άρθρο 7 του διατάγματος.

38. Βλ. Ε41 (τ. Β', σ. 752-761) και Πίνακες Ε16-17.

39. Για τη διάκριση των μαθημάτων σε πρωτεύοντα και δευτερεύοντα, αλλά και σε υποχρεωτικά και προαιρετικά βλ. Χαράλαμπος Νούτσος, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης και κοινωνικός έλεγχος (1931-1937), Αθήνα 1979, σ. 95-96 και 87-88 αντίστοιχα.

Σελ. 358
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/359.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

σε διάφορους κλάδους (Νέα και Αρχαία Ελληνικά, Αριθμητική, Γεωμετρία,  Άλγεβρα κτλ.), γ') Τα Ελληνικά επανήλθαν στη δεύτερη -μετά τα Θρησκευτικά- θέση εμφάνισης των μαθημάτων, δ') Απουσιάζει από το ωρολόγιο πρόγραμμα η Γυμναστική - για την οποία όμως γίνεται ειδική ρύθμιση 40, η Υγιεινή διδάσκεται αυτοτελώς, ενώ στα προαιρετικά μαθήματα η Σερβική γλώσσα αντικαθιστά την Τουρκική, και ε') ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος είναι ο ίδιος για τις σχολές αρρένων και θηλέων.

Σε σχέση με τα αντίστοιχα προηγούμενα προγράμματα του 1922, το πρόγραμμα των αρρένων παρουσιάζεται μειωμένο κατά 4 ώρες και των θηλέων κατά 2. Η μείωση όμως αυτή είναι εικονική, διότι αν αφαιρεθούν οι ώρες τής-Γυμναστικής ,σε αρκετά άλλα μαθήματα οι ώρες είναι αυξημένες (π.χ. στο πρόγραμμα-αρρένων : Καλλιγραφία-Δακτυλογραφία + 3 ώρες. Εμπορικά + 1, Εμπορευματολογία ·+. 1, και στο πρόγραμμα θηλέων: Εμπορικά + 2 ώρες,, Ελληνικά - Γεωγραφία - Εμπορευματολογία - Εμπορικό Δίκαιο - Καλλιγραφία - Δακτυλογραφία.+. 1.ώρα στο καθένα).

17. Το τελευταίο πρόγραμμα της περιόδου -που εξετάζουμε .είναι του 1928, το οποίο έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για δύο κυρίως λόγους: α') διότι αναφέρεται σε πεντατάξιες πλέον εμπορικές σχολές (η μετατροπή αυτή αναφέρεται στις εμπορικές των νέων χωρών, ενώ της υπόλοιπης Ελλάδας παραμένουν τετρατάξιες),41 και β') διότι έχουμε και νέου τύπου εμπορικές σχολές, τις τριτάξιες πρακτικές εμπορικές σχολές, που άρχισαν να δημιουργούνται από το 1922.42

Και πρώτα το πρόγραμμα των πεντατάξιων σχολών:

Το πρόγραμμα αυτό 43 κατ' ουσίαν είναι σχεδόν όμοιο με το προηγούμενο, διότι η A' τάξη δεν είναι παρά "προπαρασκευαστική" σύμφωνα με το διάταγμα, και τα μαθήματα που διδάσκονται δεν είναι από εκείνα που χαρακτηρίζουν τις εμπορικές σχολές (Εμπορικά, Εμπορευματολογία, Νομικά), αλλά είναι κυρίως μαθήματα που έχουν "προπαρασκευαστικό" απλώς χαρακτήρα και πλησιάζουν προς τα μαθήματα της Γ' τάξεως του Ελληνικού σχολείου. Ως προς τις άλλες τέσσερις τάξεις, το πρόγραμμα ακολουθεί σε γενικές γραμμές τη δομή του προηγούμενου με τις ακόλουθες διαφοροποιήσεις: α') τα Θρησκευτικά επεκτείνονται σε δύο ακόμα τάξεις' β') επανέρχεται το μάθημα της Γυμναστικής μέσα στο κανονικό ωρολόγιο πρόγραμμα' γ') οι Ασκήσεις εργαστηρίου επίσης επανέρχονται ως κλάδος της Εμπορευματολογίας· δ') η Δακτυλογραφία και η Καλλιγραφία διδάσκονται σε ιδιαίτερες ώρες και ε') ο συνολικός εβδομαδιαίος

40. Βλ. § 3 του άρθρου 9 του διατάγματος.

41. Βλ. E42 και 44 (τ. Β', σ. 762-763 και 770-771).

42. Βλ. Ε43 (τ. Β', σ. 764-769).

43. Βλ Ε45 (τ. Β', σ. 772-778) και Πίνακες Ε18-19.

Σελ. 359
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/360.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

χρόνος -εξαιρουμένης της A' τάξεως- παρουσιάζει μικρή αύξηση σε σχέση με του προηγούμενου προγράμματος.

ΟΙ προηγούμενες παρατηρήσεις ισχύουν και για το πρόγραμμα των σχολών θηλέων, στο οποίο η αύξηση των ωρών των Θρησκευτικών και της Χειροτεχνίας επέφερε μείωση των ωρών των Εμπορικών και Νομικών μαθημάτων. : Εξάλλου, ως προς τα πρ-ογράμματα των πρακτικών εμπορικών σχολών44 μπορούμε να τα θεωρήσουμε σαν "μικρογραφία" των αντίστοιχων προγραμμάτων των πεντατάξιων σχολών, όπου υπάρχουν όλα τα μαθήματα, αλλά ενταγμένα μέσα στο γενικό πλαίσιο της πρακτικής διδασκαλίας τους.

18. Εξετάζοντας την εξέλιξη του εβδομαδιαίου ;χρόνου, όπως καταγράφεται στον Πίνακα E22, -στον οποίο δεν περιλαμβάνονται τα προγράμματα μεμονωμένων Σχολών45-, παρατηρούμε τα εξής: α') Με αφετηρία το πρόγραμμα του 1903, όπου πράγματι ο εβδομαδιαίος χρόνος είναι αρκετά υψηλός, όλα τα υπόλοιπα προγράμματα των τετρατάξιων Εμπορικών σχολών εμφανίζουν μία πτωτική τάση ως προς τον εβδομαδιαίο χρόνο διδασκαλίας, η οποία στο πρόγραμμα του 1925 αντιπροσωπεύει ποσοστό 6,6%. β') Τή μεγαλύτερη μείωση παρουσιάζει το "πρόγραμμα 1909" (μείωση 17 ώρες, ποσοστό 11,2%) και τη μικρότερη το πρόγραμμα του 1922 (μείωση 6 ώρες στις σχολές αρρένων, ποσοστό 3,9%). γ') Ανάλογη μείωση παρουσιάζεται και στα προγράμματα των σχολών θηλέων, δ') Στά περισσότερα προγράμματα ("1915-16" - 1925) ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος κυμαίνεται μεταξύ 141 και 146 ωρών, με ελάχιστες αυξομειώσεις μεταξύ τους. ε') Φυσικά, το πρόγραμμα του 1928 εμφανίζεται με αυξημένο τον εβδομαδιαίο χρόνο, αλλά αυτό δικαιολογείται διότι τότε οι Εμπορικές σχολές είναι πεντατάξιες. στ') Ούτως η άλλως, ο εβδομαδιαίος χρόνος σε όλα τά1 προγράμματα είναι πολύ υψηλός και επιβεβαιώνει μια τάση που παρατηρείται και στα άλλα σχολεία M.E.

19. Στον Πίνακα E23 παρουσιάζεται συγκεντρωτικά η εξέλιξη του ωρολογίου προγράμματος και η συμμετοχή του κάθε μαθήματος στα διάφορα προγράμματα. Από την εξέταση του πίνακα αυτού εξάγουμε τα ακόλουθα συμπεράσματα: α') Τα περισσότερα μαθήματα απαντούν σε όλα τα προγράμματα, β')-Από τα μαθήματα που εμφανίστηκαν στο πρώτο πρόγραμμα του 1903 και απαλείφθηκαν οριστικά η προσωρινά κατά την εξέλιξη των προγραμμάτων είναι τα Γερμανικά, τα οποία από το πρόγραμμα του 1920 και μετά παύουν να διδάσκονται ως υποχρεωτικό μάθημα και γίνονται προαιρετικό, η Στενογραφία

44. Βλ. Πίνακες Ε20-21.

45. Το ίδιο ισχύει και για τους επόμενους Πίνακες.

Σελ. 360
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/361.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

που ύστερα από εναλλαγές μεταξύ υποχρεωτικού και προαιρετικού, από το πρόγραμμα του 1922 και μετά οριστικοποιείται .ως υποχρεωτικό, και η Γυμναστική, η οποία απουσιάζει από τα υποχρεωτικά μαθήματα μόνο στο πρόγραμμα του 1925, φαινομενικά όμως, γιατί διδάσκεται, με ειδική ρύθμιση46, γ')· Ορισμένα μαθήματα εμφανίστηκαν κατά την εξέλιξη των προγραμμάτων: έτσι, η Δακτυλογραφία εμφανίζεται ως υποχρεωτικό μάθημα στο πρόγραμμα του 1916, αλλά από το πρόγραμμα του 1920 μέχρι, και του 1925 αποτελεί ενιαίο μάθημα με την Καλλιγραφία, ενώ στο πρόγραμμα του 1928 αυτονομείται εκ νέου' η Υγιεινή, πρωτοεμφανίζεται στο πρόγραμμα του 1920 και διδάσκεται σε ώρες παρμένες από τη Γυμναστική (στις σχολές αρρένων, από τις οποίες απουσίαζε., στο πρόγραμμα του 1928), ενώ στις σχολές Θηλέων εμφανίζεται με την ονομασία "Υγιεινή και Νοσηλευτική"' οι Ασκήσεις εργαστηρίου εμφανίζονται στα προγράμματα 1920 και 1921, και ύστερα στο πρόγραμμα του 1928. δ') Στις σχολές θηλέων εμφανίζονται και ειδικά μαθήματα: Χειροτεχνία (από το 1921 και μετά). Οικιακή Οικονομία (από το 1921) σε συνδιδασκαλία με την Πολιτική Οικονομία, αλλά με πλήρη αυτονόμηση και υποκατάσταση της Πολιτικής Οικονομίας στο πρόγραμμα του 1928, και Οικιακή -Παιδαγωγική (μόνο στο πρόγραμμα του 1921).

20. 'Ως προς την εξέλιξη του εβδομαδιαίου χρόνου κατά μάθημα ο Πίνακας Ε24 δείχνει τις μεταβολές κάθε μαθήματος. Στον Πίνακα αυτόν παρατηρούμε ότι: α') ο χρόνος που διατίθεται για κάθε μάθημα μένει σχεδόν αμετάβλητος ως το 1925 μόνο στη Γεωγραφία και τα Θρησκευτικά (μετά το 1906)· β') στα υπόλοιπα μαθήματα ο χρόνος αυξομειώνεται κατά διαστήματα· γ') τελική αύξηση παρουσιάζουν τα Ελληνικά (που σχεδόν διπλασιάζουν το χρόνο), τα Φυσικά μαζί με την Εμπορευματολογία, η Καλλιγραφία-Δακτυλογραφία (που υπερδιπλασιάζουν το χρόνο), τα Εμπορικά γενικώς μαθήματα, ενώ τελική μείωση έχουν τα Μαθηματικά, τα Αγγλικά και η Ιστορία.

21. Τέλος, ως προς την ιεράρχηση των μαθημάτων, με βάση τον Πίνακα E25 - οπού τα μαθήματα έχουν ομαδοποιηθεί 47 -, παρατηρούμε τα ακόλουθα: 48 α') Η κατηγορία των Ξένων γλωσσών κατέχει την 1η θέση σε όλα τα

46. Ό.π., υποσημ. 40.

47. Τα μαθήματα έχουν ομαδοποιηθεί ως εξής: α') Φιλολογικά (Ελληνικά, Ιστορία, Ιστορία του Εμπορίου)' β') Φυσικομαθηματικά (Μαθηματικά, Φυσικά, Εμπορευματολογία)' γ') Νομικά-Εμπορικά (Εμπορικά, Εμπορικό Δίκαιο, Πολιτική Οικονομία)' δ') Ξένες γλώσσες (Γαλλικά, Αγγλικά, Γερμανικά)' ε') Πρακτικά (Καλλιγραφία, Δακτυλογραφία, Στενογραφία, Χειροτεχνία, Γυμναστική, Υγιεινή, Ασκήσεις "εργαστηριού) και στ') Γενικά (Θρησκευτικά, Γεωγραφία).

48. Οι παρατηρήσεις αναφέρονται στα προγράμματα των σχολών αρρένων' για τις

Σελ. 361
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/362.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

προγράμματα (εκτός του 1928 που υποβιβάζονται στη 2η υπέρ των Φιλολογικών), αλλά με συνεχή πτωτική τάση· έτσι, η -απώλεια του χρόνου έως το 1925 είναι 10,7% και το 1928 15,3%. β') Η κατηγορία, των Νομικών και Εμπορικών μαθημάτων ξεκινώντας από την 3η θέση σταθεροποιείται στη 2η ως το 1921, το 1922 περνά στην 4η, στην οποία και καταλήγει το 1928 ύστερα από την άνοδό της στην 3η το 1925, σημειώνοντας αύξηση του ποσοστού συμμετοχής της στον συνολικό εβδομαδιαίο χρόνο συνολικά 3,9% (1903-1925) αλλά επανερχόμενη στο αρχικό ποσοστό 15,1% με το πρόγραμμα του 1928. γ') Τα Φιλολογικά μαθήματα παρουσιάζουν μία συνεχή αύξηση του ποσοστού τους (ως το 1925 αύξηση 6,4% και το 1928 12,5%), ενώ η θέση τους από 4η το 1903 ανεβαίνει στην 1η το 1928, ο" ) Τα Φυσικομαθηματικά ξεκινώντας από τη 2η θέση, ως το 1919 παρουσιάζουν κάποια μείωση, η όποια όμως στα επόμενα προγράμματα μεταστρέφεται σε αύξηση με αιχμή το πρόγραμμα του 1925., οπού επανέρχονται στη 2η θέση· το άνοιγμα, πάντως μεταξύ του μικρότερου (το "1915-16") και του μεγαλύτερου (το 1925) ποσοστού είναι 5,1%. s') Η κατηγορία των Πρακτικών μαθημάτων, σταθεροποιούμενη στην 4η θέση, παρουσιάζει αυξομειώσεις του ποσοστού της: μεγαλύτερο το 15,8% του προγράμματος του 1906 και μικρότερο 11,3% του 1925 (φυσικά στα προγράμματα των σχολών θηλέων το ποσοστό των μαθημάτων αυτών είναι αρκετά αυξημένο εξαιτίας της ύπαρξης ειδικών μαθημάτων), στ') Τα Γενικά μαθήματα, κατέχοντας την τελευταία θέση, παρουσιάζουν μια σταθερότητα στο ποσοστό τους (με άνοιγμα περίπου μιας εκατοστιαίας μονάδας).

Η εικόνα αυτή των διαφόρων κατηγοριών μαθημάτων φαίνεται καλύτερα στη γραφική παράσταση 10,

Αλλά και η ιεράρχηση μεμονωμένα των μαθημάτων -όπως έχει καταγραφεί σε κάθε πίνακα προγράμματος- μας οδηγεί στα ακόλουθα γενικά συμπεράσματα: α') Αρκετά μαθήματα κατέχουν την ίδια, μαζί με άλλα. Θέση στην εκάστοτε ιεραρχία (π.χ. στο πρόγραμμα του 1903 5 μαθήματα βρίσκονται στην πρώτη Θέση), β') Κανένα μάθημα δεν κατέχει την ίδια σταθερή θέση σε όλη την εξέλιξη των προγραμμάτων, εκτός από τα Θρησκευτικά που βρίσκονται, μαζί με την Ιστορία του Εμπορίου, στην τελευταία θέση έως και το πρόγραμμα του 1925. γ') Στις πρώτες θέσεις εναλλάσσονται τα Εμπορικά, Γαλλικά και Ελληνικά, ακολουθούν τα Αγγλικά, τα Μαθηματικά και η Γυμναστική, ενώ αρκετά σταθερή είναι η Γεωγραφία.

σχολές θηλέων υπάρχουν ορισμένες διαφοροποιήσεις, με κυριότερη το αυξημένο ποσοστό των Πρακτικών μαθημάτων.

Σελ. 362
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Γ΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 343
    17_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

    ΠΙΝΑΚΑΣ 23. Εξέλιξη του ωρολογίου προγράμματος

    Προγράμματα

    1903

    1906

    "1909"

    "1915-16"

    1916

    1919

    1920"

    Μαθήματα

    Ώρες %

    Ώρες %

    Ώρες %

    Ώρες %

    Ώρες %

    Ώρες %

    Ώρες %

    Θρησκευτικά

    Ελληνικά

    Μαθηματικά Φυσικά Εμπορευματολογία Γαλλικά

    Αγγλικά

    Γερμανικά Γενική Ιστορία Ιστορία του Εμπορίου

    Γεωγραφία

    Εμπορικά Εμπορικόν Δίκαιον Πολιτική Οικονομία Οικιακή Οικονομία

    Καλλιγραφία

    Δακτυλογραφία Στενογραφία Χειροτεχνία Οικιακή Παιδαγωγική Γυμναστική Υγιεινή Ασκήσεις εργαστηρίου

    2 1,3 11 7,3 18 11,8 6 4,0 4 2,6 18 11,8 18 11,8

    18 11,8

    6 4,0 2 1,3 7 4,6

    18 11,8

    3 2,0 2 1,3

    4 2,7 3 2,0

    12 7,9

    1 0,7 13 9,4 12 8,6 6 4,3 4 2,9 16 11,5 14 10,1 16 11,5 3 2,2 1 0,7

    7 5,0

    18 12,9 3 2,2 3 2,2

    10 7,2 '12 8,6

    1 0,7 13 9,6 12 8,9 6 4,4 4 3,0 16 11,9 14 10,4 16 11,9 3 2,2 1 0,7 7 5,2 18 13,3 3 2,2 3 2,2

    9 6,7 9. 6.7

    1 0,7 18 12,5 12 8,3 6 4,2 4 2,8 16 11,1 14 9.7 16 11,1 3 2,1 1 0,7 7 4,9 18 12,5 3 2,1 3 2,1

    9 6,2 4 2,8

    9 6,2

    1 0,7 16 11,3 13 9,2 6 4,2 4 2,8 16 11,3 14 9,9 15 10,6 3 2,1 1 0,7 7 4,9 18 12,7 4 2,8 4 2,8

    6 4,2

    5 3,5

    9 6,3

    1 0,7 16 11,1 13 9,ο 6 4,1 4 2,8 17 11,8 14 9,7 14 9,7 4 2,8 1 0,7

    7 4,9

    19 13,2 4 2,8 4 2,8

    7 4,9 4 2,8

    9 6,2

    1 0,7 18 12,8 16 11,3 2 1,4

    8 5,7

    21 14,9

    18 12,8

    4 2,8

    1 0,7 7 5,0

    19 13,5 4 2,8 3 2,1

    8 5,7

    7 5,0

    2 1,4 2 1,4

    Σύνολο

    152 100,0

    139 100,0

    135 100,0

    144 100,0

    142 100,0

    144 100,0

    141 100,0