Συγγραφέας:Αντωνίου, Δαυίδ
 
Τίτλος:Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Γ΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:17
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:487
 
Αριθμός τόμων:3ος από 3 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Νομοθεσία
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1833-1929
 
Περίληψη:Στο τρίτομο αυτό βιβλίο, που καλύπτει την περίοδο 1833-1929, ο συγγραφέας έχει συγκεντρώσει τους ιδρυτικούς νόμους των διαφόρων τύπων σχολείων, δημόσιων η αναγνωρισμένων, του εκάστοτε ελεύθερου ελλαδικού χώρου (χωρίς τις κατά καιρούς τροποποιήσεις τους, εκτός από ορισμένες αναγκαίες εξαιρέσεις), τα προγράμματα διδασκαλίας που ίσχυσαν σε όλη αυτήν την περίοδο και εγκυκλίους που έχουν σχέση με τη διδασκαλία μαθημάτων. Η όλη εργασία είναι διαρθρωμένη ως εξής: Προηγείται μία εισαγωγή που αναφέρεται στην οργάνωση και δομή της Μέσης Εκπαίδευσης κατά την περίοδο 1833-1929 και ακολουθεί το κύριο σώμα της εργασίας, χωρισμένο σε δύο μέρη: Στο πρώτο –που επιγράφεται «Τα Κείμενα»– παρατίθεται αριθμημένο το υλικό κατά κεφάλαια, ανάλογα με τον τύπο του σχολείου και σε χρονολογική σειρά. Το δεύτερο –με τίτλο «Η Ανάγνωση», χωρισμένο στα ίδια, όπως το πρώτο, κεφάλαια– περιλαμβάνει αναλυτικούς και συγκριτικούς πίνακες των ωρολογίων προγραμμάτων και μια σύντομη Επισκόπηση των Κειμένων και των Πινάκων. Τέλος, παρατίθεται απόλυτος χρονολογικός πίνακας όλων των Κειμένων, ώστε να υπάρχει η δυνατότητα να παρακολουθείται συστηματικά η διαμόρφωση και εξέλιξη των σχολείων της Μέσης Εκπαίδευσης.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 12.59 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 81-100 από: 490
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/81.gif&w=600&h=915 17_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ  3

Εξέλιξη του εβδομαδιαίου χρόνου κατά κατηγορίες μαθημάτων:

Γυμνάσιο

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/82.gif&w=600&h=915 17_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 4

Εξέλιξη του εβδομαδιαίου χρόνου κατά κατηγορίες μαθημάτων: Ελληνικό σχολείο και Γυμνάσιο

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/83.gif&w=600&h=915 17_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

II

ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/84.gif&w=600&h=915 17_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/85.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

1. Ως πρώτο υποτυπώδες πρόγραμμα Ελληνικών σχολείων και Γυμνασίων μπορεί να θεωρηθεί εκείνο του διατάγματος της 21 Νοεμβρίου / 3 Δεκεμβρίου 1833 για τη σύσταση Ελληνικού σχολείου και Γυμνασίου στο Ναύπλιο,1 το οποίο προφανώς αποτέλεσε τον "οδηγό" κατά κάποιο τρόπο και για τα άλλα σχολεία ως το 1836.

Στο διάταγμα λοιπόν αυτό αναφέρονται, γενικά τα -"διδακτέα" μαθήματα, χωρίς όμως να καθορίζεται ούτε ο αριθμός των ωρών διδασκαλίας κατά μάθημα -καθορίζεται μόνο  συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος: 24-26 ώρες - ούτε και η ύλη των διδασκομένων μαθημάτων. Έτσι δεν είμαστε σε· θέση να έχουμε πλήρη και ακριβή εικόνα του όλου προγράμματος τόσο για το Ελληνικό σχολείο όσο και για το Γυμνάσιο. Ειδικότερα, για το Γυμνάσιο Ναυπλίου, όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ο Ι. Δεμοίρος, "περί του Ωρολογίου προγράμματος και της όλης των διδασκομένων μαθημάτων εις το Γυμνάσιον κατά τα πρώτα έτη μέχρι του Δεκεμβρίου του 1836 ουδέν ακριβές γνωρίζομεν, διότι ουδέν σχετικόν βιβλίον υπάρχει εν τω αρχείω του Γυμνασίου. Πάντως θα έφηρμόζοντο κατά δυνατόν τα εν τω Β, Διατάγματι περί συστάσεως του Γυμνασίου ορισμένα περί διδακτέων μαθημάτων και ωρών διδασκαλίας καθ' εβδομάδα". 2

Εξάλλου, και για τα άλλα σχολεία είτε δεν έχουμε "επίσημα" προγράμματα είτε έχουμε μόνο έμμεσες πληροφορίες, όπως π,χ. για το Ελληνικό σχολείο και το Γυμνάσιο των Αθηνών έχουμε μία πληροφορία για τα διδασκόμενα μαθήματα, δημοσιευμένη στην εφημερίδα Ο Ελληνικός Ταχυδρόμος της 31 Ιουλίου 1836, Σύμφωνα, λοιπόν, μ' αυτό το πληροφοριακό δημοσίευμα, που αναφέρεται στις "δημοτελείς εξετάσεις" του Ελληνικού σχολείου και Γυμνασίου των Αθηνών,, "έως ου εκδοθή γενικός οργανισμός των σχολείων, το Γυμνάσιον μένει διηρημένον εις τρεις τάξεις, καθώς και το Ελληνικόν σχολείον, και εις μεν το πρώτον των καταστημάτων τούτων παραδίδονται: Η Ελληνική, Λατινική, Γερμανική και Γαλλική διάλεκτος και φιλολογία (ποιηταί, φιλόσοφοι, ρήτορες), η καθαρά μαθηματική, η φυσική (αντί της οποίας όμως διά την προσωρινήν έλλειψιν των αναγκαίων εργαλείων διδάσκεται η φιλοσοφία), η ιστορία και η γεωγραφία. Του δε Ελληνικού σχολείου τα μαθήματα είναι: Στοιχεία της Ελληνικής, Λατινικής και Γαλλικής

1. Βλ. ΑΙ (τ. Α', σ. 79-80).

2. Ιωάννης Γ. Δεμοίρος, Ιστορία τον Γυμνασίου Ναυπλίου, Αθήνα 1939, σ. 18,

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/86.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

γλώσσης, αριθμητική, γεωγραφία, ιστορία, κατήχησις, ιχνογραφία και καλλιγραφία",3

Πάντως - για να επανέλθουμε στο διάταγμα - κυρίαρχο μάθημα στο πρώτο αυτό πρόγραμμα, προπάντων στο Ελληνικό σχολείο, ήταν η αρχαία ελληνική γλώσσα σε συνδυασμό με τη νέα ελληνική. Αλλά το μάθημα της νέας ελληνικής γλώσσας, παρόλο που αναγράφεται στο διάταγμα, "δυστυχώς γρήγορα παραμελήθηκε και οι δάσκαλοι τις ώρες του μαθήματος αυτού κάνανε Θεματογραφία, για να μη χάνουνε την ώρα, όπως λέγανε πολλοί απ' αυτούς".4 Εξάλλου, όπως σημειώνει η Φ, Τζωρτζάκη, "πνιγμένη η διδασκαλία της νέας ελληνικής μέσα στον όγκο του μαθήματος των αρχαίων ελληνικών και των λατινικών, με την έτοιμη οπωσδήποτε επιλογή των κειμένων τους και τη βαριά τους παράδοση, χωρίς προπαιδεία των δασκάλων και χωρίς σχετικά βοηθήματα, χωρίς καμιά θετική καθοδήγηση, φυσικό και μοιραίο ήταν να μείνη νεκρός τύπος, γραμμένος μόνο στα προγράμματα". 5

Ως προς τα άλλα μαθήματα, παρατηρούμε ότι: α') 3 μαθήματα· διδάσκονται και στους δύο κύκλους (Λατινική, Αριθμητική - Μαθηματική, Κατήχησις·- για το τελευταίο μάλιστα θεσπίστηκε η ρύθμιση, με το διάταγμα, της 5/17 Ιουλίου 1834,6 να διδάσκεται από ιερέα του ίδιου δόγματος με εκείνου των -μαθητών), β') Ορισμένα μαθήματα διδάσκονται στο ένα μόνο σχολείο: η καλλιγραφία στο Ελληνικό σχολείο, οι ξένες γλώσσες και τα λεγόμενα "φυσιογνωστικά" μονό στο Γυμνάσιο, γ') Η Ιστορία απουσιάζει από το Ελληνικό σχολείο, ενώ στο Γυμνάσιο διδάσκεται μαζί με τη Γεωγραφία, η οποία όμως στο Ελληνικό σχολείο είναι ανεξάρτητο μάθημα.

2. Το πρώτο όμως επίσημο πρόγραμμα Ελληνικών σχολείων και Γυμνασίων είναι εκείνο που περιλαμβάνεται στο διάταγμα της 31 Δεκεμβρίου 1836.7 Το τμήμα ΠΙ του διατάγματος (που περιλαμβάνει τα άρθρα 7-16)

3. Εφ. Ο Ελληνικός Ταχυδρόμος, ετ. A' 1836, αρ. 21, Παρασκευή 31 'Ιουλίου 1836, σ, 102-103.

4. Σ. Γ. Τζουμελέας - Π. Δ. Παναγόπουλος, Η Εκπαίδευση μας στα τελευταία 100 χρόνια, Αθήνα 1933, α. 71.

5. Φ. Τζωρτζάκη, "Το Νεοελληνικό μάθημα στη Μέση Παιδεία", στον τόμο: 'Αφιέρωμα στη μνήμη του Μανόλη Τριανταφυλλίδη, Θεσσαλονίκη I960, σ. 405. Για το μάθημα των Νέων Ελληνικών βλ. επίσης τη λεπτομερέστατη μελέτη του Βασιλείου Ιω. Τόγια, Το μάθημα των Νέων Ελληνικών στη Μέση Εκπαίδευση. Ιστορική θεώρηση (1833-1987), τ. Α.', Θεσσαλονίκη 1988.

6. Βλ. A2 (τ. A', σ. 81).

7. Βλ. A4 (τ. A', σ. 84-109) και Πίνακες A1-4 (εδώ, σ. 13-17). Στους τίτλους των κειμένων A3 και A4 του A' τόμου να διορθωθεί η ένδειξη "Αντιβασιλεία" με την ορθή "Αρχιγραμματεία - Υπουργικό Συμβούλιο"' στα ίδια επίσης κείμενα η χρονολογία των κεφαλίδων να διορθωθεί σε 1836 / 1837.

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/87.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ρυθμίζει τα σχετικά με τη διδασκαλία στα Ελληνικά σχολεία: το άρθρο 7 ορίζει .επιγραμματικά τα διδακτέα μαθήματα, τα άρθρα 8 και 9 καθορίζουν με περισσότερες λεπτομέρειες: τα κατά τάξεις διδακτέα μαθήματα και την ύλη τους στα τριτάξια και διτάξια Ελληνικά σχολεία αντίστοιχα, τα άρθρα 10-12 δίνουν οδηγίες για τη: διδασκαλία της Ελληνικής, της Ιστορίας, της Γεωγραφίας και της Καλλιγραφίας, το άρθρο 12 καθορίζει το γενικό εβδομαδιαίο ωράριο διδασκαλίας κατά τάξεις, το οποίο με το άρθρο 15 .εξειδικεύεται κατά μάθημα, το άρθρο 14 περιγράφει ρυθμιστικά το καθημερινό ωράριο λειτουργίας του- σχολείου, και το άρθρο 16 ρυθμίζει τη διάρκεια των μαθημάτων. Το τμήμα ΙΧ του διατάγματος (που περιλαμβάνει τα άρθρα 69-83) αναφέρεται; στα. σχετικά με τη διδασκαλία στο Γυμνάσιο: αφού με το άρθρο 69 τονίζεται με ιδιαίτερη έμφαση, ο φιλολογικός χαρακτήρας του Γυμνασίου, τα άρθρα 70, 71 και 72 παρέχουν οδηγίες διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών και διαγράφουν τα κύρια σημεία, της διδακτικής πορείας, το άρθρο 73 ορίζει τους διδακτέους συγγραφείς και κείμενα κατά τάξεις, το άρθρο 74 αναφέρεται στην "μόρφωσιν του ύφους εις  το ελληνικόν", το άρθρο 75 υπενθυμίζει την υποχρέωση των δασκάλων να διορθώνουν τα γραπτά γυμνάσματα των μαθητών,, τα άρθρα 76-79 διευκρινίζουν τη διδακτέα ύλη και δίνουν οδηγίες διδασκαλίας για τα Θρησκευτικά-, την Ιστορία, τα Μαθηματικά,8 τα Φυσικά και τα Γαλλικά, το άρθρο 80 καθορίζει, το γενικό εβδομαδιαίο ωράριο διδασκαλίας κατά τάξεις (που με το άρθρο 81 εξειδικεύεται κατά μάθημα) και ρυθμίζει το καθημερινό ωράριο λειτουργίας του σχολείου, το άρθρο 82 αναφέρεται στην. πρόσληψη βοηθών και το άρθρο 83 προβλέπει τη διδασκαλία προαιρετικών μαθημάτων και της Γυμναστικής.

Επισκοπώντας το πρόγραμμα του 1836, όπως καταγράφεται στο διάταγμα και παρουσιάζεται στους Πίνακες Α1-4, παρατηρούμε τα ακόλουθα: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος τόσο του τριτάξιου όσο και του διτάξιου Ελληνικού σχολείου είναι υψηλότερος, κατά τάξη, από τον αντίστοιχο του τετρατάξιου Γυμνασίου, β') Αρκετά μαθήματα εμφανίζονται στο πρόγραμμα κατά κλάδους (π.χ· Αρχαία Ελληνικά, Θρησκευτικά, Μαθηματικά, Φυσικά), γ') Η διδασκαλία της πολιτικής Γεωγραφίας στο Γυμνάσιο συνδυάζεται με την Ιστορία,9 ενώ η Μαθηματικοφυσική γεωγραφία διδάσκεται στις δύο ανώτερες τάξεις.10 δ') 4^v περιλαμβάνεται ως αυτοτελές μάθημα η Νέα Ελληνική.

8. Η διδακτέα.ύλη των Μαθηματικών καθορίστηκε λεπτομερέστερα με την εγκύκλιο 5886 της 15 Σεπτεμβρίου 1857-βλ. A14 (τ. A', σ. 134-142). Για το μάθημα της Πειραματικής φυσικής βλ. A9 (τ. A', σ. 124).

9. Σύμφωνα με το άρθρο η του διατάγματος, "με την διδασκαλίαν ταύτην [του μαθήματος της Ιστορίας] θέλουν συνδέεσθαι τα πρώτιστα της πολιτικής γεωγραφίας εκάστης εποχής".

10. Για το μάθημα της Γεωγραφίας βλ. Γιάννης Ρέντζος, Γεωγραφική Εκπαίδευση.

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/88.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Υπάρχει βέβαια η αναφορά ότι στα Ελληνικά σχολεία διδάσκεται "η ελληνική μετά παραλληλισμού της παλαιάς προς την νέαν" (άρθρο 7), όπως επίσης και στην γ' τάξη το μάθημα "Σύνταξις και συνθέσεις εις την νέαν ελληνικήν" (άρθρο 8), αλλά σύμφωνα με την εγκύκλιο της 14 Αυγούστου 18571 1- αυτό δεν γινόταν ποτέ, με αποτέλεσμα "οι από των ελληνικών σχολείων απολυόμενοι, εάν μεν τραπώσιν αμέσως εις τα βιωτικά έργα, γνωρίζοντες τύπους και θεωρίας μόνον, εισί παντάπασιν ανίκανοι να εκφράσωσιν η να εκθέσωσι διά της γραφής τας απλουστέρας ιδέας εν τη ιδία αυτών γλώσση [. ..]", ε') Ως προς τις ώρες διδασκαλίας των διαφόρων μαθημάτων, οι οποίες καθορίζουν και τη σειρά του κάθε μαθήματος στην ιεραρχία των μαθημάτων, εκείνο που χαρακτηρίζει το πρόγραμμα είναι ο πολύ μεγάλος αριθμός ωρών των Αρχαίων Ελληνικών - που στο Ελληνικό σχολείο πλησιάζουν το 50% του συνολικού εβδομαδιαίου χρόνου, στο Γυμνάσιο εγγίζουν το 1/3 και το ξεπερνούν στα σύνολο των ωρών και των δύο σχολείων. Τα άλλα μαθήματα βρίσκονται σε μεγάλη απόσταση, με τα Λατινικά, Μαθηματικά, Γαλλικά στις αμέσως επόμενες θέσεις στο γενικό σύνολο.12 στ') Η διδακτέα ύλη στο Ελληνικό σχολείο καθορίζεται πολύ γενικά, εκτός κυρίως από την αρχαία ελληνική γλώσσα, για την όποια ορίζεται ότι θα διδάσκεται, από "εισαχθησομένην Εγκυκλοπαιδείαν"·13 αντίθετα, για το Γυμνάσιο δίνονται περισσότερες λεπτομέρειες για ορισμένα μαθήματα.

Αθήνα 1984, σ. 34-36, όπου και υπολογίζονται ανά 1 ώρα στις δύο ανώτερες τάξεις του Γυμνασίου για τη διδασκαλία της Φυσικομαθηματικής γεωγραφίας. Για το μάθημα της Γεωγραφίας αλλά και της Ιστορίας βλ. Χριστίνα Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία στα Ελληνικά Σχολεία (1834-1914). Γνωστικό αντικείμενο και Ιδεολογικές προεκτάσεις, IAEN, Αθήνα1988.

11. Βλ. A13 (τ. A', σ. 132-133). Σχετικά με το μάθημα των Νέων Ελληνικών βλ. Φ. Τζωρτζάκη, ο.π. (υποσημ. 5), σ. 4Ο5-4Ο7 και Χρ. Φράγκος, "Οι σκοποί του μαθήματος των Νέων Ελληνικών και η θέση του στο αναλυτικό πρόγραμμα", στον τόμο: Γενική Επιθεώρησις Ξένων Σχολείων, Πρακτικά Β' Παιδαγωγικού Συνέδριον εν Θεσσαλονίκη (1315 Σεπτεμβρίου 1962). Προβλήματα ανακύπτοντα εκ της διδασκαλίας των Νέων Ελληνικών, Θεσσαλονίκη 1962, σ. 47-62. Για περισσότερες λεπτομέρειες βλ. Β. Ι, Τόγιας, ο.π. [υποσημ. 5],

12. Για τις κατηγορίες των μαθημάτων, βλ. εδώ παρακάτω, παράγραφο 19.

13. Πρόκειται για το τρίτομο έργο Χρηστομάθεια ελληνική διηρημένη εις τόμους τρεις η μέρη πέντε, συνερανισθείσα υπό Θ[εοκλήτου] Φαρμακίδου, και εκδοθείσα δαπάνη του Β. Βιβλιοπωλείου προς χρήσιν των Ελληνικών σχολείων. Εν Αθήναις, εκ της βασιλικής τυπογραφίας, 1837 (βλ. Γκίνης - Μέξας, Ελληνική Βιβλιογραφία, τ. 1, αρ. 2916). Η σύνταξη του έργου αυτού είχε ανατεθεί στον Θεόκλητο Φαρμακίδη (ο οποίος στη Βιέννη από το 1815-1818 εξέδωσε στα ελληνικά το τετράτομο έργο του Γερμανού ελληνιστή Φρειδερίκου Jacobs, Στοιχεία της Ελληνικής γλώσσης) με το υπ' αριθ. 11775/19 Μαρτίου 1837 έγγραφο της Επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Εκπαιδεύσεως Γραμματείας "περί εισάξεως εγκυκλοπαιδείας Ελληνικών μαθημάτων τριτόμου", που έχει ως εξής: "Εις τα

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/89.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Στο πρόγραμμα του 1836 αναφέρονται και μερικές εγκύκλιοι που εκδόθηκαν κατά καιρούς (αν και μεσολάβησε το πρόγραμμα του 1855, για το οποίο βλ, αμεσως παρακάτω, παρ. 3),. "Ετσι: α') Με εγκύκλιο του 1848 τονίζεται η υποχρεωτική και τακτική διδασκαλία των "ιερών γραμμάτων", τα οποία

Ελληνικά του κράτους Σχολεία ενεκρίθη κατά Βασιλικήν Διαταγήν να εισαχθή Εγκυκλοπαιδεία ελληνικών μαθημάτων τρίτομος, και διατεθειμενη ούτως ώστε ο Αος αυτής τόμος να περιέχη όλα τα του πρώτου της Εγκυκλοπαιδείας του Ιακωβσίου, αφαιρέσει του λεξικού και των σχολείων, πλην ίσως αναπόφευκτων τινών, προς βοήθειαν μόνον του δασκάλου διά την κατάληψιν δυσκόλων χωρίων. - Ο Βος να διαιρήται εις, δύο μέρη, ων το μεν να περιέχη Συλλογήν ιστορικών τεμαχίων εις τους παλαιούς Αιγυπτίους, Έλληνας και Ρωμαίους αναφερομενών, κατά χρονολογικήν σειράν εκ Διοδώρου του Σικελιώτου, Διονυσίου του Αλικαρνασσέως, εκ των Παραλλήλων του Πλουτάρχου (εκ του βίου του Θεμιστοκλέους την περιγραφήν της εν Σαλαμίνι ναυμαχίας, και εκ του βίου του Κίμωνος και Αριστείδου), το Ενύπνιον του Λουκιανού, και τίνα εκ της Κύρου παιδείας. To δεύτερον μέρος να περιέχη τον Προδίκου μύθον, Ισοκράτους του προς Δημόνικον μερη, τον παραινετικόν προς τους νέους του Μεγ. Βασιλείου, και τεμάχια εκ του Δημοσθένους, κατά τον Ιακώβσιον (όλων μόνον το κείμενον). - Ο Γος να διαιρήται επίσης εις δύω μέρη, ων το μεν να περιέχη εκλογήν των απομνημονευμάτων του Ξενοφώντος, απολογίαν Σωκράτους κατά Πλάτωνα, τα περί Θανάτου Σωκράτους εκ του Κριτίου και Φαίδωνος" τεμάχια εκ του πανηγυρικού Ισοκράτους· Θουκυδ. εκ της α' συγγραφής και άλλα τεμάχια πλην των δημηγοριών. Το β' μερος να περιέχη Ηροδότου τινά της Ελλ. Ιστορίας· έκ του Στοβαίου τα σωζόμενα και διαιτητικά του Ιπποκράτους το όλον 6-9 σελίδας" ποιητάς, δηλαδή γνωμικά και επιγράμματα, Ομήρου τεμάχια έκ της αρχής και άλλα της Οδυσσείας κατ' έκλογήν' τεμάχια Ευριπίδου, πλην των χορικών. (Όλων μόνον το κείμενον). - Την σύνταξιν ταύτην ενέκρινεν η Γραμματεία ν' αναθέση εις υμάς, προσδιορίσασα και δι' έκαστον τυπογραφικόν φύλλον ανά 40 (τεσσεράκοντα δραχ.) αντιμισθίαν διά τον συνερανισμόν" Προσκαλείσθε επομένως να τη φανερώσετε πότε είσθε έτοιμος να δώσετε ύλην εις το τυπογραφείον, διά να διατάξη τα δέοντα εις το κατάστημα τούτο. Εν Αθήναις την 19. Μαρτίου 1837. Ο Γραμματεύς Ι. Ρίζος". (ΕΒΕ: Αρχείο Θ. Φαρμακίδου).

Σύμφωνα, λοιπόν  με το έγγραφο αυτό ο Φαρμακίδης ετοίμασε την "Εγκυκλοπαιδεία" του, της οποίας τα περιεχόμενα είναι αναλυτικά τα ακόλουθα:

"Τόμος Πρώτος: Περίοδος A'. Γραμματικαί γυμνασίαι. Περίοδος Β'. A' Αισώπειοι μύθοι και Ανέκδοτα: 1. Αισώπειοι μύθοι. 2. Ανέκδοτα φιλοσόφων. 3. Ανέκδοτα ποιητών και ρητόρων. 4. Ανέκδοτα πολιτικών και βασιλέων. 5. Ανέκδοτα Λακεδαιμονίων. 6. Ανέκδοτα σύμμικτα. Β'. Φυσική ιστορία. Γ'. Μυθολογία: α) Μυθολογικαί ειδήσεις, β) Μυθολογικά διηγήματα, γ) Διάλογοι μυθολογικοί. Δ'. Γεωγραφία και Εθνογραφία: 1. Ευρώπη 2. 'Ασία. 3. Αφρική. Ε'. Παράρτημα τινών επιστολών.

Τόμος Δεύτερος: Μερος A'. Αιγυπτιακά εκ της Ιστορικής βιβλιοθήκης Διοδώρου του Σικελιώτου - Ρωμαϊκά εκ της Ρωμαϊκής αρχαιολογίας Διονυσίου του Αλικαρνασσέως - Ελληνικά εκ του Διοδώρου του Σικελιώτου. Μέρος Β'. Λουκιανού Σαμοσατέως περί του Ενυπνίου ήτοι Βίος Λουκιανού - Ισοκράτους προς Δημόνικον παραίνεσις - Βασιλείου του Μεγάλου, αρχιεπισκόπου Καισαρείας Καππαδοκίας, παραίνεσις προς τους νέους, όπως αν εκ των ελληνικών ωφελοίντο λόγων - Λουκιανού, περί του μη ραδίως πιστεύειν διαβολή - Πλούταρχος: Θεμιστοκλής, Αριστείδης, Κίμων, Περικλής, Αλκιβιάδης, Φωκίων - Ξενοφών εκ της Κύρου Παιδείας - Ξενοφών εκ των Ελληνικών ιστοριών.

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/90.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

φαίνεται ότι δεν παραδίδονταν σε μερικά σχολεία η παραδίδονταν "ατελώς"' μάλιστα, σχετικά με αυτήν την εγκύκλιο είναι και μία άλλη του 1856, με την οποία τονίζεται η υποχρέωση του τακτικού εκκλησιασμού των μαθητών και της καθημερινής προσευχής στα σχολεία.14 β') Οι εγκύκλιοι της 24 Μαρτίου 1851 και της 11 Ιουνίου 1857 σχετίζονται έμμεσα με τη διάρκεια σπουδών και τη σημασία της διδασκαλίας και των εξετάσεων15, γ') Με την εγκύκλιο της 17 Ιουλίου 1857 αποδοκιμάζεται "η κατά κόρον και ακατάλληλον χρήσιν χρήσις της αυτολεξεί απομνημονεύσεως των διδασκομένων μαθημάτων, ενώ αντίθετα συνιστάται "η από στήθους εκμάθησις των προγονικών αριστουργημάτων"16, δ') Αξιοσημείωτη είναι η εγκύκλιος της 12 Αυγούστου 1857, η όποια ρυθμίζει τα σχετικά με τα γραπτά γυμνάσματα των μαθητών του Γυμνασίου και αναγνωρίζει επίσημα ότι "παρ' ημίν η ελληνική δεν

________

Τόμος Τρίτος: Μέρος Α'. -Ισοκράτους Πανηγυρικός -Θουκυδίδης: Α' έκ της Α' συγγραφής (αρχαία κατάστασις της Ελλάδος, αιτία του Πελοποννησιακού πολέμου, αιτίαι αυξήσεως των Αθηνών), Β' Αποσπάσματα τινα εκ της Ιστορίας του κατά της Σικελίας επιχειρήματος των Αθηναίων (ΣΤ', 3 κ.εξ.). - Ξενοφών, έκ των Απομνημονευμάτων: Απολογία Σωκράτους, διάλογος περί εγκρατείας, περί της πόλεως των Αθηνών-, διάλογος μετά Γλαύκωνος, διάλογος μετά Χαρμίδου - Πλάτων: A' Κρίτων, B' Εκ της Απολογίας Σωκράτούς - Γ' Εκ του Φαίδωνος. Μέρος B'. Ηρόδοτος - Ιπποκράτους περί διαίτης. Δωρικά τινα τεμάχια - Πυθαγορείων Επιστολαί- Ποιήματα: A' Γνωμικά (Εκ του Θεόγνιδος, Έκ του Σόλωνος, Σιμωνίδου), B' Επιγράμματα, Γ' Ομήρου Ύμνοι, Δ' Κλεάνδρου Ύμνος εις Δία, E' Ομήρου Ιλιάδος A', ΣΤ' Χωρία τινά εξ άλλων ραψωδιών της Ιλιάδος, Ζ' Οδύσσειας ζ' (τα κατά την Ναυσικάαν), Οδυσσείας μ. Η' Ειδύλλια (Θεόκριτου: Γ', LA', Κ', ΙΘ'), Βίωνος. A', Δ', Η', Μόσχου: Η', Μελεάγρου), Θ' Χωρία τινα εκ των δραματικών ποιητών: A' Εκ του Ευριπίδου (Εκάβη, Ορέστης, Φοίνισσαι, Ιππόλυτος, Ιφιγένεια η εν Αυλίδι), Β' Εκ του Σοφοκλέους: Αίας ο μαστιγοφόρος, Ηλέκτρα, Φιλοκτήτης, Γ' Εκ του Αριστοφάνους: Πλούτος." (Βλ. σχετικά και τον Πρόλογο του Φαρμακίδη στο β' μέρος του 3ου τόμου, σ. α'-γ' και τη διατριβή της Αθανασίας K. Αβδάλη, Η "Εγκυκλοπαίδεια Φιλολογική" του Ιωάννη Πατούσα. Συμβολή στην ιστορία της Παιδείας του Νέου Ελληνισμού (1710-1839), Αθήνα 1984, ιδίως σ. 277 κ.ε.).

Η χρησιμοποίηση της "Χρηστομάθειας" του Θ. Φαρμακίδη επιβεβαιώνεται και από τα προγράμματα διαφόρων σχολείων, όπως π.χ. του Ελληνικού σχολείου του Ναυπλίου, οπού στο πρόγραμμα του χειμερινού εξαμήνου του σχολικού έτους 1837-38 ρητά αναφέρεται: "μαθήματα ελληνικά διά την πρώτην η εσχάτην κλάσιν, ο πρώτος τόμος της εγκυκλοπαιδείας του Κ. Φαρμακίδου' διά την δευτέραν, ο δεύτερος' και διά την τρίτην, εκ του τρίτου τόμου τα απομνημονεύματα του Ξενοφώντος" (βλ. σχετικά Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, Η Βιβλιοθήκη του Γυμνασίου Ναυπλίου, περ. Τετράδια εργασίας, αρ. 9, Αθήνα 1987). Παράλληλα με τη "Χρηστομάθεια" του Φαρμακίδη άρχισε να χρησιμοποιείται από το 1844 και η ομώνυμη συλλογή του Αλεξάνδρου Ρίζου Ραγκαβή (βλ. αμέσως παρακάτω, παρ. 3, και υποσημ. 22).

14. Βλ. A5 και 8 αντίστοιχα (τ. A', σ. 110-111 και 122-123).

15. Βλ. A6 και 10 αντίστοιχα (τ. A', σ. 112-113 και 125-126).

16. Βλ. A 11 (τ. A', σ. 127-128).

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/91.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

είναι μόνον η αρχαία εκείνη γλώσσα, ην έκαστος πεπαιδευμένος οφείλει να γινώσκη· είναι η γλώσσα ημών αυτών, ης προ πάντων πρέπει να ώμεν κάτοχοι" είναι ο θησαυρός ημών.

Κρίνοντας το πρόγραμμα του 1836 ο Αλέξης: Δημαράς, τονίζει επιγραμματικά: "Μίμηση και αυτό γερμανικού προτύπου, επηρεασμένο από τις κλασικιστικές τάσεις της εποχής και. ενισχυμένο από τον αρχαιολατρευτικό άξονα στον οποίο κινήθηκε ο φιλελληνισμός στον Αγώνα έδωσε στην ελληνική εκπαίδευση τόνο καθαρά θεωρητικό, και την αποξένωσε από τα προβλήματα και τις ανάγκες της καθημερινής ζωής". 18

3. Με την εγκύκλιο 4168 της 31 Αυγούστου 1855 κοινοποιήθηκε στα σχολεία 'νέο-πρόγραμμα.: Για την εφαρμογή η όχι αυτού. του προγράμματος υπάρχουν αντιφατικές πληροφορίες: Κατά τον παλαιό καθηγητή Ι. Πανταζίδη το πρόγραμμα αυτό περιέπεσε σε αχρηστία·19 αντίθετα, σύμφωνα με το έγγραφο 3836 της 1 Ιουλίου 1862, με το όποιο το Υπουργείο Παιδείας ζητούσε απαντήσεις σε ερωτήματα σχετικά με τα τροποποιητέα άρθρα του διατάγματος του 1836, το πρόγραμμα όχι μόνο ίσχυε αλλά και ζητούνταν οι απόψεις των Εκπαιδευτικών για την πιθανή τροποποίησή του. 20

Ανεξάρτητα, πάντως, από αυτό το πρόβλημα; επισκοπώντας το πρόγραμμα του 1855 παρατηρούμε τα ακόλουθα: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος παρουσιάζει αύξηση κατά 25 ώρες.(ποσοστό 13,3%) από τον αντίστοιχο του 1836· η αύξηση αυτή, που εμφανίζεται κυρίως στο Γυμνάσιο, αναφέρεται βασικά στα Αρχαία Ελληνικά, ενώ για τα υπόλοιπα μαθήματα οι αυξομειώσεις των ωρών διδασκαλίας τους δεν επηρεάζουν τον συνολικό εβδομαδιαίο χρόνο.21 β'') Τα διδασκόμενα μαθήματα παραμένουν τα ίδια, άλλα υπάρχουν μεταβολές στους κλάδους τους: έτσι, "για τα Αρχαία Ελληνικά η Γραμματική διδάσκεται ως ιδιαίτερος κλάδος, στο Ελληνικό σχολείο και η "Γύμνασις" και η "Θεωρία των περί τον λόγον επιστημών" του προγράμματος

17. Βλ.: A12 αλλά και A13 (τ. A', σ. 129-131 και 132-133).

18. Α. Δημαράς, "Εκπαίδευση", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΓ', Αθήνα 1977, σ. 486. Βλ. επίσης  τη μνημονευόμενη στην υποσημ. 12. της Εισαγωγής διατριβή του Σ. Λεωνίδα· επίσης Θ. Γ. Παπακωνσταντίνου, Σκοποί και πολιτισμικές επιλογές στη νεοελληνική μέση εκπαίδευση, Αθήνα 1985, σ. 46-56.

19. "[...] δεν μνημονεύω το παλαιότερον [πρόγραμμα]  του 1855 ως. εις αχρηστίαν περιπεσόν"'· βλ. Ι. Πανταζίδης, Γυμνασιακή Παιδαγωγική, Αθήνα 1889, σ. 12.

20. Βλ. τα ερωτήματα .4. και 21 του εγγράφου, ΚείμενοΑ17 (τ. A', σ. 154-162). 21. Για τις αυξομειώσεις των ωρών των διαφόρων μαθημάτων στο πρόγραμμα αυτό αλλά και στα επόμενα βλ. τους Πίνακες A 48, 49, 50.

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/92.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

του 1836, τώρα ενσωματώνονται υπό τον τίτλο "Ελληνικά"· τα Μαθηματικά διαιρούνται σε διάφορους κλάδους και προσδιορίζονται ειδικές ώρες για τη Μαθηματική και Φυσική γεωγραφία· η Γεωγραφία στο Γυμνάσιο συνδιδάσκεται και εδώ με την Ιστορία, τα Γαλλικά δεν διδάσκονται από την α' τάξη του Ελληνικού σχολείου, η Φιλοσοφία (Ψυχολογία-Λογική) διδάσκεται στις δύο τελευταίες τάξεις του Γυμνασίου και στην Καλλιγραφία της β' τάξης του Ελληνικού σχολείου συνυπάρχει και η Ιχνογραφία, γ') Ως προς τη σειρά εμφάνισης και την ιεράρχηση των μαθημάτων, οι Πίνακες A6 και 7 δίνουν την εικόνα του προγράμματος· αξίζει όμως να σημειώσουμε την πολύ μεγάλη αύξηση των ωρών των Αρχαίων Ελληνικών, έτσι που το ποσοστό συμμετοχής τους στο συνολικό εβδομαδιαίο χρόνο να πλησιάζει το 50% ! δ') Ως προς τη διδακτέα ύλη, μόνο για τα Αρχαία Ελληνικά γίνεται λεπτομερής κάπως αναγραφή της, και καθορίζεται ως διδακτικό βιβλίο του Ελληνικού σχολείου η "Χρηστομάθεια" του. Ραγκαβή, η όποια από το 1844 είχε αρχίσει να χρησιμοποιείται παράλληλα με εκείνη του Θ. Φαρμακίδη. 22

22. Η "Χρηστομάθεια" του Ραγκαβή εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1844 (στον πρόλογο σημειώνεται η ημερομηνία 25 Αυγούστου 1844) σε τρεις τόμους με τον τίτλο: Ελληνική Χρηστομάθεια η Συλλογή εκ των δοκιμωτέρων Ελλήνων πεζογράφων και ποιητών. Μετά σχολίων γραμματικών, Ιστορικών και γεωγραφικών, και μετ' επιτόμων φιλολογικών και κριτικών εκθέσεων. Διηρημένη εις τόμους τρεις, προς χρήσιν των απανταχού Ελληνικών σχολείων. Υπό Α.Ρ. Ραγκαβή. Εκδίδεται κατά πρώτον διά δαπάνης Ανδρέου Κορομηλά. Εν Αθήναις, εκ της τυπογραφίας Ανδρέου Κορομηλά. Κατά την οδόν του Ερμού αριθ. 215, 1844. Το 1845 (5 Μαρτίου) εκδίδεται για δεύτερη φορά πάλι σε τρεις τόμους με προσθήκες, που Οφείλονται σε υποδείξεις της "εξεταστικής των βιβλίων Επιτροπής", η οποία και ενέκρινε τη χρησιμοποίηση της ως διδακτικού βιβλίου. Στην β' σελίδα του Α' τόμου αυτής της έκδοσης δημοσιεύονται τα εγκριτικά έγγραφα του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως προς τον εκδότη και το διδακτικό προσωπικό των Ελληνικών σχολείων, ενώ στον τίτλο σημειώνεται και η ένδειξη "Κατ' έγκρισιν του επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργείου, και της επί των διδακτικών βιβλίων Επιτροπής". Αντίγραφο της εγκριτικής έκθεσης της Επιτροπής (αποτελούμενης από τον Μ. Αποστολίδη, Γ. Γεννάδιο και Ι. Κοκκώνη) βρίσκεται στο Αρχείο των Ραγκαβή, στην Ακαδημία Αθηνών (Βλ. ΑΑ, ΚΕΙΝΕ, ΑΡ/Αλ/αρ. φακ. 17/αρ. εγγράφου 45, όπου μετά τις υποδείξεις σημειώνεται: "Αλλ' ...ως ότου γίνη τοιαύτη τις συλλογή, δύναται και αύτη να χρησιμεύη εις τα Ελλην. σχολεία, καθώς η του κυρίου Φαρμακίδου".) Το 1846 η "Χρηστομάθεια" Ραγκαβή κυκλοφορεί σε τρίτη έκδοση με νέες προσθηκες στους δύο πρώτους τόμους της προηγούμενης έκδοσης, γι' αυτό και -όπως σημειώνει ο εκδότης στον πρόλογο του τέταρτου τόμου- "έκρινα καταλληλότερον να υποδιαιρέσω εκάτερον των 8ύω πρώτων τόμων εις δύο μέρη η τόμους άλλως, ώστε κατήντησεν ήδη η Χρηστομάθεια αύτη να περιέχη, αντί τριών, πέντε τόμους". Στην τέταρτη "στερεότυπον" έκδοση του 1851 επαναφέρεται η πρώτη διαίρεση "εις τόμους τρεις", άλλα τώρα προστίθεται και δεύτερος συλλογέας, ο Σκαρλάτος Δ. Βυζάντιος. Τον επόμενο χρόνο η "Χρηστομάθεια" των Σ. Δ. Βυζαντίου και Α. Ρ. Ραγκαβή, "διηρημένη εις τόμους πέντε" πλέον, εκδίδεται "προς χρήσιν των απανταχού Ελληνικών σχολείων και Γυμνασίων" (οι δύο τελευταίοι

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/93.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Γιά το πρόγραμμα του 1855 ισχύουν οι εγκύκλιοι που αναφέρθηκαν προηγουμένως, καθώς και ορισμένες άλλες ρυθμίσεις. Έτσι: α') Με το ψήφισμα

______

τόμοι περιέχουν ποιητές). Όμοια είναι και η έκτη έκδοση (ο Α' τόμος εκδίδεται το 1863 και οι άλλοι 4 το 1864), με τη διαφορά ότι η ανασελιδοποίηση που υπάρχει οφείλεται στην προσθήκη προλόγου του εκδότη (που είναι τώρα τα "τέκνα Ανδρέου Κορομηλά"). Ας υπογραμμιστεί, εξάλλου, ότι η "Χρηστομάθεια" του Ραγκαβή δεν αντικατέστησε εκείνη του Φαρμακίδη, άλλα χρησιμοποιούνταν παράλληλα, όπως τουλάχιστον φαίνεται από τα σωθέντα προγράμματα του Ελληνικού σχολείου και του Γυμνασίου Ναυπλίου: π.χ στο πρόγραμμα θερινής εξαμηνίας του σχολικού έτους 1846-47 της γ' τάξεως του Ελληνικού σχολείου αναγράφεται "Ξενοφώντος, Εκ των Ελλην. ιστοριών, κατά την Χρηστομάθειαν Ραγκαβή", στο πρόγραμμα της θερινής εξαμηνίας 1847-48 αναγράφεται η "Χρηστομάθεια" του Φαρμακίδη, στο πρόγραμμα της χειμερινής εξαμηνίας 1850-51 αναγράφεται για την A' τάξη o A' τόμος της "Χρηστομάθειας" Ραγκαβή και για την Β' τάξη η "Χρηστομάθεια" του Φαρμακίδή (Β' περίοδος), ενώ αξιοσημείωτο είναι ότι στο πρόγραμμα της Θερινής εξαμηνίας 1848-49 - στις τέσσερις τάξεις του Ελληνικού σχολείου αναφέρεται η "Χρηστομάθεια" του Φαρμακίδη και στην A' τάξη του τριτάξιου Γυμνασίου αναγράφεται "Πλάτωνος Φαίδων, όλον το εν τη" Χρηστομαθεία Ραγκαβή μέρος" (Βλ. Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, ο.π., υποσημ. 13). Τέλος, για λόγους σύγκρισης προς εκείνη του Φαρμακίδη, καταγράφουμε τα περιεχόμενα των 3 πρώτων τόμων της Γ' εκδοσης (1852) της "Χρηστομάθειας" Ραγκαβή, στην όποια άλλωστε αναφέρονται ρητά τα προγράμματα του 1855 και 1867 (βλ. τα σχετικά κείμενα A7 και A24 στον A' τόμο αυτής της εργασίας): Τόμος A': "A'. Γνωμικά και σύντομοι φράσεις. B'. Σύμμικτα παραδείγματα εκ των αστείων του Ίεροκλέους. Γ'. Στοβαίου Γνώμαι Παλαιών. Δ'. Αισώπειοι Μύθοι. E'. Πλουτάρχου έκ των Αποφθεγμάτων. ΣΤ'. Διογένους Λαερτίου Αποφθέγματα Φιλοσόφων. Ζ'. Αιλιανού Εκ της Ποικίλης Ιστορίας. Εκ του περί ζώων ιδιότητος. Η'. Λουκιανού Νεκρικοί Διάλογοι: Διογένους και Πολυδεύκους, Ερμού και Χάρωνος, Χάρωνος και Μενίππου, Χάρωνος και Ερμού και νεκρών διαφόρων. Ενύπνιον ήτοι Βίος Λουκιανού, Τίμων ή Μισάνθρωπος, Περί του μη ραδίως πιστεύειν τη διαβολή. Θ'. Ιωάννου του Χρυστοστόμου Λόγος εις Ευτρόπιον. Περί Προσευχής, Περί του κατά θεον πολιτεύεσθαι κτλ.. Λόγος εις την παραβολήν του Ασώτου. Γ. Κέβητος Θηβαίου Πίναξ. IA'. Έκ των Θεοφράστου Χαρακτήρων: Περί Κολακείας, Περί Ακαιρίας, Περί Απιστίας, Περί Μικροφιλοτιμίας; Περί Ανελευθερίας, Περί Δειλίας. ΙΕ'. Έκ των Στράβωνος Γεωγραφικών Βιβλ. A'. § 7 και 8, Βιβλ. Η'. Κεφ. Ζ'. ΙΓ'. Ξενοφώντος Εκ της Κύρου Παιδείας Βιβλ. A'. Κεφ. A'-E', Βιβλ. Η'. Κεφ. Ζ', Ξενοφώντος Εκ της Ελληνικής Ιστορίας Βιβλ. B'. Κεφ. A', Ξενοφώντος Κύρου Αναβάσεως Βιβλ. Α'. Κεφ. Α'. Ξενοφώντος Εκ των Απομνημονευμάτων Σωκράτους Βιβλ. Α', Ξενοφώντος Οικονομικός Κεφ. Α'". Τόμος Β': "Α'. Πλουτάρχου Εκ των παραλλήλων βίων Θεμιστοκλής, Αριστείδης, Κίμων, Εκ των Ηθικών του Περί του πως αν τις υπ' εχθρών ωφελοίτο, Περί παίδων αγωγής. Β'. Ισοκράτους· Προς Δημόνικον παραίνεσις, Προς Φίλιππον, Πανηγυρικός, Αρειοπαγιτικός. Γ'. Λυσίου λόγος επιτάφιος επί των εν τω πολέμω υπέρ των Κορινθ. αποθανόντων. Κατά Σιτοπωλών, Κατά Ερατοσθένους. Δ'. Βασιλείου του Μεγάλου' Ομιλία ρηθείσα εν λιμώ και αυχμώ, Παραίνεσις προς τους νέους. E'. Γρηγορίου Θεολόγου του Ναζιανζηνού Περί Ιερωσύνης. ΣΤ'. Αισχίνου εκ των επιστολών". Τόμος Γ'. "Α'. Λυκούργου λόγος κατά Λεωκράτους. Β'. Αισχίνου λόγος κατά Κτησιφώντος. Γ'. Δημοσθένους λόγος ο περί του Στεφάνου, Ολυνθιακός Γ', Κατά Φιλίππου Α'. Δ'. Πλάτωνος Κρίτων, Απολογία Σωκράτους, Φαίδων, Μενέξενος ή Επιτάφιος. E'. Θουκυδίδου·

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/94.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

της 8 Δεκεμβρίου 1862 23 της Προσωρινής Κυβερνήσεως θεσμοθετήθηκε η εισαγωγή της Γυμναστικής στα Γυμνάσια, "αλλά και εις τα κατώτερα σχολεία το μέτρον τούτο της προσωρινής Κυβερνήσεως δεν έσχε καλυτέραν τύχην· διότι παρ' όλην την εγκατάστασιν γυμναστικών οργάνων εις τας αύλάς πολλών εκ των σχολείων της Μέσης Εκπαιδεύσεως, ελλείψει, ειδικών και μορφωμένων διδάσκαλων της γυμναστικής, η εν τοις σχολείοις τούτοις διδασκαλία ανετέθη εις υπαξιωματικούς και στρατιώτας των πυροσβεστών, ανθρώπους δηλονότι τελείως ανικάνους, λόγω προελεύσεως και μορφώσεως, και τον σκοπόν της γυμναστικής ν' αντιληφθούν και την διδασκαλίαν αυτής να καταστήσουν παιδαγωγικήν και ευχάριστον εις τους μαθητάς· επειδή δε και ουδεμία περαιτέρω μέριμνα ελήφθη διά την μόρφωσιν ικανών και ανεπτυγμένων πολιτών γυμναστών, εξηκολούθησεν η πρωτογενής αυτή κατάστασις [. . . ]". 24

β') Με δύο έγγραφα (12 'Ιουλίου 1866 και 23 Ιουνίου 1867) ρυθμίζονται θέματα προαιρετικών μαθημάτων, όπως της θεωρητικής μουσικής, και της ποιητικής, :που δεν θεωρείται αυτοτελές μάθημα. 25

4. Το επόμενο πρόγραμμα είναι του 1867, που γνωστοποιήθηκε στα σχολεία με την υπ' αριθ. 7071 της 2 Σεπτεμβρίου του ίδιου έτους απόφαση. 26 Τα κυριότερα χαρακτηριστικά αυτού του προγράμματος είναι τα ακόλουθα: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος, σε σύγκριση με τον αντίστοιχο του προηγουμένου προγράμματος, είναι μειωμένος κατά δύο ώρες. β') Υπάρχει διαφοροποίηση στον εβδομαδιαίο χρόνο των επιμέρους μαθημάτων: αυξημένος είναι στα Αρχαία Ελληνικά, τα Θρησκευτικά, την Ιστορία και τα Λατινικά, και μειωμένος στα Μαθηματικά, τη Γεωγραφία, τα Φυσικά και τα Γαλλικά. γ') Τροποποιήσεις έχουν επέλθει και στους κλάδους των διαφόρων μαθημάτών: έτσι, από τα Αρχαία Ελληνικά του Ελληνικού σχολείου έχει αφαιρεθεί η "σύνθεσις" και προστέθηκε η "πρόχειρος ανάγνωσις", συνδυασμένη με γραπτές ασκήσεις· η Αριθμητική διδάσκεται και στην γ' τάξη του Ελληνικού σχολείου, δεν μνημονεύονται οι κλάδοι των Μαθηματικών στο Γυμνάσιο

ΒιβλίονΑ', § ι-ι9, Βιβλίον Β', § 72-79, Βιβλίον Γ', § 20-24, § 52-69. ΣΤ'. Ηροδότου

Βιβλίου H'. Ουρανία. ΔΩΡΙΚΑ ΤΕΜΑΧΙΑ. Ζ'. Εκ των Στοβαίου συλλογών Ονάτου περί Θεού, Φιλολάου, περί Αφθαρσίας κόσμου, Ωκέλλου περί του αυτού, Λύσιος επιστολή προς Ίππαρχον, Αρχύτου εκ του περί νόμων και δικαιοσύνης. Δύω ψηφίσματα συνθηκών, μεταξύ Λακεδαιμονίων και Αργείων".

23. Βλ. A18 (τ. A', σ. ι63-ι64).

24. I. E. Χρυσάφης, Η σωματική αγωγή και η στρατιωτική προπαίδευσις της νεότητας και η ενδεικνυομένη οργάνωσις αυτών, Δελτίον Υπουργείου Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Παράρτημα 15ον, Αθήνα 1925, σ. 11-12. 25. Βλ. Α 22 και 23 αντίστοιχα (τ. Α', σ. 171-172).

26. Βλ. Α24 (τ. Α', σ. 173-183) και Πίνακες Α8, 9, 10.

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/95.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

(όπου γίνεται παραπομπή στο πρόγραμμα του 1857)  27 ενώ η Μαθηματική γεωγραφία δεν αναφέρεται ως κλάδος, αλλά διδάσκεται στην Δ' τάξη "περί .το τέλος της β' εξαμηνίας"· στην Γ' και Δ' τάξη του Γυμνασίου η Κατήχησις έχει αντικατασταθεί από τη Χριστιανική Ηθική· η Φυσική ιστορία μετατέθηκε από το Ελληνικό σχολείο στο Γυμνάσιο και η Φυσική διδάσκεται στις δύο τελευταίες τάξεις του Γυμνασίου μαζί με την Ψυχολογία και τη Λογική, και όλα αυτά μαζί τα μαθήματα εμφανίζονται στο πρόγραμμα με το όνομα "Φιλοσοφικά", Για το τελευταίο αυτό, ο Ι. Πανταζίδης σημειώνει χαρακτηριστικά: "Η πράξις εν τοις γυμνασίοις φυσικώ τω λόγω χωρίζει τα ετερογενή κατά: την διδασκαλίαν, κατ' άλλας ώρας και υπό άλλων διδασκάλων διδασκόμενης της φυσικής και των φιλοσοφικών μαθημάτων. Αλλ' η σύμφυρσις αύτη της φυσικής και ζωολογίας και ψυχολογίας και λογικής υπό εν όνομα φιλοσοφικά μαρτυρεί ότι οι συντάξαντες το γενικόν εκείνο πρόγραμμα δεν είχον ακριβή έννοιαν της φιλοσοφίας και των μαθήσεων αυτής, μαρτυρεί δε και έτερον τι, όπερ και άλλοθεν είνε γνωστόν, ότι το μάθημα τούτο των λεγομένων φιλοσοφικών ούτω νομίζεται πάρεργον παρ' ήμίν, ώστε και αν έπαθε σύγχυσιν προς έτερόν τι ωσαύτως πάρεργον νομιζόμενον, προς την φυσικήν ιστορίαν η την φυσικήν, δεν εξήγειρεν ουδενός τούτο την προσοχήν, ουδ' ευρέθη τις να κάμη ουδέ την ελαχίστην παρατήρησιν ότι είνε εναντίον πάσης λογικής και φιλοσοφίας να λέγωνται φιλοσοφικά μαθήματα όσα δεν είνε φιλοσοφικά".28 δ') Η Ιχνογραφία δεν διδάσκεται μαζί με την Καλλιγραφία, ε') Η διδακτέα ύλη παρουσιάζεται αναλυτικά για τα μαθήματα Γαλλικά και Λατινικά, και σχεδόν εξαντλητικά για τα Αρχαία Ελληνικά· ειδικότερα μάλιστα για τα Αρχαία Ελληνικά του Ελληνικού σχολείου, η διδακτέα ύλη καταγράφεται για μία διετία και "επαναλαμβάνεται ακριβώς ανά πάσαν διετίαν", όπως ακριβώς αναφέρεται στα εισαγωγικά της απόφασης με την όποια κοινοποιήθηκε το πρόγραμμα, στ') Για τα Αρχαία Ελληνικά ιδίως, αλλά και για Ορισμένα άλλα μαθήματα, στα εισαγωγικά της απόφασης δίνονται ορισμένες οδηγίες διδασκαλίας, από τις οποίες ξεχωρίζει εκείνη που αναφέρεται στην έκθεση ιδεών: "[...] εν δε τη ανωτέρα [τάξει=Δ'] ανάγκη να ασκώνται οι μαθηταί, πλην των θεμάτων, εις εκτενεστέρας εκθέσεις ιδεών, επί θέματος τίνος καταλλήλου διδομένου αυτοίς παρά του καθηγητού, και τούτο εν τη σημερινή καθαρευούση γλώσση, ίνα ούτω ασκηθώσιν οι μαθηταί εις το γράφειν την ιδίαν αυτών γλώσσαν, ην εξερχόμενοι των γυμνασίων θέλουσι μεταχειρισθή εις τον καθ' ημέραν βίον",29 ζ') 'Ως προς την ιεράρχηση των μαθημάτων, η μόνη μεταβολή που

27. Βλ. A14 (τ. A', σ. 134-142).

28. Ι. Πανταζίδης, ο.π. [υποσημ. 19], σ. 31-32.

29. Βλ. επίσης την εγκύκλιο της 17 Αυγούστου 1872 (A33, τ. A', σ. 201-202), με την οποία καθορίζονται 4 ώρες για τις ασκήσεις που είχαν παραμεληθεί.

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/96.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

σημειώνεται είναι η προώθηση των Λατινικών στην τρίτη θέση εις βάρος των Γαλλικών, η') Τέλος, με το πρόγραμμα του 1867 συνδέεται και η εγκύκλιος της 25 Σεπτεμβρίου 1868, με την οποία δίνονται.- οδηγίες για τη διόρθωση "των πλημμελώς εχόντων" στα σχολεία.30

5. Μέχρι το 1884 δεν εκδόθηκε άλλο πρόγραμμα, έγιναν όμως διάφορες ρυθμίσεις, αναφερόμενες είτε σε ανακατανομή της διδακτέας όλης ορισμένων μαθημάτων είτε σε προσθήκη νέων, που είναι κατά χρονολογική σειρά οι ακόλουθες:

α') Το 1868 δημοσιεύτηκε ο Κανονισμός του δημοσίου γυμναστηρίου,31 στο οποίο μπορούσαν να ασκούνται στη Γυμναστική μαθητές των σχολείων της Αθήνας σε ορισμένες ώρες υπό την επίβλεψη του διευθυντή του Γυμναστηρίου, που από το ίδιο έτος ήταν ο περίφημος Ιωάννης Φωκιανός.32 Κατά την άποψη του E. Παυλίνη "Εις την διαταγήν των κανονιστικών του γυμναστηρίου βλέπομεν υποφώσκουσαν την αυγήν της γυμναστικής ημέρας. Δι' αυτής ανοίγεται το γυμναστήριον εις ολόκληρον την νεολαίαν και ο σπόρος ο γυμναστικός σπείρεται εις γόνιμον έδαφος".33

β') Με δύο εγκυκλίους του 1870 επεκτείνεται η διδασκαλία της Πολιτικής γεωγραφίας και στην A' και Β' τάξη του Γυμνασίου (από μία ώρα), και προβλέπεται η διδασκαλία της Χημείας αλλά όταν διοριστούν ειδικοί δάσκαλοι 34.

γ') Από τον Απρίλιο του 1871 καθιερώθηκαν με διάταγμα οι στρατιωτικές ασκήσεις για τους άνω των 14 ετών μαθητές με δασκάλους ανθυπασπιστές του στρατού. Με διάφορες εγκυκλίους δόθηκαν οδηγίες διδασκαλίας των στρατιωτικών ασκήσεων και δημοσιεύτηκε "Στρατιωτικός κανονισμός των μαθητών των Γυμνασίων του Κράτους".35 Οι στρατιωτικές ασκήσεις διακόπηκαν το 1877 εξαιτίας των αναγκών του στρατού σε αξιωματικούς και υπαξιωματικούς, αλλά με το νόμο ΑΡΙΘΎ1883 επανήλθαν στα Γυμνάσια και με δυνατότητα εισαγωγής τους και στην γ' τάξη των Ελληνικών σχολείων.36 Όπως μας πληροφορεί o Ι. Χρυσάφης, "ταύτας [τις στρατιωτικές ασκήσεις] εδίδασκον υπαξιωματικοί του ενεργού Στρατού καθώς και απόστρατοι, υπό την ανωτάτην

30. Βλ. Α25 (τ. Α', σ. 184-187).

31. 'Βλ. Α26 (τ. Α', σ. 188-189).

32; Για τον Ι. Φωκιανό βλ. Ένωσις Γυμναστών, Ιωάννης Φωκιανός 1845-1896. Αναμνηστική έκδοσις επί τη συμπληρώσει τριακονταετίας από του θανάτου του, Αθήνα 1926.

33. Ευάγγελος Παυλίνης, Ιστορία της Γυμναστικής, Αθήνα 1953, σ. 400.

34. Βλ. Α27, 28 (τ. A', σ. 190-191).

35. Βλ. Α29-31, 37 (τ. Λ', σ. 192-198, 206-221).

36. Βλ. Α38 και 47-48 (τ. Α, σ. 222 και 233-236).

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/97.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

εποπτείαν του προ τινός εκλιπόντος Επόπτου της σκοποβολίας Γ, Αντωνοπούλου, μοναδικού υπερμάχου του οικτρότατου εκείνου θεσμού". 37

δ') Με την εγκύκλιο της 3 Σεπτεμβρίου 1873 έγινε ανακατανομή της διδακτέας ύλης των θρησκευτικών στις τάξεις του Γυμνασίου· μάλιστα για το ίδιο θέμα γίνεται υπόμνηση και με εγκύκλιο της 28 Μαΐου 1880, ενώ με διάταγμα; της 2 Σεπτεμβρίου 1882 ορίζεται ότι οι καθηγητές των ιερών μαθημάτων των Γυμνασίων οφείλουν να διδάσκουν το μάθημα και στα προσαρτημένα σ' αυτά Ελληνικά σχολεία. 38

ε') Με δύο εγκυκλίους (30 Αυγούστου 1874 και 27 Μαΐου 1875) εντάσσεται στο πρόγραμμα της γ' τάξεως του Ελληνικού σχολείου το μάθημα της Πειραματικής φυσικής. 39

στ') Με τα διατάγματα της 22 Σεπτεμβρίου 1880 και 22 Νοεμβρίου 1882 εισήχθη η Γυμναστική στα Γυμνάσια επί τρεις ώρες την εβδομάδα για κάθε τάξη· η ίδια ρύθμιση ίσχυσε και για τα Ελληνικά σχολεία (διάταγμα της 24 Ιανουαρίου 1883). 40

ζ') Στην ίδια περίοδο αναφέρονται επίσης και ορισμένες εγκύκλιοι και οδηγίες που αφορούν τον τρόπο βαθμολογίας, τη διδασκαλία προαιρετικών μαθημάτων και τα καθήκοντα των καθηγητών.41

Όλες αυτές τις ρυθμίσεις τις εντάξαμε στο πρόγραμμα του 1867 και συγκροτήσαμε τον Πίνακα A11 "Ωρολόγιο πρόγραμμα 1870-1883", όπου και φαίνεται καθαρά η αύξηση του συνολικού εβδομαδιαίου χρόνου.

6. Το 1884 δημοσιεύεται νέο πρόγραμμα.42 Το πρόγραμμα αυτό παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, διότι για πρώτη φορά καθορίζονται Ιδιαίτερες ώρες για ,τη διδασκαλία της νεοελληνικής λογοτεχνίας αλλά και διότι εμφανίζεται "επισήμως" σε πρόγραμμα το μάθημα της Γυμναστικής και των

37. Ι.  Χρυσάφης, ο.π. [υποσημ. 24], σ. 2ο.

38. Βλ. A 34, 39 και 42 αντίστοιχα. Γενικότερα για το μάθημα των θρησκευτικών κατά την περίοδο που εξετάζουμε βλ. Ιωάννης Β. Κογκούλης, Το μάθημα των θρησκευτικών ατή Μέση Εκπαίδευση (1833-1932).·Συμβολή στην ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης, θεσσαλονίκη 1985' Εμμανουήλ Π. Περσέλης, "Σταθμοί στην εξέλιξη της σχολικής θρησκευτικής αγωγής και θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών", περ. θεολογία, τ. ΝΗ' (1987), σ. 572-582 (και ανάτυπο).

39. Βλ. Α35, 36 (τ. A', σ. 204-205). Γενικότερα για το μάθημα των Φυσικών βλ. Π. B.. Κόκκοτας, "Ιστορική ανασκόπηση της διδασκαλίας των Φυσικών στη Μέση Εκπαίδευση από το 1830 μέχρι σήμερα", περ. Επιστημονική Σκέψη, τχ. 15 (Σεπτ. - Οκτωβρ. 1983), σ. 55-62.

40. Βλ. A40, 43, 44 για τα Γυμνάσια (τ. Α', σ. 224-225, 228-230) -και Α45, 46 για τα Ελληνικά σχολεία (τ. Α', σ. 231-232).

41. Βλ. Α32, 48, 50, 51 -(τ. Α', σ. 199-200, 235-236, 239-242).

42. Βλ. Α 52 (τ. Α', σ. 243-256) και Πίνακες Α13, 14, 15.

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/98.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Στρατιωτικών ασκήσεων. Ειδικότερα, στο πρόγραμμα αυτό παρατηρούμε τα εξής: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος, σε σύγκριση με το πρόγραμμα του, 1867, παρουσιάζεται αυξημένος, όπως άλλωστε συμβαίνει και με το "πρόγραμμα 1870-1883", κυρίως λόγω. της προσθήκης της Γυμναστικής και των Στρατιωτικών ασκήσεων, πράγμα που κατά την άποψη του A. Δημαρά "δεν αναιρεί τη διαπίστωση πως η σχολική ημέρα γίνεται ολοένα και μακρότερη, και πως στα ελληνικά προγράμματα η προσθήκη νέων αντικειμένων η νέας όλης καταλήγει συνήθως στην · αύξηση των ωρών διδασκαλίας και όχι στην ανακατανομή τους".43 β') 'Ως προς τα άλλα μαθήματα, μείωση των ωρών διδασκαλίας τους εμφανίζουν τα Αρχαία Ελληνικά, τα Θρησκευτικά, η Ιστορία, τα Λατινικά αλλά και τα Μαθηματικά, ενώ αύξηση εμφανίζουν (εκτός φυσικά από τα Νέα Ελληνικά), η Γεωγραφία, τα Φυσικά, τα Γαλλικά και τα Τεχνικά (Καλλιγραφία - Ιχνογραφία), γ') 'Ως προς τους κλάδους των διαφόρων μαθημάτων, παρατηρούμε ότι είτε εμφανίζονται νέοι (όπως π,χ, η ιστορία της ελληνικής γραμματολογίας, η λειτουργική, η χημεία, η φυσιογνωσία) είτε .εμπεριέχονται στον γενικό τίτλο του μαθήματος (π.χ. Μαθηματικά) είτε τέλος ανεξαρτητοποιούνται ως μάθημα αυτοτελές (Κοσμογραφία). δ') Η διδακτέα ύλη των διαφόρων μαθημάτων καταγράφεται με αρκετά αναλυτικό τρόπο, ιδιαίτερα, για τα Αρχαία Ελληνικά, τα Γαλλικά, τα Μαθηματικά και τα Νέα Ελληνικά, για τα οποία καθορίζονται επακριβώς τα διδακτέα τεμάχια των συγγραφέων· μάλιστα για τα τελευταία γίνεται νέα ρύθμιση με εγκύκλιο της 21 Νοεμβρίου 1884.44 ε') Με το πρόγραμμα αυτό του 1884 συνδέονται και ορισμένες εγκύκλιοι που αφορούν: τα διδακτικά βιβλία, την ανάγνωση τεμαχίων των νεωτέρων Ελλήνων συγγραφέων και τη γυμναστική, την κατάλληλη κατανομή των ωρών διδασκαλίας διαφόρων μαθημάτων και ιδιαίτερα των Αρχαίων Ελληνικών, καθώς και τις στρατιωτικές ασκήσεις και τον νέο στρατιωτικό κανονισμό.45

7. "Αλλ' η μεταρρύθμισις αύτη του προγράμματος [δηλ, το 1884] δεν εθεωρήθη επαρκής, δι' ο και ανετέθη εις επιτροπείαν αποτελεσθείσαν εκ των εν Αθήναις γυμνασιαρχών και εκ καθηγητών η μελέτη αυτού, ης αποτέλεσμα υπήρξεν η υπό του υπουργείου μετά εν έτος έκδοσις νέου προγράμματος κατά

43. Α. Δημαράς (επιμ.), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε (Τεκμήρια ιστορίας), τ. Α' (1821-1894), Αθήνα 1973, σ. μγ'.

44. Βλ. Α57 (τ. Λ', σ. 267-270). Για τα Νέα Ελληνικά βλ. Φ. Τζωρτζάκη, ό.π., [υποσημ. 5], σ. 4Ο7-4Ο9. Ας προστεθεί εδώ ότι η εισαγωγή των Νέων Ελληνικών στο πρόγραμμα οφείλεται σε πρωτοβουλία του Νικολάου Πολίτη που υπηρετούσε τότε στο Υπουργείο Παιδείας.

45. Βλ. τα σχετικά κείμενα Α53-58 (τ. Α', σ. 257-278), όπως επίσης και το μνημονευόμενο στην υποσημ. 19 έργο του Ι. Πανταζίδη, το οποίο αναφέρεται κυρίως στο πρόγραμμα του 1884.

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/99.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

τας υποδείξεις της επιτροπείας ταύτης", 46 Με την τροποποίηση κύτη στο πρόγραμμα του 1884 47 επήλθαν οι ακόλουθες μεταβολές: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος μειώθηκε κατά 7 ώρες (8 ώρες μείωση στο Γυμνάσιο και 1 ώρα αύξηση στο Ελληνικό σχολείο)" η μείωση αυτή προήλθε από τη μια μεριά από την αύξηση των ωρών των 'Αρχαίων Ελληνικών και Λατινικών και από την άλλη από τη μείωση των ωρών των περισσότερων μαθημάτων αλλά κυρίως των Νέων Ελληνικών (που από 14 ώρες περιορίστηκαν στις 8), β') Ως προς τους κλάδους των μαθημάτων, η Γραμματολογία ενσωματώθηκε στις ώρες των Αρχαίων Ελληνικών του Γυμνασίου, ενώ επανήλθαν στο Ελληνικό σχολείο οι Ορθογραφικές ασκήσεις, η Χημεία δεν συμπεριλαμβάνεται στα Φυσικά αλλά λίγο αργότερα επανέρχεται στο πρόγραμμα της Δ' Γυμνασίου.48 γ') 'Ως προς τις στρατιωτικές ασκήσεις, αυτές παρέμειναν μόνο στα Γυμνάσια της πρωτεύουσας:, ενώ στις αρχές του 1886 με διάταγμα ορίστηκε γενικός επόπτης γι' αυτές .49 δ') Με εγκύκλιο της 30 Απριλίου 1886 ρυθμίστηκε το θέμα της εξέτασης των μαθητών της Δ' Γυμνασίου στα Θρησκευτικά. 50

8. Τον επόμενο χρόνο -1886- δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα, το οποίο θα ίσχυε από το σχολικό έτος 1888-18S9.51 Τα κυριότερα χαρακτηριστικά του προγράμματος αυτού είναι τα εξής: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος διδασκαλίας είναι αυξημένος κατά 6 ώρες (στο Ελληνικό σχολείο μειωμένος κατά 2: ώρες αλλά στο Γυμνάσιο αυξημένος κατά 8 ώρες), β') Τα περισσότερα μαθήματα παρουσιάζουν αύξηση ωρών, η μένουν σταθερά και μόνο τα Αρχαία Ελληνικά εμφανίζονται μειωμένα κατά 8 ώρες (πτό Ελληνικό σχολείο, "όπου έχουν αφαιρεθεί οι ώρες των Ορθογραφικών ασκήσεων). γ') Από τους κλάδους των διαφόρων μαθημάτων: οι ορθογραφικές ασκήσεις έχουν ενσωματωθεί στα Αρχαία Ελληνικά, οι κλάδοι των Θρησκευτικών επικαλύπτονται από τη γενική ονομασία του μαθήματος (Θρησκευτικά) και η Χημεία απουσιάζει από τα Φυσικά, "δ') Ως προς την εμφάνιση των μαθημάτων, η Ιστορία, διδάσκεται και στην α' τάξη του Ελληνικού σχολείου, ενώ η Γεωγραφία έχει αφαιρεθεί από την Β' Γυμνασίου αλλά  επανήλθε το 1894.52 ε')

46. Μιχαήλ Δ. Βολονάκης, "Το πρόγραμμα των Ελληνικών σχολείων και των Γυμνασίων του Κράτους από του 1833-1915", Δελτίον Υπουργείου Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, τ. A' (1915), σ. 454.

47. Βλ. A59 (τ. A', σ. 279-282) και Πίνακες A16, 17.

48. Βλ. A64, 65 (τ. A', σ. 289-290).

49. Βλ. A6o, 61, 62 (τ. A', σ. 283-287).

50. Βλ. A63 (τ. A', σ. 288).

51. Βλ. A66 (τ. A', σ. 291-297) και πίνακες A18, 19, 20.

52. Βλ. A73 (τ. A', σ. 308-310).

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/100.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Η διδακτέα ύλη καταγράφεται αρκετά αναλυτικά και στηρίζεται κατά μεγάλο ποσοστό στην αντίστοιχη του προγράμματος του 1884, στ') Με το πρόγραμμα του 1886 συνδέονται και ορισμένες άλλες ρυθμίσεις, όπως ο νόμος για το διορισμό γυμναστών και δασκάλων της καλλιγραφίας - ιχνογραφίας, επίσης ο νόμος ΑΨΚΓ' του 1889 για το διορισμό επόπτη των στρατιωτικών ασκήσεων, οι ρυθμίσεις σχετικά με το χρόνο και τη βαθμολόγηση των στρατιωτικών ασκήσεων, όπως επίσης και με τα καθήκοντα των διδασκόντων.53

9. Το 1896 δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα 54' Τα κυριότερα χαρακτηριστικά του προγράμματος αυτού είναι τα ακόλουθα: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος διδασκαλίας είναι αυξημένος κατά 6 ώρες από τον αντίστοιχο του προηγούμενου προγράμματος, β') Από τις επιμέρους μεταβολές των ωρών διδασκαλίας των διαφόρων μαθημάτων αξιοσημείωτη είναι η κατά 10 ώρες μείωση των ωρών των Αρχαίων Ελληνικών και η κατά 12 ώρες αύξηση των ωρών των Νέων Ελληνικών, γ') Όχι μόνο τα Μαθηματικά και Φυσικά, αλλά κυρίως τα "γλωσσικά" μαθήματα (Αρχαία και Νέα Ελληνικά, Λατινικά, Γαλλικά) διαιρούνται σε πολλούς κλάδους, για τους οποίους προβλέπονται ιδιαίτερες ώρες διδασκαλίας, δ') Έχουν απαλειφθεί από τις δύο ανώτερες τάξεις του Γυμνασίου οι στρατιωτικές ασκήσεις και αντικατασταθεί από τη Γυμναστική, ε') Η διδακτέα Όλη των μαθημάτων καταγράφεται αρκετά αναλυτικά, στ') Με το πρόγραμμα αυτό συνδέονται και δύο άλλες ρυθμίσεις: η πρώτη ορίζει επακριβώς τα σχετικά με τα γραπτά γυμνάσματα των μαθητών,55 και η δεύτερη αφορά την για πρώτη φορά έκδοση συγκεκριμένων "οδηγιών περί τρόπου διδασκαλίας των μαθημάτων", στις οποίες, εκτός από το σκοπό του κάθε μαθήματος, περιέχονται λεπτομέρειες που έχουν σχέση με τον τρόπο και την πορεία διδασκαλίας.56

10. Το πρόγραμμα όμως αυτό δεν ίσχυσε για πολύ. Τον επόμενο χρόνο (1897) δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα, το οποίο συνοδεύεται μάλιστα από εκτενή εισηγητική έκθεση, στην οποία από τη μια γίνεται αυστηρότατη κριτική του προηγούμενου προγράμματος και από την άλλη καταγράφονται οι βάσεις πάνω στις οποίες στηρίχθηκαν οι προτεινόμενες μεταρρυθμίσεις. 57 Τα κυριότερα χαρακτηριστικά του προγράμματος αυτού είναι τα ακόλουθα: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος παρουσιάζεται ελάχιστα μειωμένος (κατά 2 ώρες).

53. Βλ. αντίστοιχα A67, 68, 69-70, 71-72 (τ. A', σ. 298-307).

54. Βλ. A74 (τ. A', σ. 311-322) και Πίνακες A21-23.

55. Βλ. A75 (τ. A', σ. 323-326).

56. Βλ. Α76 (τ. Α', σ. 327-340).

57. Βλ. Α77 (τ. Α', σ. 341-364) και Πίνακες Α24, 26.

Σελ. 100
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Γ΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 81
    17_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

    ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ  3

    Εξέλιξη του εβδομαδιαίου χρόνου κατά κατηγορίες μαθημάτων:

    Γυμνάσιο