Συγγραφέας:Αντωνίου, Δαυίδ
 
Τίτλος:Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Γ΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:17
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:487
 
Αριθμός τόμων:3ος από 3 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Νομοθεσία
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1833-1929
 
Περίληψη:Στο τρίτομο αυτό βιβλίο, που καλύπτει την περίοδο 1833-1929, ο συγγραφέας έχει συγκεντρώσει τους ιδρυτικούς νόμους των διαφόρων τύπων σχολείων, δημόσιων η αναγνωρισμένων, του εκάστοτε ελεύθερου ελλαδικού χώρου (χωρίς τις κατά καιρούς τροποποιήσεις τους, εκτός από ορισμένες αναγκαίες εξαιρέσεις), τα προγράμματα διδασκαλίας που ίσχυσαν σε όλη αυτήν την περίοδο και εγκυκλίους που έχουν σχέση με τη διδασκαλία μαθημάτων. Η όλη εργασία είναι διαρθρωμένη ως εξής: Προηγείται μία εισαγωγή που αναφέρεται στην οργάνωση και δομή της Μέσης Εκπαίδευσης κατά την περίοδο 1833-1929 και ακολουθεί το κύριο σώμα της εργασίας, χωρισμένο σε δύο μέρη: Στο πρώτο –που επιγράφεται «Τα Κείμενα»– παρατίθεται αριθμημένο το υλικό κατά κεφάλαια, ανάλογα με τον τύπο του σχολείου και σε χρονολογική σειρά. Το δεύτερο –με τίτλο «Η Ανάγνωση», χωρισμένο στα ίδια, όπως το πρώτο, κεφάλαια– περιλαμβάνει αναλυτικούς και συγκριτικούς πίνακες των ωρολογίων προγραμμάτων και μια σύντομη Επισκόπηση των Κειμένων και των Πινάκων. Τέλος, παρατίθεται απόλυτος χρονολογικός πίνακας όλων των Κειμένων, ώστε να υπάρχει η δυνατότητα να παρακολουθείται συστηματικά η διαμόρφωση και εξέλιξη των σχολείων της Μέσης Εκπαίδευσης.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 12.59 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 91-110 από: 490
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/91.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

είναι μόνον η αρχαία εκείνη γλώσσα, ην έκαστος πεπαιδευμένος οφείλει να γινώσκη· είναι η γλώσσα ημών αυτών, ης προ πάντων πρέπει να ώμεν κάτοχοι" είναι ο θησαυρός ημών.

Κρίνοντας το πρόγραμμα του 1836 ο Αλέξης: Δημαράς, τονίζει επιγραμματικά: "Μίμηση και αυτό γερμανικού προτύπου, επηρεασμένο από τις κλασικιστικές τάσεις της εποχής και. ενισχυμένο από τον αρχαιολατρευτικό άξονα στον οποίο κινήθηκε ο φιλελληνισμός στον Αγώνα έδωσε στην ελληνική εκπαίδευση τόνο καθαρά θεωρητικό, και την αποξένωσε από τα προβλήματα και τις ανάγκες της καθημερινής ζωής". 18

3. Με την εγκύκλιο 4168 της 31 Αυγούστου 1855 κοινοποιήθηκε στα σχολεία 'νέο-πρόγραμμα.: Για την εφαρμογή η όχι αυτού. του προγράμματος υπάρχουν αντιφατικές πληροφορίες: Κατά τον παλαιό καθηγητή Ι. Πανταζίδη το πρόγραμμα αυτό περιέπεσε σε αχρηστία·19 αντίθετα, σύμφωνα με το έγγραφο 3836 της 1 Ιουλίου 1862, με το όποιο το Υπουργείο Παιδείας ζητούσε απαντήσεις σε ερωτήματα σχετικά με τα τροποποιητέα άρθρα του διατάγματος του 1836, το πρόγραμμα όχι μόνο ίσχυε αλλά και ζητούνταν οι απόψεις των Εκπαιδευτικών για την πιθανή τροποποίησή του. 20

Ανεξάρτητα, πάντως, από αυτό το πρόβλημα; επισκοπώντας το πρόγραμμα του 1855 παρατηρούμε τα ακόλουθα: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος παρουσιάζει αύξηση κατά 25 ώρες.(ποσοστό 13,3%) από τον αντίστοιχο του 1836· η αύξηση αυτή, που εμφανίζεται κυρίως στο Γυμνάσιο, αναφέρεται βασικά στα Αρχαία Ελληνικά, ενώ για τα υπόλοιπα μαθήματα οι αυξομειώσεις των ωρών διδασκαλίας τους δεν επηρεάζουν τον συνολικό εβδομαδιαίο χρόνο.21 β'') Τα διδασκόμενα μαθήματα παραμένουν τα ίδια, άλλα υπάρχουν μεταβολές στους κλάδους τους: έτσι, "για τα Αρχαία Ελληνικά η Γραμματική διδάσκεται ως ιδιαίτερος κλάδος, στο Ελληνικό σχολείο και η "Γύμνασις" και η "Θεωρία των περί τον λόγον επιστημών" του προγράμματος

17. Βλ.: A12 αλλά και A13 (τ. A', σ. 129-131 και 132-133).

18. Α. Δημαράς, "Εκπαίδευση", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΓ', Αθήνα 1977, σ. 486. Βλ. επίσης  τη μνημονευόμενη στην υποσημ. 12. της Εισαγωγής διατριβή του Σ. Λεωνίδα· επίσης Θ. Γ. Παπακωνσταντίνου, Σκοποί και πολιτισμικές επιλογές στη νεοελληνική μέση εκπαίδευση, Αθήνα 1985, σ. 46-56.

19. "[...] δεν μνημονεύω το παλαιότερον [πρόγραμμα]  του 1855 ως. εις αχρηστίαν περιπεσόν"'· βλ. Ι. Πανταζίδης, Γυμνασιακή Παιδαγωγική, Αθήνα 1889, σ. 12.

20. Βλ. τα ερωτήματα .4. και 21 του εγγράφου, ΚείμενοΑ17 (τ. A', σ. 154-162). 21. Για τις αυξομειώσεις των ωρών των διαφόρων μαθημάτων στο πρόγραμμα αυτό αλλά και στα επόμενα βλ. τους Πίνακες A 48, 49, 50.

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/92.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

του 1836, τώρα ενσωματώνονται υπό τον τίτλο "Ελληνικά"· τα Μαθηματικά διαιρούνται σε διάφορους κλάδους και προσδιορίζονται ειδικές ώρες για τη Μαθηματική και Φυσική γεωγραφία· η Γεωγραφία στο Γυμνάσιο συνδιδάσκεται και εδώ με την Ιστορία, τα Γαλλικά δεν διδάσκονται από την α' τάξη του Ελληνικού σχολείου, η Φιλοσοφία (Ψυχολογία-Λογική) διδάσκεται στις δύο τελευταίες τάξεις του Γυμνασίου και στην Καλλιγραφία της β' τάξης του Ελληνικού σχολείου συνυπάρχει και η Ιχνογραφία, γ') Ως προς τη σειρά εμφάνισης και την ιεράρχηση των μαθημάτων, οι Πίνακες A6 και 7 δίνουν την εικόνα του προγράμματος· αξίζει όμως να σημειώσουμε την πολύ μεγάλη αύξηση των ωρών των Αρχαίων Ελληνικών, έτσι που το ποσοστό συμμετοχής τους στο συνολικό εβδομαδιαίο χρόνο να πλησιάζει το 50% ! δ') Ως προς τη διδακτέα ύλη, μόνο για τα Αρχαία Ελληνικά γίνεται λεπτομερής κάπως αναγραφή της, και καθορίζεται ως διδακτικό βιβλίο του Ελληνικού σχολείου η "Χρηστομάθεια" του. Ραγκαβή, η όποια από το 1844 είχε αρχίσει να χρησιμοποιείται παράλληλα με εκείνη του Θ. Φαρμακίδη. 22

22. Η "Χρηστομάθεια" του Ραγκαβή εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1844 (στον πρόλογο σημειώνεται η ημερομηνία 25 Αυγούστου 1844) σε τρεις τόμους με τον τίτλο: Ελληνική Χρηστομάθεια η Συλλογή εκ των δοκιμωτέρων Ελλήνων πεζογράφων και ποιητών. Μετά σχολίων γραμματικών, Ιστορικών και γεωγραφικών, και μετ' επιτόμων φιλολογικών και κριτικών εκθέσεων. Διηρημένη εις τόμους τρεις, προς χρήσιν των απανταχού Ελληνικών σχολείων. Υπό Α.Ρ. Ραγκαβή. Εκδίδεται κατά πρώτον διά δαπάνης Ανδρέου Κορομηλά. Εν Αθήναις, εκ της τυπογραφίας Ανδρέου Κορομηλά. Κατά την οδόν του Ερμού αριθ. 215, 1844. Το 1845 (5 Μαρτίου) εκδίδεται για δεύτερη φορά πάλι σε τρεις τόμους με προσθήκες, που Οφείλονται σε υποδείξεις της "εξεταστικής των βιβλίων Επιτροπής", η οποία και ενέκρινε τη χρησιμοποίηση της ως διδακτικού βιβλίου. Στην β' σελίδα του Α' τόμου αυτής της έκδοσης δημοσιεύονται τα εγκριτικά έγγραφα του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως προς τον εκδότη και το διδακτικό προσωπικό των Ελληνικών σχολείων, ενώ στον τίτλο σημειώνεται και η ένδειξη "Κατ' έγκρισιν του επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργείου, και της επί των διδακτικών βιβλίων Επιτροπής". Αντίγραφο της εγκριτικής έκθεσης της Επιτροπής (αποτελούμενης από τον Μ. Αποστολίδη, Γ. Γεννάδιο και Ι. Κοκκώνη) βρίσκεται στο Αρχείο των Ραγκαβή, στην Ακαδημία Αθηνών (Βλ. ΑΑ, ΚΕΙΝΕ, ΑΡ/Αλ/αρ. φακ. 17/αρ. εγγράφου 45, όπου μετά τις υποδείξεις σημειώνεται: "Αλλ' ...ως ότου γίνη τοιαύτη τις συλλογή, δύναται και αύτη να χρησιμεύη εις τα Ελλην. σχολεία, καθώς η του κυρίου Φαρμακίδου".) Το 1846 η "Χρηστομάθεια" Ραγκαβή κυκλοφορεί σε τρίτη έκδοση με νέες προσθηκες στους δύο πρώτους τόμους της προηγούμενης έκδοσης, γι' αυτό και -όπως σημειώνει ο εκδότης στον πρόλογο του τέταρτου τόμου- "έκρινα καταλληλότερον να υποδιαιρέσω εκάτερον των 8ύω πρώτων τόμων εις δύο μέρη η τόμους άλλως, ώστε κατήντησεν ήδη η Χρηστομάθεια αύτη να περιέχη, αντί τριών, πέντε τόμους". Στην τέταρτη "στερεότυπον" έκδοση του 1851 επαναφέρεται η πρώτη διαίρεση "εις τόμους τρεις", άλλα τώρα προστίθεται και δεύτερος συλλογέας, ο Σκαρλάτος Δ. Βυζάντιος. Τον επόμενο χρόνο η "Χρηστομάθεια" των Σ. Δ. Βυζαντίου και Α. Ρ. Ραγκαβή, "διηρημένη εις τόμους πέντε" πλέον, εκδίδεται "προς χρήσιν των απανταχού Ελληνικών σχολείων και Γυμνασίων" (οι δύο τελευταίοι

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/93.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Γιά το πρόγραμμα του 1855 ισχύουν οι εγκύκλιοι που αναφέρθηκαν προηγουμένως, καθώς και ορισμένες άλλες ρυθμίσεις. Έτσι: α') Με το ψήφισμα

______

τόμοι περιέχουν ποιητές). Όμοια είναι και η έκτη έκδοση (ο Α' τόμος εκδίδεται το 1863 και οι άλλοι 4 το 1864), με τη διαφορά ότι η ανασελιδοποίηση που υπάρχει οφείλεται στην προσθήκη προλόγου του εκδότη (που είναι τώρα τα "τέκνα Ανδρέου Κορομηλά"). Ας υπογραμμιστεί, εξάλλου, ότι η "Χρηστομάθεια" του Ραγκαβή δεν αντικατέστησε εκείνη του Φαρμακίδη, άλλα χρησιμοποιούνταν παράλληλα, όπως τουλάχιστον φαίνεται από τα σωθέντα προγράμματα του Ελληνικού σχολείου και του Γυμνασίου Ναυπλίου: π.χ στο πρόγραμμα θερινής εξαμηνίας του σχολικού έτους 1846-47 της γ' τάξεως του Ελληνικού σχολείου αναγράφεται "Ξενοφώντος, Εκ των Ελλην. ιστοριών, κατά την Χρηστομάθειαν Ραγκαβή", στο πρόγραμμα της θερινής εξαμηνίας 1847-48 αναγράφεται η "Χρηστομάθεια" του Φαρμακίδη, στο πρόγραμμα της χειμερινής εξαμηνίας 1850-51 αναγράφεται για την A' τάξη o A' τόμος της "Χρηστομάθειας" Ραγκαβή και για την Β' τάξη η "Χρηστομάθεια" του Φαρμακίδή (Β' περίοδος), ενώ αξιοσημείωτο είναι ότι στο πρόγραμμα της Θερινής εξαμηνίας 1848-49 - στις τέσσερις τάξεις του Ελληνικού σχολείου αναφέρεται η "Χρηστομάθεια" του Φαρμακίδη και στην A' τάξη του τριτάξιου Γυμνασίου αναγράφεται "Πλάτωνος Φαίδων, όλον το εν τη" Χρηστομαθεία Ραγκαβή μέρος" (Βλ. Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, ο.π., υποσημ. 13). Τέλος, για λόγους σύγκρισης προς εκείνη του Φαρμακίδη, καταγράφουμε τα περιεχόμενα των 3 πρώτων τόμων της Γ' εκδοσης (1852) της "Χρηστομάθειας" Ραγκαβή, στην όποια άλλωστε αναφέρονται ρητά τα προγράμματα του 1855 και 1867 (βλ. τα σχετικά κείμενα A7 και A24 στον A' τόμο αυτής της εργασίας): Τόμος A': "A'. Γνωμικά και σύντομοι φράσεις. B'. Σύμμικτα παραδείγματα εκ των αστείων του Ίεροκλέους. Γ'. Στοβαίου Γνώμαι Παλαιών. Δ'. Αισώπειοι Μύθοι. E'. Πλουτάρχου έκ των Αποφθεγμάτων. ΣΤ'. Διογένους Λαερτίου Αποφθέγματα Φιλοσόφων. Ζ'. Αιλιανού Εκ της Ποικίλης Ιστορίας. Εκ του περί ζώων ιδιότητος. Η'. Λουκιανού Νεκρικοί Διάλογοι: Διογένους και Πολυδεύκους, Ερμού και Χάρωνος, Χάρωνος και Μενίππου, Χάρωνος και Ερμού και νεκρών διαφόρων. Ενύπνιον ήτοι Βίος Λουκιανού, Τίμων ή Μισάνθρωπος, Περί του μη ραδίως πιστεύειν τη διαβολή. Θ'. Ιωάννου του Χρυστοστόμου Λόγος εις Ευτρόπιον. Περί Προσευχής, Περί του κατά θεον πολιτεύεσθαι κτλ.. Λόγος εις την παραβολήν του Ασώτου. Γ. Κέβητος Θηβαίου Πίναξ. IA'. Έκ των Θεοφράστου Χαρακτήρων: Περί Κολακείας, Περί Ακαιρίας, Περί Απιστίας, Περί Μικροφιλοτιμίας; Περί Ανελευθερίας, Περί Δειλίας. ΙΕ'. Έκ των Στράβωνος Γεωγραφικών Βιβλ. A'. § 7 και 8, Βιβλ. Η'. Κεφ. Ζ'. ΙΓ'. Ξενοφώντος Εκ της Κύρου Παιδείας Βιβλ. A'. Κεφ. A'-E', Βιβλ. Η'. Κεφ. Ζ', Ξενοφώντος Εκ της Ελληνικής Ιστορίας Βιβλ. B'. Κεφ. A', Ξενοφώντος Κύρου Αναβάσεως Βιβλ. Α'. Κεφ. Α'. Ξενοφώντος Εκ των Απομνημονευμάτων Σωκράτους Βιβλ. Α', Ξενοφώντος Οικονομικός Κεφ. Α'". Τόμος Β': "Α'. Πλουτάρχου Εκ των παραλλήλων βίων Θεμιστοκλής, Αριστείδης, Κίμων, Εκ των Ηθικών του Περί του πως αν τις υπ' εχθρών ωφελοίτο, Περί παίδων αγωγής. Β'. Ισοκράτους· Προς Δημόνικον παραίνεσις, Προς Φίλιππον, Πανηγυρικός, Αρειοπαγιτικός. Γ'. Λυσίου λόγος επιτάφιος επί των εν τω πολέμω υπέρ των Κορινθ. αποθανόντων. Κατά Σιτοπωλών, Κατά Ερατοσθένους. Δ'. Βασιλείου του Μεγάλου' Ομιλία ρηθείσα εν λιμώ και αυχμώ, Παραίνεσις προς τους νέους. E'. Γρηγορίου Θεολόγου του Ναζιανζηνού Περί Ιερωσύνης. ΣΤ'. Αισχίνου εκ των επιστολών". Τόμος Γ'. "Α'. Λυκούργου λόγος κατά Λεωκράτους. Β'. Αισχίνου λόγος κατά Κτησιφώντος. Γ'. Δημοσθένους λόγος ο περί του Στεφάνου, Ολυνθιακός Γ', Κατά Φιλίππου Α'. Δ'. Πλάτωνος Κρίτων, Απολογία Σωκράτους, Φαίδων, Μενέξενος ή Επιτάφιος. E'. Θουκυδίδου·

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/94.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

της 8 Δεκεμβρίου 1862 23 της Προσωρινής Κυβερνήσεως θεσμοθετήθηκε η εισαγωγή της Γυμναστικής στα Γυμνάσια, "αλλά και εις τα κατώτερα σχολεία το μέτρον τούτο της προσωρινής Κυβερνήσεως δεν έσχε καλυτέραν τύχην· διότι παρ' όλην την εγκατάστασιν γυμναστικών οργάνων εις τας αύλάς πολλών εκ των σχολείων της Μέσης Εκπαιδεύσεως, ελλείψει, ειδικών και μορφωμένων διδάσκαλων της γυμναστικής, η εν τοις σχολείοις τούτοις διδασκαλία ανετέθη εις υπαξιωματικούς και στρατιώτας των πυροσβεστών, ανθρώπους δηλονότι τελείως ανικάνους, λόγω προελεύσεως και μορφώσεως, και τον σκοπόν της γυμναστικής ν' αντιληφθούν και την διδασκαλίαν αυτής να καταστήσουν παιδαγωγικήν και ευχάριστον εις τους μαθητάς· επειδή δε και ουδεμία περαιτέρω μέριμνα ελήφθη διά την μόρφωσιν ικανών και ανεπτυγμένων πολιτών γυμναστών, εξηκολούθησεν η πρωτογενής αυτή κατάστασις [. . . ]". 24

β') Με δύο έγγραφα (12 'Ιουλίου 1866 και 23 Ιουνίου 1867) ρυθμίζονται θέματα προαιρετικών μαθημάτων, όπως της θεωρητικής μουσικής, και της ποιητικής, :που δεν θεωρείται αυτοτελές μάθημα. 25

4. Το επόμενο πρόγραμμα είναι του 1867, που γνωστοποιήθηκε στα σχολεία με την υπ' αριθ. 7071 της 2 Σεπτεμβρίου του ίδιου έτους απόφαση. 26 Τα κυριότερα χαρακτηριστικά αυτού του προγράμματος είναι τα ακόλουθα: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος, σε σύγκριση με τον αντίστοιχο του προηγουμένου προγράμματος, είναι μειωμένος κατά δύο ώρες. β') Υπάρχει διαφοροποίηση στον εβδομαδιαίο χρόνο των επιμέρους μαθημάτων: αυξημένος είναι στα Αρχαία Ελληνικά, τα Θρησκευτικά, την Ιστορία και τα Λατινικά, και μειωμένος στα Μαθηματικά, τη Γεωγραφία, τα Φυσικά και τα Γαλλικά. γ') Τροποποιήσεις έχουν επέλθει και στους κλάδους των διαφόρων μαθημάτών: έτσι, από τα Αρχαία Ελληνικά του Ελληνικού σχολείου έχει αφαιρεθεί η "σύνθεσις" και προστέθηκε η "πρόχειρος ανάγνωσις", συνδυασμένη με γραπτές ασκήσεις· η Αριθμητική διδάσκεται και στην γ' τάξη του Ελληνικού σχολείου, δεν μνημονεύονται οι κλάδοι των Μαθηματικών στο Γυμνάσιο

ΒιβλίονΑ', § ι-ι9, Βιβλίον Β', § 72-79, Βιβλίον Γ', § 20-24, § 52-69. ΣΤ'. Ηροδότου

Βιβλίου H'. Ουρανία. ΔΩΡΙΚΑ ΤΕΜΑΧΙΑ. Ζ'. Εκ των Στοβαίου συλλογών Ονάτου περί Θεού, Φιλολάου, περί Αφθαρσίας κόσμου, Ωκέλλου περί του αυτού, Λύσιος επιστολή προς Ίππαρχον, Αρχύτου εκ του περί νόμων και δικαιοσύνης. Δύω ψηφίσματα συνθηκών, μεταξύ Λακεδαιμονίων και Αργείων".

23. Βλ. A18 (τ. A', σ. ι63-ι64).

24. I. E. Χρυσάφης, Η σωματική αγωγή και η στρατιωτική προπαίδευσις της νεότητας και η ενδεικνυομένη οργάνωσις αυτών, Δελτίον Υπουργείου Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Παράρτημα 15ον, Αθήνα 1925, σ. 11-12. 25. Βλ. Α 22 και 23 αντίστοιχα (τ. Α', σ. 171-172).

26. Βλ. Α24 (τ. Α', σ. 173-183) και Πίνακες Α8, 9, 10.

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/95.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

(όπου γίνεται παραπομπή στο πρόγραμμα του 1857)  27 ενώ η Μαθηματική γεωγραφία δεν αναφέρεται ως κλάδος, αλλά διδάσκεται στην Δ' τάξη "περί .το τέλος της β' εξαμηνίας"· στην Γ' και Δ' τάξη του Γυμνασίου η Κατήχησις έχει αντικατασταθεί από τη Χριστιανική Ηθική· η Φυσική ιστορία μετατέθηκε από το Ελληνικό σχολείο στο Γυμνάσιο και η Φυσική διδάσκεται στις δύο τελευταίες τάξεις του Γυμνασίου μαζί με την Ψυχολογία και τη Λογική, και όλα αυτά μαζί τα μαθήματα εμφανίζονται στο πρόγραμμα με το όνομα "Φιλοσοφικά", Για το τελευταίο αυτό, ο Ι. Πανταζίδης σημειώνει χαρακτηριστικά: "Η πράξις εν τοις γυμνασίοις φυσικώ τω λόγω χωρίζει τα ετερογενή κατά: την διδασκαλίαν, κατ' άλλας ώρας και υπό άλλων διδασκάλων διδασκόμενης της φυσικής και των φιλοσοφικών μαθημάτων. Αλλ' η σύμφυρσις αύτη της φυσικής και ζωολογίας και ψυχολογίας και λογικής υπό εν όνομα φιλοσοφικά μαρτυρεί ότι οι συντάξαντες το γενικόν εκείνο πρόγραμμα δεν είχον ακριβή έννοιαν της φιλοσοφίας και των μαθήσεων αυτής, μαρτυρεί δε και έτερον τι, όπερ και άλλοθεν είνε γνωστόν, ότι το μάθημα τούτο των λεγομένων φιλοσοφικών ούτω νομίζεται πάρεργον παρ' ήμίν, ώστε και αν έπαθε σύγχυσιν προς έτερόν τι ωσαύτως πάρεργον νομιζόμενον, προς την φυσικήν ιστορίαν η την φυσικήν, δεν εξήγειρεν ουδενός τούτο την προσοχήν, ουδ' ευρέθη τις να κάμη ουδέ την ελαχίστην παρατήρησιν ότι είνε εναντίον πάσης λογικής και φιλοσοφίας να λέγωνται φιλοσοφικά μαθήματα όσα δεν είνε φιλοσοφικά".28 δ') Η Ιχνογραφία δεν διδάσκεται μαζί με την Καλλιγραφία, ε') Η διδακτέα ύλη παρουσιάζεται αναλυτικά για τα μαθήματα Γαλλικά και Λατινικά, και σχεδόν εξαντλητικά για τα Αρχαία Ελληνικά· ειδικότερα μάλιστα για τα Αρχαία Ελληνικά του Ελληνικού σχολείου, η διδακτέα ύλη καταγράφεται για μία διετία και "επαναλαμβάνεται ακριβώς ανά πάσαν διετίαν", όπως ακριβώς αναφέρεται στα εισαγωγικά της απόφασης με την όποια κοινοποιήθηκε το πρόγραμμα, στ') Για τα Αρχαία Ελληνικά ιδίως, αλλά και για Ορισμένα άλλα μαθήματα, στα εισαγωγικά της απόφασης δίνονται ορισμένες οδηγίες διδασκαλίας, από τις οποίες ξεχωρίζει εκείνη που αναφέρεται στην έκθεση ιδεών: "[...] εν δε τη ανωτέρα [τάξει=Δ'] ανάγκη να ασκώνται οι μαθηταί, πλην των θεμάτων, εις εκτενεστέρας εκθέσεις ιδεών, επί θέματος τίνος καταλλήλου διδομένου αυτοίς παρά του καθηγητού, και τούτο εν τη σημερινή καθαρευούση γλώσση, ίνα ούτω ασκηθώσιν οι μαθηταί εις το γράφειν την ιδίαν αυτών γλώσσαν, ην εξερχόμενοι των γυμνασίων θέλουσι μεταχειρισθή εις τον καθ' ημέραν βίον",29 ζ') 'Ως προς την ιεράρχηση των μαθημάτων, η μόνη μεταβολή που

27. Βλ. A14 (τ. A', σ. 134-142).

28. Ι. Πανταζίδης, ο.π. [υποσημ. 19], σ. 31-32.

29. Βλ. επίσης την εγκύκλιο της 17 Αυγούστου 1872 (A33, τ. A', σ. 201-202), με την οποία καθορίζονται 4 ώρες για τις ασκήσεις που είχαν παραμεληθεί.

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/96.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

σημειώνεται είναι η προώθηση των Λατινικών στην τρίτη θέση εις βάρος των Γαλλικών, η') Τέλος, με το πρόγραμμα του 1867 συνδέεται και η εγκύκλιος της 25 Σεπτεμβρίου 1868, με την οποία δίνονται.- οδηγίες για τη διόρθωση "των πλημμελώς εχόντων" στα σχολεία.30

5. Μέχρι το 1884 δεν εκδόθηκε άλλο πρόγραμμα, έγιναν όμως διάφορες ρυθμίσεις, αναφερόμενες είτε σε ανακατανομή της διδακτέας όλης ορισμένων μαθημάτων είτε σε προσθήκη νέων, που είναι κατά χρονολογική σειρά οι ακόλουθες:

α') Το 1868 δημοσιεύτηκε ο Κανονισμός του δημοσίου γυμναστηρίου,31 στο οποίο μπορούσαν να ασκούνται στη Γυμναστική μαθητές των σχολείων της Αθήνας σε ορισμένες ώρες υπό την επίβλεψη του διευθυντή του Γυμναστηρίου, που από το ίδιο έτος ήταν ο περίφημος Ιωάννης Φωκιανός.32 Κατά την άποψη του E. Παυλίνη "Εις την διαταγήν των κανονιστικών του γυμναστηρίου βλέπομεν υποφώσκουσαν την αυγήν της γυμναστικής ημέρας. Δι' αυτής ανοίγεται το γυμναστήριον εις ολόκληρον την νεολαίαν και ο σπόρος ο γυμναστικός σπείρεται εις γόνιμον έδαφος".33

β') Με δύο εγκυκλίους του 1870 επεκτείνεται η διδασκαλία της Πολιτικής γεωγραφίας και στην A' και Β' τάξη του Γυμνασίου (από μία ώρα), και προβλέπεται η διδασκαλία της Χημείας αλλά όταν διοριστούν ειδικοί δάσκαλοι 34.

γ') Από τον Απρίλιο του 1871 καθιερώθηκαν με διάταγμα οι στρατιωτικές ασκήσεις για τους άνω των 14 ετών μαθητές με δασκάλους ανθυπασπιστές του στρατού. Με διάφορες εγκυκλίους δόθηκαν οδηγίες διδασκαλίας των στρατιωτικών ασκήσεων και δημοσιεύτηκε "Στρατιωτικός κανονισμός των μαθητών των Γυμνασίων του Κράτους".35 Οι στρατιωτικές ασκήσεις διακόπηκαν το 1877 εξαιτίας των αναγκών του στρατού σε αξιωματικούς και υπαξιωματικούς, αλλά με το νόμο ΑΡΙΘΎ1883 επανήλθαν στα Γυμνάσια και με δυνατότητα εισαγωγής τους και στην γ' τάξη των Ελληνικών σχολείων.36 Όπως μας πληροφορεί o Ι. Χρυσάφης, "ταύτας [τις στρατιωτικές ασκήσεις] εδίδασκον υπαξιωματικοί του ενεργού Στρατού καθώς και απόστρατοι, υπό την ανωτάτην

30. Βλ. Α25 (τ. Α', σ. 184-187).

31. 'Βλ. Α26 (τ. Α', σ. 188-189).

32; Για τον Ι. Φωκιανό βλ. Ένωσις Γυμναστών, Ιωάννης Φωκιανός 1845-1896. Αναμνηστική έκδοσις επί τη συμπληρώσει τριακονταετίας από του θανάτου του, Αθήνα 1926.

33. Ευάγγελος Παυλίνης, Ιστορία της Γυμναστικής, Αθήνα 1953, σ. 400.

34. Βλ. Α27, 28 (τ. A', σ. 190-191).

35. Βλ. Α29-31, 37 (τ. Λ', σ. 192-198, 206-221).

36. Βλ. Α38 και 47-48 (τ. Α, σ. 222 και 233-236).

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/97.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

εποπτείαν του προ τινός εκλιπόντος Επόπτου της σκοποβολίας Γ, Αντωνοπούλου, μοναδικού υπερμάχου του οικτρότατου εκείνου θεσμού". 37

δ') Με την εγκύκλιο της 3 Σεπτεμβρίου 1873 έγινε ανακατανομή της διδακτέας ύλης των θρησκευτικών στις τάξεις του Γυμνασίου· μάλιστα για το ίδιο θέμα γίνεται υπόμνηση και με εγκύκλιο της 28 Μαΐου 1880, ενώ με διάταγμα; της 2 Σεπτεμβρίου 1882 ορίζεται ότι οι καθηγητές των ιερών μαθημάτων των Γυμνασίων οφείλουν να διδάσκουν το μάθημα και στα προσαρτημένα σ' αυτά Ελληνικά σχολεία. 38

ε') Με δύο εγκυκλίους (30 Αυγούστου 1874 και 27 Μαΐου 1875) εντάσσεται στο πρόγραμμα της γ' τάξεως του Ελληνικού σχολείου το μάθημα της Πειραματικής φυσικής. 39

στ') Με τα διατάγματα της 22 Σεπτεμβρίου 1880 και 22 Νοεμβρίου 1882 εισήχθη η Γυμναστική στα Γυμνάσια επί τρεις ώρες την εβδομάδα για κάθε τάξη· η ίδια ρύθμιση ίσχυσε και για τα Ελληνικά σχολεία (διάταγμα της 24 Ιανουαρίου 1883). 40

ζ') Στην ίδια περίοδο αναφέρονται επίσης και ορισμένες εγκύκλιοι και οδηγίες που αφορούν τον τρόπο βαθμολογίας, τη διδασκαλία προαιρετικών μαθημάτων και τα καθήκοντα των καθηγητών.41

Όλες αυτές τις ρυθμίσεις τις εντάξαμε στο πρόγραμμα του 1867 και συγκροτήσαμε τον Πίνακα A11 "Ωρολόγιο πρόγραμμα 1870-1883", όπου και φαίνεται καθαρά η αύξηση του συνολικού εβδομαδιαίου χρόνου.

6. Το 1884 δημοσιεύεται νέο πρόγραμμα.42 Το πρόγραμμα αυτό παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, διότι για πρώτη φορά καθορίζονται Ιδιαίτερες ώρες για ,τη διδασκαλία της νεοελληνικής λογοτεχνίας αλλά και διότι εμφανίζεται "επισήμως" σε πρόγραμμα το μάθημα της Γυμναστικής και των

37. Ι.  Χρυσάφης, ο.π. [υποσημ. 24], σ. 2ο.

38. Βλ. A 34, 39 και 42 αντίστοιχα. Γενικότερα για το μάθημα των θρησκευτικών κατά την περίοδο που εξετάζουμε βλ. Ιωάννης Β. Κογκούλης, Το μάθημα των θρησκευτικών ατή Μέση Εκπαίδευση (1833-1932).·Συμβολή στην ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης, θεσσαλονίκη 1985' Εμμανουήλ Π. Περσέλης, "Σταθμοί στην εξέλιξη της σχολικής θρησκευτικής αγωγής και θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών", περ. θεολογία, τ. ΝΗ' (1987), σ. 572-582 (και ανάτυπο).

39. Βλ. Α35, 36 (τ. A', σ. 204-205). Γενικότερα για το μάθημα των Φυσικών βλ. Π. B.. Κόκκοτας, "Ιστορική ανασκόπηση της διδασκαλίας των Φυσικών στη Μέση Εκπαίδευση από το 1830 μέχρι σήμερα", περ. Επιστημονική Σκέψη, τχ. 15 (Σεπτ. - Οκτωβρ. 1983), σ. 55-62.

40. Βλ. A40, 43, 44 για τα Γυμνάσια (τ. Α', σ. 224-225, 228-230) -και Α45, 46 για τα Ελληνικά σχολεία (τ. Α', σ. 231-232).

41. Βλ. Α32, 48, 50, 51 -(τ. Α', σ. 199-200, 235-236, 239-242).

42. Βλ. Α 52 (τ. Α', σ. 243-256) και Πίνακες Α13, 14, 15.

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/98.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Στρατιωτικών ασκήσεων. Ειδικότερα, στο πρόγραμμα αυτό παρατηρούμε τα εξής: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος, σε σύγκριση με το πρόγραμμα του, 1867, παρουσιάζεται αυξημένος, όπως άλλωστε συμβαίνει και με το "πρόγραμμα 1870-1883", κυρίως λόγω. της προσθήκης της Γυμναστικής και των Στρατιωτικών ασκήσεων, πράγμα που κατά την άποψη του A. Δημαρά "δεν αναιρεί τη διαπίστωση πως η σχολική ημέρα γίνεται ολοένα και μακρότερη, και πως στα ελληνικά προγράμματα η προσθήκη νέων αντικειμένων η νέας όλης καταλήγει συνήθως στην · αύξηση των ωρών διδασκαλίας και όχι στην ανακατανομή τους".43 β') 'Ως προς τα άλλα μαθήματα, μείωση των ωρών διδασκαλίας τους εμφανίζουν τα Αρχαία Ελληνικά, τα Θρησκευτικά, η Ιστορία, τα Λατινικά αλλά και τα Μαθηματικά, ενώ αύξηση εμφανίζουν (εκτός φυσικά από τα Νέα Ελληνικά), η Γεωγραφία, τα Φυσικά, τα Γαλλικά και τα Τεχνικά (Καλλιγραφία - Ιχνογραφία), γ') 'Ως προς τους κλάδους των διαφόρων μαθημάτων, παρατηρούμε ότι είτε εμφανίζονται νέοι (όπως π,χ, η ιστορία της ελληνικής γραμματολογίας, η λειτουργική, η χημεία, η φυσιογνωσία) είτε .εμπεριέχονται στον γενικό τίτλο του μαθήματος (π.χ. Μαθηματικά) είτε τέλος ανεξαρτητοποιούνται ως μάθημα αυτοτελές (Κοσμογραφία). δ') Η διδακτέα ύλη των διαφόρων μαθημάτων καταγράφεται με αρκετά αναλυτικό τρόπο, ιδιαίτερα, για τα Αρχαία Ελληνικά, τα Γαλλικά, τα Μαθηματικά και τα Νέα Ελληνικά, για τα οποία καθορίζονται επακριβώς τα διδακτέα τεμάχια των συγγραφέων· μάλιστα για τα τελευταία γίνεται νέα ρύθμιση με εγκύκλιο της 21 Νοεμβρίου 1884.44 ε') Με το πρόγραμμα αυτό του 1884 συνδέονται και ορισμένες εγκύκλιοι που αφορούν: τα διδακτικά βιβλία, την ανάγνωση τεμαχίων των νεωτέρων Ελλήνων συγγραφέων και τη γυμναστική, την κατάλληλη κατανομή των ωρών διδασκαλίας διαφόρων μαθημάτων και ιδιαίτερα των Αρχαίων Ελληνικών, καθώς και τις στρατιωτικές ασκήσεις και τον νέο στρατιωτικό κανονισμό.45

7. "Αλλ' η μεταρρύθμισις αύτη του προγράμματος [δηλ, το 1884] δεν εθεωρήθη επαρκής, δι' ο και ανετέθη εις επιτροπείαν αποτελεσθείσαν εκ των εν Αθήναις γυμνασιαρχών και εκ καθηγητών η μελέτη αυτού, ης αποτέλεσμα υπήρξεν η υπό του υπουργείου μετά εν έτος έκδοσις νέου προγράμματος κατά

43. Α. Δημαράς (επιμ.), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε (Τεκμήρια ιστορίας), τ. Α' (1821-1894), Αθήνα 1973, σ. μγ'.

44. Βλ. Α57 (τ. Λ', σ. 267-270). Για τα Νέα Ελληνικά βλ. Φ. Τζωρτζάκη, ό.π., [υποσημ. 5], σ. 4Ο7-4Ο9. Ας προστεθεί εδώ ότι η εισαγωγή των Νέων Ελληνικών στο πρόγραμμα οφείλεται σε πρωτοβουλία του Νικολάου Πολίτη που υπηρετούσε τότε στο Υπουργείο Παιδείας.

45. Βλ. τα σχετικά κείμενα Α53-58 (τ. Α', σ. 257-278), όπως επίσης και το μνημονευόμενο στην υποσημ. 19 έργο του Ι. Πανταζίδη, το οποίο αναφέρεται κυρίως στο πρόγραμμα του 1884.

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/99.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

τας υποδείξεις της επιτροπείας ταύτης", 46 Με την τροποποίηση κύτη στο πρόγραμμα του 1884 47 επήλθαν οι ακόλουθες μεταβολές: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος μειώθηκε κατά 7 ώρες (8 ώρες μείωση στο Γυμνάσιο και 1 ώρα αύξηση στο Ελληνικό σχολείο)" η μείωση αυτή προήλθε από τη μια μεριά από την αύξηση των ωρών των 'Αρχαίων Ελληνικών και Λατινικών και από την άλλη από τη μείωση των ωρών των περισσότερων μαθημάτων αλλά κυρίως των Νέων Ελληνικών (που από 14 ώρες περιορίστηκαν στις 8), β') Ως προς τους κλάδους των μαθημάτων, η Γραμματολογία ενσωματώθηκε στις ώρες των Αρχαίων Ελληνικών του Γυμνασίου, ενώ επανήλθαν στο Ελληνικό σχολείο οι Ορθογραφικές ασκήσεις, η Χημεία δεν συμπεριλαμβάνεται στα Φυσικά αλλά λίγο αργότερα επανέρχεται στο πρόγραμμα της Δ' Γυμνασίου.48 γ') 'Ως προς τις στρατιωτικές ασκήσεις, αυτές παρέμειναν μόνο στα Γυμνάσια της πρωτεύουσας:, ενώ στις αρχές του 1886 με διάταγμα ορίστηκε γενικός επόπτης γι' αυτές .49 δ') Με εγκύκλιο της 30 Απριλίου 1886 ρυθμίστηκε το θέμα της εξέτασης των μαθητών της Δ' Γυμνασίου στα Θρησκευτικά. 50

8. Τον επόμενο χρόνο -1886- δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα, το οποίο θα ίσχυε από το σχολικό έτος 1888-18S9.51 Τα κυριότερα χαρακτηριστικά του προγράμματος αυτού είναι τα εξής: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος διδασκαλίας είναι αυξημένος κατά 6 ώρες (στο Ελληνικό σχολείο μειωμένος κατά 2: ώρες αλλά στο Γυμνάσιο αυξημένος κατά 8 ώρες), β') Τα περισσότερα μαθήματα παρουσιάζουν αύξηση ωρών, η μένουν σταθερά και μόνο τα Αρχαία Ελληνικά εμφανίζονται μειωμένα κατά 8 ώρες (πτό Ελληνικό σχολείο, "όπου έχουν αφαιρεθεί οι ώρες των Ορθογραφικών ασκήσεων). γ') Από τους κλάδους των διαφόρων μαθημάτων: οι ορθογραφικές ασκήσεις έχουν ενσωματωθεί στα Αρχαία Ελληνικά, οι κλάδοι των Θρησκευτικών επικαλύπτονται από τη γενική ονομασία του μαθήματος (Θρησκευτικά) και η Χημεία απουσιάζει από τα Φυσικά, "δ') Ως προς την εμφάνιση των μαθημάτων, η Ιστορία, διδάσκεται και στην α' τάξη του Ελληνικού σχολείου, ενώ η Γεωγραφία έχει αφαιρεθεί από την Β' Γυμνασίου αλλά  επανήλθε το 1894.52 ε')

46. Μιχαήλ Δ. Βολονάκης, "Το πρόγραμμα των Ελληνικών σχολείων και των Γυμνασίων του Κράτους από του 1833-1915", Δελτίον Υπουργείου Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, τ. A' (1915), σ. 454.

47. Βλ. A59 (τ. A', σ. 279-282) και Πίνακες A16, 17.

48. Βλ. A64, 65 (τ. A', σ. 289-290).

49. Βλ. A6o, 61, 62 (τ. A', σ. 283-287).

50. Βλ. A63 (τ. A', σ. 288).

51. Βλ. A66 (τ. A', σ. 291-297) και πίνακες A18, 19, 20.

52. Βλ. A73 (τ. A', σ. 308-310).

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/100.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Η διδακτέα ύλη καταγράφεται αρκετά αναλυτικά και στηρίζεται κατά μεγάλο ποσοστό στην αντίστοιχη του προγράμματος του 1884, στ') Με το πρόγραμμα του 1886 συνδέονται και ορισμένες άλλες ρυθμίσεις, όπως ο νόμος για το διορισμό γυμναστών και δασκάλων της καλλιγραφίας - ιχνογραφίας, επίσης ο νόμος ΑΨΚΓ' του 1889 για το διορισμό επόπτη των στρατιωτικών ασκήσεων, οι ρυθμίσεις σχετικά με το χρόνο και τη βαθμολόγηση των στρατιωτικών ασκήσεων, όπως επίσης και με τα καθήκοντα των διδασκόντων.53

9. Το 1896 δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα 54' Τα κυριότερα χαρακτηριστικά του προγράμματος αυτού είναι τα ακόλουθα: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος διδασκαλίας είναι αυξημένος κατά 6 ώρες από τον αντίστοιχο του προηγούμενου προγράμματος, β') Από τις επιμέρους μεταβολές των ωρών διδασκαλίας των διαφόρων μαθημάτων αξιοσημείωτη είναι η κατά 10 ώρες μείωση των ωρών των Αρχαίων Ελληνικών και η κατά 12 ώρες αύξηση των ωρών των Νέων Ελληνικών, γ') Όχι μόνο τα Μαθηματικά και Φυσικά, αλλά κυρίως τα "γλωσσικά" μαθήματα (Αρχαία και Νέα Ελληνικά, Λατινικά, Γαλλικά) διαιρούνται σε πολλούς κλάδους, για τους οποίους προβλέπονται ιδιαίτερες ώρες διδασκαλίας, δ') Έχουν απαλειφθεί από τις δύο ανώτερες τάξεις του Γυμνασίου οι στρατιωτικές ασκήσεις και αντικατασταθεί από τη Γυμναστική, ε') Η διδακτέα Όλη των μαθημάτων καταγράφεται αρκετά αναλυτικά, στ') Με το πρόγραμμα αυτό συνδέονται και δύο άλλες ρυθμίσεις: η πρώτη ορίζει επακριβώς τα σχετικά με τα γραπτά γυμνάσματα των μαθητών,55 και η δεύτερη αφορά την για πρώτη φορά έκδοση συγκεκριμένων "οδηγιών περί τρόπου διδασκαλίας των μαθημάτων", στις οποίες, εκτός από το σκοπό του κάθε μαθήματος, περιέχονται λεπτομέρειες που έχουν σχέση με τον τρόπο και την πορεία διδασκαλίας.56

10. Το πρόγραμμα όμως αυτό δεν ίσχυσε για πολύ. Τον επόμενο χρόνο (1897) δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα, το οποίο συνοδεύεται μάλιστα από εκτενή εισηγητική έκθεση, στην οποία από τη μια γίνεται αυστηρότατη κριτική του προηγούμενου προγράμματος και από την άλλη καταγράφονται οι βάσεις πάνω στις οποίες στηρίχθηκαν οι προτεινόμενες μεταρρυθμίσεις. 57 Τα κυριότερα χαρακτηριστικά του προγράμματος αυτού είναι τα ακόλουθα: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος παρουσιάζεται ελάχιστα μειωμένος (κατά 2 ώρες).

53. Βλ. αντίστοιχα A67, 68, 69-70, 71-72 (τ. A', σ. 298-307).

54. Βλ. A74 (τ. A', σ. 311-322) και Πίνακες A21-23.

55. Βλ. A75 (τ. A', σ. 323-326).

56. Βλ. Α76 (τ. Α', σ. 327-340).

57. Βλ. Α77 (τ. Α', σ. 341-364) και Πίνακες Α24, 26.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/101.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

β') Οι επιμέρους μεταβολές των ωρών διδασκαλίας των μαθημάτων παρουσιάζουν την εξής εικόνα: Τα Αρχαία και Νέα Ελληνικά επανέρχονται στο επίπεδο του 1886· οι ώρες της Γεωγραφίας μειώνονται κατά 4, και των Φιλοσοφικών και Τεχνικών κατά 2· αντίθετα αυξάνονται οι ώρες των Θρησκευτικών κατά 3, των Μαθηματικών και Φυσικών κατά 2 και της Ιστορίας κατά 1. γ') Οι κλάδοι των διαφόρων μαθημάτων δεν αναφέρονται χωριστά, αλλά έχουν ενσωματωθεί στα κύρια μαθήματα, που εμφανίζονται τώρα με διαφορετική σειρά, δ') Η παρουσίαση της διδακτέας όλης είναι περισσότερο αναλυτική, και το σπουδαιότερο, για κάθε μάθημα προτάσσεται ο σκοπός της διδασκαλίας του, ρύθμιση που καθιερώνεται για όλα τα επόμενα προγράμματα.

Το πρόγραμμα αυτό τροποποιήθηκε με το διάταγμα της 17 Νοεμβρίου 1897.58 Η τροποποίηση αυτή αναφέρεται: α') Στην προσθήκη της Καλλιγραφίας στο πρόγραμμα του Ελληνικού σχολείου (με ταυτόχρονη αύξηση του εβδομαδιαίου χρόνου κατά 2 ώρες), β') Στην ανακατανομή της διδακτέας ύλης των Θρησκευτικών στο Ελληνικό σχολείο και στην Δ' Γυμνασίου, και των Μαθηματικών του Γυμνασίου (με ταυτόχρονη αύξηση του εβδομαδιαίου χρόνου κατά 1 ώρα), Έτσι ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος παρουσιάζεται αυξημένος κατά 3 ώρες.

Στο πρόγραμμα του 1897 (α-β) αναφέρονται ορισμένες εγκύκλιοι και ρυθμίσεις που αφορούν τη διδασκαλία μερικών μαθημάτων. Οι εγκύκλιοι αναφέρονται στην καθιέρωση γυμνασιακών εκδρομών και στον εκκλησιασμό των μαθητών και τη θρησκευτική τους μόρφωση. 59 Επίσης μία εγκύκλιος της 12 Ιανουαρίου 1898 αναφέρεται στην εφαρμογή οδηγιών διδασκαλίας και στις γραπτές εργασίες των μαθητών. 60 Ως προς τις μνημονευόμενες στην εγκύκλιο οδηγίες σημειώνουμε τα ακόλουθα: Πρόκειται για Οδηγίες διδασκαλίας των Θρησκευτικών και των Αρχαίων Ελληνικών, τις όποιες συνέταξε όπως και το πρόγραμμα- ο τότε υφηγητής των Παιδαγωγικών και μετέπειτα - 1899-1901- καθηγητής της "Γυμνασιακής Παιδαγωγικής και Μεθοδολογίας" Δημήτριος Ζαγγογιάννης και εξέδωσε το 1898 το Υπουργείο με τον τίτλο "Οδηγίαι προς σκοπιμωτέραν διδασκαλίαν των εν τοις Ελληνικοίς Σχολείοις και Γυμνασίοις κατά τα από 9 Σεπτεμβρίου και 17 Νοεμβρίου 1897 Β, Διατάγματα διδακτέων μαθημάτων", Τις Οδηγίες αυτές, παρά τις επίμονες έρευνες μας, δυστυχώς δεν μπορέσαμε να τις εντοπίσουμε· έχουμε όμως ορισμένες έμμεσες πληροφορίες για το περιεχόμενο τους: α') Σε άρθρο δημοσιευμένο

58. Βλ. A78 (τ. A', σ. 370-379) και Πίνακα A 25.

59. Βλ. A80 και 81 αντίστοιχα (τ. A'. σ. 378-385). Στο τελευταίο κείμενο είναι συνημμένο και το μεταγενέστερο διάταγμα της 19 Οκτωβρίου 1900, το οποίο αναφέρεται στον υποχρεωτικό εκκλησιασμό των μαθητών.

60. Βλ. A79 (τ. A', σ. 375-877).

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/102.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

στο περιοδικό  Εθνική Αγωγή το 1901 αναφέρονται -σε .υποσημείωση- τα εξής: "Δια των οδηγιών τούτων εκανονίζοντο τα περί της διδασκαλίας των Ελληνικών και Ιερών, εσημειούτο δ' εν αυταίς αναλυτικόν πρόγραμμα της διδακτέας ύλης μετά πλείστων όσων υποθηκών. Καθωρίζοντο τα εν εκάστη τάξει διδακτέα κεφάλαια της Γραμματικής μετά της χρονολογικής σειράς, ην έδει να ακολουθήση ο διδάσκαλος, ιδιαιτέρως δε συνιστάτο η φυσική διδασκαλία του μαθήματος, δηλαδή η οδός ην ηκολούθησαν οι άνθρωποι, όπως φθάσωσιν εις:τας γραμματικάς αληθείας κ,τ.λ," 61

β') Το 1913 ο Αχιλλέας Τζάρτζανος εξέδωσε ένα τεύχος με οδηγίες διδασκαλίας των Θρησκευτικών και Αρχαίων Ελληνικών, 62 στον πρόλογο, του οποίου αναφέρει ότι ως βάση των δικών του οδηγιών είχε τις αντίστοιχες οδηγίες του Δ. Ζαγγογιάννη. Κρίνοντας αυτές ακριβώς τις οδηγίες του Τζαρτζάνου ο Δημήτρης Γληνός δίνει  τις ακόλουθες πληροφορίες για τις αντίστοιχες του Ζαγγογιάννη : "Οι οδηγίες εκείνες, όλως διόλου πραχτικές, δεν έφεραν παρά πολύ λίγη καλυτέρεψη στη μέθοδο της διδασκαλίας των μαθημάτων αυτών στα σκολειά, για δύο λόγους. Πρώτα πρώτα έλειπε από τους δασκάλους στη Μέση Εκπαίδευση κάθε θεωρητική παιδαγωγική μόρφωση, ώστε δεν μπορούσαν ούτε να καταλάβουν τη σημασία που είχαν οι πραχτικές αυτές οδηγίες ούτε να τις εφαρμόσουν με αυτοτέλεια. Αν μάλιστα επιχειρούσε κανείς δάσκαλος να τις εφαρμόση πιστά μάλλον θάβλαφτε. Γιατί μη βάζοντας καθόλου ψυχή, ελευθερία και σκοπιμότητα στην αρκετά πολυσύνθετη μηχανική της μεθόδου που του έλεγαν οι οδηγίες, θα εφάρμοζε ένα σχολαστικό καλούπι, θάφερνε σύγχυση στα κεφάλια των παιδιών, και θα χαλούσαν και τα λίγα αποτελέσματα που_πετύχανε με την πατροπαράδοτη και καθιερωμένη μέθοδο της διδασκαλίας καθώς δα έγινε αργότερα και γίνεται ακόμα και σήμερα με τις διάφορες '"Υποδειγματικές διδασκαλίες" και τις μεθοδικές ρετσέτες που μερικοί επιθεωρητές έδωσαν στα χέρια δασκάλων χωρίς να 'χουν την πρεπούμενη Θεωρητική παιδαγωγική μόρφωση.

"Δεύτερος λόγος που δεν έφεραν καλυτέρεψη είναι ο τρόπος με τον οποίον ήταν γραμμένες και τυπωμένες. Ο μακαρίτης Ζαγγογιάννης, οπαδός και αυτός της προκομμένης αττικής καλλιέπειας, έγραφε τόσο στρυφνά και αποκρουστικά, που έξω από την αηδία που ήταν ανάγκη να νικήση όποιος διάβαζε τις οδηγίες του, χρειαζόταν και πολύς κόπος για να καταλάβη τι έλεγε. Ήταν τυπωμένες χωρίς καμιά διάκριση σε κεφάλαια; χωρίς επιγραφές, χωρίς καθόλου

61. Σ. Στουραΐτης, "Η διδασκαλία της Αρχαίας εις τα Ελληνικά σχολεία", περ. Εθνική - Αγωγή, τ. Δ' (1901), σ. 340. -

62. Αχιλλεύς Τζάρτζανος, Οδηγίαι προς μεθοδικήν-διδασκαλίαν των εν τοις Ελληνικοίς σχολείοις και Γυμνασίοις διδασκομένων μαθημάτων. Μέρος Α'.- Τεύχος Α' Θρησκευτικά και Αρχαία Ελληνικά, Αθήνα 1913 (2 1927).

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/103.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

να ξεχωρίζωνται τα σημαντικά και τα δευτερεύοντα, έτσι που πελάγωνε ο αναγνώστης, αν δεν ήταν σε θέση να διακρίνη ο ίδιος τα διάφορα είδη της εργασίας που έπρεπε να κάνη". 63

γ') Τη δεύτερη έκδοση των οδηγιών του Τζαρτζάνου το 1927 έκρινε και ο Κ. Γεωργούλης, ο οποίος αναφέρθηκε διεξοδικά και στη θέση που έχουν στην ιστορία της εκπαίδευσης οι Οδηγίες του Ζαγγογιάννη,64

Οι ρυθμίσεις εξάλλου που αναφέρονται στη διδασκαλία μαθημάτων είναι οι εξής: α') Με διάταγμα της 16 Φεβρουαρίου 1899 εισάγεται" στο Γυμνάσιο η διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής γραμματολογίας σε ιδιαίτερες ώρες που λαμβάνονται από τις καθορισμένες για τη διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών, ενώ με όμοιο της 22 Μαρτίου 1899 ανακαθορίζεται η διδακτέα ύλη των Θρησκευτικών στο Ελληνικό σχολείο.65

β') Με το νόμο ,ΒΧΚΑ' του 1899 και τα διατάγματα της 20 Νοεμβρίου 1899 τέθηκαν οι βάσεις για τη σωστή διδασκαλία της Γυμναστικής σε όλα τα σχολεία και ορίστηκε νέο αναλυτικό πρόγραμμα διδασκαλίας του μαθήματος.66

11. Το 1900 δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα 67, που τροποποιούσε σε αρκετά σημεία το προηγούμενο του 1897 (α-β). Τα κυριότερα χαρακτηριστικά του προγράμματος αυτού είναι τα ακόλουθα: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος διδασκαλίας είναι μειωμένος κατά 18 ώρες (ποσοστό 8,5%), β') Οι μεταβολές στα επιμέρους ωράρια διδασκαλίας των μαθημάτων παρουσιάζουν την εξής εικόνα: τα περισσότερα μαθήματα εμφανίζουν μείωση: Αρχαία Ελληνικά 11 ώρες. Λατινικά 7, Μαθηματικά και Γαλλικά από 5 ώρες. Θρησκευτικά και Νέα Ελληνικά από 2 ώρες και Ιστορία 1 ώρα· αντίθετα αύξηση εμφανίζουν η Γυμναστική 68 κατά 14 ώρες και τα Τεχνικά κατά 1 ώρα, γ') Τα μαθήματα διδάσκονται κατά τάξεις όπως και στο πρόγραμμα του 1897.

63. Δημήτρης Γληνός. Άπαντα, τόμος Β' (1910-191...), εκδοτική φροντίδα, εισαγωγή, σημειώσεις Φίλιππος Ήλιού, Αθήνα 1983, σ. 374-375.

64. Περ. Θεσσαλικά Χρονικά, τ. Ζ'-Η' (1959), σ. 61 κ.ε. Για τον Δ. Ζαγγογιάννη ετοιμάζει διατριβή η Αναστασία Κατερέλου-Ζαπανιώτη.

65. Βλ. A83 και 84 αντίστοιχα (τ. Α', σ. 390-395).

66. Βλ. Α85,86,87 (τ. Α', σ. 396-422)· πβ. και Γ45 (τ. Β', σ. 203-204). Ανάλυση και αξιολόγηση του νόμου για τη Γυμναστική βλ. Ι. Ε. Χρυσάφης, ο.π. [υποσημ. 24], σ. 30-37.

67. Βλ. Α88 (τ. Λ', σ. 423-430) και Πίνακες A27, 28. Εντονότατη κριτική στο πρόγραμμα αυτό άσκησε ο προηγούμενος Υπουργός Παιδείας Αθ. Ευταξίας (που είχε εισαγάγει το πρόγραμμα του 1897)' βλ. σχετικά Αθανάσιος Π. Ευταξίας, Το Υπουργείο"' Παιδείας. Πώς λειτουργεί σήμερον (Ανατύπωσις εκ της "Ακροπόλεως"), Αθήνα 1900 (ιδιαίτερα σ 21 κ.έ.).

68. Βλ. και Λ89 (τ Α', σ. 431-432).

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/104.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

εκτός από τα Γαλλικά, που η διδασκαλία τους αρχίζει από την γ' (και όχι από τη β') τάξη του Ελληνικού σχολείου, δ') Η διδακτέα ύλη των Λατινικών, Γαλλικών και Μαθηματικών ανακατανεμήθηκε σύμφωνα με τη νέα κατανομή των ωρών διδασκαλίας τους.

12. Το 1903 δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα.69 Οι κυριότερες μεταβολές που επέφερε αυτό το πρόγραμμα είναι οι εξής: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος διδασκαλίας αυξήθηκε κατά 4 ώρες, αύξηση που απορροφήθηκε όλη από τον εβδομαδιαίο χρόνο του Γυμνασίου, β') Από τα μαθήματα, αύξηση του χρόνου διδασκαλίας τους εμφανίζουν τα Νέα Ελληνικά (με την προσθήκη ασκήσεων) και Γαλλικά του Ελληνικού σχολείου (από 3 ώρες), και τα Θρησκευτικά και Μαθηματικά του Γυμνασίου (από 2 ώρες), ενώ μειωμένες κατά 6 είναι οι ώρες της Γυμναστικής στο Ελληνικό σχολείο, γ') Από τη διδακτέα ύλη, αναπροσδιορισμός της έγινε σε ορισμένες μόνο τάξεις όσον αφορά τα Θρησκευτικά.

13. Το 1906 δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα,70 το οποίο επαναλαμβάνει σχεδόν το πρόγραμμα του 1897 με όλες τις μετέπειτα τροποποιήσεις του, προσαρμοσμένο όμως στον νέο εβδομαδιαίο χρόνο. Ο νέος συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος είναι μειωμένος κατά 9 ώρες, κι αυτή η μείωση οφείλεται κυρίως στον περιορισμό των ωρών διδασκαλίας της Γυμναστικής, ενώ στα άλλα μαθήματα σημειώνονται ελάχιστες αυξομειώσεις των ωρών διδασκαλίας τους.

Στο πρόγραμμα του 1906 αναφέρονται και ορισμένες μεταγενέστερες τροποποιήσεις:71 α') Με το διάταγμα της 27 Νοεμβρίου 1906 επανακαθορίστηκαν οι διδακτέοι συγγραφείς στο μάθημα των Γαλλικών, β') Με το διάταγμα της 20 Δεκεμβρίου 1907 ορίστηκε η άσκηση των μαθητών των Γυμνασίων, των δύο ανωτέρων τάξεων του Ελληνικού σχολείου, αλλά και των Εμπορικών σχολών, των Διδασκαλείων και της Σχολής Γυμναστών στη σκοποβολή. Το διάταγμα αυτό συμπληρώθηκε με ανάλογο της 25 Ιουλίου 1915 "περί ιδρύσεως γυμναστηρίων κλπ." (Βλ. ειδικότερα τα άρθρα 8 κ.ε., ΕτΚ, αρ. 270, τχ. A71 Αυγούστου 1915), γ') Με το διάταγμα της 23 'Ιουνίου 1909 δημοσιεύτηκε νέο αναλυτικό πρόγραμμα της Γυμναστικής, με το όπόίο "εισήχθη σειρά ημερησίων γυμνάσεων, μετά των απαραιτήτων οδηγιών διά την

69. Βλ. Α90 (τ. Α', σ. 433-435) και Πίνακες Α29, 30, 31.

70. Βλ. A91. 92 (τ. Α', σ. 436-456, 564-565) και Πίνακες Α 32, 33. Επισημαίνεται ότι το ωρολόγιο πρόγραμμα της Δ' Γυμνασίου είναι λανθασμένο· να διορθωθεί σύμφωνα με τον Πίνακα Α 32. Σε αυτοτελή Έκδοση του προγράμματος από το Υπουργείο Παιδείας (1906 και 1912) το σφάλμα έχει διορθωθεί.

71. Βλ. αντίστοιχα A92, 93, 94 (τ. A', σ. 564-599).

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/105.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

εφαρμογήν αυτών, επί τη" βάσει της Σουηδικής γυμναστικής παιδαγωγικής μεθόδου. Ούτω απηλλάγη η Ελληνική εκπαίδευσις της γυμναστικής εκείνης εμπειρικότητος και απέκτησε σύστημα και μέθοδον αληθώς επιστημονικήν και σύμφωνον εξ άλλου και προς τας Ελληνικάς γυμναστικάς παραδόσεις και εν ενί λόγω αληθές μέσον αγωγής της νεότητος". 72

Κρίνοντας, εξάλλου, το πρόγραμμα του 1906 ο A. Δημαράς γράφει:

"Από την πλευρά της η πολιτεία, χωρίς να προχωρή σε αλλαγές που να προαναγγέλλουν "την ώρα τη μεγάλη", αφήνει να διαφαίνεται κάποια διαφορετική από άλλοτε διάθεση στο ωρολόγιο πρόγραμμα της μέσης εκπαίδευσης που δημοσιεύεται το 1906: Αντίθετα με την τάση που επικρατούσε ως τότε, εδώ οι ώρες διδασκαλίας είναι αισθητά μειωμένες σε σύγκριση με το προηγούμενο πρόγραμμα [εννοεί το πρόγραμμα 1897α], Η μείωση αυτή όμως καθώς επηρεάζει σχεδόν με την ίδια αναλογία όλα τα μαθήματα δεν μεταβάλλει ουσιαστικά ούτε τον •προσανατολισμό των σπουδών ούτε το πνεύμα που επικρατούσε στη μέση εκπαίδευση". 73

14. Τρία χρόνια αργότερα -το 1909- με το διάταγμα της 8 Οκτωβρίου προστέθηκαν στο πρόγραμμα του Γυμνασίου Νεοελληνικά αναγνώσματα (A' και Β' τάξη από 1 ώρα) και Χημεία (Γ' και Δ' τάξη από 1 ώρα), έτσι που ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος παρουσιάζεται αυξημένος κατά 4 ώρες σε σύγκριση προς τον αντίστοιχο του 1906.74

Η προσθήκη αυτή των μαθημάτων έχει σχέση και με τις προκηρύξεις διαγωνισμού για τη συγγραφή διδακτικών βιβλίων Μέσης Εκπαίδευσης και το αντίστοιχο "πρόγραμμα της ποσότητος και οικονομίας της ύλης των διδακτικών βιβλίων της μέσης εκπαιδεύσεως..." που δημοσιεύτηκαν το 1907 και 1908. Στο "πρόγραμμα" αυτό -που για ορισμένα βιβλία επαναλήφθηκε το 1911- μπορεί κανείς να δει αναλυτικά διατυπωμένη τη διδακτέα ύλη των περισσότερων μαθημάτων, για μερικά από τα οποία υπάρχουν αποκλίσεις από το επίσημο κείμενο του προγράμματος του 1906 (π·χ· Ιστορία, Γεωγραφία).75

15. Το 1914 δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα, το όποίο, αφού τροποποιήθηκε το 1918 (η τροποποίηση αφορούσε την προσθήκη της Χειροτεχνίας στο

72. I. E. Χρυσάφης,ο.π. [υποσημ. 24], σ. 41. Βλ. και τα Α96,97 (τ. A', 601-603) σχετικά με τη σημασία που αποδιδόταν στη Γυμναστική και τους Γυμναστές.

73. Α. Δημαράς, ο.π. [υποσημ. 43], τ. Β', (1895-1967), Αθήνα 1974, σ. λβ'.

74. Βλ. Α95 (τ. Α', σ. 6oo) και Πίνακες A34,35.

75. Οι προκηρύξεις αυτές δημοσιεύονται στο A91 (τ. Α', σ. 457-563). Υπενθυμίζουμε επίσης και τις παλαιότερες προκηρύξεις: της 23 Νοεμβρίου 1882, την υπ' αριθ. 16210/ 31 Οκτωβρίου 1886, της 23 Φεβρουαρίου 1893 και της 10 Οκτωβρίου 1895.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/106.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Ελληνικό σχολείο), ίσχυσε ως το τέλος της περιόδου που εξετάζουμε. 76

Βασικό χαρακτηριστικό του προγράμματος αυτού είναι. -εκτός από την εμφάνιση του μαθήματος της Ωδικής- η μεγάλη αύξηση του εβδομαδιαίου χρόνου διδασκαλίας σε σύγκριση με το προηγούμενο πρόγραμμα: 30 ώρες - ποσοστό 16,3%. Από την αύξηση αυτή που είναι γενική σε όλα τα μαθήματα -με τα Νέα Ελληνικά υπερδιπλασιάζοντας τις ώρες διδασκαλίας τους- εξαίρεση αποτελούν τα Αρχαία Ελληνικά που παρουσιάζουν μείωση 7 ωρών.77

Λεπτομερή ανάλυση -αλλά αρκετά ωραιοποιημένη- του προγράμματος αυτού κάνει ο Μ. Βολονάκης, ο οποίος γράφει σχετικά: 78

"Το πρόγραμμα τούτο ου μόνον θεραπεύει τας μεταξύ των εγκεκριμένων διδακτικών βιβλίων και του μέχρι τούδε εφαρμοσθ-έντος προγράμματος εν τοις σχολείοις της μέσης εκπαιδεύσεως αντιφάσεις αλλά και προσαρμόζεται προς τας συγχρόνους αξιώσεις της παιδαγωγικής, ευρύνει τους πνευματικούς ορίζοντας των ελληνοπαίδων και καθ' όλου ασφαλίζει την επί τα κρείττω πρόοδον της μέσης ημών εκπαιδεύσεως.

Τον διισχυρισμόν ημών τούτον αποδεικνύουσι κάλλιστα τα εξής:

1) το πρόγραμμα των μαθημάτων του ελληνικού σχολείου απεχωρίσθη τελείως από του προγράμματος του γυμνασίου, διότι το ελληνικόν σχολείον αποτελεί μεν την κατωτέραν βαθμίδα της μέσης εκπαιδεύσεως, αλλ' έχει και ίδιον αυτοτελή κύκλον μαθημάτων και ίδιον επιδιώκει σκοπόν και υπό ιδίαν λειτουργεί διεύθυνσιν.

2) εν τοις θρησκευτικοίς τα μέχρι τούδε διδασκόμενα εν τη α' και β' τάξει του ελληνικού σχολείου εκκλησιαστικά άσματα κατενεμήθησαν επί το παιδαγωγικώτερον, επεξετάθη η εξήγησις και απομνημόνευσις τοιούτων και εις τας δύο κατωτέρας τάξεις του γυμνασίου, στοιχειώδεις δε εκκλησιαστικής ιστορίας και λειτουργικής γνώσεις καθωρίσθησαν διά τας δύο ανωτέρας τάξεις του ελληνικού σχολείου, ίνα οι μαθηταί έτι μάλλον εξοικειώνται προς τον τόπον της λατρείας του θείου και ενισχύηται εν αυτοίς το θρησκευτικόν συναίσθημα και o προς το μεγαλείον της εκκλησίας του Χριστού σεβασμός.

3) εν τοις ελληνικοίς, επειδή η ελλην, γλώσσα καθ' υψίστην εθνικήν ανάγκην πρέπει να διδάσκηται κατά πάσας αυτής τας περιόδους, ήτοι από του πρώτου γραπτού αυτής μνημείου μέχρι σήμερον, όπως οι ελληνόπαιδες έχωσιν αναντίρρητον τεκμήριον του μακρού βίου και της αδιαλείπτου πνευματικής ζωής του έθνους και εξ απαλών ονύχων εκτρέφωνται εν τω πνεύματι του

76. Βλ. A99 (τ. A', σ. 606-628) και Πίνακες A36,37 για το 19ι4, και A106 (τ. A', σ. 646-647) και Πίνακες A38, 39 για την τροποποίηση του 1918.

77. Βλ. Πίνακα A47.

78 Μιχαήλ Δ. Βολονάκης, ο π. υποσημ 46], σ. 455-464.

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/107.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ενιαίου και αθανάτου ελληνισμού και επομένως η διδασκαλία των ελληνικών είτε αρχαίων είτε νέων αποτελή αδιάσπαστόν τι όλον, διά τούτο εν τω νέω προγράμματι εθεωρήθη αναγκαίον ενιαίον να παρατεθή και το διδασκόμενον εν εκάστη τάξει υλικόν της ελληνικής γλώσσης, και να καθορισθή ακριβώς ο προς διδασκαλίαν των ειδών του μαθήματος τούτου διατιθέμενος χρόνος. Εν τη εκλογή δε των .συγγραφέων εκάστης περιόδου της ελληνικής γραμματείας προετιμήθησαν εκείνοι μάλιστα, οίτινες παρουσιάζουσι τα κάλλιστα λογοτεχνικά, δημιουργήματα του ελληνικού πνεύματος, τα ενδοξότατα μεγαλουργήματα της φυλής και καθόλου εκείνοι, ων το περιεχόμενον ου μόνον παρέχει σαφή εικόνα της διά των αιώνων εξελίξεως της γλώσσης αλλά και πολυμερή παρουσιάζει την προγονικήν σοφίαν και αρετήν. Τούτο δεν συμβαίνει εν τω μέχρι τούδε ισχύσαντι προγράμματι, διότι εν αυτώ κατά όλως κεχωρισμένα κεφάλαια παρετίθετο η ανά πάσας τας τάξεις διδασκαλία των αρχαίων, καθώς και η των νέων. Επί πλέον το παλαιόν πρόγραμμα παρουσίαζε τας εξής ατέλειας εν τοις ελληνικοίς"

α') παρελείπετο εν αυτώ εντελώς η διδασκαλία της νέας ελληνικής γλώσσης από αναγνωσματαρίων 'εν ταις δυσί κατωτέραις τάξεσι του γυμνασίου, ει και βιβλία διδακτικά προς τούτο καθωρίσθησαν κατά τας δύο συνεχείς από του έτους 1907 τετραετίας υπό των αρμοδίων επιτροπειών,

β') αι συνθέσεις εν μεν τη α' του ελληνικού σχολείου παρελείποντο, αντικαθιστάμεναι δι' απλών ορθογραφικών γυμνασμάτων, εν δε ταις λοιπαίς τάξεσι του ελληνικού σχολείου και εν τω γυμνασίω δεν απετέλουν αυτοτελές έργον του σχολείου, αλλ' εξηρτώντο και συνεχέοντο προς τας γραπτάς ασκήσεις της αρχαίας ελληνικής,

γ') ο κύκλος των θεμάτων των συνθέσεων ήτο πως στενός και πενιχρός, και δ') ο τρόπος της διορθώσεως των συνθέσεων και του ελέγχου των ημαρτημένων αντέκειτό προς ρητήν διάταξιν του από 22 Μαΐου 1912 βασιλ. διατάγματος, εματαίωνε την εκτέλεσιν των συχνών συνθέσεων και κατέλυε την εξ αυτών ωφέλειαν. ' .

Εν τω νέω προγράμματι ου μόνον αι ατέλειαι αύται αίρονται τελείως αλλά και η διδασκαλία της νέας ελληνικής ενισχύεται επαρκώς· γίνεται δηλαδή αύξησις σπουδαία των ωρών της διδασκαλίας των νεοελληνικών αναγνωσμάτων, ορίζεται ο αριθμός των συνθέσεων μείζων, και ευρύτερος καθίσταται ο κύκλος του περιεχομένου αυτών, μεγίστη εφιστάται προσοχή εις την καλλιέπειαν ως προς τε τας μεταφράσεις και τας συνθέσεις και τέλος η διδασκαλία της νέας ελληνικής το πρώτον νυν εισάγεται και εις τας δύο ανωτέρας γυμνασιακάς τάξεις, οριζομένων προς ανάγνωσιν αριστουργημάτων εκ της ημετέρας νεωτέρας λογοτεχνίας και εκ της ξένης δε εν δοκίμω μεταφράσει.79

79.  Για το θέμα αυτό σημειώνει η Φ Τζωρτζάκη (ό.π [υποσημ. 5], σ. 411-412):

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/108.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Εν τω νέω προγράμματι το πρώτον προς τούτοις νυν ορίζεται και η διδαλία της πολυειδώς ωφελιμωτάτης απαγγελίας. Ως προς δε την διδασκαλίαν των αρχαίων ελληνικών εισάγονται εις αυτό αι εξής μεταρρυθμίσεις·

α') η διδασκαλία της μεν γραμματικής της αττικής διαλέκτου αρχομένη αμέσως εν τη πρώτη τάξει περαίνεται εν τη τρίτη του ελληνικού σχολείου, και γίνεται εν συχνή αντιπαραβολή προς την της νέας ελληνικής, του δε συντακτικού η διδασκαλία κατανέμεται εις τε τας τάξεις του ελληνικού σχολείου και τας δύο κατωτέρας τάξεις του γυμνασίου κατά τας νέας παιδαγωγικάς απαιτήσεις,

β') τα των γραπτών εργασιών των μαθητών, αίτινες κοινή ωμολογείτο, ότι άνευ ουδεμιάς σχεδόν ωφελείας κατεπόνουν διδάσκοντας και διδασκόμενους, ορίζονται παιδαγωγικώτερον, και μετά σαφήνειας και ακριβείας κανονίζεται ο τρόπος, ο τόπος και ο χρόνος της εκτελέσεως και της διορθώσεως αυτών,

γ') αποφεύγεται συστηματικώς η σύγχρονος ερμηνεία πεζογράφων και

Όσο για την εισαγωγή του μαθήματος στις δύο ανώτερες τάξεις του Γυμνασίου, μοιραίο ήταν να μείνη αυτή, κατά κανόνα, νεκρό γράμμα του νόμου, αφού ούτε τα κείμενα που πρέπει να συσταίνωνται για να τα διαβάζουν τα παιδιά καθορίζονται με κάποια ακρίβεια, ώστε να καθοδηγηθούν οι εκπαιδευτικοί, ούτε υπήρχαν σχετικές εκδόσεις για σχολική χρήση, ούτε δίνονται οι αναγκαίες οδηγίες από τους συντάκτες του προγράμματος σχετικά με τη μέθοδο της αυτενεργής έπεξεργασιας των κειμένων από τους μαθητές. Και οι εκπαιδευτικοί μας εξάλλου δεν είχαν ιδιαίτερη προπαίδεια για μια τέτοια πρωτοπορειακή εργασία. Πολλοί τους δεν κατείχαν στο βάθος της τη νεοελληνική λογοτεχνία (μόλις στα 1925 πρωτοϊδρύθηκε στο Αθηναϊκό Πανεπιστήμιο έδρα για τη διδασκαλία της Μεσαιωνικής και της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας και σύγχρονα σχεδόν στο νεοϊδρυμένο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης), η την παραγνώριζαν, όταν δεν την περιφρονούσαν.

Οι μόνες μεθοδικές οδηγίες που δίνονται -οτι μια φορά το μήνα τουλάχιστον, σε ώρα που ανήκει κανονικά στα αρχαία ελληνικά, πρέπει να ελέγχεται ο τρόπος της εργασίας των μαθητών, γύρω στα νεοελληνικά κείμενα που τους ανατέθηκε να μελετήσουν μόνοι τους, και ακόμη πως πρέπει να φροντίζουν οι εκπαιδευτικοί να γίνεται η ανάγνωση κάθε έργου της νεοελληνικής λογοτεχνίας πριν από την ερμηνεία στο σχολείο αντίστοιχων αρχαίων λογοτεχνημάτων- κάνουν πιο προβληματική την αποτελεσματική εφαρμογή του προγράμματος στο σημείο αυτό. Γιατί πως θα ήταν δυνατόν να γίνη μια τόσο σημαντική εργασία μόνο μέσα σε μια ώρα το μήνα, κι αυτή κλεμμένη από τ' αρχαία ελληνικά; Και μάλιστα να γίνη τόσο άρτια, που να ζητούν να στηριχτή στην εργασία αυτή και η ερμηνεία αντίστοιχων αρχαίων λογοτεχνημάτων; Το αντίθετο θα ήταν μεθοδικότερο. Να γίνη δηλαδή, με κατάλληλη οδηγία, η αυτενεργή μελέτη ενός νεοελληνικού λογοτεχνήματος με βάση την κατά βάθος γνώση ενός αντίστοιχου λογοτεχνήματος της αρχαίας, γνώση κατακτημένη έπειτα από συστηματική πολύωρη εργασία στο σχολείο."

Ας τονιστεί εδώ ότι το μάθημα των Νέων Ελληνικών με το διάταγμα της 29 Δεκεμβρίου 1923 χαρακτηρίστηκε ως μάθημα ιδιαίτερο, χωρισμένο από τα Αρχαία Ελληνικά, και με δικό του βαθμό, ενώ με το διάταγμα της 14 Μαΐου 1927 θεωρήθηκε πρωτεύον μάθημα, ισότιμο προς τα Αρχαία Ελληνικά και τα Μαθηματικά.

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/109.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ποιητών η και ποικίλων πεζογράφων, πλην αν εν τη προηγουμένη τάξει εγένετο επαρκής εξοικείωσις του μαθητού προς ωρισμένον συγγραφέα η αν πρόκειται περί ερμηνείας επιτροχάδην,

δ') εισάγεται η επιτροχάδην ερμηνεία, ήτις βαίνουσα εκ παραλλήλου μετά της συστηματικής ερμηνείας ου μόνον την επιπολαιότητα παρά τοις μαθηταίς, ως πότε ενομίσθη, δεν αναπτύσσει, αφ' ου θα παρέχη τας αναγκαιοτάτας διασαφήσεις ο διδάσκων προς κατανόησιν του ερμηνευομένου, αλλά και το γλωσσικόν αίσθημα αυτών ενισχύει, κινούσα και επιθαρρύνουσα την προθυμίαν και το δια.φέρον του μαθητού προς αυτοπροαίρετον εντρύφησιν εις τα προγονικά και πνευματικά έργα εν τε τω οίκω και τη σχολή' και καθ' όλου δε αυτή παρέχει διά της άφθονου αναγνώσεως των αρχαίων συγγραφέων ποικίλας αφορμάς προς τε ψυχικήν των μαθητών τελείωσιν και γνώσιν των ποικίλων απόψεων του προγονικού πολιτισμού και καθόλου του αρχαίου βίου' ο δε σπουδαιότατον, εκ της τοιαύτης αναγνώσεως θα πεισθώσιν οι μαθηταί ότι και εν τω κατόπιν βίω δύνανται άνευ πολλού κόπου οιονδήποτε των Ελλήνων πεζογράφων και ποιητών να μελετώσι και να αρύωνται εξ αυτών ποικίλα ηθικά και κοινωνικά διδάγματα και ωφελήματα, και

ε') εν τω καθορισμώ του ποσού και της εκλογής των ερμηνευτέων αρχαίων συγγραφέων ελήφθησαν υπ' όψει τα ακόλουθα'

1) ότι το αττικόν ιδίωμα εκπροσωπεί τον τελειότατον τύπον της αρχαίας ελληνικής γλώσσης,

2) ο συνεχής εθνικός βίος και η αδιάλειπτος πνευματική ζωή του ελληνικού έθνους, η εκφαινομένη εις τα διάφορα γλωσσικά προϊόντα κατά τον μακραίωνα βίον του ελληνισμού, και

3) οι διανοιγέντες μετά τα πρόσφατα μεγάλα ημών ευτυχή γεγονότα νέοι του ελληνισμού προς δράσιν εθνικήν ορίζοντες,

Συμφώνως δε προς ταύτα το μεν άπεδόθη πρωτίστη σημασία εις την διδασκαλίαν, κατ' εξοχήν του αττικού ιδιώματος μετά συχνής αντιπαραβολής προς το νέον ημών ίδίωμα, το δ' έπεξετάθη η προς ερμηνείαν Όλη και επί των μεταγενεστέρων συγγραφέων και δη των θαυμαστών ημών εκκλησιαστικών ποιητών, Ρωμανού, Κοσμά, Κασσιανής κτλ., το δ' ελήφθη φροντίς, ώστε η ερμηνευομένη ύλη να ήνε περιεχομένου φρονηματιστικού, καλαισθητικού και εν γένει ανταποκρινομένου προς τας ενδεικνυομένας νέας του εθνικού πνεύματος κατευθύνσεις.

- Λεπτομερέστεραι δε μεταβολαί εν τη εκλογή και τη οικονομία της ύλης των ερμηνευομένων συγγραφέων εγένοντο αι εξής·

Α'. Εν τω ελληνικώ σχολείω.

Εκ της α' τάξεως αφηρέθησαν διά λόγους παιδαγωγικούς και διά τας πολλάς ως προς τους αρχαρίους γλωσσικάς δυσχερείας αυτών οι αισώπειοι μύθοι

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/110.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

αντ' αυτών δε εισάγονται αι περιγραφαί πόλεων και τόπων και αι επιστολαί, δύο απλά και τερπνά είδη του λόγου.

Εν τη β' τάξει εκ των τριών πρώτων βιβλίων της Κύρου αναβάσεως του Ξενοφώντος ορίζονται προς ερμηνείαν εκλεκτά και διδακτικώτατα μέρη, εν δε τη γ' τάξει τεμάχια εκ των τεσσάρων τελευταίων βιβλίων του αυτού έργου, το ενύπνιον και ο Ανάχαρσις του ευφυεστάτου Λουκιανού, και αντί των" δύο πρώτων βιβλίων των ελληνικών του Ξενοφώντος, εν οις κατά το πλείστον αναγράφονται γεγονότα εμφυλίων ερίδων της Ελλάδος, ορίζονται από του γ' και δ' βιβλίου του αυτού συγγράμματος μέρη αναφερόμενα εις πολέμους νικηφόρους των Ελλήνων κατά των Περσών.

Β', Εν τω γυμνασίω.

Εισάγεται εις την α' τάξιν του γυμνασίου η επιτροχάδην ερμηνεία των σχετιζομένων προς την εν τη τάξει διδασκομένην ιστορίαν εκ των μεστών ηθικού και εθνικού διαφέροντος παραλλήλων βίων του Πλουτάρχου και καταργείται η προαιρετική διδασκαλία των ελληνικών του Ξενοφώντος, καθότι ου μόνον εγευσαντο τούτων εν τη προηγουμένη του ελληνικού σχολείου τάξει οι μαθηταί αλλά και καθίσταται δυνατόν να διδάσκηται εν εκτάσει το σπουδαίον έργον του Αριστοτέλους η Αθηναίων πολιτεία-η μέρη εκ του Αρριανού, αναφερόμενα εις την αθάνατον Περσομάχον πορείαν του μεγάλου Αλεξάνδρου.

Επιτροχάδην ωσαύτως ερμηνεία γίνεται εν τη β' τάξει παραλλήλων βίων του Πλουτάρχου σχετιζομένων προς την εν τη τάξει ταύτη διδασκομένην ιστορίαν κατά το άριστον συγκεντρωτικόν σύστημα, όπερ φαίνεται διήκον σχεδόν δι' όλου του προγράμματος.

Εν τη γ' τάξει εισάγεται και επιτροχάδην ανάγνωσις χαρακτήρων του Θεοφράστου και εκλεκτών μερών της ενδόξου χριστιανικής λυρικής ποιήσεως, κατ' οίκον δε εκ της Οδύσσειας και του Λουκιανού.

Εν τη δ'· ορίζεται και ερμηνεία ειδυλλίων του Θεόκριτου, του υπερόχου τούτου δημιουργού πρωτοτύπου είδους ποιήσεως κατά τους αλεξανδρεωτικούς χρόνους, της βουκολικής τ.έ., και επιτροχάδην ανάγνωσις εκ της Ιλιάδος και μερών του Παυσανίου και του Στράβωνος σχετικών ιδία προς την χώραν, εν η λειτουργεί το γυμνάσιον.

Τέλος δ' εν τω γυμνασίω κανονίζεται παιδαγωγικώτατα η διδασκαλία της γραμματολογίας και εφιστάται η προσοχή των διδασκόντων προς άσκησιν των μαθητών εις έμμετρον ανάγνωσιν του εκάστοτε ερμηνευομένου μέρους εκ των ποιητών.

Εν τοις μαθηματικοίς η κατανομή της ύλης εις τας διαφόρους τάξεις εγένετο σύμμετρος, κατά τας ανάγκας της σκόπιμου και καρποφόρου αυτών διδασκαλίας, και κατά τας υποδείξεις της πείρας, η δε ομολογουμένως επιβλαβής σύγχρονος διδασκαλία των διαφόρων ειδών του μαθήματος κατηργηθή· ούτω

Σελ. 110
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Γ΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 91
    17_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

    είναι μόνον η αρχαία εκείνη γλώσσα, ην έκαστος πεπαιδευμένος οφείλει να γινώσκη· είναι η γλώσσα ημών αυτών, ης προ πάντων πρέπει να ώμεν κάτοχοι" είναι ο θησαυρός ημών.

    Κρίνοντας το πρόγραμμα του 1836 ο Αλέξης: Δημαράς, τονίζει επιγραμματικά: "Μίμηση και αυτό γερμανικού προτύπου, επηρεασμένο από τις κλασικιστικές τάσεις της εποχής και. ενισχυμένο από τον αρχαιολατρευτικό άξονα στον οποίο κινήθηκε ο φιλελληνισμός στον Αγώνα έδωσε στην ελληνική εκπαίδευση τόνο καθαρά θεωρητικό, και την αποξένωσε από τα προβλήματα και τις ανάγκες της καθημερινής ζωής". 18

    3. Με την εγκύκλιο 4168 της 31 Αυγούστου 1855 κοινοποιήθηκε στα σχολεία 'νέο-πρόγραμμα.: Για την εφαρμογή η όχι αυτού. του προγράμματος υπάρχουν αντιφατικές πληροφορίες: Κατά τον παλαιό καθηγητή Ι. Πανταζίδη το πρόγραμμα αυτό περιέπεσε σε αχρηστία·19 αντίθετα, σύμφωνα με το έγγραφο 3836 της 1 Ιουλίου 1862, με το όποιο το Υπουργείο Παιδείας ζητούσε απαντήσεις σε ερωτήματα σχετικά με τα τροποποιητέα άρθρα του διατάγματος του 1836, το πρόγραμμα όχι μόνο ίσχυε αλλά και ζητούνταν οι απόψεις των Εκπαιδευτικών για την πιθανή τροποποίησή του. 20

    Ανεξάρτητα, πάντως, από αυτό το πρόβλημα; επισκοπώντας το πρόγραμμα του 1855 παρατηρούμε τα ακόλουθα: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος παρουσιάζει αύξηση κατά 25 ώρες.(ποσοστό 13,3%) από τον αντίστοιχο του 1836· η αύξηση αυτή, που εμφανίζεται κυρίως στο Γυμνάσιο, αναφέρεται βασικά στα Αρχαία Ελληνικά, ενώ για τα υπόλοιπα μαθήματα οι αυξομειώσεις των ωρών διδασκαλίας τους δεν επηρεάζουν τον συνολικό εβδομαδιαίο χρόνο.21 β'') Τα διδασκόμενα μαθήματα παραμένουν τα ίδια, άλλα υπάρχουν μεταβολές στους κλάδους τους: έτσι, "για τα Αρχαία Ελληνικά η Γραμματική διδάσκεται ως ιδιαίτερος κλάδος, στο Ελληνικό σχολείο και η "Γύμνασις" και η "Θεωρία των περί τον λόγον επιστημών" του προγράμματος

    17. Βλ.: A12 αλλά και A13 (τ. A', σ. 129-131 και 132-133).

    18. Α. Δημαράς, "Εκπαίδευση", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΓ', Αθήνα 1977, σ. 486. Βλ. επίσης  τη μνημονευόμενη στην υποσημ. 12. της Εισαγωγής διατριβή του Σ. Λεωνίδα· επίσης Θ. Γ. Παπακωνσταντίνου, Σκοποί και πολιτισμικές επιλογές στη νεοελληνική μέση εκπαίδευση, Αθήνα 1985, σ. 46-56.

    19. "[...] δεν μνημονεύω το παλαιότερον [πρόγραμμα]  του 1855 ως. εις αχρηστίαν περιπεσόν"'· βλ. Ι. Πανταζίδης, Γυμνασιακή Παιδαγωγική, Αθήνα 1889, σ. 12.

    20. Βλ. τα ερωτήματα .4. και 21 του εγγράφου, ΚείμενοΑ17 (τ. A', σ. 154-162). 21. Για τις αυξομειώσεις των ωρών των διαφόρων μαθημάτων στο πρόγραμμα αυτό αλλά και στα επόμενα βλ. τους Πίνακες A 48, 49, 50.