Συγγραφέας:Αντωνίου, Δαυίδ
 
Τίτλος:Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Γ΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:17
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:487
 
Αριθμός τόμων:3ος από 3 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Νομοθεσία
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1833-1929
 
Περίληψη:Στο τρίτομο αυτό βιβλίο, που καλύπτει την περίοδο 1833-1929, ο συγγραφέας έχει συγκεντρώσει τους ιδρυτικούς νόμους των διαφόρων τύπων σχολείων, δημόσιων η αναγνωρισμένων, του εκάστοτε ελεύθερου ελλαδικού χώρου (χωρίς τις κατά καιρούς τροποποιήσεις τους, εκτός από ορισμένες αναγκαίες εξαιρέσεις), τα προγράμματα διδασκαλίας που ίσχυσαν σε όλη αυτήν την περίοδο και εγκυκλίους που έχουν σχέση με τη διδασκαλία μαθημάτων. Η όλη εργασία είναι διαρθρωμένη ως εξής: Προηγείται μία εισαγωγή που αναφέρεται στην οργάνωση και δομή της Μέσης Εκπαίδευσης κατά την περίοδο 1833-1929 και ακολουθεί το κύριο σώμα της εργασίας, χωρισμένο σε δύο μέρη: Στο πρώτο –που επιγράφεται «Τα Κείμενα»– παρατίθεται αριθμημένο το υλικό κατά κεφάλαια, ανάλογα με τον τύπο του σχολείου και σε χρονολογική σειρά. Το δεύτερο –με τίτλο «Η Ανάγνωση», χωρισμένο στα ίδια, όπως το πρώτο, κεφάλαια– περιλαμβάνει αναλυτικούς και συγκριτικούς πίνακες των ωρολογίων προγραμμάτων και μια σύντομη Επισκόπηση των Κειμένων και των Πινάκων. Τέλος, παρατίθεται απόλυτος χρονολογικός πίνακας όλων των Κειμένων, ώστε να υπάρχει η δυνατότητα να παρακολουθείται συστηματικά η διαμόρφωση και εξέλιξη των σχολείων της Μέσης Εκπαίδευσης.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 12.59 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 99-118 από: 490
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/99.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

τας υποδείξεις της επιτροπείας ταύτης", 46 Με την τροποποίηση κύτη στο πρόγραμμα του 1884 47 επήλθαν οι ακόλουθες μεταβολές: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος μειώθηκε κατά 7 ώρες (8 ώρες μείωση στο Γυμνάσιο και 1 ώρα αύξηση στο Ελληνικό σχολείο)" η μείωση αυτή προήλθε από τη μια μεριά από την αύξηση των ωρών των 'Αρχαίων Ελληνικών και Λατινικών και από την άλλη από τη μείωση των ωρών των περισσότερων μαθημάτων αλλά κυρίως των Νέων Ελληνικών (που από 14 ώρες περιορίστηκαν στις 8), β') Ως προς τους κλάδους των μαθημάτων, η Γραμματολογία ενσωματώθηκε στις ώρες των Αρχαίων Ελληνικών του Γυμνασίου, ενώ επανήλθαν στο Ελληνικό σχολείο οι Ορθογραφικές ασκήσεις, η Χημεία δεν συμπεριλαμβάνεται στα Φυσικά αλλά λίγο αργότερα επανέρχεται στο πρόγραμμα της Δ' Γυμνασίου.48 γ') 'Ως προς τις στρατιωτικές ασκήσεις, αυτές παρέμειναν μόνο στα Γυμνάσια της πρωτεύουσας:, ενώ στις αρχές του 1886 με διάταγμα ορίστηκε γενικός επόπτης γι' αυτές .49 δ') Με εγκύκλιο της 30 Απριλίου 1886 ρυθμίστηκε το θέμα της εξέτασης των μαθητών της Δ' Γυμνασίου στα Θρησκευτικά. 50

8. Τον επόμενο χρόνο -1886- δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα, το οποίο θα ίσχυε από το σχολικό έτος 1888-18S9.51 Τα κυριότερα χαρακτηριστικά του προγράμματος αυτού είναι τα εξής: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος διδασκαλίας είναι αυξημένος κατά 6 ώρες (στο Ελληνικό σχολείο μειωμένος κατά 2: ώρες αλλά στο Γυμνάσιο αυξημένος κατά 8 ώρες), β') Τα περισσότερα μαθήματα παρουσιάζουν αύξηση ωρών, η μένουν σταθερά και μόνο τα Αρχαία Ελληνικά εμφανίζονται μειωμένα κατά 8 ώρες (πτό Ελληνικό σχολείο, "όπου έχουν αφαιρεθεί οι ώρες των Ορθογραφικών ασκήσεων). γ') Από τους κλάδους των διαφόρων μαθημάτων: οι ορθογραφικές ασκήσεις έχουν ενσωματωθεί στα Αρχαία Ελληνικά, οι κλάδοι των Θρησκευτικών επικαλύπτονται από τη γενική ονομασία του μαθήματος (Θρησκευτικά) και η Χημεία απουσιάζει από τα Φυσικά, "δ') Ως προς την εμφάνιση των μαθημάτων, η Ιστορία, διδάσκεται και στην α' τάξη του Ελληνικού σχολείου, ενώ η Γεωγραφία έχει αφαιρεθεί από την Β' Γυμνασίου αλλά  επανήλθε το 1894.52 ε')

46. Μιχαήλ Δ. Βολονάκης, "Το πρόγραμμα των Ελληνικών σχολείων και των Γυμνασίων του Κράτους από του 1833-1915", Δελτίον Υπουργείου Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, τ. A' (1915), σ. 454.

47. Βλ. A59 (τ. A', σ. 279-282) και Πίνακες A16, 17.

48. Βλ. A64, 65 (τ. A', σ. 289-290).

49. Βλ. A6o, 61, 62 (τ. A', σ. 283-287).

50. Βλ. A63 (τ. A', σ. 288).

51. Βλ. A66 (τ. A', σ. 291-297) και πίνακες A18, 19, 20.

52. Βλ. A73 (τ. A', σ. 308-310).

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/100.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Η διδακτέα ύλη καταγράφεται αρκετά αναλυτικά και στηρίζεται κατά μεγάλο ποσοστό στην αντίστοιχη του προγράμματος του 1884, στ') Με το πρόγραμμα του 1886 συνδέονται και ορισμένες άλλες ρυθμίσεις, όπως ο νόμος για το διορισμό γυμναστών και δασκάλων της καλλιγραφίας - ιχνογραφίας, επίσης ο νόμος ΑΨΚΓ' του 1889 για το διορισμό επόπτη των στρατιωτικών ασκήσεων, οι ρυθμίσεις σχετικά με το χρόνο και τη βαθμολόγηση των στρατιωτικών ασκήσεων, όπως επίσης και με τα καθήκοντα των διδασκόντων.53

9. Το 1896 δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα 54' Τα κυριότερα χαρακτηριστικά του προγράμματος αυτού είναι τα ακόλουθα: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος διδασκαλίας είναι αυξημένος κατά 6 ώρες από τον αντίστοιχο του προηγούμενου προγράμματος, β') Από τις επιμέρους μεταβολές των ωρών διδασκαλίας των διαφόρων μαθημάτων αξιοσημείωτη είναι η κατά 10 ώρες μείωση των ωρών των Αρχαίων Ελληνικών και η κατά 12 ώρες αύξηση των ωρών των Νέων Ελληνικών, γ') Όχι μόνο τα Μαθηματικά και Φυσικά, αλλά κυρίως τα "γλωσσικά" μαθήματα (Αρχαία και Νέα Ελληνικά, Λατινικά, Γαλλικά) διαιρούνται σε πολλούς κλάδους, για τους οποίους προβλέπονται ιδιαίτερες ώρες διδασκαλίας, δ') Έχουν απαλειφθεί από τις δύο ανώτερες τάξεις του Γυμνασίου οι στρατιωτικές ασκήσεις και αντικατασταθεί από τη Γυμναστική, ε') Η διδακτέα Όλη των μαθημάτων καταγράφεται αρκετά αναλυτικά, στ') Με το πρόγραμμα αυτό συνδέονται και δύο άλλες ρυθμίσεις: η πρώτη ορίζει επακριβώς τα σχετικά με τα γραπτά γυμνάσματα των μαθητών,55 και η δεύτερη αφορά την για πρώτη φορά έκδοση συγκεκριμένων "οδηγιών περί τρόπου διδασκαλίας των μαθημάτων", στις οποίες, εκτός από το σκοπό του κάθε μαθήματος, περιέχονται λεπτομέρειες που έχουν σχέση με τον τρόπο και την πορεία διδασκαλίας.56

10. Το πρόγραμμα όμως αυτό δεν ίσχυσε για πολύ. Τον επόμενο χρόνο (1897) δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα, το οποίο συνοδεύεται μάλιστα από εκτενή εισηγητική έκθεση, στην οποία από τη μια γίνεται αυστηρότατη κριτική του προηγούμενου προγράμματος και από την άλλη καταγράφονται οι βάσεις πάνω στις οποίες στηρίχθηκαν οι προτεινόμενες μεταρρυθμίσεις. 57 Τα κυριότερα χαρακτηριστικά του προγράμματος αυτού είναι τα ακόλουθα: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος παρουσιάζεται ελάχιστα μειωμένος (κατά 2 ώρες).

53. Βλ. αντίστοιχα A67, 68, 69-70, 71-72 (τ. A', σ. 298-307).

54. Βλ. A74 (τ. A', σ. 311-322) και Πίνακες A21-23.

55. Βλ. A75 (τ. A', σ. 323-326).

56. Βλ. Α76 (τ. Α', σ. 327-340).

57. Βλ. Α77 (τ. Α', σ. 341-364) και Πίνακες Α24, 26.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/101.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

β') Οι επιμέρους μεταβολές των ωρών διδασκαλίας των μαθημάτων παρουσιάζουν την εξής εικόνα: Τα Αρχαία και Νέα Ελληνικά επανέρχονται στο επίπεδο του 1886· οι ώρες της Γεωγραφίας μειώνονται κατά 4, και των Φιλοσοφικών και Τεχνικών κατά 2· αντίθετα αυξάνονται οι ώρες των Θρησκευτικών κατά 3, των Μαθηματικών και Φυσικών κατά 2 και της Ιστορίας κατά 1. γ') Οι κλάδοι των διαφόρων μαθημάτων δεν αναφέρονται χωριστά, αλλά έχουν ενσωματωθεί στα κύρια μαθήματα, που εμφανίζονται τώρα με διαφορετική σειρά, δ') Η παρουσίαση της διδακτέας όλης είναι περισσότερο αναλυτική, και το σπουδαιότερο, για κάθε μάθημα προτάσσεται ο σκοπός της διδασκαλίας του, ρύθμιση που καθιερώνεται για όλα τα επόμενα προγράμματα.

Το πρόγραμμα αυτό τροποποιήθηκε με το διάταγμα της 17 Νοεμβρίου 1897.58 Η τροποποίηση αυτή αναφέρεται: α') Στην προσθήκη της Καλλιγραφίας στο πρόγραμμα του Ελληνικού σχολείου (με ταυτόχρονη αύξηση του εβδομαδιαίου χρόνου κατά 2 ώρες), β') Στην ανακατανομή της διδακτέας ύλης των Θρησκευτικών στο Ελληνικό σχολείο και στην Δ' Γυμνασίου, και των Μαθηματικών του Γυμνασίου (με ταυτόχρονη αύξηση του εβδομαδιαίου χρόνου κατά 1 ώρα), Έτσι ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος παρουσιάζεται αυξημένος κατά 3 ώρες.

Στο πρόγραμμα του 1897 (α-β) αναφέρονται ορισμένες εγκύκλιοι και ρυθμίσεις που αφορούν τη διδασκαλία μερικών μαθημάτων. Οι εγκύκλιοι αναφέρονται στην καθιέρωση γυμνασιακών εκδρομών και στον εκκλησιασμό των μαθητών και τη θρησκευτική τους μόρφωση. 59 Επίσης μία εγκύκλιος της 12 Ιανουαρίου 1898 αναφέρεται στην εφαρμογή οδηγιών διδασκαλίας και στις γραπτές εργασίες των μαθητών. 60 Ως προς τις μνημονευόμενες στην εγκύκλιο οδηγίες σημειώνουμε τα ακόλουθα: Πρόκειται για Οδηγίες διδασκαλίας των Θρησκευτικών και των Αρχαίων Ελληνικών, τις όποιες συνέταξε όπως και το πρόγραμμα- ο τότε υφηγητής των Παιδαγωγικών και μετέπειτα - 1899-1901- καθηγητής της "Γυμνασιακής Παιδαγωγικής και Μεθοδολογίας" Δημήτριος Ζαγγογιάννης και εξέδωσε το 1898 το Υπουργείο με τον τίτλο "Οδηγίαι προς σκοπιμωτέραν διδασκαλίαν των εν τοις Ελληνικοίς Σχολείοις και Γυμνασίοις κατά τα από 9 Σεπτεμβρίου και 17 Νοεμβρίου 1897 Β, Διατάγματα διδακτέων μαθημάτων", Τις Οδηγίες αυτές, παρά τις επίμονες έρευνες μας, δυστυχώς δεν μπορέσαμε να τις εντοπίσουμε· έχουμε όμως ορισμένες έμμεσες πληροφορίες για το περιεχόμενο τους: α') Σε άρθρο δημοσιευμένο

58. Βλ. A78 (τ. A', σ. 370-379) και Πίνακα A 25.

59. Βλ. A80 και 81 αντίστοιχα (τ. A'. σ. 378-385). Στο τελευταίο κείμενο είναι συνημμένο και το μεταγενέστερο διάταγμα της 19 Οκτωβρίου 1900, το οποίο αναφέρεται στον υποχρεωτικό εκκλησιασμό των μαθητών.

60. Βλ. A79 (τ. A', σ. 375-877).

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/102.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

στο περιοδικό  Εθνική Αγωγή το 1901 αναφέρονται -σε .υποσημείωση- τα εξής: "Δια των οδηγιών τούτων εκανονίζοντο τα περί της διδασκαλίας των Ελληνικών και Ιερών, εσημειούτο δ' εν αυταίς αναλυτικόν πρόγραμμα της διδακτέας ύλης μετά πλείστων όσων υποθηκών. Καθωρίζοντο τα εν εκάστη τάξει διδακτέα κεφάλαια της Γραμματικής μετά της χρονολογικής σειράς, ην έδει να ακολουθήση ο διδάσκαλος, ιδιαιτέρως δε συνιστάτο η φυσική διδασκαλία του μαθήματος, δηλαδή η οδός ην ηκολούθησαν οι άνθρωποι, όπως φθάσωσιν εις:τας γραμματικάς αληθείας κ,τ.λ," 61

β') Το 1913 ο Αχιλλέας Τζάρτζανος εξέδωσε ένα τεύχος με οδηγίες διδασκαλίας των Θρησκευτικών και Αρχαίων Ελληνικών, 62 στον πρόλογο, του οποίου αναφέρει ότι ως βάση των δικών του οδηγιών είχε τις αντίστοιχες οδηγίες του Δ. Ζαγγογιάννη. Κρίνοντας αυτές ακριβώς τις οδηγίες του Τζαρτζάνου ο Δημήτρης Γληνός δίνει  τις ακόλουθες πληροφορίες για τις αντίστοιχες του Ζαγγογιάννη : "Οι οδηγίες εκείνες, όλως διόλου πραχτικές, δεν έφεραν παρά πολύ λίγη καλυτέρεψη στη μέθοδο της διδασκαλίας των μαθημάτων αυτών στα σκολειά, για δύο λόγους. Πρώτα πρώτα έλειπε από τους δασκάλους στη Μέση Εκπαίδευση κάθε θεωρητική παιδαγωγική μόρφωση, ώστε δεν μπορούσαν ούτε να καταλάβουν τη σημασία που είχαν οι πραχτικές αυτές οδηγίες ούτε να τις εφαρμόσουν με αυτοτέλεια. Αν μάλιστα επιχειρούσε κανείς δάσκαλος να τις εφαρμόση πιστά μάλλον θάβλαφτε. Γιατί μη βάζοντας καθόλου ψυχή, ελευθερία και σκοπιμότητα στην αρκετά πολυσύνθετη μηχανική της μεθόδου που του έλεγαν οι οδηγίες, θα εφάρμοζε ένα σχολαστικό καλούπι, θάφερνε σύγχυση στα κεφάλια των παιδιών, και θα χαλούσαν και τα λίγα αποτελέσματα που_πετύχανε με την πατροπαράδοτη και καθιερωμένη μέθοδο της διδασκαλίας καθώς δα έγινε αργότερα και γίνεται ακόμα και σήμερα με τις διάφορες '"Υποδειγματικές διδασκαλίες" και τις μεθοδικές ρετσέτες που μερικοί επιθεωρητές έδωσαν στα χέρια δασκάλων χωρίς να 'χουν την πρεπούμενη Θεωρητική παιδαγωγική μόρφωση.

"Δεύτερος λόγος που δεν έφεραν καλυτέρεψη είναι ο τρόπος με τον οποίον ήταν γραμμένες και τυπωμένες. Ο μακαρίτης Ζαγγογιάννης, οπαδός και αυτός της προκομμένης αττικής καλλιέπειας, έγραφε τόσο στρυφνά και αποκρουστικά, που έξω από την αηδία που ήταν ανάγκη να νικήση όποιος διάβαζε τις οδηγίες του, χρειαζόταν και πολύς κόπος για να καταλάβη τι έλεγε. Ήταν τυπωμένες χωρίς καμιά διάκριση σε κεφάλαια; χωρίς επιγραφές, χωρίς καθόλου

61. Σ. Στουραΐτης, "Η διδασκαλία της Αρχαίας εις τα Ελληνικά σχολεία", περ. Εθνική - Αγωγή, τ. Δ' (1901), σ. 340. -

62. Αχιλλεύς Τζάρτζανος, Οδηγίαι προς μεθοδικήν-διδασκαλίαν των εν τοις Ελληνικοίς σχολείοις και Γυμνασίοις διδασκομένων μαθημάτων. Μέρος Α'.- Τεύχος Α' Θρησκευτικά και Αρχαία Ελληνικά, Αθήνα 1913 (2 1927).

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/103.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

να ξεχωρίζωνται τα σημαντικά και τα δευτερεύοντα, έτσι που πελάγωνε ο αναγνώστης, αν δεν ήταν σε θέση να διακρίνη ο ίδιος τα διάφορα είδη της εργασίας που έπρεπε να κάνη". 63

γ') Τη δεύτερη έκδοση των οδηγιών του Τζαρτζάνου το 1927 έκρινε και ο Κ. Γεωργούλης, ο οποίος αναφέρθηκε διεξοδικά και στη θέση που έχουν στην ιστορία της εκπαίδευσης οι Οδηγίες του Ζαγγογιάννη,64

Οι ρυθμίσεις εξάλλου που αναφέρονται στη διδασκαλία μαθημάτων είναι οι εξής: α') Με διάταγμα της 16 Φεβρουαρίου 1899 εισάγεται" στο Γυμνάσιο η διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής γραμματολογίας σε ιδιαίτερες ώρες που λαμβάνονται από τις καθορισμένες για τη διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών, ενώ με όμοιο της 22 Μαρτίου 1899 ανακαθορίζεται η διδακτέα ύλη των Θρησκευτικών στο Ελληνικό σχολείο.65

β') Με το νόμο ,ΒΧΚΑ' του 1899 και τα διατάγματα της 20 Νοεμβρίου 1899 τέθηκαν οι βάσεις για τη σωστή διδασκαλία της Γυμναστικής σε όλα τα σχολεία και ορίστηκε νέο αναλυτικό πρόγραμμα διδασκαλίας του μαθήματος.66

11. Το 1900 δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα 67, που τροποποιούσε σε αρκετά σημεία το προηγούμενο του 1897 (α-β). Τα κυριότερα χαρακτηριστικά του προγράμματος αυτού είναι τα ακόλουθα: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος διδασκαλίας είναι μειωμένος κατά 18 ώρες (ποσοστό 8,5%), β') Οι μεταβολές στα επιμέρους ωράρια διδασκαλίας των μαθημάτων παρουσιάζουν την εξής εικόνα: τα περισσότερα μαθήματα εμφανίζουν μείωση: Αρχαία Ελληνικά 11 ώρες. Λατινικά 7, Μαθηματικά και Γαλλικά από 5 ώρες. Θρησκευτικά και Νέα Ελληνικά από 2 ώρες και Ιστορία 1 ώρα· αντίθετα αύξηση εμφανίζουν η Γυμναστική 68 κατά 14 ώρες και τα Τεχνικά κατά 1 ώρα, γ') Τα μαθήματα διδάσκονται κατά τάξεις όπως και στο πρόγραμμα του 1897.

63. Δημήτρης Γληνός. Άπαντα, τόμος Β' (1910-191...), εκδοτική φροντίδα, εισαγωγή, σημειώσεις Φίλιππος Ήλιού, Αθήνα 1983, σ. 374-375.

64. Περ. Θεσσαλικά Χρονικά, τ. Ζ'-Η' (1959), σ. 61 κ.ε. Για τον Δ. Ζαγγογιάννη ετοιμάζει διατριβή η Αναστασία Κατερέλου-Ζαπανιώτη.

65. Βλ. A83 και 84 αντίστοιχα (τ. Α', σ. 390-395).

66. Βλ. Α85,86,87 (τ. Α', σ. 396-422)· πβ. και Γ45 (τ. Β', σ. 203-204). Ανάλυση και αξιολόγηση του νόμου για τη Γυμναστική βλ. Ι. Ε. Χρυσάφης, ο.π. [υποσημ. 24], σ. 30-37.

67. Βλ. Α88 (τ. Λ', σ. 423-430) και Πίνακες A27, 28. Εντονότατη κριτική στο πρόγραμμα αυτό άσκησε ο προηγούμενος Υπουργός Παιδείας Αθ. Ευταξίας (που είχε εισαγάγει το πρόγραμμα του 1897)' βλ. σχετικά Αθανάσιος Π. Ευταξίας, Το Υπουργείο"' Παιδείας. Πώς λειτουργεί σήμερον (Ανατύπωσις εκ της "Ακροπόλεως"), Αθήνα 1900 (ιδιαίτερα σ 21 κ.έ.).

68. Βλ. και Λ89 (τ Α', σ. 431-432).

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/104.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

εκτός από τα Γαλλικά, που η διδασκαλία τους αρχίζει από την γ' (και όχι από τη β') τάξη του Ελληνικού σχολείου, δ') Η διδακτέα ύλη των Λατινικών, Γαλλικών και Μαθηματικών ανακατανεμήθηκε σύμφωνα με τη νέα κατανομή των ωρών διδασκαλίας τους.

12. Το 1903 δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα.69 Οι κυριότερες μεταβολές που επέφερε αυτό το πρόγραμμα είναι οι εξής: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος διδασκαλίας αυξήθηκε κατά 4 ώρες, αύξηση που απορροφήθηκε όλη από τον εβδομαδιαίο χρόνο του Γυμνασίου, β') Από τα μαθήματα, αύξηση του χρόνου διδασκαλίας τους εμφανίζουν τα Νέα Ελληνικά (με την προσθήκη ασκήσεων) και Γαλλικά του Ελληνικού σχολείου (από 3 ώρες), και τα Θρησκευτικά και Μαθηματικά του Γυμνασίου (από 2 ώρες), ενώ μειωμένες κατά 6 είναι οι ώρες της Γυμναστικής στο Ελληνικό σχολείο, γ') Από τη διδακτέα ύλη, αναπροσδιορισμός της έγινε σε ορισμένες μόνο τάξεις όσον αφορά τα Θρησκευτικά.

13. Το 1906 δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα,70 το οποίο επαναλαμβάνει σχεδόν το πρόγραμμα του 1897 με όλες τις μετέπειτα τροποποιήσεις του, προσαρμοσμένο όμως στον νέο εβδομαδιαίο χρόνο. Ο νέος συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος είναι μειωμένος κατά 9 ώρες, κι αυτή η μείωση οφείλεται κυρίως στον περιορισμό των ωρών διδασκαλίας της Γυμναστικής, ενώ στα άλλα μαθήματα σημειώνονται ελάχιστες αυξομειώσεις των ωρών διδασκαλίας τους.

Στο πρόγραμμα του 1906 αναφέρονται και ορισμένες μεταγενέστερες τροποποιήσεις:71 α') Με το διάταγμα της 27 Νοεμβρίου 1906 επανακαθορίστηκαν οι διδακτέοι συγγραφείς στο μάθημα των Γαλλικών, β') Με το διάταγμα της 20 Δεκεμβρίου 1907 ορίστηκε η άσκηση των μαθητών των Γυμνασίων, των δύο ανωτέρων τάξεων του Ελληνικού σχολείου, αλλά και των Εμπορικών σχολών, των Διδασκαλείων και της Σχολής Γυμναστών στη σκοποβολή. Το διάταγμα αυτό συμπληρώθηκε με ανάλογο της 25 Ιουλίου 1915 "περί ιδρύσεως γυμναστηρίων κλπ." (Βλ. ειδικότερα τα άρθρα 8 κ.ε., ΕτΚ, αρ. 270, τχ. A71 Αυγούστου 1915), γ') Με το διάταγμα της 23 'Ιουνίου 1909 δημοσιεύτηκε νέο αναλυτικό πρόγραμμα της Γυμναστικής, με το όπόίο "εισήχθη σειρά ημερησίων γυμνάσεων, μετά των απαραιτήτων οδηγιών διά την

69. Βλ. Α90 (τ. Α', σ. 433-435) και Πίνακες Α29, 30, 31.

70. Βλ. A91. 92 (τ. Α', σ. 436-456, 564-565) και Πίνακες Α 32, 33. Επισημαίνεται ότι το ωρολόγιο πρόγραμμα της Δ' Γυμνασίου είναι λανθασμένο· να διορθωθεί σύμφωνα με τον Πίνακα Α 32. Σε αυτοτελή Έκδοση του προγράμματος από το Υπουργείο Παιδείας (1906 και 1912) το σφάλμα έχει διορθωθεί.

71. Βλ. αντίστοιχα A92, 93, 94 (τ. A', σ. 564-599).

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/105.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

εφαρμογήν αυτών, επί τη" βάσει της Σουηδικής γυμναστικής παιδαγωγικής μεθόδου. Ούτω απηλλάγη η Ελληνική εκπαίδευσις της γυμναστικής εκείνης εμπειρικότητος και απέκτησε σύστημα και μέθοδον αληθώς επιστημονικήν και σύμφωνον εξ άλλου και προς τας Ελληνικάς γυμναστικάς παραδόσεις και εν ενί λόγω αληθές μέσον αγωγής της νεότητος". 72

Κρίνοντας, εξάλλου, το πρόγραμμα του 1906 ο A. Δημαράς γράφει:

"Από την πλευρά της η πολιτεία, χωρίς να προχωρή σε αλλαγές που να προαναγγέλλουν "την ώρα τη μεγάλη", αφήνει να διαφαίνεται κάποια διαφορετική από άλλοτε διάθεση στο ωρολόγιο πρόγραμμα της μέσης εκπαίδευσης που δημοσιεύεται το 1906: Αντίθετα με την τάση που επικρατούσε ως τότε, εδώ οι ώρες διδασκαλίας είναι αισθητά μειωμένες σε σύγκριση με το προηγούμενο πρόγραμμα [εννοεί το πρόγραμμα 1897α], Η μείωση αυτή όμως καθώς επηρεάζει σχεδόν με την ίδια αναλογία όλα τα μαθήματα δεν μεταβάλλει ουσιαστικά ούτε τον •προσανατολισμό των σπουδών ούτε το πνεύμα που επικρατούσε στη μέση εκπαίδευση". 73

14. Τρία χρόνια αργότερα -το 1909- με το διάταγμα της 8 Οκτωβρίου προστέθηκαν στο πρόγραμμα του Γυμνασίου Νεοελληνικά αναγνώσματα (A' και Β' τάξη από 1 ώρα) και Χημεία (Γ' και Δ' τάξη από 1 ώρα), έτσι που ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος παρουσιάζεται αυξημένος κατά 4 ώρες σε σύγκριση προς τον αντίστοιχο του 1906.74

Η προσθήκη αυτή των μαθημάτων έχει σχέση και με τις προκηρύξεις διαγωνισμού για τη συγγραφή διδακτικών βιβλίων Μέσης Εκπαίδευσης και το αντίστοιχο "πρόγραμμα της ποσότητος και οικονομίας της ύλης των διδακτικών βιβλίων της μέσης εκπαιδεύσεως..." που δημοσιεύτηκαν το 1907 και 1908. Στο "πρόγραμμα" αυτό -που για ορισμένα βιβλία επαναλήφθηκε το 1911- μπορεί κανείς να δει αναλυτικά διατυπωμένη τη διδακτέα ύλη των περισσότερων μαθημάτων, για μερικά από τα οποία υπάρχουν αποκλίσεις από το επίσημο κείμενο του προγράμματος του 1906 (π·χ· Ιστορία, Γεωγραφία).75

15. Το 1914 δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα, το όποίο, αφού τροποποιήθηκε το 1918 (η τροποποίηση αφορούσε την προσθήκη της Χειροτεχνίας στο

72. I. E. Χρυσάφης,ο.π. [υποσημ. 24], σ. 41. Βλ. και τα Α96,97 (τ. A', 601-603) σχετικά με τη σημασία που αποδιδόταν στη Γυμναστική και τους Γυμναστές.

73. Α. Δημαράς, ο.π. [υποσημ. 43], τ. Β', (1895-1967), Αθήνα 1974, σ. λβ'.

74. Βλ. Α95 (τ. Α', σ. 6oo) και Πίνακες A34,35.

75. Οι προκηρύξεις αυτές δημοσιεύονται στο A91 (τ. Α', σ. 457-563). Υπενθυμίζουμε επίσης και τις παλαιότερες προκηρύξεις: της 23 Νοεμβρίου 1882, την υπ' αριθ. 16210/ 31 Οκτωβρίου 1886, της 23 Φεβρουαρίου 1893 και της 10 Οκτωβρίου 1895.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/106.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Ελληνικό σχολείο), ίσχυσε ως το τέλος της περιόδου που εξετάζουμε. 76

Βασικό χαρακτηριστικό του προγράμματος αυτού είναι. -εκτός από την εμφάνιση του μαθήματος της Ωδικής- η μεγάλη αύξηση του εβδομαδιαίου χρόνου διδασκαλίας σε σύγκριση με το προηγούμενο πρόγραμμα: 30 ώρες - ποσοστό 16,3%. Από την αύξηση αυτή που είναι γενική σε όλα τα μαθήματα -με τα Νέα Ελληνικά υπερδιπλασιάζοντας τις ώρες διδασκαλίας τους- εξαίρεση αποτελούν τα Αρχαία Ελληνικά που παρουσιάζουν μείωση 7 ωρών.77

Λεπτομερή ανάλυση -αλλά αρκετά ωραιοποιημένη- του προγράμματος αυτού κάνει ο Μ. Βολονάκης, ο οποίος γράφει σχετικά: 78

"Το πρόγραμμα τούτο ου μόνον θεραπεύει τας μεταξύ των εγκεκριμένων διδακτικών βιβλίων και του μέχρι τούδε εφαρμοσθ-έντος προγράμματος εν τοις σχολείοις της μέσης εκπαιδεύσεως αντιφάσεις αλλά και προσαρμόζεται προς τας συγχρόνους αξιώσεις της παιδαγωγικής, ευρύνει τους πνευματικούς ορίζοντας των ελληνοπαίδων και καθ' όλου ασφαλίζει την επί τα κρείττω πρόοδον της μέσης ημών εκπαιδεύσεως.

Τον διισχυρισμόν ημών τούτον αποδεικνύουσι κάλλιστα τα εξής:

1) το πρόγραμμα των μαθημάτων του ελληνικού σχολείου απεχωρίσθη τελείως από του προγράμματος του γυμνασίου, διότι το ελληνικόν σχολείον αποτελεί μεν την κατωτέραν βαθμίδα της μέσης εκπαιδεύσεως, αλλ' έχει και ίδιον αυτοτελή κύκλον μαθημάτων και ίδιον επιδιώκει σκοπόν και υπό ιδίαν λειτουργεί διεύθυνσιν.

2) εν τοις θρησκευτικοίς τα μέχρι τούδε διδασκόμενα εν τη α' και β' τάξει του ελληνικού σχολείου εκκλησιαστικά άσματα κατενεμήθησαν επί το παιδαγωγικώτερον, επεξετάθη η εξήγησις και απομνημόνευσις τοιούτων και εις τας δύο κατωτέρας τάξεις του γυμνασίου, στοιχειώδεις δε εκκλησιαστικής ιστορίας και λειτουργικής γνώσεις καθωρίσθησαν διά τας δύο ανωτέρας τάξεις του ελληνικού σχολείου, ίνα οι μαθηταί έτι μάλλον εξοικειώνται προς τον τόπον της λατρείας του θείου και ενισχύηται εν αυτοίς το θρησκευτικόν συναίσθημα και o προς το μεγαλείον της εκκλησίας του Χριστού σεβασμός.

3) εν τοις ελληνικοίς, επειδή η ελλην, γλώσσα καθ' υψίστην εθνικήν ανάγκην πρέπει να διδάσκηται κατά πάσας αυτής τας περιόδους, ήτοι από του πρώτου γραπτού αυτής μνημείου μέχρι σήμερον, όπως οι ελληνόπαιδες έχωσιν αναντίρρητον τεκμήριον του μακρού βίου και της αδιαλείπτου πνευματικής ζωής του έθνους και εξ απαλών ονύχων εκτρέφωνται εν τω πνεύματι του

76. Βλ. A99 (τ. A', σ. 606-628) και Πίνακες A36,37 για το 19ι4, και A106 (τ. A', σ. 646-647) και Πίνακες A38, 39 για την τροποποίηση του 1918.

77. Βλ. Πίνακα A47.

78 Μιχαήλ Δ. Βολονάκης, ο π. υποσημ 46], σ. 455-464.

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/107.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ενιαίου και αθανάτου ελληνισμού και επομένως η διδασκαλία των ελληνικών είτε αρχαίων είτε νέων αποτελή αδιάσπαστόν τι όλον, διά τούτο εν τω νέω προγράμματι εθεωρήθη αναγκαίον ενιαίον να παρατεθή και το διδασκόμενον εν εκάστη τάξει υλικόν της ελληνικής γλώσσης, και να καθορισθή ακριβώς ο προς διδασκαλίαν των ειδών του μαθήματος τούτου διατιθέμενος χρόνος. Εν τη εκλογή δε των .συγγραφέων εκάστης περιόδου της ελληνικής γραμματείας προετιμήθησαν εκείνοι μάλιστα, οίτινες παρουσιάζουσι τα κάλλιστα λογοτεχνικά, δημιουργήματα του ελληνικού πνεύματος, τα ενδοξότατα μεγαλουργήματα της φυλής και καθόλου εκείνοι, ων το περιεχόμενον ου μόνον παρέχει σαφή εικόνα της διά των αιώνων εξελίξεως της γλώσσης αλλά και πολυμερή παρουσιάζει την προγονικήν σοφίαν και αρετήν. Τούτο δεν συμβαίνει εν τω μέχρι τούδε ισχύσαντι προγράμματι, διότι εν αυτώ κατά όλως κεχωρισμένα κεφάλαια παρετίθετο η ανά πάσας τας τάξεις διδασκαλία των αρχαίων, καθώς και η των νέων. Επί πλέον το παλαιόν πρόγραμμα παρουσίαζε τας εξής ατέλειας εν τοις ελληνικοίς"

α') παρελείπετο εν αυτώ εντελώς η διδασκαλία της νέας ελληνικής γλώσσης από αναγνωσματαρίων 'εν ταις δυσί κατωτέραις τάξεσι του γυμνασίου, ει και βιβλία διδακτικά προς τούτο καθωρίσθησαν κατά τας δύο συνεχείς από του έτους 1907 τετραετίας υπό των αρμοδίων επιτροπειών,

β') αι συνθέσεις εν μεν τη α' του ελληνικού σχολείου παρελείποντο, αντικαθιστάμεναι δι' απλών ορθογραφικών γυμνασμάτων, εν δε ταις λοιπαίς τάξεσι του ελληνικού σχολείου και εν τω γυμνασίω δεν απετέλουν αυτοτελές έργον του σχολείου, αλλ' εξηρτώντο και συνεχέοντο προς τας γραπτάς ασκήσεις της αρχαίας ελληνικής,

γ') ο κύκλος των θεμάτων των συνθέσεων ήτο πως στενός και πενιχρός, και δ') ο τρόπος της διορθώσεως των συνθέσεων και του ελέγχου των ημαρτημένων αντέκειτό προς ρητήν διάταξιν του από 22 Μαΐου 1912 βασιλ. διατάγματος, εματαίωνε την εκτέλεσιν των συχνών συνθέσεων και κατέλυε την εξ αυτών ωφέλειαν. ' .

Εν τω νέω προγράμματι ου μόνον αι ατέλειαι αύται αίρονται τελείως αλλά και η διδασκαλία της νέας ελληνικής ενισχύεται επαρκώς· γίνεται δηλαδή αύξησις σπουδαία των ωρών της διδασκαλίας των νεοελληνικών αναγνωσμάτων, ορίζεται ο αριθμός των συνθέσεων μείζων, και ευρύτερος καθίσταται ο κύκλος του περιεχομένου αυτών, μεγίστη εφιστάται προσοχή εις την καλλιέπειαν ως προς τε τας μεταφράσεις και τας συνθέσεις και τέλος η διδασκαλία της νέας ελληνικής το πρώτον νυν εισάγεται και εις τας δύο ανωτέρας γυμνασιακάς τάξεις, οριζομένων προς ανάγνωσιν αριστουργημάτων εκ της ημετέρας νεωτέρας λογοτεχνίας και εκ της ξένης δε εν δοκίμω μεταφράσει.79

79.  Για το θέμα αυτό σημειώνει η Φ Τζωρτζάκη (ό.π [υποσημ. 5], σ. 411-412):

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/108.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Εν τω νέω προγράμματι το πρώτον προς τούτοις νυν ορίζεται και η διδαλία της πολυειδώς ωφελιμωτάτης απαγγελίας. Ως προς δε την διδασκαλίαν των αρχαίων ελληνικών εισάγονται εις αυτό αι εξής μεταρρυθμίσεις·

α') η διδασκαλία της μεν γραμματικής της αττικής διαλέκτου αρχομένη αμέσως εν τη πρώτη τάξει περαίνεται εν τη τρίτη του ελληνικού σχολείου, και γίνεται εν συχνή αντιπαραβολή προς την της νέας ελληνικής, του δε συντακτικού η διδασκαλία κατανέμεται εις τε τας τάξεις του ελληνικού σχολείου και τας δύο κατωτέρας τάξεις του γυμνασίου κατά τας νέας παιδαγωγικάς απαιτήσεις,

β') τα των γραπτών εργασιών των μαθητών, αίτινες κοινή ωμολογείτο, ότι άνευ ουδεμιάς σχεδόν ωφελείας κατεπόνουν διδάσκοντας και διδασκόμενους, ορίζονται παιδαγωγικώτερον, και μετά σαφήνειας και ακριβείας κανονίζεται ο τρόπος, ο τόπος και ο χρόνος της εκτελέσεως και της διορθώσεως αυτών,

γ') αποφεύγεται συστηματικώς η σύγχρονος ερμηνεία πεζογράφων και

Όσο για την εισαγωγή του μαθήματος στις δύο ανώτερες τάξεις του Γυμνασίου, μοιραίο ήταν να μείνη αυτή, κατά κανόνα, νεκρό γράμμα του νόμου, αφού ούτε τα κείμενα που πρέπει να συσταίνωνται για να τα διαβάζουν τα παιδιά καθορίζονται με κάποια ακρίβεια, ώστε να καθοδηγηθούν οι εκπαιδευτικοί, ούτε υπήρχαν σχετικές εκδόσεις για σχολική χρήση, ούτε δίνονται οι αναγκαίες οδηγίες από τους συντάκτες του προγράμματος σχετικά με τη μέθοδο της αυτενεργής έπεξεργασιας των κειμένων από τους μαθητές. Και οι εκπαιδευτικοί μας εξάλλου δεν είχαν ιδιαίτερη προπαίδεια για μια τέτοια πρωτοπορειακή εργασία. Πολλοί τους δεν κατείχαν στο βάθος της τη νεοελληνική λογοτεχνία (μόλις στα 1925 πρωτοϊδρύθηκε στο Αθηναϊκό Πανεπιστήμιο έδρα για τη διδασκαλία της Μεσαιωνικής και της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας και σύγχρονα σχεδόν στο νεοϊδρυμένο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης), η την παραγνώριζαν, όταν δεν την περιφρονούσαν.

Οι μόνες μεθοδικές οδηγίες που δίνονται -οτι μια φορά το μήνα τουλάχιστον, σε ώρα που ανήκει κανονικά στα αρχαία ελληνικά, πρέπει να ελέγχεται ο τρόπος της εργασίας των μαθητών, γύρω στα νεοελληνικά κείμενα που τους ανατέθηκε να μελετήσουν μόνοι τους, και ακόμη πως πρέπει να φροντίζουν οι εκπαιδευτικοί να γίνεται η ανάγνωση κάθε έργου της νεοελληνικής λογοτεχνίας πριν από την ερμηνεία στο σχολείο αντίστοιχων αρχαίων λογοτεχνημάτων- κάνουν πιο προβληματική την αποτελεσματική εφαρμογή του προγράμματος στο σημείο αυτό. Γιατί πως θα ήταν δυνατόν να γίνη μια τόσο σημαντική εργασία μόνο μέσα σε μια ώρα το μήνα, κι αυτή κλεμμένη από τ' αρχαία ελληνικά; Και μάλιστα να γίνη τόσο άρτια, που να ζητούν να στηριχτή στην εργασία αυτή και η ερμηνεία αντίστοιχων αρχαίων λογοτεχνημάτων; Το αντίθετο θα ήταν μεθοδικότερο. Να γίνη δηλαδή, με κατάλληλη οδηγία, η αυτενεργή μελέτη ενός νεοελληνικού λογοτεχνήματος με βάση την κατά βάθος γνώση ενός αντίστοιχου λογοτεχνήματος της αρχαίας, γνώση κατακτημένη έπειτα από συστηματική πολύωρη εργασία στο σχολείο."

Ας τονιστεί εδώ ότι το μάθημα των Νέων Ελληνικών με το διάταγμα της 29 Δεκεμβρίου 1923 χαρακτηρίστηκε ως μάθημα ιδιαίτερο, χωρισμένο από τα Αρχαία Ελληνικά, και με δικό του βαθμό, ενώ με το διάταγμα της 14 Μαΐου 1927 θεωρήθηκε πρωτεύον μάθημα, ισότιμο προς τα Αρχαία Ελληνικά και τα Μαθηματικά.

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/109.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

ποιητών η και ποικίλων πεζογράφων, πλην αν εν τη προηγουμένη τάξει εγένετο επαρκής εξοικείωσις του μαθητού προς ωρισμένον συγγραφέα η αν πρόκειται περί ερμηνείας επιτροχάδην,

δ') εισάγεται η επιτροχάδην ερμηνεία, ήτις βαίνουσα εκ παραλλήλου μετά της συστηματικής ερμηνείας ου μόνον την επιπολαιότητα παρά τοις μαθηταίς, ως πότε ενομίσθη, δεν αναπτύσσει, αφ' ου θα παρέχη τας αναγκαιοτάτας διασαφήσεις ο διδάσκων προς κατανόησιν του ερμηνευομένου, αλλά και το γλωσσικόν αίσθημα αυτών ενισχύει, κινούσα και επιθαρρύνουσα την προθυμίαν και το δια.φέρον του μαθητού προς αυτοπροαίρετον εντρύφησιν εις τα προγονικά και πνευματικά έργα εν τε τω οίκω και τη σχολή' και καθ' όλου δε αυτή παρέχει διά της άφθονου αναγνώσεως των αρχαίων συγγραφέων ποικίλας αφορμάς προς τε ψυχικήν των μαθητών τελείωσιν και γνώσιν των ποικίλων απόψεων του προγονικού πολιτισμού και καθόλου του αρχαίου βίου' ο δε σπουδαιότατον, εκ της τοιαύτης αναγνώσεως θα πεισθώσιν οι μαθηταί ότι και εν τω κατόπιν βίω δύνανται άνευ πολλού κόπου οιονδήποτε των Ελλήνων πεζογράφων και ποιητών να μελετώσι και να αρύωνται εξ αυτών ποικίλα ηθικά και κοινωνικά διδάγματα και ωφελήματα, και

ε') εν τω καθορισμώ του ποσού και της εκλογής των ερμηνευτέων αρχαίων συγγραφέων ελήφθησαν υπ' όψει τα ακόλουθα'

1) ότι το αττικόν ιδίωμα εκπροσωπεί τον τελειότατον τύπον της αρχαίας ελληνικής γλώσσης,

2) ο συνεχής εθνικός βίος και η αδιάλειπτος πνευματική ζωή του ελληνικού έθνους, η εκφαινομένη εις τα διάφορα γλωσσικά προϊόντα κατά τον μακραίωνα βίον του ελληνισμού, και

3) οι διανοιγέντες μετά τα πρόσφατα μεγάλα ημών ευτυχή γεγονότα νέοι του ελληνισμού προς δράσιν εθνικήν ορίζοντες,

Συμφώνως δε προς ταύτα το μεν άπεδόθη πρωτίστη σημασία εις την διδασκαλίαν, κατ' εξοχήν του αττικού ιδιώματος μετά συχνής αντιπαραβολής προς το νέον ημών ίδίωμα, το δ' έπεξετάθη η προς ερμηνείαν Όλη και επί των μεταγενεστέρων συγγραφέων και δη των θαυμαστών ημών εκκλησιαστικών ποιητών, Ρωμανού, Κοσμά, Κασσιανής κτλ., το δ' ελήφθη φροντίς, ώστε η ερμηνευομένη ύλη να ήνε περιεχομένου φρονηματιστικού, καλαισθητικού και εν γένει ανταποκρινομένου προς τας ενδεικνυομένας νέας του εθνικού πνεύματος κατευθύνσεις.

- Λεπτομερέστεραι δε μεταβολαί εν τη εκλογή και τη οικονομία της ύλης των ερμηνευομένων συγγραφέων εγένοντο αι εξής·

Α'. Εν τω ελληνικώ σχολείω.

Εκ της α' τάξεως αφηρέθησαν διά λόγους παιδαγωγικούς και διά τας πολλάς ως προς τους αρχαρίους γλωσσικάς δυσχερείας αυτών οι αισώπειοι μύθοι

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/110.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

αντ' αυτών δε εισάγονται αι περιγραφαί πόλεων και τόπων και αι επιστολαί, δύο απλά και τερπνά είδη του λόγου.

Εν τη β' τάξει εκ των τριών πρώτων βιβλίων της Κύρου αναβάσεως του Ξενοφώντος ορίζονται προς ερμηνείαν εκλεκτά και διδακτικώτατα μέρη, εν δε τη γ' τάξει τεμάχια εκ των τεσσάρων τελευταίων βιβλίων του αυτού έργου, το ενύπνιον και ο Ανάχαρσις του ευφυεστάτου Λουκιανού, και αντί των" δύο πρώτων βιβλίων των ελληνικών του Ξενοφώντος, εν οις κατά το πλείστον αναγράφονται γεγονότα εμφυλίων ερίδων της Ελλάδος, ορίζονται από του γ' και δ' βιβλίου του αυτού συγγράμματος μέρη αναφερόμενα εις πολέμους νικηφόρους των Ελλήνων κατά των Περσών.

Β', Εν τω γυμνασίω.

Εισάγεται εις την α' τάξιν του γυμνασίου η επιτροχάδην ερμηνεία των σχετιζομένων προς την εν τη τάξει διδασκομένην ιστορίαν εκ των μεστών ηθικού και εθνικού διαφέροντος παραλλήλων βίων του Πλουτάρχου και καταργείται η προαιρετική διδασκαλία των ελληνικών του Ξενοφώντος, καθότι ου μόνον εγευσαντο τούτων εν τη προηγουμένη του ελληνικού σχολείου τάξει οι μαθηταί αλλά και καθίσταται δυνατόν να διδάσκηται εν εκτάσει το σπουδαίον έργον του Αριστοτέλους η Αθηναίων πολιτεία-η μέρη εκ του Αρριανού, αναφερόμενα εις την αθάνατον Περσομάχον πορείαν του μεγάλου Αλεξάνδρου.

Επιτροχάδην ωσαύτως ερμηνεία γίνεται εν τη β' τάξει παραλλήλων βίων του Πλουτάρχου σχετιζομένων προς την εν τη τάξει ταύτη διδασκομένην ιστορίαν κατά το άριστον συγκεντρωτικόν σύστημα, όπερ φαίνεται διήκον σχεδόν δι' όλου του προγράμματος.

Εν τη γ' τάξει εισάγεται και επιτροχάδην ανάγνωσις χαρακτήρων του Θεοφράστου και εκλεκτών μερών της ενδόξου χριστιανικής λυρικής ποιήσεως, κατ' οίκον δε εκ της Οδύσσειας και του Λουκιανού.

Εν τη δ'· ορίζεται και ερμηνεία ειδυλλίων του Θεόκριτου, του υπερόχου τούτου δημιουργού πρωτοτύπου είδους ποιήσεως κατά τους αλεξανδρεωτικούς χρόνους, της βουκολικής τ.έ., και επιτροχάδην ανάγνωσις εκ της Ιλιάδος και μερών του Παυσανίου και του Στράβωνος σχετικών ιδία προς την χώραν, εν η λειτουργεί το γυμνάσιον.

Τέλος δ' εν τω γυμνασίω κανονίζεται παιδαγωγικώτατα η διδασκαλία της γραμματολογίας και εφιστάται η προσοχή των διδασκόντων προς άσκησιν των μαθητών εις έμμετρον ανάγνωσιν του εκάστοτε ερμηνευομένου μέρους εκ των ποιητών.

Εν τοις μαθηματικοίς η κατανομή της ύλης εις τας διαφόρους τάξεις εγένετο σύμμετρος, κατά τας ανάγκας της σκόπιμου και καρποφόρου αυτών διδασκαλίας, και κατά τας υποδείξεις της πείρας, η δε ομολογουμένως επιβλαβής σύγχρονος διδασκαλία των διαφόρων ειδών του μαθήματος κατηργηθή· ούτω

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/111.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

δε και της άλγεβρας η διδασκαλία άρχεται από της πρώτης του γυμνασίου μετά το πέρας της εν τη τάξει ταύτη διδασκαλίας της θεωρητικής αριθμητικής, της δε γεωμετρίας από της δευτέρας, εν η κατά μίαν ώραν ηυξήθη και ο χρόνος της διδασκαλίας των μαθηματικών προς πλείονα επάρκειαν.

Επί πλέον εν τη γ' του ελληνικού σχολείου τάξει προσετέθη μία ώρα, ίνα και αι ασκήσεις και τα προβλήματα εφ' όλης της πρακτικής αριθμητικής ανετώτερον και ωφελιμώτερον εκτελώνται και τα στοιχεία της λογιστικής, τα υπό της πρώτης κατά τον νόμον ΓΣΑ' ειδικής επιτροπείας ορισθέντα μεν προς διδασκαλίαν, μη αναφερόμενα δ' εν τω μέχρι τούδε ισχύσαντι προγράμματι, διδάσκωνται" επαρκώς.

Εν τοις Φυσικοίς ου μόνον η κατανομή της όλης γίνεται σύμφωνος προς τα εγκεκριμένα βιβλία, αλλά προς τούτοις ενισχύθη κατά μίαν ώραν η διδασκαλία της φυσικής ιστορίας εν τη α΄ και β' τάξει του γυμνασίου, ίνα αποβαίνη δυνατόν να διδάσκηται ανέτως και τελεσφόρως η οριζομένη εν τοις διδακτικοίς βιβλίοις ύλη, προς δε ωρίσθη, ίνα κατά την διδασκαλίαν της φυσικής ιστορίας ιδιαιτέρα όλως δοθή προσοχή εις τα εν τη Ελλάδι ζώα, φυτά και ορυκτά, και εις την ορυκτολογικήν και γεωλογικήν σύστασιν αυτής,

Τέλος δε ορίζεται η διδασκαλία της χημείας εν τω γυμνασίω κατά τας αποφάσεις των αρμοδίων επιτροπειών και τα εγκεκριμένα εγχειρίδια.

Επί πλέον εισάγεται το μάθημα της υγιεινής και ορίζεται ο χρόνος της διδασκαλίας αυτής εν τε τω ελληνικώ σχολείω και τω γυμνασίω.80

Εν τη γεωγραφία η κατανομή της ύλης εν τω ελληνικώ σχολείω γίνεται κατά τα εγκεκριμένα βιβλία, εν τη γ' δε τάξει ορίζονται και ανυσιμώταται ποικίλαι συγκρίσεις της Ελλάδος προς τάλλα πεπολιτισμένα κράτη.

Προς τούτοις εν εκάστη τάξει ορίζονται και τα ωφελιμώτατα νοερά η φανταστά λεγόμενα ταξείδια και η κατάλληλος τεχνική αναπαράστασις χαρακτηριστικών γεωγραφικών μερών.

Εν τη ιστορια η κατανομή της ύλης εις τας τάξεις γίνεται κατά τα εγκριθέντα διδακτικά βιβλία, ο δ' αριθμός των ωρών αυξάνεται κατά μίαν εν εκάστη τάξει του ελληνικού σχολείου, ίνα αποβαίνη δυνατή η διδασκαλία της οριζόμενης διά τας τάξεις ταύτας ύλης και διευκολύνηται η βαθύτερα κατανόησις των διδασκομένων,

80. Η διδασκαλία της Υγιεινής γινόταν στην γ' τάξη του Ελληνικού σχολείου προφανώς μία ώρα την εβδομάδα (από τις προβλεπόμενες τρεις για το μάθημα "Φυσικά και Υγιεινή") και στην Δ' τάξη του Γυμνασίου κατά τα προβλεπόμενα στο πρόγραμμα. Πάντως κατά τον Εμμ. Λαμπαδάριο, διευθυντή τότε της Σχολικής Υγιεινής, η Υγιεινή διδασκόταν κατά το σχολικό 'έτος 1914-15 σε 11 σχολεία ΜΕ και 6 Διδασκαλεία, και τα σχολικά έτη 1920-1925 σε 36' σχολεία ME και 12 Διδασκαλεία (βλ. Εμμ. Λαμπαδάριος, "Η Ελληνική σχολική Υγιεινή. Ιστορία - εξέλιξις - αποτελέσματα" στο Ν. Σμυρνής, Ηλ. Βλάχος, Β. Παπαγεωργιου (επιμ.), Επετηρίς Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, έτος Α' [και μόνο], Αθήνα 1932, σ. 152-153).

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/112.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Εν ταις τάξεσι του γυμνασίου κελεύεται να διδάσκηται εποπτικώς και εν συνδυασμώ προς το εκάστοτε διδασκόμενον τμήμα της πολιτικής ιστορίας η ιστορία της τέχνης και καθόλου του πολιτισμού διά την μεγίστην μορφωτικήν και φρονηματιστικήν των μαθημάτων τούτων δύναμιν, και διότι η ιστορία της τέχνης εν χώρα, ήτις υπήρξεν η κοιτίς της καλλιτεχνίας και διατελεί το αιώνιον μουσείον διά πάντας τους εραστάς του καλού, αποτελεί ανάγκην επιβεβλημένην,

Εν τοις φιλοσοφικοίς προσφυέστατα τίθεται ως θεμέλιον της διδασκαλίας αυτών εν τω γυμνασίω στοιχειώδης εισαγωγή εις την φιλοσοφίαν, η δε ψυχολογία περιορίζεται εν μόνη τη γ' τάξει του γυμνασίου, ως απαιτούσα ικανήν του μαθητού διανοητικήν ωριμότητα, και διδάσκεται δ' επί δίωρον καθ' εβδομάδα, εν ώ εν τω παλαιώ προγράμματι η διδασκαλία του μαθήματος ήρχετο από της β' του γυμνασίου, διατιθεμένης μιας ώρας προς διδασκαλίαν εν ταύτη και επεραίνετο εν τη γ' διά μονοώρου ωσαύτως καθ' εβδομάδα διδασκαλίας. Αι δ' ώραι της λογικής, διδασκομένης εν τη δ' τάξει, αυξάνονται κατά μίαν, διότι εκ της πείρας απεδείχθη, ότι η μονόωρος μέχρι τούδε διδασκαλία του μαθήματος ήτο όλως ανεπαρκής. Μετά το πέρας δ' όμως της διδασκαλίας ταύτης ορίζεται, ίνα διδάσκωνται· τοις μαθηταίς στοιχειώδεις γνώσεις της φιλοσοφικής ηθικής και του ισχύοντος εν Ελλάδι δικαίου, ήτοι σπουδαία κεφάλαια της αγωγής του πολίτου, αποτελούντα το επιστέγασμα της εν τη εγκυκλίω εκπαιδεύσει ηθικής, κοινωνικής και εθνικής αγωγής του μαθητού.

Εν τοις γαλλικοίς ο χρόνος της διδασκαλίας αυξάνεται κατά μίαν ώραν εν εκατέρα των τάξεων του ελληνικού σχολείου, εν αις διδάσκεται το μάθημα τούτο, η δε διδακτέα ολη προσηρμόσθη τελείως προς το εγκεκριμένον στοιχειώδες γαλλικόν αναγνωστικόν και την ήδη :ένδεδειγμένήν προς αποτελεσματικήν διδασκαλίαν των ξένων γλωσσών μέθοδον.

Εν τω παλαιώ προγράμματι επεκράτει η πεπαλαιωμένη μέθοδος της διδασκαλίας των ξένων γλωσσών και: ουδεμία Ιφαρμογή εγίνετο των από του 1906 σχετικών προόδων.

Και εν τω γυμνασίω κατηργήθη η τετριμμένη μέθοδος της διδασκαλίας της γαλλικής γλώσσης, η δ' απλής εξηγήσεως και άνευ της δεούσης επεξεργασίας προς εμπέδωσιν του ερμηνευθέντος τεμαχίου, και εισάγεται η ζωοποιός εποπτική διδασκαλία, η γινομένη διά πινάκων κατά την εγκεκριμένην γαλλικήν μέθοδον.

Προς τούτοις καθορίζεται o χρόνος, όστις πρέπει να διατίθηται προς διδασκαλίαν της διδακτέας όλης εκάστου των ειδών (γραμματικής, ερμηνείας, Οεματογρ. ασκήσεων) του γαλλικού μαθήματος, και τα των γραπτών εργασιών. Καθ' όλου δε διά του νέου προγράμματος σπουδαία ώθησις δίδεται προς μεθοδικωτέραν και ταχυτέραν εκμάθησιν της γαλλικής γλώσσης, διότι και άφθονοι ορίζονται εφαρμογαί προφορικαί και γραπταί του εκάστοτε διδασκομένου,

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/113.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

και οι μαθηταί ικανώς εξοικειούνται προς την πολυειδώς ώφελιμωτάτην ταύτην γλώσσαν, ερμηνεύοντες τεμάχια ποικιλωτάτου και ενδιαφέροντος περιεχομένου η εκλεκτά κλασσικά τεμάχια και ασκούμενοι εις την ευχερή αυτής εν τε τω προφορικώ και τω γραπτώ λόγω χρήσιν.

Και εν τοις λατινικοίς σπουδαία επιφέρεται επί τα κρείττω μεταβολή.

Εν πρώτοις κατά το νέον πρόγραμμα καταργείται η διδασκαλία αυτών εν τω ελληνικώ σχολείω, εν ω το παλαιόν πρόγραμμα διατηρούν την διδασκαλίαν των λατινικών εν τη γ' τάξει του ελληνικού σχολείου επί μίαν μόνον ώραν, ατόπως επί ταύτης έβάσιζε και την περαιτέρω εν τω γυμνασίω διδασκαλίαν της λατινικής. Η ώρα αυτή, ήτις ασκόπως όλως ανηλίσκετο εν τη γ' τάξει, μετετέΘη.επί το σκοπιμώτερον εις την α' του γυμνασίου. Προς επίτευξιν δε πραγματικωτέρων αποτελεσμάτων εκ της διδασκαλίας των λατινικών εν τω γυμνασίω ηυξήθη εν τω νέω προγράμματι o χρόνος της διδασκαλίας αυτών κατά μίαν ώράν και εν τη β' τάξει, και ωρίσθησαν εν αμφοτέραις ταις τάξεσι προς ερμηνείαν τεμάχια εκλεκτά και κινούντα το διαφέρον του Έλληνος μαθητού και περιεχομένου δε συναφούς προς άλλα εν ταις αυταίς τάξεσι συγχρόνως διδασκόμενα μαθήματα κατά το συγκεντρωτικον και ενταύθα σύστημα.

Ούτω δε μετά το αναγνωσματάριον διδάσκονται εν αυταίς ο Lhomond και ο Κορνήλιος Νέπως και εκ του Καίσαρος τα κατά την εν Φαρσάλω μάχην, η εκ της του Κορτίου Ρούφου ιστορίας του Μ. Αλεξάνδρου παραλειπομένου του γαλατικού πολέμου και ως μη κινούντος το διαφέρον του έλληνόπαιδος και ως κρινόμενου δυσνόητου διά τας εν αυτώ συχνάς πολεμικάς και άλλας τεχνικάς περιγραφάς.

Εν τω νέω προγράμματι ορίζονται ωσαύτως σκοπιμώτερον οι ερμηνευτέοι Λατίνοι συγγράφείς εν ταις ανωτέραις του γυμνασίου τάξεσι, κατανέμεται προσηκόντως η διδασκαλία της γραμματικής και του συντακτικού, κανονίζονται αι γραπταί εργασίαι και ορίζεται η διδασκαλία των σχετικών προς τους ερμηνευομένους λατίνους συγγραφείς μερών της λατινικής γραμματολογίας και της μετρικής.

Εν τη Ιχνογραφία και καλλιγραφία, όπως επιτυγχάνηται ο σκοπός της εν τω ελληνικώ σχολείω διδασκαλίας των μαθημάτων τούτων έπαρκέστερον, ενισχύθησαν αι ώραι αυτών εν τω νέω προγράμματι κατά δύο. Προς τούτοις εν αυτώ νυν το πρώτον καθωρίσθη ακριβώς η διδακτέα ολη και συμφώνως δε προς την εγκεκριμένην διάταξιν αυτής, εν ω εν τω παλαιώ προγράμματι δεν καθωρίζετο η διδακτέα ύλη των μαθημάτων τούτων αλλ' απλώς έσημειούτο ο αριθμός των ωρών της διδασκαλίας αυτών εν εκάστη τάξει.

Κατά το νέον πρόγραμμα εισάγεται εις το ελληνικόν σχολείον και το γυμνάσιον και η εν παντί σχολείω του πεπολιτισμένου κόσμου και εν αυτώ δε τω διατάγματι του 1836 αναγραφομένη ωδική, εν ω εν τω παλαιώ προγράμματι και τοις προ αυτού ουδαμώς μνημονεύεται.

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/114.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Και ως προς την γυμναστικήν δε σπουδαιότατη εισάγεται διά του νέου προγράμματος καινοτομία, διότι και η εν εκάστη τάξει διδακτέα εκ του μαθήματος όλη ορίζεται και προς τη τριωρω καθ' εβδομάδα διδασκαλία του μαθήματος αφιερούται η μεταμεσημβρία της Πέμπτης εις εκδρομάς, ων αι μεν γίνονται προς παιδιάς, αγωνιστικάς ασκήσεις, σκοποβολίαν και εθνικούς χορούς, αι δε, δυνάμεναι να ώσι και ημερήσιαι, προορίζονται προς ποικίλην επί τόπου διδασκαλίαν.

Αι εκδρομαί αύται θα επιρρώσωσι την επί σώματι αγωγήν των ελληνοπαίδων και θα εμπνεύσωσιν, εις τας απαλάς αυτών ψυχάς την αγάπην προς τον υπαιθρον βίον και την εξ αυτών των πραγμάτων μόρφωσιν και θα άποδώσωσι τω έθνει και κατά τους νεωτέρους ημών χρόνους, ως το πάλαι, καλούς καγαθούς Έλληνας πολίτας,

Μετ' αγαστής τέλος προνοίας το νέον πρόγραμμα των σχολείων της μέσης εκπαιδεύσεως προσαρμόζεται κατά μεν το αναφερόμενον εις το ελληνικόν σχολείον τμήμα αυτού προς τας τρεις κατωτέρας τάξεις του Βαρβακείου λυκείου, συνολικώς δε και προς εξάτακτον γυμνάσιον",

Με το πρόγραμμα του 1914 συνδέονται και ορισμένες ρυθμίσεις που αφορούν κυρίως λειτουργικά θέματα των σχολείων αλλά και τη διδασκαλία ορισμένων μαθημάτων. Έτσι α') Με διάταγμα της 9 Ιανουαρίου 1916 ρυθμίστηκε το ημερήσιο ωράριο λειτουργίας όλων των σχολείων της Μ. Ε. β') Με διατάγματα της 25 Δεκεμβρίου 1917, της 15 Σεπτεμβρίου και 17 Δεκεμβρίου 1918 ορίστηκε ειδικό μειωμένο ωράριο διδασκαλίας για τα σχολικά έτη 1917-1918 και 1918-1919 λόγω των εκτάκτων περιστάσεων που επικρατούσαν τότε, γ') Με εγκύκλιο της 8 Οκτωβρίου 1918 ορίστηκε ειδικό ωρολόγιο πρόγραμμα για τα Ελληνικά σχολεία που λειτουργούσαν με μειωμένο διδακτικό προσωπικό, δ') Με διάταξη του νόμου 2476/1920 καθιερώθηκε η λειτουργία ιδιαίτερης τάξης η τάξεων για τις μαθήτριες στο μάθημα της Γυμναστικής, ε') Με διάταγμα της 13 Νοεμβρίου 1925 εφαρμόστηκε νέο αναλυτικό πρόγραμμα σωματικής αγωγής και στρατιωτικής προπαιδεύσεως για τους μαθητές της M.E, στ') Με διάταγμα της 22 Μαρτίου 1929 καθιερώθηκε η διδασκαλία της Υγιεινής σε όλα τα σχολεία του κράτους,81 ενώ για τη διδασκαλία του ίδιου μαθήματος στα Γυμνάσια είχε υπάρξει σχετική ρύθμιση από τις 29 Φεβρουαρίου 1924,

Με το πρόγραμμα του 1914, επίσης, συνδέονται και ορισμένες προκηρύξεις διαγωνισμού για τη συγγραφή διδακτικών βιβλίων με το αντίστοιχο "πρόγραμμα της ποσότητος και οικονομίας της ύλης", όπου μπορεί κανείς να δει

81, Βλ. σχετικά: α') Α101 (τ. Α', σ. 630-631)· β') A1O3, 104, 107 (τ. Α', σ. 634643, 648) και Πίνακες Α40, 41' γ') Α105 (τ. Α', σ. 644-645)· δ') Α109 (τ. Α', σ. 657). ε') Α110 (τ. Α', σ. 658-660)· στ') Α112 (τ. Α', σ. 663-673).

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/115.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

αναλυτικά διατυπωμένη τη διδακτέα ύλη μερικών μαθημάτων. Τέτοιες προκηρύξεις είναι: α') Η υπ' αριθ. 31303/29 Αυγούστου 1916. (ΕτΚ, παράρτημα Β', αρ· 149/30 Αυγούστου 1916), που αναφέρεται στη συγγραφή βιβλίων για τα Θρησκευτικά, την Ιστορία, τα Μαθηματικά, την Κοσμογραφία, τη Φυσική Ιστορία, το Συντακτικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και τη Γραμματολογία, β') Η υπ' αριθ. 1475/31 Δεκεμβρίου 1928 (ΕτΚ, τχ. B', αρ. 11/31 Ιανουαρίου 1929) για βιβλία Ιστορίας και Νεοελληνικών Αναγνωσμάτων, γ') Η υπ' αριθ. 8614/10-15 Φεβρουαρίου 1929 (ΕτΚ, αρ. 17, τχ. Β'/ 16 Φεβρουαρίου 1929) για βιβλία Θρησκευτικών και την Καλλιγραφία. δ')

Η υπ' αριθ..6209.3?·22 Δεκεμβρίου 1928 (ΕτΚ, αρ. 34, τχ. Β'/31 Αυγούστου 1929) για βιβλία Γαλλικής γλώσσας, ε') Η υπ' αριθ. 21194/20 Απριλίου 1929 (ΕτΚ, αρ. 44, τχ, Β'/20 Απριλίου 1929) για φιλολογικά και φιλοσοφικά βιβλία: στ') Η υπ' αριθ. 32844/28 Ιουνίου 1929 (ΕτΚ, αρ. 69, τχ, Β'/28 Ιουνίου ;d929) για βιβλία Μαθηματικών, Φυσιογνωστικών και Γεωγραφίας 82,

16. Στους Πίνακες A42, 43 και 44 παρουσιάζεται η εξέλιξη του εβδομαδιαίου χρόνου διδασκαλίας στο Ελληνικό σχολείο, το Γυμνάσιο και Ελληνικό σχολείο και Γυμνάσιο μαζί αντίστοιχα,83 Τα κυριότερα συμπεράσματα που εξάγονται τη από μελέτη αυτών των πινάκων είναι τα ακόλουθα:

Α') Ελληνικό σχολείο: α') Στα 15 συνολικά προγράμματα που ακολούθησαν,· μετά το πρώτο ολοκληρωμένο του 1836, ο εβδομαδιαίος χρόνος διδασκαλίας, σε 8 παρουσιάζεται μειωμένος, σε 6 αυξημένος και σε 1 (του 1885) παραμένει αμετάβλητος, β') Μειωμένος είναι ο χρόνος κατά φθίνουσα σειρά (από-, τη μεγαλύτερη στη μικρότερη μείωση) στα προγράμματα των ετών: 1906. και 1909 (ώρες 8 ποσοστό 8,7%), 1900 και 1903 (6-6,5%), 1886 (2.- 2,2%), 1867-1884-1896 (1-1,1%)· αυξημένος είναι κατά αύξουσα σειρά ;(από.τη μικρότερη, στη μεγαλύτερη αύξηση) στα προγράμματα των ετών: 1897α .(1-1,1%), 1855 (2-2,2%), 1897β (3-3,3%), "1870-1883" και 1914 (10-10,9%) και 1918.(15-16,3%), γ') Το "άνοιγμα" μεταξύ του μικρότερου (84 ώρες του 1906 και 1909) καί.του μεγαλύτερου (107 ώρες του 1918) εβδομαδιαίου χρόνου είναι 23 ώρες, και μεταξύ του. πρώτου και του τελευταίου είναι 15 ώρες. δ') Η μεγαλύτερη μεταβολή (θετική η αρνητική) του εβδομαδιαίου χρόνου προς τον αμέσως προηγούμενο του σημειώθηκε, κατά φθίνουσα σειρά, στα ακόλουθα προγράμματα: 1914 (+18 ώρες-21.4% ποσοστό).

82. Σημειώνεται ότι όλες αυτές οι προκηρύξεις -εκτός από την πρώτη- ανακλήθησαν "ως προς τα βιβλία τα προοριζόμενα διά τας Α' και Β' τάξεις των εξαταξίων γυμνασίων" με την υπ' αριθ. .43492/31 Αυγούστου 1929 (ΕτΚ, αρ. 99, τχ. Β'/17 Σεπτεμβρίου 1929) υπουργική απόφαση. '

83. Σε όλους τους συγκεντρωτικούς Πίνακες που ακολουθούν, αφετηρία είναι το πρώτο ολοκληρωμένο πρόγραμμα του 1836.

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/116.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

"1870-1883" (+11 ώρες -12,1% ποσοστό), 1884 (-11 ώρες-10,9% ποσοστό), 1900 (-9 ώρες-9,5% ποσοστό) και 1918 (+5 ώρες - 4,% ποσοστό)'- στα υπόλοιπα προγράμματα η μεταβολή κυμαίνεται από 0-3 ώρες. ε.') Ο μέσος όρος του εβδομαδιαίου χρόνου για όλα τα προγράμματα είναι 92 1/2 ώρες, ενώ αν εξαιρέσουμε τα τρία προγράμματα που έχουν εβδομαδιαίο χρόνο πάνω από 100 ώρες, ο μέσος όρος για τα υπόλοιπα προγράμματα είναι 90 περίπου ώρες.

Β') Γυμνάσιο: α') Σε αντίθεση προς ό,τι συμβαίνει με το Ελληνικό σχολείο, ο εβδομαδιαίος χρόνος -διδασκαλίας στο Γυμνάσιο είναι αυξημένος σε όλα τα προγράμματα, β') Η αύξηση αυτή κυμαίνεται από 23 ώρες (ποσοστό 24,0% το 1855) μέχρι 44 ώρες (ποσοστό 45,8%) το 1914 και 1918): δηλαδή στο τελευταίο πρόγραμμα του 1914 (καί της τροποποίησης του το 1918) η αύξηση πλησιάζει το 50% του αρχικού εβδομαδιαίου χρόνου, γ') Η μεγαλύτερη θετική μεταβολή του εβδομαδιαίου χρόνου προς τον αμέσως προηγούμενο σημειώθηκε στα ακόλουθα προγράμματα: 1855 (23 ώρες - 24,0% ποσοστό), "1870-1883" (14 ώρες-. 11,7%), 1914 (12 ώρες -9,4%),καί η μεγαλύτερη αρνητική μεταβολή στα προγράμματα: 1900 (9 ώρες-6.- 6%), 1885 (8 ώρες- 6,0%), 1906 (7 ώρες - 5,3%)· στα υπόλοιπα προγράμματα η μεταβολή είναι μικρότερη, δ') Ο μέσος όρος του εβδομαδιαίου χρόνου για όλα τα προγράμματα είναι 129 ώρες (32 ώρες κατά τάξη).

Γ') Ελληνικό σχολείο και Γυμνάσιο: α') Ο εβδομαδιαίος χρόνος διδασκαλίας είναι αυξημένος σε όλα τα προγράμματα, β') Η αύξηση αυτή κυμαίνεται από 23 ώρες (ποσοστό 12,2%) το 1867 μέχρι 59 ώρες (ποσοστό 31,4%) το 1918, οπού η αύξηση πλησιάζει το 1/3 του αρχικού εβδομαδιαίου χρόνου, γ') Η μεταβολή του εβδομαδιαίου χρόνου σε σύγκριση προς τον εκάστοτε προηγούμενο του στα περισσότερα προγράμματα είναι θετική' η θετική αυτή μεταβολή κατά σειρά σημειώνεται στα ακόλουθα προγράμματα: 1914 (30 ώρες -14,2% ποσοστό), 1855 (25 ώρες-13,3% ποσοστό), "1870-1883" (25 ώρες -11,8%) ποσοστό και 1884 (14 ώρες -6,6% ποσοστό)· η μεγαλύτερη αρνητική μεταβολή εμφανίζεται, στα προγράμματα: 1900 (18 ώρες - 8,5% ποσοστό), 1906 (9 ώρες -4,1%) 1885 (7 ώρες ποσοστό-3,1%), δ') Ο μέσος όρος του εβδομαδιαίου χρόνου για όλα τα προγράμματα είναι 221 ώρες (32 ώρες περίπου κατά τάξη).

Η εξέλιξη του εβδομαδιαίου χρόνου διδασκαλίας αποτυπώνεται στη γραφική παράσταση 1.

17. Στους πίνακες A 45, 46 και 47 παρουσιάζεται συγκεντρωτικά η εξέλιξη του ωρολογίου προγράμματος και η συμμετοχή του κάθε μαθήματος84

84. ΟΙ διάφοροι κλάδοι των μαθημάτων -που καταγράφονται στους αναλυτικούς

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/117.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

στα διάφορα προγράμματα. Από την εξέταση των πινάκων αυτών εξάγουμε τα ακόλουθα γενικά συμπεράσματα:

A') Ελληνικό σχολείο: α') Τα περισσότερα μαθήματα απαντούν σε όλα τα προγράμματα, β') Από τα μαθήματα που εμφανίστηκαν στο πρόγραμμα του 1836 και απαλείφθηκαν, οριστικά η προσωρινά, κατά την εξέλιξη των προγραμμάτων είναι τα Φυσικά, τα οποία δεν απαντούν στο πρόγραμμα του 1867, και τα Λατινικά, τα οποία απαλείφθηκαν από το τελευταίο πρόγραμμα του 1914 και την τροποποίηση του του 1918, γ') Ορισμένα μαθήματα εμφανίστηκαν κατά την εξέλιξη των προγραμμάτων: η Γυμναστική εμφανίζεται από το πρόγραμμα "1870-1883"· τα Νέα Ελληνικά σημειώνουν την πρώτη εμφάνιση τους στο πρόγραμμα του 1884 και η Ωδική στο τελευταίο του 1914, όπως και η Υγιεινή, η οποία όμως συμπεριλαμβάνεται στα Φυσικά, δ') Η Κοσμογραφία και τα Φιλοσοφικά δεν διδάσκονται στο Ελληνικό σχολείο' για την Κοσμογραφία πάντως σημειώνουμε ότι παρέχονται στοιχειώδεις γνώσεις της μέσα από τη διδακτέα ύλη του μαθήματος της Γεωγραφίας,

Β') Γυμνάσιο: α') Τα περισσότερα μαθήματα απαντούν σε όλα τα προγράμματα, β') Όλα τα μαθήματα που εμφανίστηκαν στο πρόγραμμα του 1836 εξακολουθούν να υπάρχουν σε όλα τα προγράμματα της περιόδου που εξετάζουμε, γ') Ορισμένα μαθήματα εμφανίστηκαν κατά την εξέλιξη των προγραμμάτων: η Γεωγραφία εμφανίζεται στο πρόγραμμα "1870-1883" και παραμένει μέχρι και το πρόγραμμα του 1896, οπότε και απαλείφεται· η Γυμναστική επίσης απαντά για πρώτη φορά στο πρόγραμμα "1870-1883" και περιλαμβάνεται σε όλα τα επόμενα προγράμματα (οι Στρατιωτικές ασκήσεις περιλαμβάνονται στα προγράμματα από το "1870-1883" μέχρι και το 1886)· τα Νέα Ελληνικά σημειώνουν την "πρώτη" 85 εμφάνιση τους στο πρόγραμμα του 1896, αλλά στα επόμενα 5 προγράμματα απουσιάζουν, οπότε και σταθεροποιούνται πλέον από το πρόγραμμα του 1909· η Κοσμογραφία εμφανίζεται "αυτόνομη" από το πρόγραμμα του 1884, αν και αναφερόταν και στα προηγούμενα προγράμματα ως "φυσικομαθηματική η μαθηματική γεωγραφία"' η πίνακες των επιμέρους προγραμμάτων-, στους συγκεντρωτικούς πίνακες έχουν ενσωματωθεί στον γενικό τίτλο του κάθε μαθήματος. Πάντως ο αναγνώστης θα πρέπει να έχει υπόψη του και τις ακόλουθες περιπτώσεις: Η Φυσική ιστορία, η Φυσιογνωσία, η Χημεία, η Φυσική Πειραματική και η Υγιεινή έχουν ενσωματωθεί στο μάθημα "Φυσικά", η Καλλιγραφία. Ιχνογραφία, Χειροτεχνία στο μάθημα "Τεχνικά", οι Στρατιωτικές ασκήσεις στο μάθημα "Γυμναστική"' επίσης η σειρά αναγραφής των μαθημάτων στους συγκεντρωτικούς πίνακες στηρίζεται στο πρόγραμμα του 1836, με τις διάφορες κατά καιρούς προσθήκες.

85. Τα εισαγωγικά υποδηλώνουν την αμφιβολία για την εφαρμογή του προγράμματος του 1896.

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/30/gif/118.gif&w=600&h=91517_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

Ωδική αναφέρεται για πρώτη φορά στο πρόγραμμα του 1914. δ') Τα Τεχνικά δεν διδάσκονται στο Γυμνάσιο,

Γ') Ελληνικό σχολείο και Γυμνάσιο: α') Τα περισσότερα μαθήματα .απαντούν σε όλα τα προγράμματα, β') Τα μαθήματα του προγράμματος του 1836 εξακολουθούν να υπάρχουν σε ολα τα επόμενα προγράμματα της περιόδου, γ') Ορισμένα μαθήματα εμφανίστηκαν, κατά την εξέλιξη των προγραμμάτων και παρέμειναν ως το τέλος: η Γυμναστική εμφανίζεται στο πρόγραμμα "1870-1883", η Κοσμογραφία και τα Νέα Ελληνικά στο πρόγραμμα του 1884 και η 'Ωδική στο πρόγραμμα του 1914.

18. Οι Πίνακες A48, 49 και 50 παρουσιάζουν την εξέλιξη του εβδομαδιαίου χρόνου διδασκαλίας κατά μάθημα, τις μεταβολές δηλαδή που υπέστη το κάθε μάθημα ως προς τις ώρες διδασκαλίας του. Από τη μελέτη των Πινάκων αυτών οδηγούμαστε στα ακόλουθα συμπεράσματα:

A') Ελληνικό σχολείο: α') Σέ κανένα μάθημα ο χρόνος διδασκαλίας δεν παρέμεινε αμετάβλητος, β') Τη μικρότερη μεταβολή παρουσιάζουν τα Θρησκευτικά, η Γεωγραφία και τα Λατινικά' στα άλλα μαθήματα σημειώνονται αυξομείωσεις του χρόνου τους κατά διαστήματα (ιδιαίτερα στα Αρχαία και Νέα Ελληνικά), γ') Κατά πρόγραμμα, οι λιγότερες μεταβολές σημειώνονται στα προγράμματα: 1897α και 1918 (ι μάθημα), "1870-1883" και 1906 (2 μαθήματα) και 1867 και 1903 (3 μαθήματα), και οι περισσότερες στα προγράμματα: 1900 (8 μαθήματα), 1884 (9 μαθήματα) και 1914 (10 μαθήματα), δ') 

Τελική αύξηση παρουσιάζουν τα περισσότερα μαθήματα και ιδιαίτερα τα Νέα Ελληνικά, τα Τεχνικά και η Γυμναστική, ενώ τελική μείωση έχουν τα Αρχαία Ελληνικά (22 ώρες -ποσοστό 56,4%), τα Γαλλικά (6 ώρες -ποσοστό 50,0%) -και τα Λατινικά, που αφαιρούνται από το τελευταίο πρόγραμμα,

Β') Γυμνάσιο: α') Μεταβολές στις ώρες διδασκαλίας σημειώθηκαν σε όλα τα μαθήματα, β') Τις λιγότερες μεταβολές παρουσιάζουν η Κοσμογραφία, τα Γαλλικά και η Γυμναστική· τις περισσότερες τα Λατινικά, τα Μαθηματικά, τα Θρησκευτικά, τα Φυσικά και τα Αρχαία Ελληνικά, γ') Κατά πρόγραμμα, οι λιγότερες μεταβολές σημειώνονται στα προγράμματα: 1897β (1 μάθημα), "1870-1883" και 1906 (2 μαθήματα) και 1867 και 1903 (3 μαθήματα), και οι περισσότερες στα προγράμματα: 1900 (8 μαθήματα), 1884 (9 μαθήματα) και 1914 (10 μαθήματα), δ') Τελική αύξηση παρουσιάζουν τα περισσότερα μαθήματα, εκτός από τη Γεωγραφία και τα Θρησκευτικά που παρέμειναν στα ίδια επίπεδα, και τα Λατινικά, που είχαν τελική μείωση 5 ώρες (ποσοστό 26,3%).

Γ') Ελληνικό σχολείο και Γυμνάσιο: α') "Ολα τα μαθήματα παρουσιάζουν μεταβολές στις ώρες διδασκαλίας τους, β') Τις λιγότερες μεταβολές παρουσιάζουν η Κοσμογραφία και η Γυμναστική, ενώ στα υπόλοιπα μαθήματα

Σελ. 118
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Γ΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 99
    17_Γ. Αντωνίου, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης

    τας υποδείξεις της επιτροπείας ταύτης", 46 Με την τροποποίηση κύτη στο πρόγραμμα του 1884 47 επήλθαν οι ακόλουθες μεταβολές: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος μειώθηκε κατά 7 ώρες (8 ώρες μείωση στο Γυμνάσιο και 1 ώρα αύξηση στο Ελληνικό σχολείο)" η μείωση αυτή προήλθε από τη μια μεριά από την αύξηση των ωρών των 'Αρχαίων Ελληνικών και Λατινικών και από την άλλη από τη μείωση των ωρών των περισσότερων μαθημάτων αλλά κυρίως των Νέων Ελληνικών (που από 14 ώρες περιορίστηκαν στις 8), β') Ως προς τους κλάδους των μαθημάτων, η Γραμματολογία ενσωματώθηκε στις ώρες των Αρχαίων Ελληνικών του Γυμνασίου, ενώ επανήλθαν στο Ελληνικό σχολείο οι Ορθογραφικές ασκήσεις, η Χημεία δεν συμπεριλαμβάνεται στα Φυσικά αλλά λίγο αργότερα επανέρχεται στο πρόγραμμα της Δ' Γυμνασίου.48 γ') 'Ως προς τις στρατιωτικές ασκήσεις, αυτές παρέμειναν μόνο στα Γυμνάσια της πρωτεύουσας:, ενώ στις αρχές του 1886 με διάταγμα ορίστηκε γενικός επόπτης γι' αυτές .49 δ') Με εγκύκλιο της 30 Απριλίου 1886 ρυθμίστηκε το θέμα της εξέτασης των μαθητών της Δ' Γυμνασίου στα Θρησκευτικά. 50

    8. Τον επόμενο χρόνο -1886- δημοσιεύτηκε νέο πρόγραμμα, το οποίο θα ίσχυε από το σχολικό έτος 1888-18S9.51 Τα κυριότερα χαρακτηριστικά του προγράμματος αυτού είναι τα εξής: α') Ο συνολικός εβδομαδιαίος χρόνος διδασκαλίας είναι αυξημένος κατά 6 ώρες (στο Ελληνικό σχολείο μειωμένος κατά 2: ώρες αλλά στο Γυμνάσιο αυξημένος κατά 8 ώρες), β') Τα περισσότερα μαθήματα παρουσιάζουν αύξηση ωρών, η μένουν σταθερά και μόνο τα Αρχαία Ελληνικά εμφανίζονται μειωμένα κατά 8 ώρες (πτό Ελληνικό σχολείο, "όπου έχουν αφαιρεθεί οι ώρες των Ορθογραφικών ασκήσεων). γ') Από τους κλάδους των διαφόρων μαθημάτων: οι ορθογραφικές ασκήσεις έχουν ενσωματωθεί στα Αρχαία Ελληνικά, οι κλάδοι των Θρησκευτικών επικαλύπτονται από τη γενική ονομασία του μαθήματος (Θρησκευτικά) και η Χημεία απουσιάζει από τα Φυσικά, "δ') Ως προς την εμφάνιση των μαθημάτων, η Ιστορία, διδάσκεται και στην α' τάξη του Ελληνικού σχολείου, ενώ η Γεωγραφία έχει αφαιρεθεί από την Β' Γυμνασίου αλλά  επανήλθε το 1894.52 ε')

    46. Μιχαήλ Δ. Βολονάκης, "Το πρόγραμμα των Ελληνικών σχολείων και των Γυμνασίων του Κράτους από του 1833-1915", Δελτίον Υπουργείου Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, τ. A' (1915), σ. 454.

    47. Βλ. A59 (τ. A', σ. 279-282) και Πίνακες A16, 17.

    48. Βλ. A64, 65 (τ. A', σ. 289-290).

    49. Βλ. A6o, 61, 62 (τ. A', σ. 283-287).

    50. Βλ. A63 (τ. A', σ. 288).

    51. Βλ. A66 (τ. A', σ. 291-297) και πίνακες A18, 19, 20.

    52. Βλ. A73 (τ. A', σ. 308-310).