Συγγραφέας:Καλαφάτη, Ελένη
 
Τίτλος:Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
 
Υπότιτλος:Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:288
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1821-1929
 
Περίληψη:Οι όροι της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε «νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου» αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζεται αφενός πώς το πρόβλημα του σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφετέρου πώς μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 58.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 115-134 από: 372
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/115.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

TA ΣΧΟΛΙΚΑ ΚΤΙΡΙΑ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΩΝ

"Για να ιδρυθεί ένα σχολείο χρειάζεται πάνω από όλα ένα σπίτι. Όμως κατά την άφιξη μου δεν βρήκα παρά μόνο καλύβες που μόλις αρκούσαν για να προσφέρουν καταφύγιο σε χιλιάδες πεινασμένες οικογένειες" 1. Το σημείο εκκίνησης έτσι όπως περιγράφεται από τον Καποδίστρια, σε συνδυασμό με τη γενική εικόνα της εξέλιξης του σχολικού δικτύου που διαγράψαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο, μας δίνουν μια ιδέα για το μέγεθος του προβλήματος των σχολικών εγκαταστάσεων.

Η τεκμηρίωση που διαθέτουμε σήμερα δεν μας επιτρέπει να μελετήσουμε αναλυτικά, ποσοτικά και ποιοτικά, τις λύσεις που δόθηκαν σ' αυτό το πρόβλημα στο σύνολο της χώρας. Στατιστικές που να αναφέρονται στα σχολικά κτίρια απουσιάζουν σχεδόν Ολοκληρωτικά για την περίοδο αυτή2, ενώ οι πληροφορίες που βρίσκονται διάσπαρτες στον τύπο και στα διάφορα αρχεία είναι τόσο αποσπασματικές που δεν επιτρέπουν μια έστω και ατελή εκ των υστέρων απογραφή 3.

1. J. Cappdistrias, Correspondance..., ο.π., τ. III, σ. 330.

2. Η πρώτη στατιστική της εκπαίδευσης που περιέχει πληροφορίες για τα σχολικά κτίρια είναι εκείνη του 1910-11 (Στατιστική της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως 1910-1911, Αθήνα 1912). Οι πληροφορίες αυτές αφορούν το καθεστώς Ιδιοκτησίας, ενώ ειδική αναφορά γίνεται στα κτίρια που έχουν κατασκευαστεί μετά το 1895 σύμφωνα με το καθεστώς του νόμου ΒΤΜΘ' και στη βάση των επίσημων σχεδίων / τύπων (βλ. εδώ πιο κάτω). Στο μεταξύ για την περίοδο 1834-1911 δεν διαθέτουμε παρά μόνο τρεις ποσοτικές πληροφορίες που αναφέρονται στο σύνολο της χώρας. Οι δύο πρώτες αφορούν τα σχολικά κτίρια υπό κατασκευή η σημαντική επισκευή στα 1856-1857: σε σύνολο 462 δημόσιων δημοτικών σχολείων κατασκευάζονται 44 νέα σχολικά κτίρια ενώ σε 18 άλλα γίνονται "ουσιώδεις" επισκευές [βλ. (X. Χριστόπουλος), Γενική Έκθεσις..., 8.π., σ. 17' Εφημερίς των Φιλομαθών, έτος ΣΤ', αρ. 272,14 Αυγούστου 1858]. Η τρίτη πληροφορία αφορά τα σχολικά κτίρια που είναι ιδιοκτησία των δήμων η του δημοσίου στα 1889: σε σύνολο 2278 δημοτικών σχολείων μόνον 1027 στεγάζονται σε μόνιμα διδακτήρια συνολικής αξίας 2079000 δρχ., (βλ. Γ. Θεοτόκης, Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια..., 8.π., σ. 65).

3. Στα αρχεία του Υπουργείου Παιδείας στα Γ.Α.Κ., εντοπίσαμε ελάχιστα τεκμήρια σχετικά με τα σχολικά κτίρια και αυτά αφορούν κυρίως την περίοδο 1835-1840. Στα ίδια

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/116.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Στις σελίδες που ακολουθούν θα παρουσιάσουμε ορισμένες όψεις των συνθηκών "παραγωγής" των σχολικών κτιρίων, τη νομοθεσία που τη ρυθμίζει καθώς και την εφαρμογή της, μέσα από διάφορα παραδείγματα που μπορούν να μας πληροφορήσουν για τις αντιλήψεις και τους προβληματισμούς των συμμετεχόντων, για το ρόλο του κτιρίου στη σχολική ζωή, αλλά και για την εικόνα του και τη θέση του μέσα στο χώρο των οικισμών.

1. ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗΣ: ΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΚΤΙΡΙΟ ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΔΗΜΩΝ

Σύμφωνα με το θεσμικό πλαίσιο -νόμος του 1833 για τους δήμους και νόμος του 1834 για τη δημοτική εκπαίδευση- υπεύθυνοι για τα σχολικά κτίρια είναι οι δήμοι. Κάθε δήμος είναι υποχρεωμένος να εξασφαλίσει την κατάλληλη στέγαση των πρωτοβάθμιων σχολείων που συντηρεί, είτε κατασκευάζοντας νέα κτίρια είτε επισκευάζοντας παλαιά η ακόμα νοικιάζοντας ιδιωτικά κτίρια πρόσφορα για τη νέα χρήση. Οι δημοτικές αρχές είναι επίσης υπεύθυνες για τη συντήρηση του κτιρίου και την εξασφάλιση του αναγκαίου υλικού σύμφωνα με τις υποδείξεις των τοπικών εφορευτικών επιτροπών. Ωστόσο οι διατάξεις αυτές θα αποδειχτούν πολύ γρήγορα αναποτελεσματικές. Σχεδόν δύο χρόνια μετά τη δημοσίευση του νόμου, ο Γραμματέας "επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως" διαπιστώνει ότι "σε μεγάλο αριθμό οικισμών, ακόμα ?caì σε σημαντικές πόλεις, δεν υπάρχει κτίριο κατάλληλο για σχολείο, η, αν βρίσκεται κάποιο, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί, επειδή λείπει το αναγκαίο υλικό", και αποδίδει το γεγονός στην "κατακριτέα αδιαφορία που δείχνουν οι περισσότεροι κάτοικοι για τη συντήρηση και την πρόοδο του σχολείου"1. Ξεκινώντας από την ίδια διαπίστωση -από τα 15 "τακτικά" σχολεία που λειτουργούν μόνο 7 η 8 παρουσιάζουν ικανοποιητική κατάσταση κτιρίου και εξοπλισμού, σύμφωνα με την έκθεση του του 1837-, ο Κοκκώνης προχωράει σε πιο σύνθετη εξήγηση των αίτιων: "Όλα αυτά τα άτοπα [...]

αρχεία δεν συναντήσαμε τις απαντήσεις στην εγκύκλιο που το Υπουργείο απηύθυνε στα 1860 στους Νομάρχες ζητώντας συγκεκριμένες πληροφορίες για τα σχολεία της χώρας και ειδικότερα για τα σχολικά κτίρια: χωροθέτηση, καθεστώς Ιδιοκτησίας (δημόσιο η νοικιαζόμενα), ημερομηνία κατασκευής, διάταξη των χώρων και χωρητικότητα (αριθμός αιθουσών και αριθμός μαθητών ανά αίθουσα και συνολικά), κατάσταση του κτιρίου και του υλικού (Εγκύκλιος αρ. 13032/8 Ιουνίου 1860, μονόφυλλο, Δ.Α.Ν., φάκ. 0.30/1860). Άραγε είναι οι νομάρχες -μόνος σύνδεσμος ανάμεσα στο Υπουργείο και στις τοπικές αρχές- που δεν ανταποκρίθηκαν στο αίτημα; Ό,τι και να συνέβη, αυτή η απουσία συγκεκριμένων και αναλυτικών πληροφοριών παραμένει από μόνη της ενδεικτική.

1. Ο Γραμματέας προς το Βασιλιά, Αθήνα, 16/28 Δεκεμβρίου 1835, Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L' 40 (η έκθεση στα γαλλικά).

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/117.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

δεν οφείλονται βέβαια στην οικονομική δυσπραγία των δήμων γιατί βλέπουμε ότι στο Ναύπλιο, στην Τρίπολη, ακόμη και στην ίδια την πρωτεύουσα τα δημοτικά σχολεία είναι τόσο παραμελημένα όσο και αλλού [...] Από μια άλλη άποψη, αυτό που εμποδίζει πραγματικά τον πολλαπλασιασμό των σχολείων είναι το μικρό μέγεθος ορισμένων δήμων που αποτελούνται από 50 η 100 οικογένειες μόνον. Τα έσοδα των δήμων αυτών δεν είναι δυνατόν να επαρκέσουν ούτε για τις πιο άμεσες ανάγκες τους, ούτε για τους μισθούς των δημοτικών αρχών. Αν δεν ενωθούν με άλλους δεν θα είναι δυνατόν να αναλάβουν τίποτε σημαντικό προς όφελος των σχολείων"1.

Το βάρος των νοοτροπιών, η ανεπάρκεια των δημοτικών πόρων σε σχέση με το κόστος των νέων εγκαταστάσεων, αλλά επίσης η υποβάθμιση και η εξαιρετική φτώχεια του οικοδομημένου χώρου που δεν επιτρέπει τη λύση του προβλήματος των σχολικών κτιρίων με ενοικίαση2 είναι τα εμπόδια που πρέπει να υπερπηδηθούν σε μια εποχή όπου η εδραίωση και η εξάπλωση του "τακτικού" δημοτικού σχολείου? συνδέεται άμεσοι1 με την εξειδίκευση ενός χώρου. Η κεντρική Διοίκηση, στα πλαίσια της προώθησης αυτού του σχολείου, θα παρέμβει και στο θέμα του σχολικού κτιρίου.

1. Ο Διευθυντής και Επιθεωρητής των Δημοτικών σχολείων προς το Υπουργείο, 20 Σεπτ. 1837, Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'41, (η έκθεση στα γαλλικά). Τη στιγμή που ο Κοκκώνης γράφει τα συμπεράσματα του, ίγ&. ήδη αρχίσει η αναδιοργάνωση της διοικητικής διαίρεσης της χώρας στο επίπεδο των δήμων. Πράγματι η διαίρεση του 1835 προϋπέθετε πυκνότητα πληθυσμού και οικονομικές δραστηριότητες ανεπτυγμένες σε τέτοιο βαθμό ώστε να επιτρέπουν την ύπαρξη δήμων με σχετικά περιορισμένη περιοχή και ικανά έσοδα. Αύτη όμως η ανάπτυξη δεν πραγματοποιήθηκε και πάντως όχι τόσο σύντομα όσο ήλπιζε η Αντιβασιλεία. Έτσι πολύ νωρίς εμφανίστηκε επιτακτική η ανάγκη συνένωσης περισσότερων δήμων. Στα 1856, όταν η αναδιάρθρωση έχει ολοκληρωθεί, οι αρχικοί 414 δήμοι έχουν περιοριστεί σε 274 με 10 οικισμούς κατά μέσο όρο ο καθένας "αριθμός μέγας βεβαίως αν λάβωμεν υπ' όψιν τάς αποστάσεις και τας περιφερείας αίτινες καθιστώσι ένεκα τούτου μικράς επικρατείας τους δήμους μας" (Σ.Α. Σπηλιωτάκης, Στατιστικαί πληροφορίαι..., ο.π., σ. 14).

2. Είναι χαρακτηριστικό ότι στα 1837 δεν βρίσκεται στην Αθήνα κτίριο κατάλληλο προς ενοικίαση για να στεγάσει το πρότυπο δημοτικό σχολείο που σύμφωνα με το νόμο του 1834 πρέπει να δημιουργηθεί σαν παράρτημα του διδασκαλείου (αρ. 67-69). Ο Κοκκώνης καταλήγει να προτείνει την επισκευή ερειπωμένης εκκλησίας γι" αυτόν το σκοπό (Έκθεση της 3 Φεβρ. 1837, ΓΑΚ., Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'40).

3. Η έκφραση "τακτικό δημοτικό σχολείο" χρησιμοποιείται συνεχώς από το 1830 ως το 1880 για να υποδηλώσει τα σχολεία, δημόσια και ιδιωτικά, των οποίων η παιδαγωγική οργάνωση ακολουθεί κατά το μάλλον η ήττον τους επίσημους κανονισμούς. Ο Κοκκώνης δίνει τον ακόλουθο ορισμό: "Τα τακτικά δημοτικά σχολεία λέγω εκείνα, εις τα οποία παραδίδονται κατά τίνα των παραδεδεγμένων μεθόδων τουλάχιστον τα τρία μαθήματα της Γραφής, Αναγνώσεως και Αριθμητικής· η όλα όσα διατάττει ο περί δημοδιδασκαλίας νόμος" (Έκθεση "περί της δημοτικής εκπαιδεύσεως", 3 Φεβρ. 1837, Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'40).

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/118.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Τα μέτρα που θα ληφθούν έχουν κατ' αρχήν άμεσο χαρακτήρα, Το Υπουργείο Παιδείας συμμετέχει στη χρηματοδότηση των σχολικών εγκαταστάσεων -κατασκευή νέων η επισκευή και διαρρύθμιση υπαρχόντων κτιρίων- είτε αναλαμβάνοντας τη μισθοδοσία των δασκάλων στην περίπτωση -και για το αντίστοιχο χρονικό διάστημα- που ο δήμος χρηματοδοτεί την κατασκευή του σχολικού κτιρίου1, είτε παραχωρώντας για το σκοπό αυτό στους δήμους γήπεδα και κτίσματα εθνικά η μοναστηριακά 2.

1. Αυτή είναι η περίπτωση του δήμου Σιταίνης της διοικήσεως Κυνουρίας (Ο Γραμματέας προς το Βασιλιά, 12/24 Σεπτ. 1837, Γ.Α.Κ., φάκ. L'40), του δήμου Ραχώβης της διοικήσεως Βοιωτίας (Ο Γραμματέας προς το Βασιλιά, 9/21 Ιαν. 1838, Γ.Α.Κ., φάκ. L'41), του δήμου Δρυοπίδος (Ο Γραμματέας προς το Βασιλιά, 18/30 Ιουλίου 1838, Γ.Α.Κ., 8.π.), του δήμου Κοτυλαίων της διοικήσεως Καρυστίας (Ο Γραμματέας προς το Βασιλιά, 28 Απριλίου 1839, 8.ΤΓ.), του δήμου Κέας (Ο Γραμματέας προς το Βασιλιά, 10/20 Αυγούστου 1839, ο.π.), κλπ.

Θα πρέπει επίσης να αναφέρουμε την περίπτωση της παροχής αντίστοιχης βοήθειας το 1835 όχι σε ένα δήμο άλλα στους κατοίκους μιας ομάδας χωριών, τα Χάσια, της περιοχής Καλαβρύτων (το 1836 τα Χάσια οργανώθηκαν σε δύο δήμους, το δήμο Αιγείρας και το δήμο Νονάκριδος). Παραθέτουμε στη συνέχεια ένα σχετικά εκτεταμένο απόσπασμα από την έκθεση τη σχετική με τη χορήγηση αυτής της βοήθειας, γιατί εικονογραφεί μια ακόμα διάσταση του προβλήματος που θέτει, στη διάδοση του πρωτοβάθμιου δικτύου η κατάσταση του οικιστικού πλέγματος στην Ελλάδα αυτήν την εποχή. Πρόκειται για τις επιβαρύνσεις που προκαλεί η μετακίνηση ορεινών πληθυσμών προς την πεδιάδα η τη θάλασσα κατά τη διάρκεια του χειμώνα: "Οι Χασιώτες περνούν τον χειμώνα στην Άκρατα κοντά στη θάλασσα, και το καλοκαίρι πάνω στα βουνά σε χωριά που απέχουν το ένα από το άλλο μισή ώρα (Ο Διοικητής Αχαΐας και Ήλιδος) υποδεικνύει σαν κεντρικώτερο σημείο της χειμερινής διαμονής τους τα Χαλκιάνικα Καλύβια, και της θερινής διαμονής το χωριό Αρφαρά. Αλλά και οι δύο αυτές τοποθεσίες δεν έχουν κτίριο κατάλληλο για σχολείο, όπως και όλα τα χωριά των Χασιών. Εξ αιτίας αυτού του τρόπου ζωής, η εγκατάσταση ενός σχολείου γίνεται αρκετά δύσκολη, αν οι κάτοικοι δεν αποφασίσουν να κτίσουν δύο οικοδομήματα για το σχολείο, το ένα πολύ γερό σαν κύριο σχολείο στα Χαλκιάνικα Καλύβια για το χειμώνα, και ένα άλλο, που μπορεί να είναι ελαφρύτερη κατασκευή, πάνω στα βουνά, στο χωριό Αρφαρά για καλοκαιρινό σχολείο, έτσι ώστε o δάσκαλος να μπορεί να εξακολουθήσει τα μαθήματα όλο το χρόνο. Κατά συνέπεια [...] (προτείνεται) να ικανοποιήσει η Κυβέρνηση το αίτημα των Χασιωτών για τον διορισμό ενός δασκάλου μισθοδοτούμενου από την Κυβέρνηση αμέσως μόλις αυτοί κατασκευάσουν τα δύο οικοδομήματα για το σχολείο στα σημεία που υποδείχτηκαν..." (Ο Γραμματέας προς το Βασιλιά, 3/15 Ιαν. 1835, Γ.Α.Κ., 'Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'4o, η έκθεση στα γαλλικά).

2. Έτσι η Κυβέρνηση παραχώρησε στο δήμο Στράτου της υποδιοικήσεως Βάλτου μια ερειπωμένη εθνική αποθήκη στη θέση Λεπίδι για να χρησιμοποιηθεί "μετά από κατάλληλη επισκευή" σαν αλληλοδιδακτικό σχολείο (Ο Γραμματέας προς το Βασιλιά, 16/28 Ιουλ. 1837, Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'40). Στό δήμο Αγρινίου παραχωρήθηκε οικόπεδο 2000 μ.2, ενώ στους δήμους Βονίτσης και Αλαγονίας, καθώς και στους κατοίκους του χωριού Τσίτσινα της Διοικήσεως Λακεδαίμονος, παραχωρήθηκαν οικόπεδα η ερειπωμένα κτίρια, ιδιοκτησία διαλυμένων μοναστηριών (βλ. Β.Δ. 23400/1/16 Ιουλίου 1837, Β.Δ. 24364/28 Αυγ./9 Σεπτ. 1837, Β.Δ, 22670/9/21 Σεπτ. 1837, Β.Δ. 24519/12/24 Σεπτ.

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/119.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Παράλληλα όμως γίνεται προσπάθεια να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα μακροπρόθεσμα σε θεσμικό επίπεδο. Το 1838 το Υπουργείο Παιδείας θα πρατείνει σχέδιο διατάγματος ως συμπλήρωση του νόμου του 1834, που "περιέχει τα συντείνοντα εις την ακριβή εκτέλεσιν του νόμου' ήγουν: α' πόρους τινάς -προς διατήρησιν των σχολείων, β' τρόπους προς εξασφάλισιν της μισθοδοσίας των δημοδιδασκάλων και της προόδου των σχολείων, και γ' πειθαναγκαστικά μέτρα κατά των αρχών αι οποίαι, ούσαι επιφορτισμένα., την ενέργειαν αυτού, παρ'αμελούσι"1. Για το τρίτο σκέλος το διάταγμα προβλέπει την επιβολή χρηματικών προστίμων στους δημάρχους και τα δημοτικά συμβούλια που δεν φροντίζουν για την εφαρμογή των διατάξεων του νόμου, ενώ σχετικά με τα δύο πρώτα σκέλη το Υπουργείο "εκτιμώντας τα λίγα έσοδα των δήμων και τις πολλαπλές ανάγκες ενός αναγεννωμένου Κράτους" 2,, προτείνει να χρησιμοποιηθούν για τη χρηματοδότηση της εκπαίδευσης εν γένει και για την κατασκευή των ο^χολικών κτιρίων ειδικότερα, εκτός από τα έσοδα που προέρχονται από τους διάφορους φόρους που προβλέπει ο δημοτικός νόμος και τα ακόλουθα μέσα, "τα οποία οι κάτοικοι εμεταχειρίζοντο και επί Τουρκίας προς διατήρησιν των σχολείων των, και νυν έτι εις τίνα μέρη αυθορμήτως μεταχειρίζονται" 3:

α. Να συλλέγονται προαιρετικές συνεισφορές και να γίνονται εκούσιοι έρανοι στη βάση καταλόγου, στον οποίο ο κάθε κάτοικος εγγράφεται για το ποσό που θέλει να προσφέρει. Αυτός o κατάλογος, εφ' όσον επικυρωθεί από το διοικητή καθίσταται υποχρεωτικός και τα χρήματα εισπράττονται από το δημοτικό εισπράκτορα όπως και οι άλλοι φόροι.

β. Να πραγματοποιηθούν έρανοι στις εκκλησίες με προορισμό τη συντήρηση του σχολικού εξοπλισμού.

γ. Να ζητηθεί από τους ιερείς να παροτρύνουν τους ενορίτες να κάνουν δωρεές στα σχολεία. Τίς δωρεές αυτές θα διαχειρίζονται οι δήμοι υπό την εποπτεία του Υπουργείου Παιδείας.

δ. Να επιτραπεί στους δήμους να πληρώνουν τμήμα του μισθού" των δασκάλων

1837, ΓΑ.Κ., 'Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'40-τα έγγραφα στα γαλλικά).

1. "Αιτιολογία του σχεδίου του Διατάγματος του περί κανονισμού των προς σύστασιν και διατήρησιν των δημοτικών σχολείων", 18/30 Απριλίου 1838, ΓΑ,Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'40. Βλ. επίσης "Περί των τροποποιήσεων του Σχεδίου Διατάγματος, του περί δημοδιδασκαλίας", 18/30 Ίανουαρ. 1839, ΓΑ.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'40.

2. Ο Γραμματέας προς το Βασιλιά, 12/24 Μαρτίου 1837, ΓΑ.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ·. L'40 (στα γαλλικά).

3. "Αιτιολογία του σχεδίου του Διατάγματος του περί κανονισμού των προς σύστασιν και διατήρησιν των δημοτικών σχολείων", 18/30 Απριλίου 1838, Γ.Α,Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'40.

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/120.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

σε είδος (λάδι, κρασί και άλλα προϊόντα), εισπράττοντας γι'  αυτόν το σκοπό και ένα μέρος των δημοτικών φόρων σε είδος. Παρόμοια να επιτραπεί στους γονείς να πληρώνουν τα δίδακτρα σε είδος; "καθώς είναι, συνηθισμένοι να κάνουν για τους εμπειρικούς δασκάλους"1.

ε. Τέλος, για να διευκολυνθεί η κατασκευή των σχολικών κτιρίων θα πρέπει αφ' ενός οι αρχές να αρκεστούν σε απλά κτίσματα μακρόστενα, όμοια με τις κατοικίες των χωρικών, αφ' ετέρου να εφαρμοστεί για τις κατασκευές και επισκευές το μέτρο της προσωπικής εργασίας των δημοτών που προβλέπει το άρθρο 34 του δημοτικού νόμου του 1833.

Τα μέτρα αυτά, παρά το "ρεαλισμό" τους, δεν θα γίνουν αποδεκτά, Θ λέγαμε ότι η ίδια η λογική τους είναι ασυμβίβαστη με τις αρχές που διέπουν τις κρατικές επιλογές στον τομέα της έκτϋαίδευσης2. Το να αποσπαστεί από την πρωτοβουλία των μελών της κοινωνίας κάθε τι που συνιστά γενικό συμφέρον και να αναχθεί σε αντικείμενα κυβερνητικής δραστηριότητας, είναι -ακριβώς ο στόχος του υπό διαμόρφωση κράτους, το οποίο τείνει με αυτήν της συγκεντρωτική του δράση να δημιουργήσει την αστική ενότητα του έθνους. Και βέβαια δεν είναι ο έρανος η η δωρεά αλλά ,ο, φόρος που καθίστα το άτομο οργανικό μέρος του κράτους. Είναι προφανές ότι το απτό πρόβλημα : της χρηματοδότησης επιδρά βαθιά στη μορφή και στη δραστηριότητα των θεσμών. Ένα σύγχρονο, λοιπόν, εκπαιδευτικό σύστημα δεν θα μπορούσε να θεμελιωθεί με πόρους που προέρχονται από εράνους στις εκκλησίες ούτε με πληρωμή των δασκάλων σε είδος. Η μάλλον, όλες αυτές οι πρακτικές δεν θα μπορούσαν να θεσμοθετηθούν.

Το σχολικό κτίριο, λοιπόν, παραμένει ουσιαστικά δημοτική αρμοδιότητα μέχρι την ίδρυση του Ταμείου Δημοτικής Εκπαιδεύσεως το 1888, που σηματοδοτεί την απαρχή μιας σειράς νομοθετικών πράξεων -θα λέγαμε "δοκιμών"- που τείνουν να εγκαταστήσουν ένα μηχανισμό κεντρικής και

1. Ο Διευθυντής και 'Επιθεωρητής των Δημοτικών σχολείων προς τη Γραμματεία των Εκκλησιαστικών, 20 Σεπτ. 1837, Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'41 (γαλλικά).

2. Για τη λογική ακριβώς των μέτρων γράφει ο Ι.Π. Κοκκώνης, που είναι και ο εμπνευστής τους: "Έπειτα νομίζω ότι συμφέρει προσέτι να μή κακοσυνηθίσγ] η Κυβέρνησις τους πολίτας εις το να περιμένωσι τα πάντα παρ' αυτής, ως και αυτήν την πρώτην ανατροφήν των τέκνων των [...] Επί Τουρκοκρατίας διά συνεισφορών, δι' αφιερωμάτων, διά δίσκων των Εκκλησιών διετήρουν πολλαί κοινότητες και ανώτερα των δημοτικών σχολείων [...] Εκ τούτων συμπεραίνω ότι δι' εκουσίων συνεισφορών και δι' αμέσων μικρών εράνων, τασσομένων "άρα της δημοτικής αρχής, δύνανται οι πολυανθρωπότεροι Δήμοι να προμηθεύωνται ανάλογα της καταστάσεως των κτίρια σχολείων η και μέρος της μισθοδοσίας του δημοδιδασκάλου" (Ο επί των Δημοτικών σχολείων και του Διδασκαλείου Γεν. Διευθυντής προς την επί των Εκκλησιαστικών Γραμματείαν, 3 Φεβρ. 1837, Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'40).

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/121.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

συστηματικής διαχείρισης του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων. Αυτές οι "δοκιμές" θα καταλήξουν στο νόμο ΒΤΜΘ/1895 και στο πρώτο κρατικό πρόγραμμα κατασκευής σχολικών κτιρίων.

Στο μεταξύ, και μετά από την πρώτη περίοδο άμεσης κρατικής παρέμβασης στον τομέα των σχολικών εγκαταστάσεων -που σταματάει γύρω στο 1840-1842-1, η δράση του Υπουργείου στρέφεται περισσότερο προς άλλες όψεις της σχολικής πρακτικής και κυρίως σε ό,τι έχει σχέση με την κατάσταση των δασκάλων. Το ζήτημα των κτιριακών εγκαταστάσεων περνάει σε δεύτερο πλάνο. Στα 50 χρόνια που ακολουθούν το νόμο του 1834 δεν εντοπίσαμε κανένα επίσημο κείμενο .πού να .αναφέρεται αποκλειστικά η κύρια σ' αυτό το θέμα. Μόνο κάποιες παράγραφοι στις εγκυκλίους του Υπουργείου που αφορούν τη λειτουργία των σχολείων γενικά, υπογραμμίζουν την έλλειψη κτιρίων και υλικού η την κακή κατάσταση τους. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια η προσπάθεια του Υπουργείου κατευθύνεται στο να υποχρεώσει τις δημοτικές αρχές να διορθώσουν αυτήν την κατάσταση χρησιμοποιώντας ως μέσα .πίεσης, αφ' ενός την επικύρωση του δημοτικού προϋπολογισμού από το νομάρχη --υποχρεωτικός όρος για την εφαρμογή του σύμφωνα με το Δημοτικό Νόμο του 1833; (άρθρ, 107-109)- και αφ' ετέρου τη χορήγηση συνδρομών εκ μέρους του δημοσίου προς τους δήμους για τη δημιουργία και συντήρηση δημοτικών σχολείων.

Πιο συγκεκριμένα, σε ό,τι αφορά την έγκριση του δημοτικού προϋπολογισμού διαμορφώνονται οι εξής όροι3:

α. Οι δήμοι που δεν διαθέτουν "μόνιμο" διδακτήριο θα πρέπει να αναγράφουν στον ετήσιο προϋπολογισμό τους ποσό ανάλογο με τις δημοτικές προσόδους, το Οποίο να φυλάγεται στα αποθεματικά έως ότου αυξηθεί ικανοποιητικά και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή νέου διδακτηρίου.

1. Σύμφωνα με τις ημερομηνίες των σχετικών εγγράφων που σώζονται στα ΓΑ.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φακ. L'4O, L'41. Εξάλλου, τον Ιούνιο του 1843 σταμάτησε η άμεση χρηματοδότηση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης από το Εκκλησιαστικό Ταμείο (βλ. Εγκύκλιο του Υπουργείου της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, αρ. 32661, 22 Νοεμβρ. 1845, μονόφυλλο, Δ.Α.Ν., φάκ. Ρ36/1846). 'Γ

2. Αυτό επιβεβαιώνεται και από μια ενδεικτική στατιστική των επίσημων κειμένων που περιέχονται στον πρώτο τόμο της συλλογής του Γ. Βενθύλου, Θεσμολόγιον..., ό.π.: Σε σύνολο 302 κειμένων πάσης φύσεως που δημοσιεύτηκαν μεταξύ 1834 και 1883, 50 (17%) αφορούν τη μισθοδοσία των δασκάλων, 43 (14%) την εκπαίδευση τους και τα διπλώματα και τη βαθμολογική κατάταξη, 53 (17,5%) τις υποχρεώσεις τους έν γένει και 12 (4%) τους όρους διορισμού απολύσεως η μεταθέσεως.

3. Βλ. τις εγκυκλίους του Υπουργείου της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, αρ. 11032/26 Μαρτίου 1837 (Γ. Ζηνόπουλος, Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία..., ο.π., τ. ΣΤ', σ. 445-447) και αρ. 7395/1 Φεβρ. 1842 (Μονόφυλλο, Δ.Α.Ν., φάκ. Ρ36,37/1842) και την εγκύκλιο αρ. 15790/14 Δεκεμβρ. 1840 του Υπουργείου των Εσωτερικών (Μονόφυλλο, Δ.Α.Ν., φάκ. Ρ36, 37/1842), που απευθύνονται στους Νομάρχες.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/122.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

β. Όσοι δήμοι έχουν κατάλληλο διδακτήριο θα πρέπει να προϋπολογίζουν ετησίως -ποσό αρκετό για την αντιμετώπιση των τρεχουσών επισκευών του κτιρίου, καθώς και για τη συντήρηση και ανανέωση του εξοπλιστικού υλικού,

Σε ο,τι αφορά τις κρατικές επιχορηγήσεις, η εγκύκλιος αρ. 32661 της 22 Νοεμβρ. 18451, που εκδόθηκε μετά το καθορισμό από τη Βουλή των όρων της κρατικής συνδρομής προς τα δημοτικά σχολεία, διευκρινίζει ότι καμιά συνδρομή δεν θα χορηγηθεί στους δήμους που δεν διατηρούν τα διδακτήρια και το υλικό σε καλή κατάσταση. Στη συνέχεια, με την εγκύκλιο αρ. 3483/ 5 Μαΐου 18672 τίθεται ως προϋπόθεση για να εγκριθεί η ίδρυση νέου δημοτικού σχολείου -δηλ. να διοριστεί δάσκαλος και να χορηγηθεί η ανάλογη συνδρομή από το Υπουργείο Παιδείας- να έχει προηγουμένως διαρρυθμιστεί και εξοπλιστεί ένα κατάλληλο σχολικό κτίριο, καθώς και να βεβαιώνεται από το νομάρχη, ότι o δήμος διαθέτει έσοδα αρκετά ώστε να συντηρήσει το κτίριο σε καλή κατάσταση τουλάχιστον για πέντε χρόνια.

Τέτοιου τύπου παρεμβάσεις επαναλαμβάνονται σε ολόκληρη την περίοδο που εξετάζουμε εδώ χωρίς όμως σημαντικά αποτελέσματα3. Η οικονομική κατάσταση των δήμων θέτει ένα σημαντικό εμπόδιο. Για παράδειγμα, το 1849, όταν η κατασκευή ενός διδακτηρίου κοστίζει περίπου 5000 δραχ,4, ο δήμος Ναυπλίου με προϋπολογιζόμενα έσοδα 46184 δρχ. -από τα οποία εισέπραξε τελικά μόνον 14520 δρχ.5-,θα πρέπει να ανταποκριθεί στα έξοδα της δημοτικής

1. Μονόφυλλο, Δ.Α.Ν., φάκ. Ρ36, 37/1842.

2. Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιο..., ο.π., τ. Α', σ. 385.

3. Το 1911 σε σύνολο 2622 σχολείων, μόνο 86 στεγάζονται σε δημοτικά διδακτήρια (βλ. Πίνακα XIII).

4. Το 1847 η κατασκευή ενός διώροφου κτιρίου για τη στέγαση του δημαρχείου και του σχολείου των κορασίων μαζί με κατοικία για τη δασκάλα προϋπολογίζεται σε 13726- δρχ. Στο ποσό αυτό δεν συμπεριλαμβάνονται αρκετά υλικά κατασκευής, κυρίως οι λίθοι για τις τοιχοποιίες, "επειδή γίνεται πρόβλεψη να χρησιμοποιηθεί υλικό-από ερειπωμένη εθνική οικία (IV Διεύθυνσις του Μηχανικού, "Αλληλοδιδακτική Σχολή των Κορασίων εν Ναύπλιο) μετά Δημαρχιακού Καταστήματος, Πρόγραμμα, Προϋπολογισμός", 26 Ιουνίου 1847, ΔΑ.Ν., φάκ. Κ22-28/1848). Το 1838  ο W. Weiler προϋπολογίζει σε 12031 δρχ. το κόστος κατασκευής δύο συνεχόμενων αλληλοδιδακτικών αιθουσών για 112 αγόρια και 100 κορίτσια (εικ. 32) στην Ερμούπολη (Ι.Α.Δ.Ε., φάκ. Ι Εκπ. 1α/1δ). To Μάρτιο του 1846 η προσθήκη μιας αίθουσας στο Κεντρικό αλληλοδιδακτικό σχολείο αρρένων στην Ερμούπολη υπολογίζεται ότι θα κοστίσει 3300 δρχ. [ΙΑ.Δ.Ε., Πρακτικά Συνεδριάσεων Δημοτικού Συμβουλίου (ΠΙ), 22 Δεκ. 1840-25 Μαΐου 1850, Συνεδρίασις ΣΖ', ι4 Μαρτίου 1846].

5. Βλ. ΔΑ.Ν., φάκ. A2/1849, και κατάστιχα: 1. Πρακτικά συνεδριάσεων Δημοτικού Συμβουλίου 3.1847-1855, 3. Προϋπολογισμοί, απολογισμοί, λογαριασμοί 1.1835-1852. To 1852 τα δημοτικά έσοδα ανέρχονται κατά μέσο 8ρο σε 8156 δρχ. ανά δήμο. Μέσος όρος που εξωραΐζει την πραγματική κατάσταση αφού το 20% του συνόλου των δημοτικών εσόδων συγκεντρώνεται στις επαρχίες Αττικής και Σύρου (βλ. Σ. A.:Σπηλιωτάκής, Στατιστικαί πληροφορίαι.. , ο.π., σ. 67).

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/123.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

διοίκησης, της δημοτικής αστυνομίας, του φωτισμού και της ύδρευσης της πόλης, της συντήρησης και της καθαριότητας των δημόσιων χώρων, της λειτουργίας του δημοτικού νοσοκομείου κλπ. Επιπλέον, πρέπει να εξασφαλίσει τη λειτουργία πρωτοβάθμιων σχολείων που να επαρκούν για τη φοίτηση όχι μόνο των παιδιών σχολικής ηλικίας της πόλης, αλλά και δεκαέξι χωριών διεσπαρμένων στην περιοχή 1. Αποτέλεσμα: λειτουργούν μόνο τρία σχολεία -δύο στο Ναύπλιο και ένα στην Πρόνοια-πού τα τρέχοντα ετήσια έξοδα τους ανέρχονται σε 3770 δρχ.2, και τα Οποία είναι εγκατεστημένα σε ένα τζαμί, σε μια παλιά εθνική οικία, σ' έναν πρώην στρατώνα της χωροφυλακής. Στους προϋπολογισμούς του ίδιου δήμου θα συναντήσουμε συχνά αναφορές, είτε στο κεφάλαιο της δημοτικής εκπαίδευσης είτε στα αποθεματικά, κονδυλίων με προορισμό τη στέγαση των σχολείων, τα οποία όμως ούτε συμπληρώνονται ούτε εκταμιεύονται για το σκοπό αυτό3.

Η εικόνα μεταβάλλεται σημαντικά στο δήμο Ναυπλίου μόνο κατά το τέλος της δεκαετίας του 1870 όταν αναλαμβάνεται με επιτυχία η ανέγερση δύο νέων σχολικών κτιρίων, ένα για τη στέγαση του σχολείου κορασίων στο Ναύπλιο (εικ. 40) κόστους 15041 δρχ.4 και ένα για το σχολείο αρρένων της Πρόνοιας (εικ. 41) κόστους 8680 δρχ.5· Ενώ από τα τακτικά έσοδά του, που την εποχή αυτή ανέρχονται σε 8Ο00Ο δρχ. περίπου, ο δήμος καλύπτει τα τρέχοντα έξοδα λειτουργίας πέντε δημοτικών σχολείων (δύο στο Ναύπλιο και από ένα στα χωριά Πρόνοια, Τζαφέραγα και Κοφίνι) που είναι της τάξης των 90ΟΟ-1Ο000 δρχ.6. Βελτίωση των οικονομικών συνθηκών, αλλά και διαφοροποίηση

1 Βλ Μ Χουλιαράκης, Γεωγραφική. , ο π , τ AI, σ 141 Ο πληθυσμός του δήμου το 1849 είναι 7480 και (στο ίδιο, τ ΑΠ, σ 4)

2 Βλ. εδώ σημ. 5, σ 122

3 Χαρακτηριστικά για το έτος 1849 στον προϋπολογισμό του δήμου Ναυπλίου προβλέπονται εκπαιδευτικές δαπάνες 13846 δρχ. από τις οποίες 800Ο 8ρχ για την ανέγερση του σχολείου των κορασίων ΤΟ κονδύλι αυτό στον αντίστοιχο απολογισμό εμφανίζεται ως "ακυρωθέν" Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και το 1847 Στον προϋπολογισμό του 1846 αναγράφονται 500 δρχ ως "απόθετον ποσόν υπό ειδικήν έγκρισιν προς οικοδομήν ενός Δημοδιδακτηρίου εις το κεντρικώτερον χωρίον του Δήμου", ενώ στα επόμενα χρόνια προβλέπονται σταθερά 260 δρχ. για ενοίκιο και εξοπλισμό διδακτηρίου σε κάποιο χωριό του δήμου, και όλα αυτά χωρίς καμιά συνέχεια (βλ. Δ A Ν , Κατάστιχο 3 Προϋπολογισμοί, απολογισμοί, λογαριασμοί Ι 1835-1852)

4. Βλ. Πρωτόκολλο παραλαβής της οικοδομής με ημερομηνία 20 Νοεμβρίου Ι877,

Δ ΛΝ , φάκ 0.30/Ι878

5. Βλ. το σχετικό εργολαβικό με ημερομηνία 28 Φεβρουαρίου 1878, ΔΑΝ, φάκ.0.30/ Ι 878 Πρέπει να σημειωθεί ότι τα γήπεδα και των δύο σχολείων παραχωρήθηκαν δωρεάν στο δήμο από το Κράτος (βλ τα σχετικά έγγραφα του Υπουργείου των Οικονομικών, Δ.Α.Ν , φάκ 0.30/1878)

6. Βλ ΔΑΝ, φάκ A2/1874, Al/1875, Α1/Ι876, και κατάστιχα: Ι Πρακτικά συνεδριάσεων

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/124.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΠΙΝΑΚΑΣ XIII

Διδακτήριο της δημοτικής εκπαιδεύσεως ανά επαρχία (1911) (αρχικό έδαφος)

Επαρχίες

ΣΧΟΛΙΚΑ ΚΤΙΡΙΑ

Αριθμός Δημόσια Δημόσια Δημοτικά σχολείων νέου τύπου

Κοινοτικά

Εκκλησιαστικά

Ιδιωτικά

Αττικής

137

6

17

10

8

2

91

Αιγίνης

9

1

1

3

4

Θηβών

57

2

10

2

4

6

33

Λεβαδείας

35

1

4

2

7

21

Μεγαρίδος

18

3

4

3

2

6

Μεσολογγίου

35

3

4

8

19

Βάλτου

25

1

7

13

Βονίτσης

42

1

5

3

11

20

Ευρυτανίας

82

6

35

8

32

Ναυπακτίας

54

1

4

2

17

26

Τριχωνίας

40

5

2

4

1

4

24

Ναυπλίας

30

9

4

1

6

10

Άργους

40

3

2

2

1

10

21

Κορινθίας

113

11

17

3

3

17

56

Κυθήρων

23

2

4

1

3

4

6

Σπετσών

16

4

4

8

Τροιζηνίας

16

2

2

1

2

7

Ύδρας

4

4

Μαντινείας

91

8

6

2

16

7

48

Γορτυνίας

88

2

8

14

17

41

Κυνουρίας

49

1

6

20

2

18

Μεγαλοπόλεως

46

1

4

2

14

20

Πατρών

124

1

3

2

1

53

56

Αιγιαλείας

40

6

3

2

3

22

Ηλείας

154

6

54

85

Καλαβρύτων

100

8

2

3

35

47

Χαλκίδας

59

2

7

3

6

6

33

Καρυστίας

78

3

8

1

8

5

47

Ξηροχωριου

25

3

2

1

17

Σκοπέλου

8

2

3

3

Σύρου

18

5

3

1

4

5

Άνδρου

36

3

8

1

9

13

Θήρας

29

1

18

2

7

Κέας

10

1

5

1

3

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/125.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΣΧΟΛΙΚΑ ΚΤΙΡΙΑ

Επαρχίες 

Αριθμός

σχολείων

Δημόσια

Δημόσια νέου τύπου

Δημοτικά

Κοινοτικά

Έκκλησιαστικά

Ιδιωτικά

Μήλου

15

1

5

2

2

1

4

Νάξου

33

2

11

2

6

11

Τήνου

19

3

9

3

1

2

Λακεδαίμονος

91

2

10

1

20

11

44

Γυθείου

87

2

4

3

2 .

33

Επιδαύρου Λιμηράς

51

6

10

13

21

Οίτυλου

56

1

1

14

12

22

Καλαμών

41

1

3

9

28

Μεσσήνης

77

1

2

1

16

53

'Ολυμπίας

76

1

3

1

16

49

Πυλίας

60

4

1

11

15

24

Τριφυλίας

72

3

9

12

49

Φθιώτιδος

107

3

10

2

36

20

33

Δωρίδας

59

8

2

2

13

30

Λοκρίδος

48

14

8

5

12

7

Παρνασσίδος

49

4

12

2

11

9

11

Σύνολο

2622

101

274

86

296

471 ·

1283

Πηγή: Στατιστική της Δημοσίας "Εκπαιδεύσεως 1910-11. Το καθεστώς ιδιοκτησίας 111 διδακτηρίων δεν προσδιορίζεται.

ποίηση στις επιλογές των δημοτικών αρχών που αντανακλά την όλο και μεγαλύτερη σημασία που ο πληθυσμός αποδίδει στο σχολείο.

Η μεταβολή αυτή των νοοτροπιών σε σχέση με την εκπαίδευση διαφαίνεται και στο σημαντικό ποσοστό των σχολικών κτιρίων που στη στατιστική του 1910-1911 χαρακτηρίζονται "κοινοτικά", όρος που αφορά το καθεστώς ιδιοκτησίας τους1. Τα διδακτήρια αυτά αποτελούν την εποχή εκείνη το 39%

Δημοτικού Συμβουλίου 13.1876-1880, φ. 212, 286,304- 5. Έξοδα 1-3 (18741880). '

1. Η κοινότητα αντιπροσωπεύει το σύνολο των κατοίκων ενός οικισμού που ανήκει σ' έναν δήμο χωρίς όμως να είναι η πρωτεύουσα του. Το 19ο αι. το νομικό καθεστώς της κοινότητας είναι ασαφές και οι αρμοδιότητες της περιορίζονται επίσημα στη διαχείριση της κοινοτικής περιουσίας. Το καθεστώς αυτό είναι αποτέλεσμα της προσπάθειας να μην θιγούν πολύ από τη νέα διοικητική οργάνωση τα προνόμια που είχαν πολλές πόλεις και χωριά κατά την τουρκοκρατία (βλ. Ι. Φιλήμων, Ο δήμαρχος κατά την Ελληνικήν Νομοθεσίαν, Αθήνα 1893, σ. 664-672).

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/126.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των δημόσιων διδακτηρίων (με την ευρεία έννοια του όρου) (βλ, Πίν. XIII)1. Πρόκειται στην ουσία για την απάντηση που δίνουν οι κάτοικοι των μικρών οικισμών στο πρόβλημα των σχολικών εγκαταστάσεων και στις δυσλειτουργίες που παρουσιάζει η εφαρμογή των αρχών που έχουν υιοθετηθεί επίσημα για την υλοποίηση του σχολικού χάρτη. Αφού, όπως αναφέραμε, το κράτος δεν δίνει επιχορηγήσεις και κυρίως δεν διορίζει δασκάλους παρά μόνο όταν ο δήμος έχει εξασφαλίσει το σχολικό κτίριο' και δεδομένης της οικονομικής δυσπραγίας των δήμων -κυρίως των δήμων τρίτης τάξεως που αποτελούνται από πολλά μικρά χωριά- οι κάτοικοι αυτών των οικισμών όταν αναπτύσσεται η ζήτηση για εκπαίδευση αντιμετωπίζουν μόνοι τους το πρόβλημα κατασκευάζοντας-η επισκευάζοντας κτίριο κατάλληλο για σχολείο, μακριά από κάθε κρατική παρέμβαση και έλεγχο, Αν και στις περισσότερες περιπτώσεις αυτά τα κτίρια είναι τελείως στοιχειώδη και κακοσυντηρημένα2, ωστόσο συνιστούν το σταθερό και ιδιαίτερο χώρο που ο σχολικός θεσμός χρειάζεται για να εδραιωθεί. .

2. Ο ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ

Στις περιπτώσεις οπού ένας δήμος επιχειρεί την κατασκευή νέού σχολικού κτιρίου· η μια σημαντική επισκευή υφιστάμενου κτιρίου, η διαδικασία που ακολουθείται είναι σαφώς προσδιορισμένη από το νόμο του 1833 για τη δημοτική οργάνωση και από τη νομοθεσία που αφορά τα δημόσια έργα γενικά 3. Οι σχετικές ρυθμίσεις αποτελούν ουσιαστικά συστηματοποίηση και διεύρυνση των αντίστοιχων της καποδιστριακής εποχής, Ο στόχος που εξυπηρετούν παραμένει ο ίδιος: συνεχής και ιεραρχημένος έλεγχος της οικονομίας και της καταλληλότητας της κατασκευής κάθε δημόσιου εξοπλιστικού κτιρίου. 'Ίδια είναι επίσης τα μέσα και οι διαδικασίες.

1. Σύμφωνα με τα στοιχεία του 1889 (βλ. Γ. Θεοτόκης, Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια..., ο.π., σ." 65), από τα 1027 μόνιμα διδακτήρια 35 βρίσκονται στις μεγάλες πόλεις των νομών, 69 στις μεγάλες πόλεις των επαρχιών και 923 "εις τους δήμους". Μπορούμε, βάσιμα να υποθέσουμε ότι ένα σημαντικό ποσοστό από αυτά τα τελευταία είναι "κοινοτικά".

2. Βλ. Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των δημοτικών σχολείων αποσταλέντων εκτάκτων επιθεωρητών, Αθήνα 1885.

3. Ιδιαίτερα τα διατάγματα: Περί διευθύνσεως των πολιτικών οικοδομών, της 26 Δεκεμβρίου 1836· Περί προμηθειών; της 12 Νοεμβρίου 1835'· Περί εργολαβιών, της 11 Σεπτεμβρίου 1850: Βλ. σχετικά Α. Κρίσπης, Εγχειρίδιον της δημοτικής διαχειρίσεως, Ερμούπολις 1858, σ. 32-40· Γ. Ζηνόπουλος και Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία..., ό.π., τ. E', σ.·3-36' E. Μανιτάκης, Εγχειρίδιον του Μηχανικού Σώματος. Ήτοι Συλλογή Νόμων, Β. Διαταγμάτων, Υπουργικών Οδηγιών κ.λ.π. περί της διοικητικής υπηρεσίας του Σώματος τούτου, Αθήνα 1859.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/127.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Στα πλαίσια αυτής της λογικής, τα δημόσια έργα αποτελούν έναν από τους 'τομείς της δημοτικής διαχείρισης στους όποιους έχει θεσμοθετηθεί η παρέμβαση της κεντρικής εξουσίας, μέσω του νομάρχη: καμιά νέα οικοδομή η επισκευή δημοτικού κτιρίου, της όποιας η δαπάνη ξεπερνά τις 50 δρχ. και καλύπτεται από το: δημοτικό προϋπολογισμό, δεν μπορεί να επιχειρηθεί χωρίς προηγούμενη έγκριση1. Η έγκριση αυτή παραχωρείται μετά από την υποβολή του φακέλου της μελέτης, ο οποίος πρέπει να περιέχει τα σχέδια, τον αναλυτικό προϋπολογισμό, την τεχνική περιγραφή του έργου κτλ, Στους δήμους της Αθήνας, του Πειραιά, της Ερμούπολης και της Πάτρας η εκπόνηση του σχεδίου και η σύνταξη του σχετικού φακέλου ανατίθεται στους δημοτικούς αρχιτέκτονες2. Οι υπόλοιποι δήμοι είναι υποχρεωμένοι να απευθυνθούν στις Διοικήσεις του Μηχανικού που εδρεύουν, από το 1856 και μετά, στις πρωτεύουσες των νόμων3, Ο δήμαρχος παρουσιάζει στον υπεύθυνο μηχανικό τα δεδομένα του έργου, και ειδικά τον προβλεπόμενο αριθμό μαθητών, και τον προϋπολογισμό*. Ο μηχανικός προχωρεί στην εκπόνηση του σχεδίου αφού προηγουμένως επισκεφτεί το γήπεδο που προορίζεται γι' αυτόν το σκοπό και αποκτήσει άμεση αντίληψη του τόπου, πράγμα που θεωρείται εξαιρετικά σημαντικό σε μια πρώτη περίοδο5. Μετά την έγκριση της μελέτης από το νομάρχη, ο δήμαρχος, σε συνεργασία με το μηχανικό, προχωρεί στη διοργάνωση των απαραίτητων δημοπρασιών. Η τελική επιλογή των εργολάβων πρέπει, επίσης, να εγκριθεί από το νομάρχη, ενώ υπεύθυνος για την επίβλεψη του εργοταξίου είναι ο μηχανικός6.

Αυτή η "γραφειοκρατική" διαδικασία απαιτεί σημαντικό χρόνο. Οι Διευθύνσεις του Μηχανικού είναι επιφορτισμένες με τη μελέτη και την επίβλεψη όλων των έργων που εκτελούνται με δημόσια η δημοτική δαπάνη7. Οι δήμοι

1. Άρθρο. 119 του νόμου της 27 Δεκ. 1833 περί συστάσεως των δήμων.

2. Γ. Ζηνόπουλος και Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία..., ό.π., τ. Ε', σ. 36.

3. Για την οργάνωση του Σώματος του Μηχανικού βλ. E. Μανιτάκης, Εγχειρίδιον.. , ο.π. 5-21. Μέχρι το 1856 υπάρχουν μόνο τέσσερεις Διευθύνσεις με έδρες την Αθήνα, το Ναύπλιο, το Μεσολόγγι και τη Λαμία

4. Για μια ολοκληρωμένη εικόνα αυτής της διαδικασίας βλ. το φάκελο κατασκευής του αλληλοδιδακτικού σχολείου .στην Ερμούπολη στα 1838 (Ι.Α.Δ.Ε., σειρά ΙΕκπ., φάκ. 1α).

5. Σύμφωνα με την εγκύκλιο αρ. 87/12 Οκτ. 1856 του Υπουργείου των Εσωτερικών: "[...] η επιτυχία [των δημοσίων έργων] εξαρτάται ιδίως εκ της ακριβούς αντιλήψεως των τοπικών περιστάσεων και εκ της εις αυτάς καταλλήλου· εφαρμογής των κανόνων της τέχνης" (E. Μανιτάκης, Εγχειρίδιον..., ό.π., o*. 14). :

6. Σαν παράδειγμα αυτής της διαδικασίας βλ, τα έγγραφα τα σχετικά με την κατασκευή του σχολείου των Κορασίων στο Ναύπλιο (A.A.N.; φάκ. θ.30/1878).  v . 70 Ο Ε. Μανιτάκης απαριθμεί τα έργα για τα οποία είναι υπεύθυνη η διεύθυνση του Μηχανικού Αχαΐας και Ήλιδος κατά το έτος 1859. Πρόκειται για 14 φακέλους που περιλαμβάνουν κατασκευές κτιρίων, δρόμων, λιμενικών έργων, τοπογραφικές εργασίες, ρυμοτομικά

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/128.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

είναι, λοιπόν, υποχρεωμένοι να περιμένουν για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, κάποιες φορές έναν ολόκληρο χρόνο, πριν βρεθεί μηχανικός που να ασχοληθεί με τη μελέτη ενός διδακτηρίου1.

Για την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος αποφασίζεται, στα 1861, ανατεθεί η σύνταξη της μελέτης ορισμένου αριθμού δημόσιων έργων στην Αρχιτεκτονική Υπηρεσία του Γραφείου Οικονομίας του Υπουργείου των 'Εσωτερικών2. Η λογική αυτού του μέτρου αναπτύσσεται στην εγκύκλιο άρ, 46 της 15 Ιουνίου 1861 του ίδιου Υπουργείου3, Η θέση είναι ότι για συγκεκριμένου τύπου: δημοτικά έργα -εκκλησίες, σχολεία, δημαρχεία, αγορές κλπ. μποί3εί να συνταχθεί η μελέτη χωρίς να είναι απαραίτητη η επί τόπου παρουσία του (υπεύθυνου μηχανικού. Μπορεί άρα να την αναλάβει μια κεντρική υπηρεσία στηριζόμενη σε πληροφορίες που θα παραχωρήσει ο δήμος και που θα αφορούν: α) το είδος του κτιρίου' β) την απαιτούμενη χωρητικότητα εκφρασμένη σε δωμάτια και ορόφους· γ) το κατά προσέγγιση μήκος και πλάτος του κτιρίου' δ) τα χαρακτηριστικά του γηπέδου· ε) το προϋπολογισμό της κατασκευής' στ) κάθε άλλο στοιχείο που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί στο σχεδιασμό.

Το μέτρο αυτό συνιστά ένα πρώτο βήμα προς την κατεύθυνση της επιβολής ενιαίων τύπων διδακτηρίων για όλη τη χώρα, αφού με τη λογική του εγκαθιδρύει τη σχετική αυτονομία του σχεδιασμού σε σχέση με τον τόπο οπού αυτος εφαρμόζεται.

3. ΤΟ ΕΠΙΣΗΜΟ ΠΡΟΤΥΠΟ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ

α. Μία νέα μέθοδος διδασκαλίας: το συνδιδακτικό τμήμα του δημοτικού σχολείου

Το ενιαίο δημοτικό σχολείο που θεμελίωσε ο νόμος του 1834 είναι ένα σχολείο προτυποποιημένο και κανονικό. Τα αντικείμενα της διδασκαλίας καθορίζονται από τον ίδιο το νόμο (άρθρ. 1 και 2), ο οποίος προβλέπει επίσης ότι οι συγκεκριμένες λεπτομέρειες της παιδαγωγικής οργάνωσης θα προσδιοριστούν από επίσημο κείμενο. Στην πραγματικότητα το κείμενο αυτό δεν θα εκδοθεί παρά δύο χρόνια αργότερα: το ζήτημα της εφαρμοστέας μεθόδου διδασκαλίας θα αποτελέσει αντικείμενο συζητήσεων.

Η αλληλοδιδακτική μέθοδος δεν έγινε εύκολα αποδεκτή από τους βαυαρούς

σχέδια κλπ. Το προσωπικό της διεύθυνσης αποτελείται από τρεις μηχανικούς (Εγχειρίδιο..., ό.π.., σ. 17-19).

1. Όπως συνέβη στο δήμο Ναυπλίου στα 1847 για τη μελέτη του κτιρίου που θα στέγαζε το σχολείο των κορασίων και το δημαρχείο (Δ.Α.Ν., φάκ. Κ22-28/1848).

2. Η υπηρεσία Ιδρύθηκε το 1834. Οι αρμοδιότητές της καθορίζονται ακριβώς από το διάταγμα "Περί διευθύνσεως των πολιτικών οικοδομών", της 26 Δεκ. 1837.

3. Μονόφυλλο, Ι.Α.Δ.Ε., σειρά Τ/Δημοτ. Έργα, φάκ. 1.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/129.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

συμβούλους. Είναι γεγονός, άλλωστε, ότι δεν υιοθετήθηκε ποτέ από τους πρώσσους παιδαγωγούς, ενώ αυτήν την εποχή αμφισβητείται ακόμη και στη Γαλλία1, Τα στοιχεία της μεθόδου γύρω από τα οποία αρθρώνεται η κριτική είναι αυτά που παλαιότερα συνιστούσαν τις αιτίες αποδοχής της: ο μηχανικός, και κωδικοποιημένος τρόπος μετάδοσης των γνώσεων και η χρησιμοποίηση των πρωτόσχολων που μείωναν κατά πολύ το χρόνο και το κόστος της στοιχειώδους εκπαίδευσης 2. Έτσι η επιτροπή που διορίστηκε το 1833 για να επεξεργαστεί σχέδιο οργανισμού της δημόσιας εκπαίδευσης -για την οποία ήδη μιλήσαμε- έκρινε τη "Γερμανικήν (συνδιδακτικήν)" μέθοδον ως την περισσότερο κατάλληλη για τα δημοτικά σχολεία3,

Η συνδιδακτική μέθοδος, μια μορφή της οποίας εφάρμοζαν στη Γαλλία οι Αδελφοί των Χριστιανικών σχολείων (Frères des Écoles Chrétiennes) ήδη από το 18ο αιώνα, απόκτα πολλούς οπαδούς γύρω στο 1830. Θεωρείται περισσότερο κατάλληλη από τη μηχανιστική αλληλοδιδακτική για την αγωγή και την εγχάραξη αξιών, για την καλλιέργεια της κρίσης μάλλον παρά της μνήμης, για την ανάπτυξη της έννοιας του καθήκοντος αντί του αυτοματισμού της υπακοής4. Η μέθοδος αυτή πραγματοποιεί ένα είδος σύνθεσης της ατομικής μεθόδου, από την όποια δανείζεται τη διδασκαλία που γίνεται άμεσα από το δάσκαλο, και της αλληλοδιδακτικής μεθόδου, από την οποία κρατά το συλλογικό χαρακτήρα της μετάδοσης της γνώσης, Το ιδεατό σχήμα που βρίσκεται στη βάση της μεθόδου είναι ένας δάσκαλος να διδάσκει κατευθείαν, χωρίς την παρεμβολή πρωτοσχόλων5, έναν περιορισμένο αριθμό μαθητών που

1. Βλ. F. Furet και J. Ozouf, Lire et écrire..., ο.π., ο·; 158-159' G. Vincent, L'école primaire..., ο.π., σ. 80. A. Querrien, Généalogie..., ο.π., σ. 51-69.

2. Ο Φρ. Τίρς εκφράζεται αρνητικά για την αλληλοδιδακτική το 1833: "[...] αυτός ο τρόπος διδασκαλίας δεν είναι τίποτε άλλο από ένας πολύπλοκος μηχανισμός, που ...χει επινοηθεί για τη μαζική διδασκαλία. ΕΙναι η, τέχνη της κατασκευής με τη βοήθεια μηχανών και έχει μεταφερθεί από το, βιομηχανικό τομέα στον τομέα της διανοήσεως και η οποία, δίκαια, αποδοκιμάζεται στη Γερμανία, όπου διαθέτουν μεθόδους πιο ταιριαστές για τον ανθρώπινο νου και πιο ταιριαστές με την πνευματική του ανάπτυξη" (Φρ. Τίρς, Η Ελλάδα του Καποδίστρια, μετ. A. Σπήλιου, Αθήνα, έκδ. Αφών Τολίδη, τ. Β', σ. 110). Ο O. Gréàrd έγραφε σχετικά για τη Γαλλία: "Αυτό το σύστημα της αλληλοδιδακτικής διδασκαλίας δέχτηκε επιθέσεις στο όνομα της ίδιας της διδασκαλίας, όταν άρχισε να θεωρείται η πρωτοβάθμια εκπαίδευση σαν κάτι διαφορετικό από έ.να μέσο μηχανικής εκμάθησης της ανάγνωσης, της αριθμητικής και στοιχείων ωδικής και σχεδίου" (αναφέρεται στο G. Vincent, L'école primaire..., ο.π., σ. 80).

3. Ι.Π. Κοκκώνης, Εγχειρίδιον η 'Οδηγός της Αλληλοδιδακτικής μεθόδου Νέος..., Αθήνα 1860, σ. δ'. ,

4. G. Vincent, L'école primaire..,, ο.π., σ. 80' P. Giolitto, Histoire de l'enseignement primaire au XIXe siècle, L'organisation pédagogique, Παρίσι 1983, σ. 21.

5. "[...] καθ' όσον μόνον ο πεπαιδευμένος δύναται να μορφώση, και όχι αμόρφωτα και

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/130.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

έχουν όλοι το ίδιο μέσο επίπεδο σε όλα τα μαθήματα. Στην πράξη όμως, για να μην αυξηθεί σημαντικά ο αριθμός των τάξεων και κατά συνέπεια των δασκάλων, η κάθε τάξη διαιρείται σε τμήματα κατά το δυνατόν ομοιογενή, και κατά το διάστημα που ο δάσκαλος διδάσκει σε ένα απ' αυτά, τα άλλα απασχολούνται σιωπηρά 1. Το πρόβλημα που τίθεται είναι το πως μπορεί να γίνει η κατάταξη σε τμήματα ώστε αφ' ενός να λαμβάνεται υπ' όψιν η ποικιλία του επιπέδου γνώσεων των μαθητών και αφ' ετέρου ο αριθμός των τμημάτων να είναι αρκετά μικρός ώστε καθένα απ' αυτά να επωφελείται κατά το δυνατόν από την άμεση επαφή με το δάσκαλο.

Η συνδιδακτική μέθοδος δεν επιτρέπει στο παιδί να ακολουθεί τον προσωπικό του ρυθμό στη μετάβαση από το ένα επίπεδο γνώσεων στο άλλο και στα διάφορα μαθήματα, και αυξάνει έτσι το χρόνο που απαιτείται για την απότ κτήση των στοιχειωδών γνώσεων, η μάλλον για την απόκτηση από όλους ενός μέσου επιπέδου γνώσεων. Ωστόσο, αυτό το χαρακτηριστικό της μεθόδου δεν αντιτίθεται στον κεντρικό στόχο- της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, έτσι 'όπως1 διαφαίνεται στο νόμο του 1834, που είναι η διαμόρφωση του :παιδιού μέσα από τη μακροχρόνια φοίτηση στο σχολείο, διαμόρφωση που τείνει στην ομοιογενοποίηση των νοοτροπιών και στο σεβασμό της τάξης και των κατεστημένων αξιών και αρχών. Τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η εφαρμογή της συνδιδακτικής στην Ελλάδα είναι διαφορετικού τύπου η έλλειψη οικονομικών μέσων -πάντα- και το γεγονός ότι όλοι οι δάσκαλοι έχουν εκπαιδευτεί μόνο στην αλληλοδιδακτική2, Για τους λόγους αυτούς η Επιτροπή του 1833 "καίτοι αναγνωρίζουσα την υπεροχήν της συνδιδακτικής, απεφάνθη, όπως τα παρ' ημίν σχολεία του λαού υπάρχωσιν ωργανισμένα και κατά την μίαν και κατά την ετέραν μέθοδον αδιακρίτως"3. Απόφαση που οδήγησε βέβαια στην ενίσχυση της αλληλοδιδακτικής μεθόδου,

Τα δύο πρώτα χρόνια μετά τη δημοσίευση του νόμου του 1834 η εκπαίδευση των δασκάλων στο διδασκαλείο οργανώνεται σύμφωνα με τη συνδιδακτική μέθοδο 4. Αλλά μπροστά στην αδυναμία να επιβληθεί η μέθοδος αυτή σε ολόκληρη τη χώρα, για τους τεχνικοοικονομικούς λόγους που αναφέραμε πιο πριν, και καθώς η λογική του κρατικού ελέγχου της εκπαίδευσης απαιτεί την

άμαθη παιδία να μορφώσουν άλλα επίσης αμόρφωτα" (Δ.Χ. Μωραΐτης, Ιστορία της Παιδαγωγικής, Αθήνα 1936, 2η έκδοση, σ. 370),

1. Ο Κοκκώνης δίνει εν" μάλλον λακωνικό ορισμό της μεθόδου: "Συνδιδακτική δε [λέγεται η μέθοδος], όταν απ' ευθείας όλοι οι μαθηταί κατά τάξεις συνενασχολούνται και συνδιδάσκοντοα υπ' αυτού του διδασκάλου" (Οδηγός... Νέος, 31860, σ. 5).

2. Βλ. Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'57, O Τραμ. προς το Βασ., 26 Μαρτίου 1835.

3. Ι. Π. Κοκκώνης, Οδηγός... Νέος, I860, σ. δ':,

4. Χρ. Λέφας, Ιστορία*.., ο.π., σ. 215.

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/131.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ομοιόμορφη παιδαγωγική οργάνωση των σχολείων, το Β,Δ, 10409 της 19 Απριλίου/1 Μαΐου 1836 εισάγει έναν συνδυασμό αλληλοδιδακτικής και συνδιδακτικής μεθόδου θεσμοθετώντας τη διαίρεση του δημοτικού σχολείου σε δύο τμήματα: το "κατώτερο" και το "ανώτερο" τμήμα1. Στο πρώτο τα παιδιά διδάσκονται σύμφωνα με την αλληλοδιδακτική μέθοδο τις στοιχειώδεις γνώσεις (γραφή, ανάγνωση, αριθμητική, κατήχηση), ενώ στο δεύτερο διδάσκονται συμπληρωματικά μαθήματα όπως γεωγραφία, ιστορία, σχέδιο κλπ. σύμφωνα με τη συνδιδακτική. Αυτό το συνδιδακτικό τμήμα μπορεί να χωριστεί σε 2 η 4 τάξεις, Η νέα αυτή οργάνωση εφαρμόζεται στο διδασκαλείο και κάποια κωδικοποίηση της δημοσιεύεται στην επιθεώρηση Ο Παιδαγωγός2. Οι σχετικές ρυθμίσεις θα περιληφθούν στη δεύτερη έκδοση του Οδηγού το 1842.

'Ωστόσο, παρά την πρόβλεψη του συνδιδακτικού τμήματος, η αλληλοδιδακτική παραμένει η βάση της παιδαγωγικής οργάνωσης των δημοτικών σχολείων. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην έκδοση του 1850 του 'Οδηγού μόλις 12 σελίδες αφιερώνονται στο "ανώτερο" τμήμα (συνδιδακτικό) σε ένα σύνολο 300 σελίδων. Μπορούμε να συμπεράνουμε ότι το ίδιο ισχύει και στην πράξη εφόσον η οργάνωση του σχολείου σε δύο τμήματα απαιτεί την παρουσία δεύτερου δασκάλου η τουλάχιστον υποδιδασκάλου για να αναλάβει το αλληλοδιδακτικό τμήμα3, Στην πραγματικότητα τα μεγέθη δάσκαλος/σχολείο και μαθητές/ δάσκαλος εμφανίζονται για την αντίστοιχη περίοδο ως εξής4:

1854: 1,056 δάσκ,/σχολείο και 77,30 μαθητ./δάσκαλο 1867: 1,064 δάσκ./σχολείο και 50,25 μαθητ./δάσκαλο 1879: 1,103 δάσκ./σχολείο και 61,62 μαθητ./δάσκαλο

Τα στατιστικά αυτά μεγέθη, όπως διαμορφώνονται ανά επαρχία (για τις χρονιές 1854, 1867)5, σε συνδυασμό με τις πληροφορίες του αρχειακού υλικού

ι. Βλ. σχετικά Ι.Π. Κοκκώνης, Οδηγός... Νέος, 3ι860, σ δ'-ε', ια'. 2. Ο Παιδαγωγός, άρ 23-24, Δεκέμ. 1839, σ. 379-382.

3. Ο Οδηγός προβλέπει τη λειτουργία συνδιδακτικού τμήματος ακόμη και χωρίς υποδιδάσκαλο, αλλά δεν την καθιστά υποχρεωτική, γιατί αυτό σημαίνει ότι o δάσκαλος χρησιμοποιεί για τη διδασκαλία του "ανωτέρου" τμήματος τον κενό χρόνο μεταξύ πρωινής και απογευματινής παράδοσης, και βέβαια "υποχρεωτικώς δεν δύναταί τις ν' απαιτήση από τους διδασκάλους να θυσιάζωσιν εις την διδασκαλίαν και από της αναπαύσεως των τον καιρόν"

(Ι.Π. Κοκκώνης, οδηγός... Νέος, 1842, σ. 199-200· isso, σ. 220-221· i860, σ. 261-262).

4. Βλ. αντίστοιχα: Πίναξ της εν Ελλάδι δημοσίας εκπαιδεύσεως κατά το έτος 1804, μονόφυλλο, (Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'39)' Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 29, 22 Ιουνίου 1868· G. Chassiotis, L'instruction publique..., 8.π., σ. 496.

5. Το 1854 η αναλογία δάσκαλος ανά σχολείο είναι μεγαλύτερη από μονάδα μόνο στις επαρχίες Ναυπλίας, Πατρών, Μαντινείας, Μεσολογγίου, Αττικής, Χαλκίδος, Ξηροχωρίου, Τήνου και Σύρου (Πίναξ της εν Ελλάδι δημοσίας εκπαιδεύσεως κατά το έτος 1854, μονό-

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/132.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

για την περιοχή Ναυπλίου1, μας επιτρέπουν να υποθέσουμε ότι παρουσιάζεται μια διαφοροποίηση ανάμεσα στα δημοτικά σχολεία της υπαίθρου και των μικρών πόλεων και σ' εκείνα των αστικών κέντρων: τα πρώτα λειτουργούν σχεδόν αποκλειστικά με την αλληλοδιδακτική μέθοδο, ενώ τα δεύτερα ευθύς εξαρχής περιλαμβάνουν και τα δύο τμήματα. Η διαφοροποίηση αυτή οφείλεται βέβαια στις διαφορετικές οικονομικές δυνατότητες, αλλά επίσης και στη διατύπωση ενός αιτήματος για περισσότερο ολοκληρωμένη εκπαίδευση στα αστικά κέντρα.

φύλλο, Γ.Α.Κ., 'Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'39). Το 1867 η ίδια αναλόγια μορφώνεται όπως στον ακόλουθο πίνακα:

1

2

2/1

1

2

2/1

Επαρχία

αριθ.

αρ.

δάσκ./

'Επαρχία

αριθ.

, αρ.

δάσκ./

σχολείων

δάσκ.

σχολείο

σχολείων

δάσκ./

σχολείο

Σπετζών

7

11

1,57

Θηβών

20

21

1,05

Σύρου

12

17

1,42

Οιτύλου

22

23

1,05

Μαντινείας

21

27

1,29

Ηλείας

34

35

1,03

Ναυπλίας

11

13

1,18

Λακεδαίμονος

41

42

1,02

Χαλκίδος.

12

14

1,17

Κορινθίας

37

37

1,00

Αττικής

41

47

1,15

Καλαβρύτων

33

33

1,00

Ξηροχωρίου

7

8

1,14

'Ολυμπίας

13

13

1,00

Καλαμών

18

20

1,11

Τριφυλίας

14

14

1,00

Τριχωνίας

10

11

1,10

Πυλίας

17

17

1,00

Μήλου

10

11

1,10

Γορτυνίας

37

37

1,00

Καρυστίας

21

23

1,10

Μεγαλουπόλεως

12

12

1,00

Αιγιαλείας

11

12

1,09

Έπιδ. Λιμηράς

16

16

1,00

Πατρών

22 '

24

1,09

Ναυπακτίας

14

14

1,00

Κυνουρίας

22

24

1,09

Βάλτου

6

6

1,00

Γυθείου

11

12

1,09

Βονίτσης

13

13

1,00

ΪΙαρνασίδος

22

24

1,09

Ευρυτανίας

17

17

1,00

Ύδρας

12

13

1,08

Λοκρίδας

21

21

1,00

Μεσολογγίου

12

13

1,08

Δωρίδος

16

16

1,00

Μεγαρίδος

13

14

1,08

Σκοπέλου

8

8

1,00

Μεσσήνης

14

15

1,07

Άνδρου

16

16

1,00

Τήνου

15

16

1,07

Κέας

6

6

1,00

Άργους

15

16

1,07

Νάξου

14

14

1,00

Λεβαδίας

16

17

1,06

Θήρας

20

20

1,00

Φθιώτιδος

34

36

1.06

1. Ήδη από το 1837 το σχολεία αρρένων Ναυπλίου διαθέτει και υποδιδάσκαλο, Ινώ λίγο αργότερα αποκτά βοηθό και η δημοδιδασκάλισσα του σχολείου των κορασιών. Αντίθετα, το 1869, το σχολείο της Πρόνοιας -με 162 μαθητές από τους οποίους 40 στο συνδιδακτικό τμήμα- έχει ένα μόνο δάσκαλο όπως και τα σχολεία των χωριών Τζαφέραγα και Κοφίνι (βλ. Ιδιαίτερα, Έκθεση της επιθεωρητικής επιτροπής της 30 "Οκτ. 1869, Δ.Α.Ν., φάκ. 0.30/1869).

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/133.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

β. Οι επανεκδόσεις του Οδηγού: "προαιρετικές" προδιαγραφές

Το γεγονός ότι η αλληλοδιδακτική μέθοδος βρίσκεται ουσιαστικά στη βάση της παιδαγωγικής οργάνωσης των δημοτικών σχολείων διαφαίνεται,, επίσης, στη διάρθρωση του Οδηγού, που εξακολουθεί με συχνές επανεκδόσεις να αποτελεί το επίσημο κείμενο προδιαγραφών για την οργάνωση του σχολικού χώρου1. Στο πρώτο κεφάλαιο, "Περί καταλλήλου διδακτηρίου", της έκδοσης του 18422, σχολικό κτίριο και αίθουσα διδασκαλίας συγχέονται ήδη από την πρώτη παράγραφο, και η διαρρύθμιση της αίθουσας καταλαμβάνει το μεγαλύτερο τμήμα των σελίδων που είναι αφιερωμένες στο διδακτήριο και τον εξοπλισμό. Οι σχετικές προδιαγραφές παραμένουν ουσιαστικά οι ίδιες με εκείνες της έκδοσης του 1830: ίδιο σχήμα, ίδιες διαστάσεις, ίδια διάταξη του εξοπλισμού, ίδια κατανομή στο χώρο των προσώπων και των δραστηριοτήτων. Μπορεί όμως κανείς να διακρίνει κάποια μεταβολή στο πνεύμα του έργου η οποία εκφράζεται κυρίως στο επίπεδο της διατύπωσης, αλλά και σε ορισμένες συγκεκριμένες διατάξεις.

Πράγματι, οι προδιαγραφές του χώρου που tò 1830 παρουσιάζονται σαν αξιώματα που δεν επιδέχονται συζήτηση και επιχειρηματολογία, τώρα συνοδεύονται συστηματικά από επεξηγήσεις και αιτιολογήσεις κυρίως πρακτικής και υγιεινιστικής υφής. Έτσι για παράδειγμα, η διάταξη που αφορά τα παράθυρα, αν και παραμένει ίδια με εκείνη του 1830, ωστόσο στις εκδόσεις του 1842, 1850, 1860 συνοδεύεται από την ακόλουθη αιτιολόγηση: "ούτω δύναται να φωτίζηται κάλλιον, και ο αήρ κυκλοφορεί έλευθερώτερα"3. Στην ίδια γραμμή

1. Βλ. Β.Δ. 2000/24 Ιουλίου 1841 και Β.Δ. της 23 Ιουλίου 1856.

2. Ι.Π. Κοκκώνης, 'Οδηγός... Νέος, 1842, σ. 1-8.

3. στο ίδιο, σ. 2. Στην έκδοση του 1860 προστίθεται: "και οι μαθηταί προσέτι δεν είναι εκτεθειμένοι εις το ρεύμα του κινουμένου αέρος" (σ. 12), Ινώ μια παράγραφος ειδικά αφιερωμένη στην ανανέωση του αέρα κλείνει το κεφάλαιο περί διδακτηρίου: "Εις αίθουσας η δωμάτια καλώς περικλεισμένα, όπου ενδιαμένουσι πολλοί άνθρωποι, ο εμπεριεχόμενος ατμοσφαιρικός αήρ φθείρεται διά της αναπνοής και της αδήλου διαπνοής των εκεί διαμενόντων, και καθίσταται δηλητήριος. Όθεν εις τα καλώς κτισμένα και περιποιημένα διδακτήριοι πρέπει να διατηρήται άκρα καθαριότης' να σαρόνεται το έδαφος καθ' εκάστην και να πλύνηται συχνάκις, πολλάκις δε της ημέρας (ανοιγομένων των παραθύρων δι' ολίγα λεπτά της ώρας), να ανανεόνηται o εμπεριεχόμενος ατμοσφαιρικός αήρ· και τούτο πρέπει να γίνεται οσάκις, ο εκ του καθαρού αέρος εμβαίνων εις το διδακτήριον αποφοράν ναυτιώδη (χνωτάδα). Εις τα μεγάλα σχολεία της Γαλλίας, προς την ομαλήν και διηνεκή ανανέωσιν του εμπεριεχωμένου αέρος, έχουσιν ίδιον μηχάνημα, ομοιάζον με τα υπόκαυστα, του όποιου αι σειραί των σιφώνων εξικνούνται έως έξω της σκεπής του διδακτηρίου· απαιτεί δε τούτο δαπάνην 250-450 φρ. Προς το παρόν ημείς δυνάμεθα να θέτωμεν εις δύο η και πλειότερα αντίθετα παράθυρα, αναλόγως της εκτάσεως του διδακτηρίου, στροβιλομύλους, τους οποίους επί πλακός λευκοσιδήρου κατασκευάζουσιν οι φαναροποιοί, και προσηλούσι την πλάκα εις την θέσιν ενός των της ανωτάτης σειράς παραθυροϋάλων" (σ. 48).

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/134.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

εγγράφονται και ορισμένες νέες διατάξεις που αφορούν κυρίως τεχνικές κατασκευαστικές λεπτομέρειες. Για καλύτερη προστασία από την υγρασία και το θόρυβο, π.χ., προτείνεται στην περίπτωση όπου δεν υπάρχει υπόγειο να υπερυψώνεται το δάπεδο της αίθουσας περίπου 0,65 εκ. και το κενό που δημιουργείται ανάμεσα στα πάτερα να γεμίζει με σκουριά σιδήρου και καρβουνόσκονη1. Συνιστάται επίσης να σανιδώνεται το δάπεδο της αίθουσας για καλύτερη προφύλαξη από το ψύχος, αλλά και διότι μειώνεται έτσι η σκόνη που σηκώνουν με τις συνεχείς μετακινήσεις τους οι μαθητές2. Όμοια για τους τοίχους ορίζεται να είναι ασβεστωμένοι και βαμμένοι με γκρίζο χρώμα έως 1,50 ,μ. πάνω από το έδαφος και λευκοί στο υπόλοιπο ύψος3 κ."·.

Η ίδια νέα αντίληψη διαφαίνεται και στην παράγραφο που αναφέρεται στη θέση του διδακτηρίου. Το σχολείο πρέπει πάντα να χτίζεται μακριά από τις πολυπληθέστερες γειτονιές, αλλά επιπλέον "είναι ευχής έργον να οικοδομήται [...] όχι επάνω είς τον δρόμον, αλλά να περικυκλόνηται, από προαύλιον και κήπον, διά να μη ταράττηται η παράδοσις από τον θόρυβον των διαβαινόντων"4. Πρόκειται για διευκρίνιση που δεν περιέχεται στον Οδηγό του 1830, αν και το πνεύμα της διάταξης παραμένει το ίδιο. Εν τούτοις μερικές γραμμές] πιο κάτω, εμφανίζονται για πρώτη φορά απαιτήσεις υγιεινιστικού χαρακτήρα σχετικά με την επιλογή της θέσης του σχολείου: "Εις δε τα χωρία πρέπει κατά προτίμησιν να κτίζηται το σχολείον εις ύψωμα προς ανατολάς, η μάλλον ειπείν να έρχηται κατά μήκος από βορράν προς νότον, ώστε να μη προσβάλληται πολύ το διδακτήριον από τους βορείους ανέμους"5.

Αυτή ακριβώς η ενίσχυση της υγιεινιστικής άποψης καθώς και η εγκατάλειψη του αξιωματικού ύφους στη διατύπωση συνιστούν τις βασικές καινοτομίες της νέας έκδοσης του 'Οδηγού. Το δεύτερο στοιχείο μπορεί να εξηγηθεί από την εμπειρία που αποκτήθηκε στα δώδεκα χρόνια σχολικής ζωής που χωρίζει τις δύο εκδόσεις. Η πραγματικότητα έδειξε τις σημαντικές δυσκολίες για την εξασφάλιση κατάλληλων εγκαταστάσεων. Η χρησιμοποίηση παλαιών κτιρίων με διαφορετικό αρχικό προορισμό είναι πολύ περισσότερο διαδεδομένη απ' όσο η κατασκευή νέων διδακτηρίων και τα οικονομικά δεν επιτρέπουν, η τουλάχιστον όχι πάντα, την ακριβή εφαρμογή όλων των προδιαγραφών. Γίνεται, λοιπόν, αναγκαία η αναφορά στο λόγο ύπαρξης κάποιων σημαντικών διατάξεων ώστε να μπορέσουν οι αποδέκτες του κανονισμού να τις προσαρμόσουν κατά το δυνατόν στις δυσμενείς συνθήκες.

1. Ι.Π. Κοκκώνης, Οδηγός... Νέος, 1842, σ. 2.

2. στο ίδιο, σ. 3.

3. στο ίδιο, σ. 4.

4. στο ίδιο, σ. 1.

5. στο ίδιο, σ. 2

Σελ. 134
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 115
    8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

    TA ΣΧΟΛΙΚΑ ΚΤΙΡΙΑ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΩΝ

    "Για να ιδρυθεί ένα σχολείο χρειάζεται πάνω από όλα ένα σπίτι. Όμως κατά την άφιξη μου δεν βρήκα παρά μόνο καλύβες που μόλις αρκούσαν για να προσφέρουν καταφύγιο σε χιλιάδες πεινασμένες οικογένειες" 1. Το σημείο εκκίνησης έτσι όπως περιγράφεται από τον Καποδίστρια, σε συνδυασμό με τη γενική εικόνα της εξέλιξης του σχολικού δικτύου που διαγράψαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο, μας δίνουν μια ιδέα για το μέγεθος του προβλήματος των σχολικών εγκαταστάσεων.

    Η τεκμηρίωση που διαθέτουμε σήμερα δεν μας επιτρέπει να μελετήσουμε αναλυτικά, ποσοτικά και ποιοτικά, τις λύσεις που δόθηκαν σ' αυτό το πρόβλημα στο σύνολο της χώρας. Στατιστικές που να αναφέρονται στα σχολικά κτίρια απουσιάζουν σχεδόν Ολοκληρωτικά για την περίοδο αυτή2, ενώ οι πληροφορίες που βρίσκονται διάσπαρτες στον τύπο και στα διάφορα αρχεία είναι τόσο αποσπασματικές που δεν επιτρέπουν μια έστω και ατελή εκ των υστέρων απογραφή 3.

    1. J. Cappdistrias, Correspondance..., ο.π., τ. III, σ. 330.

    2. Η πρώτη στατιστική της εκπαίδευσης που περιέχει πληροφορίες για τα σχολικά κτίρια είναι εκείνη του 1910-11 (Στατιστική της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως 1910-1911, Αθήνα 1912). Οι πληροφορίες αυτές αφορούν το καθεστώς Ιδιοκτησίας, ενώ ειδική αναφορά γίνεται στα κτίρια που έχουν κατασκευαστεί μετά το 1895 σύμφωνα με το καθεστώς του νόμου ΒΤΜΘ' και στη βάση των επίσημων σχεδίων / τύπων (βλ. εδώ πιο κάτω). Στο μεταξύ για την περίοδο 1834-1911 δεν διαθέτουμε παρά μόνο τρεις ποσοτικές πληροφορίες που αναφέρονται στο σύνολο της χώρας. Οι δύο πρώτες αφορούν τα σχολικά κτίρια υπό κατασκευή η σημαντική επισκευή στα 1856-1857: σε σύνολο 462 δημόσιων δημοτικών σχολείων κατασκευάζονται 44 νέα σχολικά κτίρια ενώ σε 18 άλλα γίνονται "ουσιώδεις" επισκευές [βλ. (X. Χριστόπουλος), Γενική Έκθεσις..., 8.π., σ. 17' Εφημερίς των Φιλομαθών, έτος ΣΤ', αρ. 272,14 Αυγούστου 1858]. Η τρίτη πληροφορία αφορά τα σχολικά κτίρια που είναι ιδιοκτησία των δήμων η του δημοσίου στα 1889: σε σύνολο 2278 δημοτικών σχολείων μόνον 1027 στεγάζονται σε μόνιμα διδακτήρια συνολικής αξίας 2079000 δρχ., (βλ. Γ. Θεοτόκης, Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια..., 8.π., σ. 65).

    3. Στα αρχεία του Υπουργείου Παιδείας στα Γ.Α.Κ., εντοπίσαμε ελάχιστα τεκμήρια σχετικά με τα σχολικά κτίρια και αυτά αφορούν κυρίως την περίοδο 1835-1840. Στα ίδια