Συγγραφέας:Καλαφάτη, Ελένη
 
Τίτλος:Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
 
Υπότιτλος:Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:288
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1821-1929
 
Περίληψη:Οι όροι της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε «νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου» αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζεται αφενός πώς το πρόβλημα του σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφετέρου πώς μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 58.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 126-145 από: 372
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/126.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των δημόσιων διδακτηρίων (με την ευρεία έννοια του όρου) (βλ, Πίν. XIII)1. Πρόκειται στην ουσία για την απάντηση που δίνουν οι κάτοικοι των μικρών οικισμών στο πρόβλημα των σχολικών εγκαταστάσεων και στις δυσλειτουργίες που παρουσιάζει η εφαρμογή των αρχών που έχουν υιοθετηθεί επίσημα για την υλοποίηση του σχολικού χάρτη. Αφού, όπως αναφέραμε, το κράτος δεν δίνει επιχορηγήσεις και κυρίως δεν διορίζει δασκάλους παρά μόνο όταν ο δήμος έχει εξασφαλίσει το σχολικό κτίριο' και δεδομένης της οικονομικής δυσπραγίας των δήμων -κυρίως των δήμων τρίτης τάξεως που αποτελούνται από πολλά μικρά χωριά- οι κάτοικοι αυτών των οικισμών όταν αναπτύσσεται η ζήτηση για εκπαίδευση αντιμετωπίζουν μόνοι τους το πρόβλημα κατασκευάζοντας-η επισκευάζοντας κτίριο κατάλληλο για σχολείο, μακριά από κάθε κρατική παρέμβαση και έλεγχο, Αν και στις περισσότερες περιπτώσεις αυτά τα κτίρια είναι τελείως στοιχειώδη και κακοσυντηρημένα2, ωστόσο συνιστούν το σταθερό και ιδιαίτερο χώρο που ο σχολικός θεσμός χρειάζεται για να εδραιωθεί. .

2. Ο ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ

Στις περιπτώσεις οπού ένας δήμος επιχειρεί την κατασκευή νέού σχολικού κτιρίου· η μια σημαντική επισκευή υφιστάμενου κτιρίου, η διαδικασία που ακολουθείται είναι σαφώς προσδιορισμένη από το νόμο του 1833 για τη δημοτική οργάνωση και από τη νομοθεσία που αφορά τα δημόσια έργα γενικά 3. Οι σχετικές ρυθμίσεις αποτελούν ουσιαστικά συστηματοποίηση και διεύρυνση των αντίστοιχων της καποδιστριακής εποχής, Ο στόχος που εξυπηρετούν παραμένει ο ίδιος: συνεχής και ιεραρχημένος έλεγχος της οικονομίας και της καταλληλότητας της κατασκευής κάθε δημόσιου εξοπλιστικού κτιρίου. 'Ίδια είναι επίσης τα μέσα και οι διαδικασίες.

1. Σύμφωνα με τα στοιχεία του 1889 (βλ. Γ. Θεοτόκης, Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια..., ο.π., σ." 65), από τα 1027 μόνιμα διδακτήρια 35 βρίσκονται στις μεγάλες πόλεις των νομών, 69 στις μεγάλες πόλεις των επαρχιών και 923 "εις τους δήμους". Μπορούμε, βάσιμα να υποθέσουμε ότι ένα σημαντικό ποσοστό από αυτά τα τελευταία είναι "κοινοτικά".

2. Βλ. Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των δημοτικών σχολείων αποσταλέντων εκτάκτων επιθεωρητών, Αθήνα 1885.

3. Ιδιαίτερα τα διατάγματα: Περί διευθύνσεως των πολιτικών οικοδομών, της 26 Δεκεμβρίου 1836· Περί προμηθειών; της 12 Νοεμβρίου 1835'· Περί εργολαβιών, της 11 Σεπτεμβρίου 1850: Βλ. σχετικά Α. Κρίσπης, Εγχειρίδιον της δημοτικής διαχειρίσεως, Ερμούπολις 1858, σ. 32-40· Γ. Ζηνόπουλος και Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία..., ό.π., τ. E', σ.·3-36' E. Μανιτάκης, Εγχειρίδιον του Μηχανικού Σώματος. Ήτοι Συλλογή Νόμων, Β. Διαταγμάτων, Υπουργικών Οδηγιών κ.λ.π. περί της διοικητικής υπηρεσίας του Σώματος τούτου, Αθήνα 1859.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/127.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Στα πλαίσια αυτής της λογικής, τα δημόσια έργα αποτελούν έναν από τους 'τομείς της δημοτικής διαχείρισης στους όποιους έχει θεσμοθετηθεί η παρέμβαση της κεντρικής εξουσίας, μέσω του νομάρχη: καμιά νέα οικοδομή η επισκευή δημοτικού κτιρίου, της όποιας η δαπάνη ξεπερνά τις 50 δρχ. και καλύπτεται από το: δημοτικό προϋπολογισμό, δεν μπορεί να επιχειρηθεί χωρίς προηγούμενη έγκριση1. Η έγκριση αυτή παραχωρείται μετά από την υποβολή του φακέλου της μελέτης, ο οποίος πρέπει να περιέχει τα σχέδια, τον αναλυτικό προϋπολογισμό, την τεχνική περιγραφή του έργου κτλ, Στους δήμους της Αθήνας, του Πειραιά, της Ερμούπολης και της Πάτρας η εκπόνηση του σχεδίου και η σύνταξη του σχετικού φακέλου ανατίθεται στους δημοτικούς αρχιτέκτονες2. Οι υπόλοιποι δήμοι είναι υποχρεωμένοι να απευθυνθούν στις Διοικήσεις του Μηχανικού που εδρεύουν, από το 1856 και μετά, στις πρωτεύουσες των νόμων3, Ο δήμαρχος παρουσιάζει στον υπεύθυνο μηχανικό τα δεδομένα του έργου, και ειδικά τον προβλεπόμενο αριθμό μαθητών, και τον προϋπολογισμό*. Ο μηχανικός προχωρεί στην εκπόνηση του σχεδίου αφού προηγουμένως επισκεφτεί το γήπεδο που προορίζεται γι' αυτόν το σκοπό και αποκτήσει άμεση αντίληψη του τόπου, πράγμα που θεωρείται εξαιρετικά σημαντικό σε μια πρώτη περίοδο5. Μετά την έγκριση της μελέτης από το νομάρχη, ο δήμαρχος, σε συνεργασία με το μηχανικό, προχωρεί στη διοργάνωση των απαραίτητων δημοπρασιών. Η τελική επιλογή των εργολάβων πρέπει, επίσης, να εγκριθεί από το νομάρχη, ενώ υπεύθυνος για την επίβλεψη του εργοταξίου είναι ο μηχανικός6.

Αυτή η "γραφειοκρατική" διαδικασία απαιτεί σημαντικό χρόνο. Οι Διευθύνσεις του Μηχανικού είναι επιφορτισμένες με τη μελέτη και την επίβλεψη όλων των έργων που εκτελούνται με δημόσια η δημοτική δαπάνη7. Οι δήμοι

1. Άρθρο. 119 του νόμου της 27 Δεκ. 1833 περί συστάσεως των δήμων.

2. Γ. Ζηνόπουλος και Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία..., ό.π., τ. Ε', σ. 36.

3. Για την οργάνωση του Σώματος του Μηχανικού βλ. E. Μανιτάκης, Εγχειρίδιον.. , ο.π. 5-21. Μέχρι το 1856 υπάρχουν μόνο τέσσερεις Διευθύνσεις με έδρες την Αθήνα, το Ναύπλιο, το Μεσολόγγι και τη Λαμία

4. Για μια ολοκληρωμένη εικόνα αυτής της διαδικασίας βλ. το φάκελο κατασκευής του αλληλοδιδακτικού σχολείου .στην Ερμούπολη στα 1838 (Ι.Α.Δ.Ε., σειρά ΙΕκπ., φάκ. 1α).

5. Σύμφωνα με την εγκύκλιο αρ. 87/12 Οκτ. 1856 του Υπουργείου των Εσωτερικών: "[...] η επιτυχία [των δημοσίων έργων] εξαρτάται ιδίως εκ της ακριβούς αντιλήψεως των τοπικών περιστάσεων και εκ της εις αυτάς καταλλήλου· εφαρμογής των κανόνων της τέχνης" (E. Μανιτάκης, Εγχειρίδιον..., ό.π., o*. 14). :

6. Σαν παράδειγμα αυτής της διαδικασίας βλ, τα έγγραφα τα σχετικά με την κατασκευή του σχολείου των Κορασίων στο Ναύπλιο (A.A.N.; φάκ. θ.30/1878).  v . 70 Ο Ε. Μανιτάκης απαριθμεί τα έργα για τα οποία είναι υπεύθυνη η διεύθυνση του Μηχανικού Αχαΐας και Ήλιδος κατά το έτος 1859. Πρόκειται για 14 φακέλους που περιλαμβάνουν κατασκευές κτιρίων, δρόμων, λιμενικών έργων, τοπογραφικές εργασίες, ρυμοτομικά

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/128.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

είναι, λοιπόν, υποχρεωμένοι να περιμένουν για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, κάποιες φορές έναν ολόκληρο χρόνο, πριν βρεθεί μηχανικός που να ασχοληθεί με τη μελέτη ενός διδακτηρίου1.

Για την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος αποφασίζεται, στα 1861, ανατεθεί η σύνταξη της μελέτης ορισμένου αριθμού δημόσιων έργων στην Αρχιτεκτονική Υπηρεσία του Γραφείου Οικονομίας του Υπουργείου των 'Εσωτερικών2. Η λογική αυτού του μέτρου αναπτύσσεται στην εγκύκλιο άρ, 46 της 15 Ιουνίου 1861 του ίδιου Υπουργείου3, Η θέση είναι ότι για συγκεκριμένου τύπου: δημοτικά έργα -εκκλησίες, σχολεία, δημαρχεία, αγορές κλπ. μποί3εί να συνταχθεί η μελέτη χωρίς να είναι απαραίτητη η επί τόπου παρουσία του (υπεύθυνου μηχανικού. Μπορεί άρα να την αναλάβει μια κεντρική υπηρεσία στηριζόμενη σε πληροφορίες που θα παραχωρήσει ο δήμος και που θα αφορούν: α) το είδος του κτιρίου' β) την απαιτούμενη χωρητικότητα εκφρασμένη σε δωμάτια και ορόφους· γ) το κατά προσέγγιση μήκος και πλάτος του κτιρίου' δ) τα χαρακτηριστικά του γηπέδου· ε) το προϋπολογισμό της κατασκευής' στ) κάθε άλλο στοιχείο που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί στο σχεδιασμό.

Το μέτρο αυτό συνιστά ένα πρώτο βήμα προς την κατεύθυνση της επιβολής ενιαίων τύπων διδακτηρίων για όλη τη χώρα, αφού με τη λογική του εγκαθιδρύει τη σχετική αυτονομία του σχεδιασμού σε σχέση με τον τόπο οπού αυτος εφαρμόζεται.

3. ΤΟ ΕΠΙΣΗΜΟ ΠΡΟΤΥΠΟ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ

α. Μία νέα μέθοδος διδασκαλίας: το συνδιδακτικό τμήμα του δημοτικού σχολείου

Το ενιαίο δημοτικό σχολείο που θεμελίωσε ο νόμος του 1834 είναι ένα σχολείο προτυποποιημένο και κανονικό. Τα αντικείμενα της διδασκαλίας καθορίζονται από τον ίδιο το νόμο (άρθρ. 1 και 2), ο οποίος προβλέπει επίσης ότι οι συγκεκριμένες λεπτομέρειες της παιδαγωγικής οργάνωσης θα προσδιοριστούν από επίσημο κείμενο. Στην πραγματικότητα το κείμενο αυτό δεν θα εκδοθεί παρά δύο χρόνια αργότερα: το ζήτημα της εφαρμοστέας μεθόδου διδασκαλίας θα αποτελέσει αντικείμενο συζητήσεων.

Η αλληλοδιδακτική μέθοδος δεν έγινε εύκολα αποδεκτή από τους βαυαρούς

σχέδια κλπ. Το προσωπικό της διεύθυνσης αποτελείται από τρεις μηχανικούς (Εγχειρίδιο..., ό.π.., σ. 17-19).

1. Όπως συνέβη στο δήμο Ναυπλίου στα 1847 για τη μελέτη του κτιρίου που θα στέγαζε το σχολείο των κορασίων και το δημαρχείο (Δ.Α.Ν., φάκ. Κ22-28/1848).

2. Η υπηρεσία Ιδρύθηκε το 1834. Οι αρμοδιότητές της καθορίζονται ακριβώς από το διάταγμα "Περί διευθύνσεως των πολιτικών οικοδομών", της 26 Δεκ. 1837.

3. Μονόφυλλο, Ι.Α.Δ.Ε., σειρά Τ/Δημοτ. Έργα, φάκ. 1.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/129.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

συμβούλους. Είναι γεγονός, άλλωστε, ότι δεν υιοθετήθηκε ποτέ από τους πρώσσους παιδαγωγούς, ενώ αυτήν την εποχή αμφισβητείται ακόμη και στη Γαλλία1, Τα στοιχεία της μεθόδου γύρω από τα οποία αρθρώνεται η κριτική είναι αυτά που παλαιότερα συνιστούσαν τις αιτίες αποδοχής της: ο μηχανικός, και κωδικοποιημένος τρόπος μετάδοσης των γνώσεων και η χρησιμοποίηση των πρωτόσχολων που μείωναν κατά πολύ το χρόνο και το κόστος της στοιχειώδους εκπαίδευσης 2. Έτσι η επιτροπή που διορίστηκε το 1833 για να επεξεργαστεί σχέδιο οργανισμού της δημόσιας εκπαίδευσης -για την οποία ήδη μιλήσαμε- έκρινε τη "Γερμανικήν (συνδιδακτικήν)" μέθοδον ως την περισσότερο κατάλληλη για τα δημοτικά σχολεία3,

Η συνδιδακτική μέθοδος, μια μορφή της οποίας εφάρμοζαν στη Γαλλία οι Αδελφοί των Χριστιανικών σχολείων (Frères des Écoles Chrétiennes) ήδη από το 18ο αιώνα, απόκτα πολλούς οπαδούς γύρω στο 1830. Θεωρείται περισσότερο κατάλληλη από τη μηχανιστική αλληλοδιδακτική για την αγωγή και την εγχάραξη αξιών, για την καλλιέργεια της κρίσης μάλλον παρά της μνήμης, για την ανάπτυξη της έννοιας του καθήκοντος αντί του αυτοματισμού της υπακοής4. Η μέθοδος αυτή πραγματοποιεί ένα είδος σύνθεσης της ατομικής μεθόδου, από την όποια δανείζεται τη διδασκαλία που γίνεται άμεσα από το δάσκαλο, και της αλληλοδιδακτικής μεθόδου, από την οποία κρατά το συλλογικό χαρακτήρα της μετάδοσης της γνώσης, Το ιδεατό σχήμα που βρίσκεται στη βάση της μεθόδου είναι ένας δάσκαλος να διδάσκει κατευθείαν, χωρίς την παρεμβολή πρωτοσχόλων5, έναν περιορισμένο αριθμό μαθητών που

1. Βλ. F. Furet και J. Ozouf, Lire et écrire..., ο.π., ο·; 158-159' G. Vincent, L'école primaire..., ο.π., σ. 80. A. Querrien, Généalogie..., ο.π., σ. 51-69.

2. Ο Φρ. Τίρς εκφράζεται αρνητικά για την αλληλοδιδακτική το 1833: "[...] αυτός ο τρόπος διδασκαλίας δεν είναι τίποτε άλλο από ένας πολύπλοκος μηχανισμός, που ...χει επινοηθεί για τη μαζική διδασκαλία. ΕΙναι η, τέχνη της κατασκευής με τη βοήθεια μηχανών και έχει μεταφερθεί από το, βιομηχανικό τομέα στον τομέα της διανοήσεως και η οποία, δίκαια, αποδοκιμάζεται στη Γερμανία, όπου διαθέτουν μεθόδους πιο ταιριαστές για τον ανθρώπινο νου και πιο ταιριαστές με την πνευματική του ανάπτυξη" (Φρ. Τίρς, Η Ελλάδα του Καποδίστρια, μετ. A. Σπήλιου, Αθήνα, έκδ. Αφών Τολίδη, τ. Β', σ. 110). Ο O. Gréàrd έγραφε σχετικά για τη Γαλλία: "Αυτό το σύστημα της αλληλοδιδακτικής διδασκαλίας δέχτηκε επιθέσεις στο όνομα της ίδιας της διδασκαλίας, όταν άρχισε να θεωρείται η πρωτοβάθμια εκπαίδευση σαν κάτι διαφορετικό από έ.να μέσο μηχανικής εκμάθησης της ανάγνωσης, της αριθμητικής και στοιχείων ωδικής και σχεδίου" (αναφέρεται στο G. Vincent, L'école primaire..., ο.π., σ. 80).

3. Ι.Π. Κοκκώνης, Εγχειρίδιον η 'Οδηγός της Αλληλοδιδακτικής μεθόδου Νέος..., Αθήνα 1860, σ. δ'. ,

4. G. Vincent, L'école primaire..,, ο.π., σ. 80' P. Giolitto, Histoire de l'enseignement primaire au XIXe siècle, L'organisation pédagogique, Παρίσι 1983, σ. 21.

5. "[...] καθ' όσον μόνον ο πεπαιδευμένος δύναται να μορφώση, και όχι αμόρφωτα και

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/130.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

έχουν όλοι το ίδιο μέσο επίπεδο σε όλα τα μαθήματα. Στην πράξη όμως, για να μην αυξηθεί σημαντικά ο αριθμός των τάξεων και κατά συνέπεια των δασκάλων, η κάθε τάξη διαιρείται σε τμήματα κατά το δυνατόν ομοιογενή, και κατά το διάστημα που ο δάσκαλος διδάσκει σε ένα απ' αυτά, τα άλλα απασχολούνται σιωπηρά 1. Το πρόβλημα που τίθεται είναι το πως μπορεί να γίνει η κατάταξη σε τμήματα ώστε αφ' ενός να λαμβάνεται υπ' όψιν η ποικιλία του επιπέδου γνώσεων των μαθητών και αφ' ετέρου ο αριθμός των τμημάτων να είναι αρκετά μικρός ώστε καθένα απ' αυτά να επωφελείται κατά το δυνατόν από την άμεση επαφή με το δάσκαλο.

Η συνδιδακτική μέθοδος δεν επιτρέπει στο παιδί να ακολουθεί τον προσωπικό του ρυθμό στη μετάβαση από το ένα επίπεδο γνώσεων στο άλλο και στα διάφορα μαθήματα, και αυξάνει έτσι το χρόνο που απαιτείται για την απότ κτήση των στοιχειωδών γνώσεων, η μάλλον για την απόκτηση από όλους ενός μέσου επιπέδου γνώσεων. Ωστόσο, αυτό το χαρακτηριστικό της μεθόδου δεν αντιτίθεται στον κεντρικό στόχο- της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, έτσι 'όπως1 διαφαίνεται στο νόμο του 1834, που είναι η διαμόρφωση του :παιδιού μέσα από τη μακροχρόνια φοίτηση στο σχολείο, διαμόρφωση που τείνει στην ομοιογενοποίηση των νοοτροπιών και στο σεβασμό της τάξης και των κατεστημένων αξιών και αρχών. Τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η εφαρμογή της συνδιδακτικής στην Ελλάδα είναι διαφορετικού τύπου η έλλειψη οικονομικών μέσων -πάντα- και το γεγονός ότι όλοι οι δάσκαλοι έχουν εκπαιδευτεί μόνο στην αλληλοδιδακτική2, Για τους λόγους αυτούς η Επιτροπή του 1833 "καίτοι αναγνωρίζουσα την υπεροχήν της συνδιδακτικής, απεφάνθη, όπως τα παρ' ημίν σχολεία του λαού υπάρχωσιν ωργανισμένα και κατά την μίαν και κατά την ετέραν μέθοδον αδιακρίτως"3. Απόφαση που οδήγησε βέβαια στην ενίσχυση της αλληλοδιδακτικής μεθόδου,

Τα δύο πρώτα χρόνια μετά τη δημοσίευση του νόμου του 1834 η εκπαίδευση των δασκάλων στο διδασκαλείο οργανώνεται σύμφωνα με τη συνδιδακτική μέθοδο 4. Αλλά μπροστά στην αδυναμία να επιβληθεί η μέθοδος αυτή σε ολόκληρη τη χώρα, για τους τεχνικοοικονομικούς λόγους που αναφέραμε πιο πριν, και καθώς η λογική του κρατικού ελέγχου της εκπαίδευσης απαιτεί την

άμαθη παιδία να μορφώσουν άλλα επίσης αμόρφωτα" (Δ.Χ. Μωραΐτης, Ιστορία της Παιδαγωγικής, Αθήνα 1936, 2η έκδοση, σ. 370),

1. Ο Κοκκώνης δίνει εν" μάλλον λακωνικό ορισμό της μεθόδου: "Συνδιδακτική δε [λέγεται η μέθοδος], όταν απ' ευθείας όλοι οι μαθηταί κατά τάξεις συνενασχολούνται και συνδιδάσκοντοα υπ' αυτού του διδασκάλου" (Οδηγός... Νέος, 31860, σ. 5).

2. Βλ. Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'57, O Τραμ. προς το Βασ., 26 Μαρτίου 1835.

3. Ι. Π. Κοκκώνης, Οδηγός... Νέος, I860, σ. δ':,

4. Χρ. Λέφας, Ιστορία*.., ο.π., σ. 215.

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/131.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ομοιόμορφη παιδαγωγική οργάνωση των σχολείων, το Β,Δ, 10409 της 19 Απριλίου/1 Μαΐου 1836 εισάγει έναν συνδυασμό αλληλοδιδακτικής και συνδιδακτικής μεθόδου θεσμοθετώντας τη διαίρεση του δημοτικού σχολείου σε δύο τμήματα: το "κατώτερο" και το "ανώτερο" τμήμα1. Στο πρώτο τα παιδιά διδάσκονται σύμφωνα με την αλληλοδιδακτική μέθοδο τις στοιχειώδεις γνώσεις (γραφή, ανάγνωση, αριθμητική, κατήχηση), ενώ στο δεύτερο διδάσκονται συμπληρωματικά μαθήματα όπως γεωγραφία, ιστορία, σχέδιο κλπ. σύμφωνα με τη συνδιδακτική. Αυτό το συνδιδακτικό τμήμα μπορεί να χωριστεί σε 2 η 4 τάξεις, Η νέα αυτή οργάνωση εφαρμόζεται στο διδασκαλείο και κάποια κωδικοποίηση της δημοσιεύεται στην επιθεώρηση Ο Παιδαγωγός2. Οι σχετικές ρυθμίσεις θα περιληφθούν στη δεύτερη έκδοση του Οδηγού το 1842.

'Ωστόσο, παρά την πρόβλεψη του συνδιδακτικού τμήματος, η αλληλοδιδακτική παραμένει η βάση της παιδαγωγικής οργάνωσης των δημοτικών σχολείων. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην έκδοση του 1850 του 'Οδηγού μόλις 12 σελίδες αφιερώνονται στο "ανώτερο" τμήμα (συνδιδακτικό) σε ένα σύνολο 300 σελίδων. Μπορούμε να συμπεράνουμε ότι το ίδιο ισχύει και στην πράξη εφόσον η οργάνωση του σχολείου σε δύο τμήματα απαιτεί την παρουσία δεύτερου δασκάλου η τουλάχιστον υποδιδασκάλου για να αναλάβει το αλληλοδιδακτικό τμήμα3, Στην πραγματικότητα τα μεγέθη δάσκαλος/σχολείο και μαθητές/ δάσκαλος εμφανίζονται για την αντίστοιχη περίοδο ως εξής4:

1854: 1,056 δάσκ,/σχολείο και 77,30 μαθητ./δάσκαλο 1867: 1,064 δάσκ./σχολείο και 50,25 μαθητ./δάσκαλο 1879: 1,103 δάσκ./σχολείο και 61,62 μαθητ./δάσκαλο

Τα στατιστικά αυτά μεγέθη, όπως διαμορφώνονται ανά επαρχία (για τις χρονιές 1854, 1867)5, σε συνδυασμό με τις πληροφορίες του αρχειακού υλικού

ι. Βλ. σχετικά Ι.Π. Κοκκώνης, Οδηγός... Νέος, 3ι860, σ δ'-ε', ια'. 2. Ο Παιδαγωγός, άρ 23-24, Δεκέμ. 1839, σ. 379-382.

3. Ο Οδηγός προβλέπει τη λειτουργία συνδιδακτικού τμήματος ακόμη και χωρίς υποδιδάσκαλο, αλλά δεν την καθιστά υποχρεωτική, γιατί αυτό σημαίνει ότι o δάσκαλος χρησιμοποιεί για τη διδασκαλία του "ανωτέρου" τμήματος τον κενό χρόνο μεταξύ πρωινής και απογευματινής παράδοσης, και βέβαια "υποχρεωτικώς δεν δύναταί τις ν' απαιτήση από τους διδασκάλους να θυσιάζωσιν εις την διδασκαλίαν και από της αναπαύσεως των τον καιρόν"

(Ι.Π. Κοκκώνης, οδηγός... Νέος, 1842, σ. 199-200· isso, σ. 220-221· i860, σ. 261-262).

4. Βλ. αντίστοιχα: Πίναξ της εν Ελλάδι δημοσίας εκπαιδεύσεως κατά το έτος 1804, μονόφυλλο, (Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'39)' Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 29, 22 Ιουνίου 1868· G. Chassiotis, L'instruction publique..., 8.π., σ. 496.

5. Το 1854 η αναλογία δάσκαλος ανά σχολείο είναι μεγαλύτερη από μονάδα μόνο στις επαρχίες Ναυπλίας, Πατρών, Μαντινείας, Μεσολογγίου, Αττικής, Χαλκίδος, Ξηροχωρίου, Τήνου και Σύρου (Πίναξ της εν Ελλάδι δημοσίας εκπαιδεύσεως κατά το έτος 1854, μονό-

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/132.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

για την περιοχή Ναυπλίου1, μας επιτρέπουν να υποθέσουμε ότι παρουσιάζεται μια διαφοροποίηση ανάμεσα στα δημοτικά σχολεία της υπαίθρου και των μικρών πόλεων και σ' εκείνα των αστικών κέντρων: τα πρώτα λειτουργούν σχεδόν αποκλειστικά με την αλληλοδιδακτική μέθοδο, ενώ τα δεύτερα ευθύς εξαρχής περιλαμβάνουν και τα δύο τμήματα. Η διαφοροποίηση αυτή οφείλεται βέβαια στις διαφορετικές οικονομικές δυνατότητες, αλλά επίσης και στη διατύπωση ενός αιτήματος για περισσότερο ολοκληρωμένη εκπαίδευση στα αστικά κέντρα.

φύλλο, Γ.Α.Κ., 'Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'39). Το 1867 η ίδια αναλόγια μορφώνεται όπως στον ακόλουθο πίνακα:

1

2

2/1

1

2

2/1

Επαρχία

αριθ.

αρ.

δάσκ./

'Επαρχία

αριθ.

, αρ.

δάσκ./

σχολείων

δάσκ.

σχολείο

σχολείων

δάσκ./

σχολείο

Σπετζών

7

11

1,57

Θηβών

20

21

1,05

Σύρου

12

17

1,42

Οιτύλου

22

23

1,05

Μαντινείας

21

27

1,29

Ηλείας

34

35

1,03

Ναυπλίας

11

13

1,18

Λακεδαίμονος

41

42

1,02

Χαλκίδος.

12

14

1,17

Κορινθίας

37

37

1,00

Αττικής

41

47

1,15

Καλαβρύτων

33

33

1,00

Ξηροχωρίου

7

8

1,14

'Ολυμπίας

13

13

1,00

Καλαμών

18

20

1,11

Τριφυλίας

14

14

1,00

Τριχωνίας

10

11

1,10

Πυλίας

17

17

1,00

Μήλου

10

11

1,10

Γορτυνίας

37

37

1,00

Καρυστίας

21

23

1,10

Μεγαλουπόλεως

12

12

1,00

Αιγιαλείας

11

12

1,09

Έπιδ. Λιμηράς

16

16

1,00

Πατρών

22 '

24

1,09

Ναυπακτίας

14

14

1,00

Κυνουρίας

22

24

1,09

Βάλτου

6

6

1,00

Γυθείου

11

12

1,09

Βονίτσης

13

13

1,00

ΪΙαρνασίδος

22

24

1,09

Ευρυτανίας

17

17

1,00

Ύδρας

12

13

1,08

Λοκρίδας

21

21

1,00

Μεσολογγίου

12

13

1,08

Δωρίδος

16

16

1,00

Μεγαρίδος

13

14

1,08

Σκοπέλου

8

8

1,00

Μεσσήνης

14

15

1,07

Άνδρου

16

16

1,00

Τήνου

15

16

1,07

Κέας

6

6

1,00

Άργους

15

16

1,07

Νάξου

14

14

1,00

Λεβαδίας

16

17

1,06

Θήρας

20

20

1,00

Φθιώτιδος

34

36

1.06

1. Ήδη από το 1837 το σχολεία αρρένων Ναυπλίου διαθέτει και υποδιδάσκαλο, Ινώ λίγο αργότερα αποκτά βοηθό και η δημοδιδασκάλισσα του σχολείου των κορασιών. Αντίθετα, το 1869, το σχολείο της Πρόνοιας -με 162 μαθητές από τους οποίους 40 στο συνδιδακτικό τμήμα- έχει ένα μόνο δάσκαλο όπως και τα σχολεία των χωριών Τζαφέραγα και Κοφίνι (βλ. Ιδιαίτερα, Έκθεση της επιθεωρητικής επιτροπής της 30 "Οκτ. 1869, Δ.Α.Ν., φάκ. 0.30/1869).

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/133.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

β. Οι επανεκδόσεις του Οδηγού: "προαιρετικές" προδιαγραφές

Το γεγονός ότι η αλληλοδιδακτική μέθοδος βρίσκεται ουσιαστικά στη βάση της παιδαγωγικής οργάνωσης των δημοτικών σχολείων διαφαίνεται,, επίσης, στη διάρθρωση του Οδηγού, που εξακολουθεί με συχνές επανεκδόσεις να αποτελεί το επίσημο κείμενο προδιαγραφών για την οργάνωση του σχολικού χώρου1. Στο πρώτο κεφάλαιο, "Περί καταλλήλου διδακτηρίου", της έκδοσης του 18422, σχολικό κτίριο και αίθουσα διδασκαλίας συγχέονται ήδη από την πρώτη παράγραφο, και η διαρρύθμιση της αίθουσας καταλαμβάνει το μεγαλύτερο τμήμα των σελίδων που είναι αφιερωμένες στο διδακτήριο και τον εξοπλισμό. Οι σχετικές προδιαγραφές παραμένουν ουσιαστικά οι ίδιες με εκείνες της έκδοσης του 1830: ίδιο σχήμα, ίδιες διαστάσεις, ίδια διάταξη του εξοπλισμού, ίδια κατανομή στο χώρο των προσώπων και των δραστηριοτήτων. Μπορεί όμως κανείς να διακρίνει κάποια μεταβολή στο πνεύμα του έργου η οποία εκφράζεται κυρίως στο επίπεδο της διατύπωσης, αλλά και σε ορισμένες συγκεκριμένες διατάξεις.

Πράγματι, οι προδιαγραφές του χώρου που tò 1830 παρουσιάζονται σαν αξιώματα που δεν επιδέχονται συζήτηση και επιχειρηματολογία, τώρα συνοδεύονται συστηματικά από επεξηγήσεις και αιτιολογήσεις κυρίως πρακτικής και υγιεινιστικής υφής. Έτσι για παράδειγμα, η διάταξη που αφορά τα παράθυρα, αν και παραμένει ίδια με εκείνη του 1830, ωστόσο στις εκδόσεις του 1842, 1850, 1860 συνοδεύεται από την ακόλουθη αιτιολόγηση: "ούτω δύναται να φωτίζηται κάλλιον, και ο αήρ κυκλοφορεί έλευθερώτερα"3. Στην ίδια γραμμή

1. Βλ. Β.Δ. 2000/24 Ιουλίου 1841 και Β.Δ. της 23 Ιουλίου 1856.

2. Ι.Π. Κοκκώνης, 'Οδηγός... Νέος, 1842, σ. 1-8.

3. στο ίδιο, σ. 2. Στην έκδοση του 1860 προστίθεται: "και οι μαθηταί προσέτι δεν είναι εκτεθειμένοι εις το ρεύμα του κινουμένου αέρος" (σ. 12), Ινώ μια παράγραφος ειδικά αφιερωμένη στην ανανέωση του αέρα κλείνει το κεφάλαιο περί διδακτηρίου: "Εις αίθουσας η δωμάτια καλώς περικλεισμένα, όπου ενδιαμένουσι πολλοί άνθρωποι, ο εμπεριεχόμενος ατμοσφαιρικός αήρ φθείρεται διά της αναπνοής και της αδήλου διαπνοής των εκεί διαμενόντων, και καθίσταται δηλητήριος. Όθεν εις τα καλώς κτισμένα και περιποιημένα διδακτήριοι πρέπει να διατηρήται άκρα καθαριότης' να σαρόνεται το έδαφος καθ' εκάστην και να πλύνηται συχνάκις, πολλάκις δε της ημέρας (ανοιγομένων των παραθύρων δι' ολίγα λεπτά της ώρας), να ανανεόνηται o εμπεριεχόμενος ατμοσφαιρικός αήρ· και τούτο πρέπει να γίνεται οσάκις, ο εκ του καθαρού αέρος εμβαίνων εις το διδακτήριον αποφοράν ναυτιώδη (χνωτάδα). Εις τα μεγάλα σχολεία της Γαλλίας, προς την ομαλήν και διηνεκή ανανέωσιν του εμπεριεχωμένου αέρος, έχουσιν ίδιον μηχάνημα, ομοιάζον με τα υπόκαυστα, του όποιου αι σειραί των σιφώνων εξικνούνται έως έξω της σκεπής του διδακτηρίου· απαιτεί δε τούτο δαπάνην 250-450 φρ. Προς το παρόν ημείς δυνάμεθα να θέτωμεν εις δύο η και πλειότερα αντίθετα παράθυρα, αναλόγως της εκτάσεως του διδακτηρίου, στροβιλομύλους, τους οποίους επί πλακός λευκοσιδήρου κατασκευάζουσιν οι φαναροποιοί, και προσηλούσι την πλάκα εις την θέσιν ενός των της ανωτάτης σειράς παραθυροϋάλων" (σ. 48).

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/134.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

εγγράφονται και ορισμένες νέες διατάξεις που αφορούν κυρίως τεχνικές κατασκευαστικές λεπτομέρειες. Για καλύτερη προστασία από την υγρασία και το θόρυβο, π.χ., προτείνεται στην περίπτωση όπου δεν υπάρχει υπόγειο να υπερυψώνεται το δάπεδο της αίθουσας περίπου 0,65 εκ. και το κενό που δημιουργείται ανάμεσα στα πάτερα να γεμίζει με σκουριά σιδήρου και καρβουνόσκονη1. Συνιστάται επίσης να σανιδώνεται το δάπεδο της αίθουσας για καλύτερη προφύλαξη από το ψύχος, αλλά και διότι μειώνεται έτσι η σκόνη που σηκώνουν με τις συνεχείς μετακινήσεις τους οι μαθητές2. Όμοια για τους τοίχους ορίζεται να είναι ασβεστωμένοι και βαμμένοι με γκρίζο χρώμα έως 1,50 ,μ. πάνω από το έδαφος και λευκοί στο υπόλοιπο ύψος3 κ."·.

Η ίδια νέα αντίληψη διαφαίνεται και στην παράγραφο που αναφέρεται στη θέση του διδακτηρίου. Το σχολείο πρέπει πάντα να χτίζεται μακριά από τις πολυπληθέστερες γειτονιές, αλλά επιπλέον "είναι ευχής έργον να οικοδομήται [...] όχι επάνω είς τον δρόμον, αλλά να περικυκλόνηται, από προαύλιον και κήπον, διά να μη ταράττηται η παράδοσις από τον θόρυβον των διαβαινόντων"4. Πρόκειται για διευκρίνιση που δεν περιέχεται στον Οδηγό του 1830, αν και το πνεύμα της διάταξης παραμένει το ίδιο. Εν τούτοις μερικές γραμμές] πιο κάτω, εμφανίζονται για πρώτη φορά απαιτήσεις υγιεινιστικού χαρακτήρα σχετικά με την επιλογή της θέσης του σχολείου: "Εις δε τα χωρία πρέπει κατά προτίμησιν να κτίζηται το σχολείον εις ύψωμα προς ανατολάς, η μάλλον ειπείν να έρχηται κατά μήκος από βορράν προς νότον, ώστε να μη προσβάλληται πολύ το διδακτήριον από τους βορείους ανέμους"5.

Αυτή ακριβώς η ενίσχυση της υγιεινιστικής άποψης καθώς και η εγκατάλειψη του αξιωματικού ύφους στη διατύπωση συνιστούν τις βασικές καινοτομίες της νέας έκδοσης του 'Οδηγού. Το δεύτερο στοιχείο μπορεί να εξηγηθεί από την εμπειρία που αποκτήθηκε στα δώδεκα χρόνια σχολικής ζωής που χωρίζει τις δύο εκδόσεις. Η πραγματικότητα έδειξε τις σημαντικές δυσκολίες για την εξασφάλιση κατάλληλων εγκαταστάσεων. Η χρησιμοποίηση παλαιών κτιρίων με διαφορετικό αρχικό προορισμό είναι πολύ περισσότερο διαδεδομένη απ' όσο η κατασκευή νέων διδακτηρίων και τα οικονομικά δεν επιτρέπουν, η τουλάχιστον όχι πάντα, την ακριβή εφαρμογή όλων των προδιαγραφών. Γίνεται, λοιπόν, αναγκαία η αναφορά στο λόγο ύπαρξης κάποιων σημαντικών διατάξεων ώστε να μπορέσουν οι αποδέκτες του κανονισμού να τις προσαρμόσουν κατά το δυνατόν στις δυσμενείς συνθήκες.

1. Ι.Π. Κοκκώνης, Οδηγός... Νέος, 1842, σ. 2.

2. στο ίδιο, σ. 3.

3. στο ίδιο, σ. 4.

4. στο ίδιο, σ. 1.

5. στο ίδιο, σ. 2

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/135.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Με αυτήν τη λογική, και σαν απάντηση σ" αυτήν την ανάγκη, ένα νέο κεφάλαιο προστίθεται στην έκδοση του 1842 με τίτλο: "Τροποποιήσει εις τα του διδακτηρίου και τα της διδασκαλίας ως εκ της ελλείψεως των αναγκαίων"1. ""Ολοι οι δήμοι αισθάνονται σήμερον την ανάγκην της συστάσεως τακτικών δημοτικών σχολείων [...] αλλ' η ένδεια και η απορία τους εμποδίζει από του να συστήσωσι τοιαύτα σχολεία [...] Το κτίριον του σχολείου είναι το πολυεξοδώτερον και το δυσκολώτερον επομένως να κατορθωθή" εις τα μικροχωρία μάλιστα, η εις τους μικρούς και πτωχούς δήμους' αλλ' όταν παρατηρήσωμεν, ότι η λαμπρότης του κτιρίου δεν είναι το αναγκαιότατον πράγμα, αλλά το σχήμα και η διάταξις των μερών αυτού και των εν αυτώ, τότε καταλαμβάνομεν, ότι ευκόλως δυνάμεθα ν' αποφύγωμεν το μεγαλήτερον έμπόδιον της συστάσεως τακτικών σχολείων"2. Με αυτούς τους ορούς θέτει το πρόβλημα o Κοκκώνης και στη συνέχεια προτείνει συγκεκριμένες λύσεις.

Κατ' αρχήν αναφορικά με το σχήμα της αίθουσας: Δεδομένου ότι. μια αλληλοδιδακτική αίθουσα πρέπει να είναι μακρόστενη, θα μπορούσε εύκολα να χρησιμοποιηθεί για το σκοπό αυτό μια αγροτική οικία (αφού στη Στερεά Ελλάδα και στην Πελοπόννησο, σύμφωνα με τον Κοκκώνη, όλες οι κατοικίες των χωρικών έχουν αυτό το σχήμα) η μια αποθήκη η και εκκλησία εγκαταλειμμένη. Τα κτίσματα αυτά, στην περίπτωση που μπορούν να χωρέσουν 10-12 θρανία των 7-8 μαθητών το καθένα, είναι αρκετά για να φιλοξενήσουν το σχολικό πληθυσμό ενός χωριού με 1000 κατοίκους, δηλ, 80 μαθητές σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Οδηγού.

Για τις περιπτώσεις οπού η χωρητικότητα του διαθέσιμου κτιρίου δεν ικανοποιεί τις ανάγκες του πληθυσμού, ο Κοκκώνης προτείνει διάφορες εναλλακτικές λύσεις στην τοποθέτηση του εξοπλισμού, που επιτρέπουν να κερδηθεί χώρος:

α. Αν το συγκεκριμένο κτίριο έχει αρκετό μήκος αλλά μικρό πλάτος, τα θρανία μπορούν να ακουμπήσουν στον ένα τοίχο, αφήνοντας από την άλλη πλευρά ελεύθερο χώρο για την κυκλοφορία και τις ασκήσεις στα ημικύκλια. Πρόκειται για τη διάταξη που χρησιμοποίησε ο μηχανικός Δ. Σταυρίδης στη διαρρύθμιση ενός σπιτιού στην Αδρίτσαινα στα 18303 (εικ. 22 Ι, II).

1. στο ίδιο, σ. 253-258.

2. στο ίδιο, σ. 253-254.

3. Βλ. Γ.Α.Κ., Καποδιστριακά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. 30β, Έκθεση Δ. Σταυρίδη, προς τον Έκτακτο Επίτροπο Καρυταίνης και Φαναρίου, 3 Αύγ. 1830: "[...] συμβιβάζων, όσον το δυνατόν, το οικονομικόν με το χρησιμώτατον και αναγκαιότατον της αλληλοδιδακτικής μεθόδου, ενέκρινα την ως ακολούθως διάθεσιν των θρανίων και τροπολογίαν της σάλας αβγδ' του σχεδίου L Το σχέδιο Ι παριστάνει την οικοδομήν εις την κατάστασιν, εις την οποία κατά το παρόν ευρίσκεται. To σχέδιον II παριστάνει την επέκτασιν της σάλας αβγδ' μέχρις το εζ'. Συγχρόνως παριστάνει και την διάθεσιν και μέτρα των θρανίων. ' Η σάλα αβγδ'

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/136.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

β. Αν η αίθουσα χωράει τα θρανία που χρειάζονται αλλά δεν υπάρχει. χώρος για τα απαιτούμενα ημικύκλια είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθεί, αν υπάρχει, ένα δωμάτιο συνεχόμενο με την αίθουσα ειδικά για τα ημικύκλια, είτε να οργανωθεί διαφορετικά ο χρόνος ώστε να μπορούν συγχρόνως να διδάσκονται οι τέσσερεις τάξεις στα ημικύκλια και οι άλλες τέσσερεις να ασκούνται στα θρανία. Γι' αυτήν την κατ' εξαίρεση οργάνωση της διδασκαλίας ο Κοκκώνης υποδεικνύει ένα νέο σύνολο "παραγγελμάτων".

Σ' δ,τι αφορά τα παράθυρα, τα οποία στις κατοικίες παρουσιάζουν το μειονέκτημα, σύμφωνα με τον Κοκκώνη, να είναι μικρά και .τοποθετημένα χαμηλά, προτείνεται να κλειστούν τα περισσότερα,από αυτά και να ανοιχτούν φεγγίτες στη στέγη. Στην ίδια λογική προτείνονται επίσης υποκατάστατα, που μπορεί κανείς να προμηθευτεί εύκολα ακόμα και στα χωριά, για ο'λα τα απαραίτητα αντικείμενα για την εφαρμογή της αλληλοδιδακτικής. Και ο Κοκκώνης καταλήγει αποδεχόμενος· ότι δεν. εξάντλησε -όλες τις τροποποιήσεις και προσαρμογές που οι συγκεκριμένες δυσμενείς συνθήκες θα μπορούσαν να απαιτήσουν. Αφήνει λοιπόν ένα σημαντικό περιθώριο πρωτοβουλίας στο δάσκαλο, ο οποίος Όταν μεν τύχη τακτικού διδακτηρίου και του αναγκαίου υλικού θέλει έχει όρον απαράβατον την κατά πάντα ακριβή τήρησιν των διατάξεων της εγκεκριμένης μεθόδου' όταν δε στερήται-τών επιτήδειων μέσων, λαμβάνων νύξιν από τ' ανωτέρω εκτεθέντα, επινοεί κατά τας συμπίπτουσας περιπτώσεις, τους καταλλήλους τρόπους εις κατανίκησιν των προσπιπτόντων εμποδίων, στοχαζόμενος ότι ο σκοπός είναι αι πρόοδοι των μαθητών"1,

Η πρώτη αναθεωρημένη έκδοση του 'Οδηγού το 1842 δεν περιέχει καμιά αναφορά για το χώρο διδασκαλίας του "ανώτερου" η "συνδιδακτικού" τμήματος του σχολείου, ενώ στις επανεκδόσεις του 1850 και 1860 προβλέπεται στις περιπτώσεις οπού το σχολείο συγκεντρώνει μεγάλο αριθμό μαθητών και υπάρχει δεύτερος δάσκαλος η υποδιδάσκαλος μια χωριστή αίθουσα γι' αυτό το τμήμα. Η αίθουσα αυτή περιγράφεται ως "εν δωμάτιον εις μίαν των στενωτέρων πλευρών του σχολείου, συνεχόμενον μετ' αυτού και περιέχον τα αναγκαία θρανία και γραφεία, πίνακας γεωγραφικούς κ,τ.λ. όσα συντείνουσιν

Έχει πλάτος 6 πηχών. Αφαιρουμένων των τεσσάρων πηχών διά περιστροφήν των παίδων μένουν δύω πήχεις διά μήκος των θρανίων ώστε κάθε θρανίον δεν χωρεί παρά τέσσαρα παιδία. Το οποίον προσκρούει πολύ εις την αλληλοδιδακτικήν μέθοδον απαιτούσαν εις κάθε θρανίον 14 παιδία. Και με αυτόν τον τρόπον δεν χωρεί η σάλα αβγδ' παρά 50 παιδία. Δια να χωρήση η σάλα αβγδ' περισσότερα παιδιά εστοχάσθην να αφήσω τόπον διά ημικύκλια και περιστροφήν των παίδων μόνον από τα τρία μέρη καθώς φαίνεται εις το σχέδιον Π. Τότε γίνονται τα θρανία τέσσαρας πήχεις κατά μήκος και ημπορούν να καθίσουν εις κάθε θρανίον οκτώ παιδία και γίνονται 13 θρανία. Όθεν κατ' αυτόν τον τρόπον χωρεί η σάλα αβγδ' 100 παιδία".

1. Ι.Π. Κοκκώνης, Οδηγός... Νέος, 2185ο, σ. 318-319.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/137.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

εις την διδασκαλίαν των συνδιδακτικών μαθημάτων"1. Καμιά από τις επανεκδόσεις του Οδηγού δεν περιλαμβάνει περισσότερο αναλυτικές προδιαγραφές σχετικά με τις διαστάσεις και τη διαρρύθμιση της αίθουσας της συνδιδακτικής. Ωστόσο, οι οδηγίες για τη διαδικασία της διδασκαλίας 2 υπαινίσσονται ένα χώρο με οργάνωση παραπλήσια εκείνης του χώρου της αλληλοδιδακτικής: βάθρο, θρανία τοποθετημένα σε σειρές απέναντι στο βάθρο, ημικύκλια κατά μήκος των τοίχων κλπ.

Στη βάση αυτών των οδηγιών ο δημοδιδάσκαλος Ι. Δραΐκης, ο ίδιος που όπως είδαμε διευθύνει το 1830 την κατασκευή του αλληλοδιδακτικού σχολείου στο Μεσολόγγι, προτείνει ένα τυπικό σχέδιο (είκ, 26) "σύνθετου", δηλαδή με δύο τμήματα, δημοτικού σχολείου3, Η αλληλοδιδακτική αίθουσα για 144 μαθητές είναι διαρρυθμισμένη σύμφωνα με το μοντέλλο που ήδη περιγράψαμε. Η συνδιδακτική αίθουσα προβλέπεται για 40 μαθητές χωρισμένους σε δύο τάξεις. Οι δύο σειρές θρανία που τοποθετεί ο Δραΐκης μπορούν να χωρέσουν λίγο περισσότερο από τους μισούς μαθητές. Κατά τη διάρκεια των μαθημάτων η μία από τις δύο τάζεις εργάζεται στα ημικύκλια η διδάσκεται συγκεντρωμένη γύρω από το βάθρο, ενώ η άλλη τάξη προετοιμάζει τις ασκήσεις της καθισμένη στα θρανία. Στις εξαιρετικές περιπτώσεις όπου Θά χρειαστεί να καθίσουν όλοι οι μαθητές χρησιμοποιούνται συμπληρωματικά κινητά θρανία.

Ο διαχωριστικός τοίχος ανάμεσα στις δύο αίθουσες έχει σχεδιαστεί με τέτοιο τρόπο ώστε μέσα από τα κατάλληλα ανοίγματα να διευκολύνεται η επίβλεψη του αλληλοδιδακτικού τμήματος και του υποδιδασκάλου από το δάσκαλο που κάθεται στην έδρα. Αυτή η οπτική επικοινωνία μεταξύ των δύο τάξεων επιβάλλεται από την ιεραρχική σχέση που υπάρχει ανάμεσα στους δύο διδάσκοντες. Σ' ό,τι αφορά τους υπόλοιπους χώρους του σχολείου -αυλή, αποχωρητήρια, προαύλιο- και τη σχετική τους θέση, το τυπικό σχέδιο του Δραΐκη ακολουθεί ακριβώς τις προδιαγραφές του 'Οδηγού του 1842 που δεν διαφέρουν καθόλου από εκείνες της έκδοσης του 1830.

Για πενήντα λοιπόν χρόνια και μέχρι την επιβολή της συνδιδακτικής μεθόδου το 1880, που πραγματοποιείται μέσα σ' ένα πλαίσιο γενικότερων μεταρρυθμίσεων για τις οποίες θα μιλήσουμε στη συνέχεια, το επίσημο πρότυπο του

1. Ι.Π. Κοκκώνης, Οδηγός... Νέος, σ. 7,31s6o, σ. 17.

2. Ι.Π. Κοκκώνης, Οδηγός... Νέος, 1842, σ. 196-2O0· 21850, σ. 212-221· 31860, σ. 252-262.

3. Ι. Δραΐκης, Περί βελτιώσεως της Δημοδιδασκαλίας, Φυλλάδιον Β'. Διοργανισμός Δημοτικών σχολείων, Αθήνα 1855. Απ' όσο γνωρίζουμε πρόκειται για το πρώτο και ένα από τα σπάνια σχέδια-τύπους που δημοσιεύτηκαν στην Ελλάδα από ιδιώτες. Πράγματι η πρακτική αυτή, ευρύτατα διαδεδομένη στη Γαλλία, είναι ουσιαστικά ανύπαρκτη στην Ελλάδα, ίσως γιατί οι επίσημες, εξαιρετικά λεπτομερείς, προδιαγραφές, κατηύθυναν πάντα την κατασκευή των σχολικών κτιρίων.

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/138.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

σχολικού χώρου παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητο. Η αλλαγή βρίσκεται κυρίως στην εγκατάλειψη τού; αξιωματικού χαρακτήρα του προτύπου. Μπροστά στις δυσκολίες της εφαρμογής ακόμα και ένα επίσημο κείμενο είναι υποχρεωμένο να αποδεχτεί ότι οι προδιαγραφές μπορεί να είναι και προαιρετικές, στοιχείο έμπνευσης περισσότερο παρά υποχρεωτικός μηχανισμός,

4. ΟΙ  ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΣΕΙΣ

Πώς με βάση αυτές τις προδιαγραφές κατασκευάζονται τα σχολικά κτίρια; Ποιες είναι οι ερμηνείες που δόθηκαν στο αρχικό πρότυπο. Ποιες Όψεις του υπεισέρχονται στους προβληματισμούς των παραγόντων που παρεμβαίνουν στην κατασκευή και των χρηστών, και με ποιο τρόπο; Αυτά είναι μερικά σημεία που θα προσεγγίσουμε στη συνέχεια, συμπεριλαμβάνοντας στο σώμα των παραδειγμάτων μας και τα κτίρια που παράχθηκαν κατά την καποδιστριακή περίοδο, πράγμα που μας επιτρέπει η συνέχεια των προσώπων που συμμετέχουν (δημόσιοι υπάλληλοι, αρχιτέκτονες-μηχανικοί, δάσκαλοι), καθώς και η συνέχεια των κανονισμών που καθορίζουν το πλαίσιο της δραστηριότητας τους,

Η συνειδητοποίηση του σχολικού κτιρίου ως χώρου κλειστού και προστατευμένου από κάθε δραστηριότητα ηθικά η φυσικά βλαβερή εκδηλώνεται με καθαρότητα από την αρχή. Θά μπορούσαμε να αναφέρουμε πολλαπλά παραδείγματα. Το 1838 o δάσκαλος της Πρόνοιας στο Ναύπλιο θεωρεί ότι ο παλιός στρατώνας που παραχωρήθηκε από το κράτος στο δήμο και με κάποιες μετατροπές χρησιμοποιείται για αλληλοδιδακτικό σχολείο είναι "αρκετά κατάλληλον ως προς την τοποθεσίαν [,,.] εν εις μέρος κεντρικόν μη συνεχόμενον μ' άλλας οικίας"1.,Το 1843 στην Ερμούπολη απαγορεύεται η μετατροπή μιας αίθουσας σε χώρο λατρείας διαμαρτυρομένων, γιατί αυτή η αίθουσα γειτνιάζει με ένα σχολείο 2. Ο σύμβουλος του Υπουργείου Παιδείας Π. Παπαδόπουλος, στην έκθεση επιθεώρησης των δημοτικών σχολείων της Ερμούπολης με ημερομηνία 21 Οκτωβρίου 1863, θεωρεί ότι η γειτνίαση του δημοτικού σχολείου κορασιών .και του σχολείου των καθολικών μοναχών είναι "πολλαπλώς επιβλαβής" και απ' αυτήν "πηγάζωσι πολυειδώς σκάνδαλα"3. Στα 1874 ο δήμαρχος του Ναυπλίου αρνείται να νοικιάσει ένα σπίτι στο χωριό Τζαφέραγα για να στεγάσει το σχολείο μόνο και μόνο γιατί" είναι συνεχόμενο με μια ταβέρνα4. Και θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε τις αναφορές.

1. Δ.Α.Ν., φάκ. 13.33/1838, Ο διδάσκαλος προς το δήμαρχο, 10 Ιουνίου 1838.

2. ΙΑ.Δ.-E., σειρά ΙΕκπ., φάκ. Ια/ζ, Ο δήμαρχος προς το νομάρχη, 10 Μαρτίου 1843.

3. Ι.Α.Δ.Ε., σειρά ΙΕκπ., φάκ. 1α/3α.

4. Δ.Α.Ν., φάκ. ο.3θ/ι874,0 δήμαρχος προς το νομάρχη, 5 Αυγούστου 1874.

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/139.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Αυτές οι προφυλάξεις, που αντανακλούν σε κάποιο βαθμό τις προκαταλήψεις του συγκεκριμένου πληθυσμού περνούν ορισμένες φόρες σε δεύτερο πλάνο κάτω από την πίεση του οικονομικού παράγοντα. Στο Ναύπλιο, για παράδειγμα, το 1836 ο νομάρχης απαγορεύει να κατοικήσει η δασκάλα στο κτίριο που στεγάζει το σχολείο των κορασίων, παρόλο που διατίθεται ο σχετικός χώρος, γιατί "έχει οικογένειαν και σχέσεις"1. To 1849 δεν είναι ανεκτή ούτε η παρουσία της οικογενείας ενός ιερέα στο ισόγειο του νοικιαζόμενου σπιτιού που στεγάζει το προηγούμενο σχολείο και αποφασίζεται η εκκένωση του "δια να χρησιμεύση αποκλειστικώς το κατάστημα άπαν ως διδακτήριον"2. Ωστόσο το 1873 ο δήμος αποφασίζει την κατασκευή ενός νέου κτιρίου γι' αυτό ακριβώς το σχολείο των κορασίων, σ' ένα οικόπεδο ακριβώς δίπλα στην ψαραγορά, το οποίο έχει παραχωρηθεί δωρεάν από το κράτος 3, Και οι τοπικές εφημερίδες θρηνούν και περιγράφουν με τα σκοτεινότερα χρώματα μελλοντικές σκηνές ανάμεσα στα "αθώα κοράσια" και τους "τροφίμους των οινομαγειρίων" που περιβάλλουν την αγορά 4.

Η επιλογή του γηπέδου του σχολείου δεν καθοδηγείται - αποκλειστικά από τη φροντίδα να προστατευτούν τα παιδιά από τους "πειρασμούς" της ζωής η του δρόμου η ακόμη από εκείνους ενός πραγματικού η υποτιθέμενου θρησκευτικού προσηλυτισμού. Αποτελεί επίσης αντικείμενο των πολεοδομικών προβληματισμών της εποχής, από διπλή σκοπιά: να οργανωθεί καλύτερα η λειτουργίά αλλά και το θέαμα της πόλης χάρις στην κατάλληλη κατανομή των εξοπλιστικών κτιρίων, "Κάθε θέσις δημοσίου κτηρίου, πρέπει να είναι επιτήδειος εις τον σκοπόν, διά τον οποίον κτίζεται. To αλληλοδιδακτικόν σχολείον απαιτεί θέσιν κεντρικήν της πόλεως [.,.] Παρόμοια δημόσια κτήρια πρέπει να κτίζωνται όσον το δυνατόν εις τα επιφανέστερα μέρη των πόλεων, διά να φέρη στολισμόν εις αυτάς και διά να είναι υπ' όψιν του κάθ' ενός", γράφουν στα

1. Δ.Α.Ν., φάκ. Σ41/1835, Ο δήμαρχος προς το νομάρχη, 7 Μαΐου 1835, και φάκ. Σ41/1836, ο νομάρχης προς το δήμαρχο, 6 Ιουνίου 1836.

2. Δ.Α.Ν., φάκ. π/1849, Ο δήμαρχος προς το δημ. αστυνόμο, 10 Μαΐου 1849, και φάκ. Π1/1851, Η επιθεωρητική επιτροπή προς το δήμαρχο, 1Ò Ιανουαρίου 1851.

3. Δ.A.N., Πρακτικά του δημοτικού συμβουλίου, κατάστιχο αρ. 12, Συνεδρίασις της 9 Μαρτίου 1873.

4 Ευθύνη, τόμ., A', αρ. 9, 25 Ιουνίου 1877. Πβ.: "Εάν δε χρειάζηται να διέρχηται η μαθήτρια μακράς οδούς και αγυιάς και αγοράν και εργαστήρια, έως φθάση εις το σχολείον, και τούτο πολλάκις της ημέρας, τότε τη αληθεία το κακόν αποβαίνει αφόρητον [...] Διότι ως πολλάκις ερρέθη φύσει η γυνή έχει πολλήν την ερεθιστικότητα και την αίσθησιν, και υπόκειται πολλώ μάλλον η ο ανήρ εις τάς εξωτερικά εντυπώσεις δι' ων κατ' ολίγον σχηματίζει παραστάσεις, εν αις και εμμένει και διαβιοί. Υπό τοιαύτας λοιπόν καθ' ημέραν επαναλαμβανομένας και φαύλως ποικιλλομένας εντυπώσεις εις ποίαν σφαίραν παραστάσεων και εικόνων και αισθημάτων θα διάγη η κόρη αυξηθείσα;" (Κ.Σ. Ξανθόπουλος, Πρώτη και μέση εκπαίδευσις και περί ανατροφής των κορασίων, Αθήνα 1873, σ. 257).

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/140.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

1830 6 Κλεάνθης και ο Schaubert, με αφορμή το σχολείο της "Υδρας1,

Το διάταγμα της 3 Απριλίου 1835 "Περί 'Υγιεινής κατασκευής πόλεων και κωμών"2 που αναφέρεται στο σχεδιασμό των νέων οικισμών του Βασιλείου, εισάγει μια διάκριση μεταξύ πόλεων και χωριών ως προς τις προδιαγραφές χωροθέτησης των δημόσιων κτιρίων: "Θέλει μάλιστα επιτύχει τον προκείμενον σκοπόν η θέσις των κωμών, αν τα δημόσια καταστήματα, οίον η εκκλησία, το σχολείον, το πρεσβυτερείον, το ξενοδοχείον, το δημαρχείον και τα τοιαύτα ευρίσκωνται περί το μέσον της κώμης· αι δε οικίαι των χωρικών, πέριξ αυτών εις τετραγωνικον η κυκλοειδές σχήμα" (άρθρ. 10). Η πρόθεση εξωραϊσμού είναι σ5 αυτήν την περίπτωση έντονα διαποτισμένη από μια εκπαιδευτική διάθεση. Για τις πόλεις, οπού τα εξοπλιστικά κτίρια είναι περισσότερα, ο νόμος αφήνει στους αρχιτέκτονες ποο θα συντάξουν τα πολεοδομικά σχέδια την επιλογή της θέσης τους, ορίζοντας μόνο ότι "τα δημόσια κτίρια θέλουσι κατατάττεσθαι αρμοδίως εντός της πόλεως εις όσον ένεστιν ελευθέρους (αναπεπταμένους) τόπους" (άρθρ. 16).

Βλέπουμε λοιπόν στα πολεοδομικά σχέδια του 19ου αι., πόλεων τόσο διαφορετικών μεταξύ τους από άποψη μεγέθους και σημασίας όπως η Κρίσσα (εικ. 27), η Ερέτρια (εικ. 28), η Ερμούπολη (εικ, 29), η ο Πειραιάς (εικ. 30), το σχολικό κτίριο να τοποθετείται σε κάποια πλατεία, συνήθως κεντρική, είτε μόνο του -όπως στην Ερμούπολη- είτε εντεταγμένο σ' ένα ευρύτερο σύνολο πολιτιστικών κτιρίων -όπως στην Ερέτρια-, η κοντά σε άλλου τύπου δημόσια κτίρια -όπως στην Κρίσσα και στον Πειραιά.

Ο συνδυασμός σχολικό κτίριο/πλατεία δεν προκύπτει μόνο ως εφαρμογή των αισθητικών αρχών οργάνωσης του θεάματος της πόλης. Αυτή η διάταξη, όπου η πλατεία γίνεται "χώρος-φραγμός" προφυλάσσει τη διεξαγωγή της διδασκαλίας από τους αντιπερισπασμούς της ζωής του δρόμου, επιτρέποντας συγχρόνως στο σχολείο να βρίσκεται στο κέντρο του προς εκπαίδευση πληθυσμού3. Ακριβώς λόγω αυτής της διπλής ποιότητας του, αισθητικής-συμβολικής και λειτουργικής-παιδαγωγικής, ο συνδυασμός αυτός συναντάται συχνά.

1. A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ό.π., τεκμ. αρ. 565, σ. 1233, Έκθεσ.") της 5 Αυγούστου 1830.

2. Ε. Μανιτάκης, Εγχειρίδιον, ό.π., σ. 134 κ.εξ.

3. Αυτό είναι και το επιχείρημα που προβάλλει ο διοικητής Σύρου υπέρ της θέσης του αλληλοδιδακτικού σχολείου που προτείνει το ρυμοτομικό σχέδιο της 'Ερμούπολης του 1837: "Καταλληλότερα διά την ανέγερσιν του σχολείου θέσις είναι η προσδιορισθείσα εις το σχέδιον· αύτη όχι μόνον είναι κεντρικωτέρα, αλλ' έχει και το πλεονέκτημα του να μην κείται εις λεωφόρον [...] Εις την σπουδήν των μαθημάτων απαιτείται ησυχία [...] Να εγκαταλείψωμεν ήδη την θέσιν ήτις ενώνει εις τα êv και το άλλο πλεονέκτημα, ηθέλαμεν βαδίσει εναντίον του ορθού λόγου" (Ι.Α.Δ.Ε., σειρά ΙΕκπ., φάκ. 1α/ιγ, ο διοικητής Σύρου προς Δήμαρχον Ερμουπολέως, 6 Φεβρουαρίου 1838).

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/141.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

όχι μόνο στα ρυμοτομικά σχέδια αλλά και στην πραγματικότητα στις πόλεις και στα χωριά του 19ου αιώνα.

Για το σχεδιασμό ενός αλληλοδιδακτικού σχολείου, οι αρχιτέκτονες-μηχανικοί ακολουθούν τις προδιαγραφές του Οδηγού κυρίως σε ο,τι αφορά το σχήμα και τις διαστάσεις της αίθουσας διδασκαλίας (βλ, εικ. 20, 21, 23,25, 32, 33, 34). Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στα ανοίγματα. Πράγματι το ζήτημα του φωτισμού, του ηλιασμού και του αερισμού επανέρχεται συνεχώς στο λόγο όλων των συμμετεχόντων. Το 1830 οι έφοροι του σχολείου της Μικρομάνης θεωρούν ότι δεν μπορούν να φοιτήσουν περισσότερο από 100 παιδιά στο σχολείο, παρόλο που η εκκλησία που χρησιμεύει ως διδακτήριο μπορεί να χωρέσει 150. Ο λόγος που προβάλλουν είναι ότι ο αέρας ανανεώνεται δύσκολα επειδή τα παράθυρα είναι μικρά, και αυτό μπορεί να απειλήσει την υγεία των παιδιών αν αυξηθεί ο αριθμός τους1. Στα 1878, μετά από πρόταση του δασκάλου, κόβονται τα δύο δέντρα που βρίσκονται μπροστά από το σχολείο των αρρένων στο Ναύπλιο, γιατί εμποδίζουν τον φωτισμό της αίθουσας2. Στα 1873, το δημοτικό συμβούλιο του Ναυπλίου κρίνει ακατάλληλο το σπίτι που νοικιάζεται για σχολείο των κοριτσιών επειδή δεν το βλέπει ήλιος και βλάπτεται έτσι η υγεία των μαθητριών που πάσχουν όλες από "αναιμία"3. Έτσι, στις περιπτώσεις όπου το γήπεδο το επιτρέπει, ανοίγονται παράθυρα σε όλες τις πλευρές της αίθουσας (βλ. εικ. 20, 21, 25, 34), ακόμα και στον τοίχο που βρίσκεται απέναντι από το βάθρο, λύση που έρχεται σε αντίθεση με τη λογική του Οδηγού, αφού η αντηλιά εμποδίζει την επιτήρηση όλων των μαθητών από το δάσκαλο4.

"Αν και η διάταξη του Οδηγού για την τοποθέτηση των παραθύρων δύο μέτρα πάνω από το έδαφος δεν εφαρμόζεται πάντοτε (βλ. εικ. 32, 33, 34), ωστόσο η οπτική απομόνωση της αίθουσας από το δρόμο παραμένει σημαντικό ζήτημα, κυρίως για τα σχολεία των θηλέων. Στο Ναύπλιο, για παράδειγμα, το 1877, θεωρείται ότι τα παράθυρα του νεόκτιστου δημοτικού διδακτηρίου των κορασιών (βλ. εικ, 40) δεν είναι αρκετά υπερυψωμένα, αν και απέχουν δύο μέτρα από το έδαφος, και θεωρείται λάθος, ότι το σχολείο δεν τοποθετήθηκε σε

1 A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π , τεκμ αρ. 474, σ. 1OIO-1O11

2 Δ.A.N., φάκ. O.30/1878, ο διδάσκαλος προς το δήμαρχο, 18 Νοεμβρίου 1878.

3. Δ A.N , Πρακτικά Δημοτικού Συμβουλίου, κατάστιχο αρ. 12, συνεδρίασις της 9 Μαρτίου 1873.

4 Ο μηχανικός Λ Πάγκαλος, που επεξεργάζεται στα 1847 το σχέδιο για ένα σχολείο Θηλέων στο Ναύπλιο, προτείνει την κατασκευή ενός κτιρίου σε τρία επίπεδα -υπόγειο, υπερυψωμένο ισόγειο και οροφο- και τοποθετεί το σχολείο στον ύροφο Η λύση αύτη του επιτρέπει να ξεπεράσει το εμπόδιο που αποτελεί η μεγάλη κλίση του εδάφους και να έχει μια αίθουσα διδασκαλίας με "ολα τα μέτωπα εκτεθειμένα εις την ατμόσφαιραν" (Δ A.N., φάκ. Κ22-28/1848, έκθεση της 26 Ιουνίου 1847).

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/142.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

όροφο1. Ο μηχανικός Πάγκαλος, στο σχέδιο για το σχολείο των θηλέων στο οποίο αναφερθήκαμε παραπάνω, και το οποίο δεν κατασκευάστηκε, τοποθετεί τα παράθυρα 1,20 μ, πάνω από το έδαφος και επιπλέον σχεδιάζει κατά μήκος της όψης της αίθουσας προς το δρόμο στοά "ήτις θέλει χρησιμεύσει εις το να κρύπτει την δράσιν των κορασιών από τα εξωτερικά αντικείμενα"2.

Το προστώο αποτελεί στοιχείο της αρχιτεκτονικής των σχολικών κτιρίων αρκετά διαδεδομένο (εικ, 24, 31, 32, 33, 34, 39). Χρησιμοποιείται σαν χώρος μετάβασης στις περιπτώσεις όπου η είσοδος στην αίθουσα γίνεται κατευθείαν από το δρόμο, και συγχρόνως τονίζει την εικόνα του σχολείου ως δημόσιου κτιρίου,

Στη διαμόρφωση αυτής της "επίσημης" εικόνας του σχολείου συνεισφέρει επίσης η συμμετρία και η επανάληψη που επιδιώκεται στην τοποθέτηση των ανοιγμάτων, Στο συμβόλαιο για την κατασκευή του σχολείου της Καρύταινας3 (βλ. εικ. 20) γίνεται ειδική αναφορά σ' αυτό το θέμα, Το 1830 ο Κλεάνθης και o Schaubert διαμαρτύρονται γιατί ο μάστορας που είναι υπεύθυνος για την κατασκευή του σχολείου της "Υδρας δεν σεβάστηκε τη συμμετρία των ανοιγμάτων4, ενώ στα 1838 ο δήμαρχος Ερμουπόλεως ευχαριστεί το νομομηχανικό Weiler για τη "συμμετρίαν και καταλληλότητα" του σχεδίου του για το αλληλοδιδακτικό σχολείο 5.

Παρά το γεγονός ότι το Υπουργείο, και ο Κοκκώνης ειδικότερα, επιμένουν στην απλή μορφή που πρέπει να έχει το σχολικό κτίριο 6 -στάση που εκφράζει περισσότερο την ανάγκη οικονομίας παρά μια αισθητική αντίληψη-, το σχολείο αρχίζει να γίνεται και από την άποψη της μορφολογίας του ένα επίσημο κτίριο. Στα αστικά κέντρα, και για τα διδακτήρια που σχεδιάζουν διπλωματούχοι αρχιτέκτονες μηχανικοί, η χρησιμοποίηση των κλασικών ρυθμών στη σύνθεση των όψεων γενικεύεται γύρω στα 1880 (εικ. 39, 40), Αντίθετα στις κωμοπόλεις και στα χωριά, όπου συνεχίζεται η κατασκευή με τις παραδοσιακές μεθόδους σ' όλη τη διάρκεια του 19ου αι. και όπου δεν υπάρχει παρέμβαση αρχιτέκτονα, τα σχολικά κτίρια διαιωνίζουν τον τύπο της αγροτικής κατοικίας, γυμνής από κάθε διακοσμητικό στοιχείο (βλ. εικ. 35, 36, 37, 41, 42).

1. Ευθύνη, τ: A, άρ 9, 15 Ιουνίου 1877.

2. Δ.Α.Ν., φάκ. Κ22-28/1848, έκθεση της 20 Ιουνίου 1847.

3. Χρ. Κωνσταντινόπουλος, Οι παραδοσιακοί χτίστες..., ο.π., σ. 180-181.

4. A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ό.π., τεκμ. αρ. 709, σ. 1517-1518.

5. Ι.Α.Δ.Ε., σειρά ΙΕκπ., φάκ. 1α/ιδ, o Δήμαρχος Ερμ. προς νομομηχανικόν Κυκλάδων, 5 Αυγούστου 1838.

6. "Αι δε νέαι οικοδομαί των δημοτικών σχολείων δεν απαιτείται, ως και άλλοτε σας είπομεν να είναι λαμπραί" (Εγκύκλιος αρ. 11032/26 Μαρτίου 1837, στο Γ. Ζηνόπουλος και Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία..., ο.π., τ. ΣΤ', σ. 445-447).

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/143.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Ο χωρισμός του δημοτικού σχολείου σε δύο τμήματα δεν φαίνεται να είχε άμεσες επιπτώσεις στο σχεδιασμό των σχολικών κτιρίων. Έως περίπου τα 1870, η κάτοψη τους οργανώνεται σύμφωνα με τους κανόνες της αλληλοδιδακτικής μεθόδου. Στις περιπτώσεις των σχολείων με μεγάλο αριθμό μαθητών και υποδιδάσκαλο, προστίθεται ένα μικρότερο δωμάτιο σε επαφή με τη μεγάλη αλληλοδιδακτική αίθουσα και του οποίου η σχετική Θέση καθορίζεται από τις ιδιομορφίες του γηπέδου1. Μόνο στη δεκαετία 1870-1880 βλέπουμε να πολλαπλασιάζονται οι χώροι του διδακτηρίου και να γίνεται περισσότερο σύνθετη η κάτοψη (βλ. εικ. 38, 39, 40, 41, 42), Περισσότερες αίθουσες, γραφείο, διάδρομοι: τα στοιχεία μιας νέας οργάνωσης του σχολικού χώρου, κάνουν την εμφάνιση τους πριν ακόμη θεσμοθετηθεί το πρότυπο αυτής της νέας οργάνωσης.

Τέλος, στα δημοτικά αρχεία βρίσκουμε μεγάλο αριθμό τεκμηρίων -εκθέσεις δασκάλων και επιθεωρητικών επιτροπών, αλληλογραφία τοπικών αρχών και Νομάρχη κλπ.-, που θίγουν όλες τις όψεις των υλικών εγκαταστάσεων του σχολείου: αιτήσεις για την παράδοση του υλικού και των επίπλων που προβλέπει ο 'Οδηγός, κατασκευή αποχωρητηρίων και παροχή νερού στην αυλή του σχολείου, διάνοιξη η κλείσιμο παραθύρων, επισκευή πατωμάτων, παρατηρήσεις σχετικά με την καθαριότητα και την υγιεινή θέση του σχολείου κλπ. Τα επιχειρήματα που προβάλλονται μαρτυρούν, τουλάχιστον από τη μεριά των δασκάλων, έντονη συνείδηση ότι η κατάλληλη διευθέτηση του κτιρίου είναι απαραίτητη για τη διδασκαλία και ότι το σχολείο είναι πρώτα απ' όλα ένας χώρος εξειδικευμένος, κλειστός και προστατευμένος. Το 1889 45% των σχολείων στεγάζονται σε κτίρια αποκλειστικά αφιερωμένα σ" αυτήν τη χρήση. Αλλά αυτό δεν είναι πια αρκετό.

1. Βλ. για την επέκταση του αλληλοδιδακτικού αρρένων στο Ναύπλιο το 1843: Δ.Α.Ν., φάκ. Ρ36,37/1842 και Ρ36/1843. Φαίνεται Ότι οι δύο αίθουσες ήταν συνεχόμενες χωρίς καν διαχωριστικό τοίχο ανάμεσα τους (βλ. Δ.Α.Ν., φάκ. O56/1855, Ο νομάρχης προς το δήμαρχο, 12 Ιαν. 1855, όπου γίνεται σύσταση "να διαφραχθή το ιδιαίτερον δωμάτιον χρησιμεύον ήδη ως συνδιδακτικόν Σχολείον προς διαχωρισμόν τούτου από το Γενικόν Διδακτήριον"). Για την επέκταση του κεντρικού αλληλοδιδακτικού σχολείου στην Ερμούπολη το 1846 βλ.: Ι.Α.Δ.Έ., Πρακτικά του Δημοτικού Συμβουλίου, κατάστιχο ΠΙ, συνεδρίασις της 14 Μαρτίου 1846.

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/144.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΛΕΥΚΗ  ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 144
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/145.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ'

ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΚΡΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

'Αν ληφθούν υπόψη η στάση της κεντρικής διοίκησης και των τοπικών αρχών η κατάσταση των σχολείων όπως περιγράφεται από τους δασκάλους, αλλά και το πεδίο στο οποίο εκτείνονται,, οι (αιτήσεις τους' και επίσης, τα 296 κτίρια τα οποία σύμφωνα με τη στατιστική του 1911 κατασκευάστηκαν , διαρρυθμίστηκαν η, απλά τέθηκαν στη διάθεση του σχολείου από τις κοινότητες -δηλαδή τους κατοίκους των αγροτικών οικισμών- - Θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι κατά τη διάρκεια των 50 χρόνων που ακολουθούν τη δημοσίευση του νόμου που θεμελίωσε το πρωτοβάθμιο εκπαιδευτικό σύστημα, το ζήτημα του σχολικού κτιρίου, και η καινοτομία του επίσης, έγκειται στην εξειδίκευση ενός τόπου και την απομόνωσή του στα πλαίσια μιας κοινότητας. Η πρόοδος του σχολικού δικτύου, η διείσδυση του σχολείου σε ολόκληρη τη χώρα, η επιρροή του στον πληθυσμό και η αύξηση των σχολικών μεγεθών σχετίζονται επίσης μ' αυτήν την εξειδίκευση.

Γύρω στο 1880 μια άλλη διάσταση του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων έρχεται σε πρώτο πλάνο: η ποιότητα τους. Αυτό που απαιτείται πλέον δεν είναι μόνο ένα "μόνιμο"1 σχολικό κτίριο αλλά ένα σχολικό κτίριο "κατάλληλο". Η παιδαγωγική λειτουργία του υλικού πλαισίου του σχολείου υπογραμμίζεται: "[...] εν τω σχολείω, πολλάς ώρας διατριβών ο παις, κατ' ολίγον δύναται να λάβη ακριβή έννοιαν της καθαριότητος, της τάξεως, της φιλοκαλίας· μεγάλη δε είνε η μορφωτική δύναμις, ην ασκούσιν επί του ήθους των παίδων τα καθ" ημέραν προσπίπτοντα εις την αίσθησιν των αντικείμενα"2. Τον τονισμό αυτόν της παιδαγωγικής δύναμης του υλικού περιβάλλοντος του σχολείου, θα πρέπει να τον δούμε σε σχέση με μια γενικότερη κίνηση που εκδηλώνεται

1. "Μόνιμο" η "προσωρινό" είναι μια από τις ερωτήσεις τις σχετικές με το κτίριο που περιέχουν τα φύλλα των τριμηνιαίων ελέγχων. Οι άλλες αφορούν τον Ιδρυτή, την κατάσταση,, τη χωρητικότητα και την κατάσταση του υλικού.

2. Εγκύκλιος του Υπουργείου της Δημοσίας 'Εκπαιδεύσεως αρ. 7694/20 Σεπτεμβρίου 1879, "Περί βελτιώσεως των δημοτικών σχολείων", μονόφυλλο, Δ.Α.Ν., φάκ. 0.30/ 1879.

10

Σελ. 145
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 126
    8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

    των δημόσιων διδακτηρίων (με την ευρεία έννοια του όρου) (βλ, Πίν. XIII)1. Πρόκειται στην ουσία για την απάντηση που δίνουν οι κάτοικοι των μικρών οικισμών στο πρόβλημα των σχολικών εγκαταστάσεων και στις δυσλειτουργίες που παρουσιάζει η εφαρμογή των αρχών που έχουν υιοθετηθεί επίσημα για την υλοποίηση του σχολικού χάρτη. Αφού, όπως αναφέραμε, το κράτος δεν δίνει επιχορηγήσεις και κυρίως δεν διορίζει δασκάλους παρά μόνο όταν ο δήμος έχει εξασφαλίσει το σχολικό κτίριο' και δεδομένης της οικονομικής δυσπραγίας των δήμων -κυρίως των δήμων τρίτης τάξεως που αποτελούνται από πολλά μικρά χωριά- οι κάτοικοι αυτών των οικισμών όταν αναπτύσσεται η ζήτηση για εκπαίδευση αντιμετωπίζουν μόνοι τους το πρόβλημα κατασκευάζοντας-η επισκευάζοντας κτίριο κατάλληλο για σχολείο, μακριά από κάθε κρατική παρέμβαση και έλεγχο, Αν και στις περισσότερες περιπτώσεις αυτά τα κτίρια είναι τελείως στοιχειώδη και κακοσυντηρημένα2, ωστόσο συνιστούν το σταθερό και ιδιαίτερο χώρο που ο σχολικός θεσμός χρειάζεται για να εδραιωθεί. .

    2. Ο ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ

    Στις περιπτώσεις οπού ένας δήμος επιχειρεί την κατασκευή νέού σχολικού κτιρίου· η μια σημαντική επισκευή υφιστάμενου κτιρίου, η διαδικασία που ακολουθείται είναι σαφώς προσδιορισμένη από το νόμο του 1833 για τη δημοτική οργάνωση και από τη νομοθεσία που αφορά τα δημόσια έργα γενικά 3. Οι σχετικές ρυθμίσεις αποτελούν ουσιαστικά συστηματοποίηση και διεύρυνση των αντίστοιχων της καποδιστριακής εποχής, Ο στόχος που εξυπηρετούν παραμένει ο ίδιος: συνεχής και ιεραρχημένος έλεγχος της οικονομίας και της καταλληλότητας της κατασκευής κάθε δημόσιου εξοπλιστικού κτιρίου. 'Ίδια είναι επίσης τα μέσα και οι διαδικασίες.

    1. Σύμφωνα με τα στοιχεία του 1889 (βλ. Γ. Θεοτόκης, Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια..., ο.π., σ." 65), από τα 1027 μόνιμα διδακτήρια 35 βρίσκονται στις μεγάλες πόλεις των νομών, 69 στις μεγάλες πόλεις των επαρχιών και 923 "εις τους δήμους". Μπορούμε, βάσιμα να υποθέσουμε ότι ένα σημαντικό ποσοστό από αυτά τα τελευταία είναι "κοινοτικά".

    2. Βλ. Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των δημοτικών σχολείων αποσταλέντων εκτάκτων επιθεωρητών, Αθήνα 1885.

    3. Ιδιαίτερα τα διατάγματα: Περί διευθύνσεως των πολιτικών οικοδομών, της 26 Δεκεμβρίου 1836· Περί προμηθειών; της 12 Νοεμβρίου 1835'· Περί εργολαβιών, της 11 Σεπτεμβρίου 1850: Βλ. σχετικά Α. Κρίσπης, Εγχειρίδιον της δημοτικής διαχειρίσεως, Ερμούπολις 1858, σ. 32-40· Γ. Ζηνόπουλος και Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία..., ό.π., τ. E', σ.·3-36' E. Μανιτάκης, Εγχειρίδιον του Μηχανικού Σώματος. Ήτοι Συλλογή Νόμων, Β. Διαταγμάτων, Υπουργικών Οδηγιών κ.λ.π. περί της διοικητικής υπηρεσίας του Σώματος τούτου, Αθήνα 1859.