Συγγραφέας:Καλαφάτη, Ελένη
 
Τίτλος:Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
 
Υπότιτλος:Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:288
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1821-1929
 
Περίληψη:Οι όροι της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε «νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου» αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζεται αφενός πώς το πρόβλημα του σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφετέρου πώς μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 58.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 133-152 από: 372
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/133.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

β. Οι επανεκδόσεις του Οδηγού: "προαιρετικές" προδιαγραφές

Το γεγονός ότι η αλληλοδιδακτική μέθοδος βρίσκεται ουσιαστικά στη βάση της παιδαγωγικής οργάνωσης των δημοτικών σχολείων διαφαίνεται,, επίσης, στη διάρθρωση του Οδηγού, που εξακολουθεί με συχνές επανεκδόσεις να αποτελεί το επίσημο κείμενο προδιαγραφών για την οργάνωση του σχολικού χώρου1. Στο πρώτο κεφάλαιο, "Περί καταλλήλου διδακτηρίου", της έκδοσης του 18422, σχολικό κτίριο και αίθουσα διδασκαλίας συγχέονται ήδη από την πρώτη παράγραφο, και η διαρρύθμιση της αίθουσας καταλαμβάνει το μεγαλύτερο τμήμα των σελίδων που είναι αφιερωμένες στο διδακτήριο και τον εξοπλισμό. Οι σχετικές προδιαγραφές παραμένουν ουσιαστικά οι ίδιες με εκείνες της έκδοσης του 1830: ίδιο σχήμα, ίδιες διαστάσεις, ίδια διάταξη του εξοπλισμού, ίδια κατανομή στο χώρο των προσώπων και των δραστηριοτήτων. Μπορεί όμως κανείς να διακρίνει κάποια μεταβολή στο πνεύμα του έργου η οποία εκφράζεται κυρίως στο επίπεδο της διατύπωσης, αλλά και σε ορισμένες συγκεκριμένες διατάξεις.

Πράγματι, οι προδιαγραφές του χώρου που tò 1830 παρουσιάζονται σαν αξιώματα που δεν επιδέχονται συζήτηση και επιχειρηματολογία, τώρα συνοδεύονται συστηματικά από επεξηγήσεις και αιτιολογήσεις κυρίως πρακτικής και υγιεινιστικής υφής. Έτσι για παράδειγμα, η διάταξη που αφορά τα παράθυρα, αν και παραμένει ίδια με εκείνη του 1830, ωστόσο στις εκδόσεις του 1842, 1850, 1860 συνοδεύεται από την ακόλουθη αιτιολόγηση: "ούτω δύναται να φωτίζηται κάλλιον, και ο αήρ κυκλοφορεί έλευθερώτερα"3. Στην ίδια γραμμή

1. Βλ. Β.Δ. 2000/24 Ιουλίου 1841 και Β.Δ. της 23 Ιουλίου 1856.

2. Ι.Π. Κοκκώνης, 'Οδηγός... Νέος, 1842, σ. 1-8.

3. στο ίδιο, σ. 2. Στην έκδοση του 1860 προστίθεται: "και οι μαθηταί προσέτι δεν είναι εκτεθειμένοι εις το ρεύμα του κινουμένου αέρος" (σ. 12), Ινώ μια παράγραφος ειδικά αφιερωμένη στην ανανέωση του αέρα κλείνει το κεφάλαιο περί διδακτηρίου: "Εις αίθουσας η δωμάτια καλώς περικλεισμένα, όπου ενδιαμένουσι πολλοί άνθρωποι, ο εμπεριεχόμενος ατμοσφαιρικός αήρ φθείρεται διά της αναπνοής και της αδήλου διαπνοής των εκεί διαμενόντων, και καθίσταται δηλητήριος. Όθεν εις τα καλώς κτισμένα και περιποιημένα διδακτήριοι πρέπει να διατηρήται άκρα καθαριότης' να σαρόνεται το έδαφος καθ' εκάστην και να πλύνηται συχνάκις, πολλάκις δε της ημέρας (ανοιγομένων των παραθύρων δι' ολίγα λεπτά της ώρας), να ανανεόνηται o εμπεριεχόμενος ατμοσφαιρικός αήρ· και τούτο πρέπει να γίνεται οσάκις, ο εκ του καθαρού αέρος εμβαίνων εις το διδακτήριον αποφοράν ναυτιώδη (χνωτάδα). Εις τα μεγάλα σχολεία της Γαλλίας, προς την ομαλήν και διηνεκή ανανέωσιν του εμπεριεχωμένου αέρος, έχουσιν ίδιον μηχάνημα, ομοιάζον με τα υπόκαυστα, του όποιου αι σειραί των σιφώνων εξικνούνται έως έξω της σκεπής του διδακτηρίου· απαιτεί δε τούτο δαπάνην 250-450 φρ. Προς το παρόν ημείς δυνάμεθα να θέτωμεν εις δύο η και πλειότερα αντίθετα παράθυρα, αναλόγως της εκτάσεως του διδακτηρίου, στροβιλομύλους, τους οποίους επί πλακός λευκοσιδήρου κατασκευάζουσιν οι φαναροποιοί, και προσηλούσι την πλάκα εις την θέσιν ενός των της ανωτάτης σειράς παραθυροϋάλων" (σ. 48).

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/134.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

εγγράφονται και ορισμένες νέες διατάξεις που αφορούν κυρίως τεχνικές κατασκευαστικές λεπτομέρειες. Για καλύτερη προστασία από την υγρασία και το θόρυβο, π.χ., προτείνεται στην περίπτωση όπου δεν υπάρχει υπόγειο να υπερυψώνεται το δάπεδο της αίθουσας περίπου 0,65 εκ. και το κενό που δημιουργείται ανάμεσα στα πάτερα να γεμίζει με σκουριά σιδήρου και καρβουνόσκονη1. Συνιστάται επίσης να σανιδώνεται το δάπεδο της αίθουσας για καλύτερη προφύλαξη από το ψύχος, αλλά και διότι μειώνεται έτσι η σκόνη που σηκώνουν με τις συνεχείς μετακινήσεις τους οι μαθητές2. Όμοια για τους τοίχους ορίζεται να είναι ασβεστωμένοι και βαμμένοι με γκρίζο χρώμα έως 1,50 ,μ. πάνω από το έδαφος και λευκοί στο υπόλοιπο ύψος3 κ."·.

Η ίδια νέα αντίληψη διαφαίνεται και στην παράγραφο που αναφέρεται στη θέση του διδακτηρίου. Το σχολείο πρέπει πάντα να χτίζεται μακριά από τις πολυπληθέστερες γειτονιές, αλλά επιπλέον "είναι ευχής έργον να οικοδομήται [...] όχι επάνω είς τον δρόμον, αλλά να περικυκλόνηται, από προαύλιον και κήπον, διά να μη ταράττηται η παράδοσις από τον θόρυβον των διαβαινόντων"4. Πρόκειται για διευκρίνιση που δεν περιέχεται στον Οδηγό του 1830, αν και το πνεύμα της διάταξης παραμένει το ίδιο. Εν τούτοις μερικές γραμμές] πιο κάτω, εμφανίζονται για πρώτη φορά απαιτήσεις υγιεινιστικού χαρακτήρα σχετικά με την επιλογή της θέσης του σχολείου: "Εις δε τα χωρία πρέπει κατά προτίμησιν να κτίζηται το σχολείον εις ύψωμα προς ανατολάς, η μάλλον ειπείν να έρχηται κατά μήκος από βορράν προς νότον, ώστε να μη προσβάλληται πολύ το διδακτήριον από τους βορείους ανέμους"5.

Αυτή ακριβώς η ενίσχυση της υγιεινιστικής άποψης καθώς και η εγκατάλειψη του αξιωματικού ύφους στη διατύπωση συνιστούν τις βασικές καινοτομίες της νέας έκδοσης του 'Οδηγού. Το δεύτερο στοιχείο μπορεί να εξηγηθεί από την εμπειρία που αποκτήθηκε στα δώδεκα χρόνια σχολικής ζωής που χωρίζει τις δύο εκδόσεις. Η πραγματικότητα έδειξε τις σημαντικές δυσκολίες για την εξασφάλιση κατάλληλων εγκαταστάσεων. Η χρησιμοποίηση παλαιών κτιρίων με διαφορετικό αρχικό προορισμό είναι πολύ περισσότερο διαδεδομένη απ' όσο η κατασκευή νέων διδακτηρίων και τα οικονομικά δεν επιτρέπουν, η τουλάχιστον όχι πάντα, την ακριβή εφαρμογή όλων των προδιαγραφών. Γίνεται, λοιπόν, αναγκαία η αναφορά στο λόγο ύπαρξης κάποιων σημαντικών διατάξεων ώστε να μπορέσουν οι αποδέκτες του κανονισμού να τις προσαρμόσουν κατά το δυνατόν στις δυσμενείς συνθήκες.

1. Ι.Π. Κοκκώνης, Οδηγός... Νέος, 1842, σ. 2.

2. στο ίδιο, σ. 3.

3. στο ίδιο, σ. 4.

4. στο ίδιο, σ. 1.

5. στο ίδιο, σ. 2

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/135.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Με αυτήν τη λογική, και σαν απάντηση σ" αυτήν την ανάγκη, ένα νέο κεφάλαιο προστίθεται στην έκδοση του 1842 με τίτλο: "Τροποποιήσει εις τα του διδακτηρίου και τα της διδασκαλίας ως εκ της ελλείψεως των αναγκαίων"1. ""Ολοι οι δήμοι αισθάνονται σήμερον την ανάγκην της συστάσεως τακτικών δημοτικών σχολείων [...] αλλ' η ένδεια και η απορία τους εμποδίζει από του να συστήσωσι τοιαύτα σχολεία [...] Το κτίριον του σχολείου είναι το πολυεξοδώτερον και το δυσκολώτερον επομένως να κατορθωθή" εις τα μικροχωρία μάλιστα, η εις τους μικρούς και πτωχούς δήμους' αλλ' όταν παρατηρήσωμεν, ότι η λαμπρότης του κτιρίου δεν είναι το αναγκαιότατον πράγμα, αλλά το σχήμα και η διάταξις των μερών αυτού και των εν αυτώ, τότε καταλαμβάνομεν, ότι ευκόλως δυνάμεθα ν' αποφύγωμεν το μεγαλήτερον έμπόδιον της συστάσεως τακτικών σχολείων"2. Με αυτούς τους ορούς θέτει το πρόβλημα o Κοκκώνης και στη συνέχεια προτείνει συγκεκριμένες λύσεις.

Κατ' αρχήν αναφορικά με το σχήμα της αίθουσας: Δεδομένου ότι. μια αλληλοδιδακτική αίθουσα πρέπει να είναι μακρόστενη, θα μπορούσε εύκολα να χρησιμοποιηθεί για το σκοπό αυτό μια αγροτική οικία (αφού στη Στερεά Ελλάδα και στην Πελοπόννησο, σύμφωνα με τον Κοκκώνη, όλες οι κατοικίες των χωρικών έχουν αυτό το σχήμα) η μια αποθήκη η και εκκλησία εγκαταλειμμένη. Τα κτίσματα αυτά, στην περίπτωση που μπορούν να χωρέσουν 10-12 θρανία των 7-8 μαθητών το καθένα, είναι αρκετά για να φιλοξενήσουν το σχολικό πληθυσμό ενός χωριού με 1000 κατοίκους, δηλ, 80 μαθητές σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Οδηγού.

Για τις περιπτώσεις οπού η χωρητικότητα του διαθέσιμου κτιρίου δεν ικανοποιεί τις ανάγκες του πληθυσμού, ο Κοκκώνης προτείνει διάφορες εναλλακτικές λύσεις στην τοποθέτηση του εξοπλισμού, που επιτρέπουν να κερδηθεί χώρος:

α. Αν το συγκεκριμένο κτίριο έχει αρκετό μήκος αλλά μικρό πλάτος, τα θρανία μπορούν να ακουμπήσουν στον ένα τοίχο, αφήνοντας από την άλλη πλευρά ελεύθερο χώρο για την κυκλοφορία και τις ασκήσεις στα ημικύκλια. Πρόκειται για τη διάταξη που χρησιμοποίησε ο μηχανικός Δ. Σταυρίδης στη διαρρύθμιση ενός σπιτιού στην Αδρίτσαινα στα 18303 (εικ. 22 Ι, II).

1. στο ίδιο, σ. 253-258.

2. στο ίδιο, σ. 253-254.

3. Βλ. Γ.Α.Κ., Καποδιστριακά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. 30β, Έκθεση Δ. Σταυρίδη, προς τον Έκτακτο Επίτροπο Καρυταίνης και Φαναρίου, 3 Αύγ. 1830: "[...] συμβιβάζων, όσον το δυνατόν, το οικονομικόν με το χρησιμώτατον και αναγκαιότατον της αλληλοδιδακτικής μεθόδου, ενέκρινα την ως ακολούθως διάθεσιν των θρανίων και τροπολογίαν της σάλας αβγδ' του σχεδίου L Το σχέδιο Ι παριστάνει την οικοδομήν εις την κατάστασιν, εις την οποία κατά το παρόν ευρίσκεται. To σχέδιον II παριστάνει την επέκτασιν της σάλας αβγδ' μέχρις το εζ'. Συγχρόνως παριστάνει και την διάθεσιν και μέτρα των θρανίων. ' Η σάλα αβγδ'

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/136.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

β. Αν η αίθουσα χωράει τα θρανία που χρειάζονται αλλά δεν υπάρχει. χώρος για τα απαιτούμενα ημικύκλια είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθεί, αν υπάρχει, ένα δωμάτιο συνεχόμενο με την αίθουσα ειδικά για τα ημικύκλια, είτε να οργανωθεί διαφορετικά ο χρόνος ώστε να μπορούν συγχρόνως να διδάσκονται οι τέσσερεις τάξεις στα ημικύκλια και οι άλλες τέσσερεις να ασκούνται στα θρανία. Γι' αυτήν την κατ' εξαίρεση οργάνωση της διδασκαλίας ο Κοκκώνης υποδεικνύει ένα νέο σύνολο "παραγγελμάτων".

Σ' δ,τι αφορά τα παράθυρα, τα οποία στις κατοικίες παρουσιάζουν το μειονέκτημα, σύμφωνα με τον Κοκκώνη, να είναι μικρά και .τοποθετημένα χαμηλά, προτείνεται να κλειστούν τα περισσότερα,από αυτά και να ανοιχτούν φεγγίτες στη στέγη. Στην ίδια λογική προτείνονται επίσης υποκατάστατα, που μπορεί κανείς να προμηθευτεί εύκολα ακόμα και στα χωριά, για ο'λα τα απαραίτητα αντικείμενα για την εφαρμογή της αλληλοδιδακτικής. Και ο Κοκκώνης καταλήγει αποδεχόμενος· ότι δεν. εξάντλησε -όλες τις τροποποιήσεις και προσαρμογές που οι συγκεκριμένες δυσμενείς συνθήκες θα μπορούσαν να απαιτήσουν. Αφήνει λοιπόν ένα σημαντικό περιθώριο πρωτοβουλίας στο δάσκαλο, ο οποίος Όταν μεν τύχη τακτικού διδακτηρίου και του αναγκαίου υλικού θέλει έχει όρον απαράβατον την κατά πάντα ακριβή τήρησιν των διατάξεων της εγκεκριμένης μεθόδου' όταν δε στερήται-τών επιτήδειων μέσων, λαμβάνων νύξιν από τ' ανωτέρω εκτεθέντα, επινοεί κατά τας συμπίπτουσας περιπτώσεις, τους καταλλήλους τρόπους εις κατανίκησιν των προσπιπτόντων εμποδίων, στοχαζόμενος ότι ο σκοπός είναι αι πρόοδοι των μαθητών"1,

Η πρώτη αναθεωρημένη έκδοση του 'Οδηγού το 1842 δεν περιέχει καμιά αναφορά για το χώρο διδασκαλίας του "ανώτερου" η "συνδιδακτικού" τμήματος του σχολείου, ενώ στις επανεκδόσεις του 1850 και 1860 προβλέπεται στις περιπτώσεις οπού το σχολείο συγκεντρώνει μεγάλο αριθμό μαθητών και υπάρχει δεύτερος δάσκαλος η υποδιδάσκαλος μια χωριστή αίθουσα γι' αυτό το τμήμα. Η αίθουσα αυτή περιγράφεται ως "εν δωμάτιον εις μίαν των στενωτέρων πλευρών του σχολείου, συνεχόμενον μετ' αυτού και περιέχον τα αναγκαία θρανία και γραφεία, πίνακας γεωγραφικούς κ,τ.λ. όσα συντείνουσιν

Έχει πλάτος 6 πηχών. Αφαιρουμένων των τεσσάρων πηχών διά περιστροφήν των παίδων μένουν δύω πήχεις διά μήκος των θρανίων ώστε κάθε θρανίον δεν χωρεί παρά τέσσαρα παιδία. Το οποίον προσκρούει πολύ εις την αλληλοδιδακτικήν μέθοδον απαιτούσαν εις κάθε θρανίον 14 παιδία. Και με αυτόν τον τρόπον δεν χωρεί η σάλα αβγδ' παρά 50 παιδία. Δια να χωρήση η σάλα αβγδ' περισσότερα παιδιά εστοχάσθην να αφήσω τόπον διά ημικύκλια και περιστροφήν των παίδων μόνον από τα τρία μέρη καθώς φαίνεται εις το σχέδιον Π. Τότε γίνονται τα θρανία τέσσαρας πήχεις κατά μήκος και ημπορούν να καθίσουν εις κάθε θρανίον οκτώ παιδία και γίνονται 13 θρανία. Όθεν κατ' αυτόν τον τρόπον χωρεί η σάλα αβγδ' 100 παιδία".

1. Ι.Π. Κοκκώνης, Οδηγός... Νέος, 2185ο, σ. 318-319.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/137.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

εις την διδασκαλίαν των συνδιδακτικών μαθημάτων"1. Καμιά από τις επανεκδόσεις του Οδηγού δεν περιλαμβάνει περισσότερο αναλυτικές προδιαγραφές σχετικά με τις διαστάσεις και τη διαρρύθμιση της αίθουσας της συνδιδακτικής. Ωστόσο, οι οδηγίες για τη διαδικασία της διδασκαλίας 2 υπαινίσσονται ένα χώρο με οργάνωση παραπλήσια εκείνης του χώρου της αλληλοδιδακτικής: βάθρο, θρανία τοποθετημένα σε σειρές απέναντι στο βάθρο, ημικύκλια κατά μήκος των τοίχων κλπ.

Στη βάση αυτών των οδηγιών ο δημοδιδάσκαλος Ι. Δραΐκης, ο ίδιος που όπως είδαμε διευθύνει το 1830 την κατασκευή του αλληλοδιδακτικού σχολείου στο Μεσολόγγι, προτείνει ένα τυπικό σχέδιο (είκ, 26) "σύνθετου", δηλαδή με δύο τμήματα, δημοτικού σχολείου3, Η αλληλοδιδακτική αίθουσα για 144 μαθητές είναι διαρρυθμισμένη σύμφωνα με το μοντέλλο που ήδη περιγράψαμε. Η συνδιδακτική αίθουσα προβλέπεται για 40 μαθητές χωρισμένους σε δύο τάξεις. Οι δύο σειρές θρανία που τοποθετεί ο Δραΐκης μπορούν να χωρέσουν λίγο περισσότερο από τους μισούς μαθητές. Κατά τη διάρκεια των μαθημάτων η μία από τις δύο τάζεις εργάζεται στα ημικύκλια η διδάσκεται συγκεντρωμένη γύρω από το βάθρο, ενώ η άλλη τάξη προετοιμάζει τις ασκήσεις της καθισμένη στα θρανία. Στις εξαιρετικές περιπτώσεις όπου Θά χρειαστεί να καθίσουν όλοι οι μαθητές χρησιμοποιούνται συμπληρωματικά κινητά θρανία.

Ο διαχωριστικός τοίχος ανάμεσα στις δύο αίθουσες έχει σχεδιαστεί με τέτοιο τρόπο ώστε μέσα από τα κατάλληλα ανοίγματα να διευκολύνεται η επίβλεψη του αλληλοδιδακτικού τμήματος και του υποδιδασκάλου από το δάσκαλο που κάθεται στην έδρα. Αυτή η οπτική επικοινωνία μεταξύ των δύο τάξεων επιβάλλεται από την ιεραρχική σχέση που υπάρχει ανάμεσα στους δύο διδάσκοντες. Σ' ό,τι αφορά τους υπόλοιπους χώρους του σχολείου -αυλή, αποχωρητήρια, προαύλιο- και τη σχετική τους θέση, το τυπικό σχέδιο του Δραΐκη ακολουθεί ακριβώς τις προδιαγραφές του 'Οδηγού του 1842 που δεν διαφέρουν καθόλου από εκείνες της έκδοσης του 1830.

Για πενήντα λοιπόν χρόνια και μέχρι την επιβολή της συνδιδακτικής μεθόδου το 1880, που πραγματοποιείται μέσα σ' ένα πλαίσιο γενικότερων μεταρρυθμίσεων για τις οποίες θα μιλήσουμε στη συνέχεια, το επίσημο πρότυπο του

1. Ι.Π. Κοκκώνης, Οδηγός... Νέος, σ. 7,31s6o, σ. 17.

2. Ι.Π. Κοκκώνης, Οδηγός... Νέος, 1842, σ. 196-2O0· 21850, σ. 212-221· 31860, σ. 252-262.

3. Ι. Δραΐκης, Περί βελτιώσεως της Δημοδιδασκαλίας, Φυλλάδιον Β'. Διοργανισμός Δημοτικών σχολείων, Αθήνα 1855. Απ' όσο γνωρίζουμε πρόκειται για το πρώτο και ένα από τα σπάνια σχέδια-τύπους που δημοσιεύτηκαν στην Ελλάδα από ιδιώτες. Πράγματι η πρακτική αυτή, ευρύτατα διαδεδομένη στη Γαλλία, είναι ουσιαστικά ανύπαρκτη στην Ελλάδα, ίσως γιατί οι επίσημες, εξαιρετικά λεπτομερείς, προδιαγραφές, κατηύθυναν πάντα την κατασκευή των σχολικών κτιρίων.

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/138.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

σχολικού χώρου παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητο. Η αλλαγή βρίσκεται κυρίως στην εγκατάλειψη τού; αξιωματικού χαρακτήρα του προτύπου. Μπροστά στις δυσκολίες της εφαρμογής ακόμα και ένα επίσημο κείμενο είναι υποχρεωμένο να αποδεχτεί ότι οι προδιαγραφές μπορεί να είναι και προαιρετικές, στοιχείο έμπνευσης περισσότερο παρά υποχρεωτικός μηχανισμός,

4. ΟΙ  ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΣΕΙΣ

Πώς με βάση αυτές τις προδιαγραφές κατασκευάζονται τα σχολικά κτίρια; Ποιες είναι οι ερμηνείες που δόθηκαν στο αρχικό πρότυπο. Ποιες Όψεις του υπεισέρχονται στους προβληματισμούς των παραγόντων που παρεμβαίνουν στην κατασκευή και των χρηστών, και με ποιο τρόπο; Αυτά είναι μερικά σημεία που θα προσεγγίσουμε στη συνέχεια, συμπεριλαμβάνοντας στο σώμα των παραδειγμάτων μας και τα κτίρια που παράχθηκαν κατά την καποδιστριακή περίοδο, πράγμα που μας επιτρέπει η συνέχεια των προσώπων που συμμετέχουν (δημόσιοι υπάλληλοι, αρχιτέκτονες-μηχανικοί, δάσκαλοι), καθώς και η συνέχεια των κανονισμών που καθορίζουν το πλαίσιο της δραστηριότητας τους,

Η συνειδητοποίηση του σχολικού κτιρίου ως χώρου κλειστού και προστατευμένου από κάθε δραστηριότητα ηθικά η φυσικά βλαβερή εκδηλώνεται με καθαρότητα από την αρχή. Θά μπορούσαμε να αναφέρουμε πολλαπλά παραδείγματα. Το 1838 o δάσκαλος της Πρόνοιας στο Ναύπλιο θεωρεί ότι ο παλιός στρατώνας που παραχωρήθηκε από το κράτος στο δήμο και με κάποιες μετατροπές χρησιμοποιείται για αλληλοδιδακτικό σχολείο είναι "αρκετά κατάλληλον ως προς την τοποθεσίαν [,,.] εν εις μέρος κεντρικόν μη συνεχόμενον μ' άλλας οικίας"1.,Το 1843 στην Ερμούπολη απαγορεύεται η μετατροπή μιας αίθουσας σε χώρο λατρείας διαμαρτυρομένων, γιατί αυτή η αίθουσα γειτνιάζει με ένα σχολείο 2. Ο σύμβουλος του Υπουργείου Παιδείας Π. Παπαδόπουλος, στην έκθεση επιθεώρησης των δημοτικών σχολείων της Ερμούπολης με ημερομηνία 21 Οκτωβρίου 1863, θεωρεί ότι η γειτνίαση του δημοτικού σχολείου κορασιών .και του σχολείου των καθολικών μοναχών είναι "πολλαπλώς επιβλαβής" και απ' αυτήν "πηγάζωσι πολυειδώς σκάνδαλα"3. Στα 1874 ο δήμαρχος του Ναυπλίου αρνείται να νοικιάσει ένα σπίτι στο χωριό Τζαφέραγα για να στεγάσει το σχολείο μόνο και μόνο γιατί" είναι συνεχόμενο με μια ταβέρνα4. Και θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε τις αναφορές.

1. Δ.Α.Ν., φάκ. 13.33/1838, Ο διδάσκαλος προς το δήμαρχο, 10 Ιουνίου 1838.

2. ΙΑ.Δ.-E., σειρά ΙΕκπ., φάκ. Ια/ζ, Ο δήμαρχος προς το νομάρχη, 10 Μαρτίου 1843.

3. Ι.Α.Δ.Ε., σειρά ΙΕκπ., φάκ. 1α/3α.

4. Δ.Α.Ν., φάκ. ο.3θ/ι874,0 δήμαρχος προς το νομάρχη, 5 Αυγούστου 1874.

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/139.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Αυτές οι προφυλάξεις, που αντανακλούν σε κάποιο βαθμό τις προκαταλήψεις του συγκεκριμένου πληθυσμού περνούν ορισμένες φόρες σε δεύτερο πλάνο κάτω από την πίεση του οικονομικού παράγοντα. Στο Ναύπλιο, για παράδειγμα, το 1836 ο νομάρχης απαγορεύει να κατοικήσει η δασκάλα στο κτίριο που στεγάζει το σχολείο των κορασίων, παρόλο που διατίθεται ο σχετικός χώρος, γιατί "έχει οικογένειαν και σχέσεις"1. To 1849 δεν είναι ανεκτή ούτε η παρουσία της οικογενείας ενός ιερέα στο ισόγειο του νοικιαζόμενου σπιτιού που στεγάζει το προηγούμενο σχολείο και αποφασίζεται η εκκένωση του "δια να χρησιμεύση αποκλειστικώς το κατάστημα άπαν ως διδακτήριον"2. Ωστόσο το 1873 ο δήμος αποφασίζει την κατασκευή ενός νέου κτιρίου γι' αυτό ακριβώς το σχολείο των κορασίων, σ' ένα οικόπεδο ακριβώς δίπλα στην ψαραγορά, το οποίο έχει παραχωρηθεί δωρεάν από το κράτος 3, Και οι τοπικές εφημερίδες θρηνούν και περιγράφουν με τα σκοτεινότερα χρώματα μελλοντικές σκηνές ανάμεσα στα "αθώα κοράσια" και τους "τροφίμους των οινομαγειρίων" που περιβάλλουν την αγορά 4.

Η επιλογή του γηπέδου του σχολείου δεν καθοδηγείται - αποκλειστικά από τη φροντίδα να προστατευτούν τα παιδιά από τους "πειρασμούς" της ζωής η του δρόμου η ακόμη από εκείνους ενός πραγματικού η υποτιθέμενου θρησκευτικού προσηλυτισμού. Αποτελεί επίσης αντικείμενο των πολεοδομικών προβληματισμών της εποχής, από διπλή σκοπιά: να οργανωθεί καλύτερα η λειτουργίά αλλά και το θέαμα της πόλης χάρις στην κατάλληλη κατανομή των εξοπλιστικών κτιρίων, "Κάθε θέσις δημοσίου κτηρίου, πρέπει να είναι επιτήδειος εις τον σκοπόν, διά τον οποίον κτίζεται. To αλληλοδιδακτικόν σχολείον απαιτεί θέσιν κεντρικήν της πόλεως [.,.] Παρόμοια δημόσια κτήρια πρέπει να κτίζωνται όσον το δυνατόν εις τα επιφανέστερα μέρη των πόλεων, διά να φέρη στολισμόν εις αυτάς και διά να είναι υπ' όψιν του κάθ' ενός", γράφουν στα

1. Δ.Α.Ν., φάκ. Σ41/1835, Ο δήμαρχος προς το νομάρχη, 7 Μαΐου 1835, και φάκ. Σ41/1836, ο νομάρχης προς το δήμαρχο, 6 Ιουνίου 1836.

2. Δ.Α.Ν., φάκ. π/1849, Ο δήμαρχος προς το δημ. αστυνόμο, 10 Μαΐου 1849, και φάκ. Π1/1851, Η επιθεωρητική επιτροπή προς το δήμαρχο, 1Ò Ιανουαρίου 1851.

3. Δ.A.N., Πρακτικά του δημοτικού συμβουλίου, κατάστιχο αρ. 12, Συνεδρίασις της 9 Μαρτίου 1873.

4 Ευθύνη, τόμ., A', αρ. 9, 25 Ιουνίου 1877. Πβ.: "Εάν δε χρειάζηται να διέρχηται η μαθήτρια μακράς οδούς και αγυιάς και αγοράν και εργαστήρια, έως φθάση εις το σχολείον, και τούτο πολλάκις της ημέρας, τότε τη αληθεία το κακόν αποβαίνει αφόρητον [...] Διότι ως πολλάκις ερρέθη φύσει η γυνή έχει πολλήν την ερεθιστικότητα και την αίσθησιν, και υπόκειται πολλώ μάλλον η ο ανήρ εις τάς εξωτερικά εντυπώσεις δι' ων κατ' ολίγον σχηματίζει παραστάσεις, εν αις και εμμένει και διαβιοί. Υπό τοιαύτας λοιπόν καθ' ημέραν επαναλαμβανομένας και φαύλως ποικιλλομένας εντυπώσεις εις ποίαν σφαίραν παραστάσεων και εικόνων και αισθημάτων θα διάγη η κόρη αυξηθείσα;" (Κ.Σ. Ξανθόπουλος, Πρώτη και μέση εκπαίδευσις και περί ανατροφής των κορασίων, Αθήνα 1873, σ. 257).

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/140.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

1830 6 Κλεάνθης και ο Schaubert, με αφορμή το σχολείο της "Υδρας1,

Το διάταγμα της 3 Απριλίου 1835 "Περί 'Υγιεινής κατασκευής πόλεων και κωμών"2 που αναφέρεται στο σχεδιασμό των νέων οικισμών του Βασιλείου, εισάγει μια διάκριση μεταξύ πόλεων και χωριών ως προς τις προδιαγραφές χωροθέτησης των δημόσιων κτιρίων: "Θέλει μάλιστα επιτύχει τον προκείμενον σκοπόν η θέσις των κωμών, αν τα δημόσια καταστήματα, οίον η εκκλησία, το σχολείον, το πρεσβυτερείον, το ξενοδοχείον, το δημαρχείον και τα τοιαύτα ευρίσκωνται περί το μέσον της κώμης· αι δε οικίαι των χωρικών, πέριξ αυτών εις τετραγωνικον η κυκλοειδές σχήμα" (άρθρ. 10). Η πρόθεση εξωραϊσμού είναι σ5 αυτήν την περίπτωση έντονα διαποτισμένη από μια εκπαιδευτική διάθεση. Για τις πόλεις, οπού τα εξοπλιστικά κτίρια είναι περισσότερα, ο νόμος αφήνει στους αρχιτέκτονες ποο θα συντάξουν τα πολεοδομικά σχέδια την επιλογή της θέσης τους, ορίζοντας μόνο ότι "τα δημόσια κτίρια θέλουσι κατατάττεσθαι αρμοδίως εντός της πόλεως εις όσον ένεστιν ελευθέρους (αναπεπταμένους) τόπους" (άρθρ. 16).

Βλέπουμε λοιπόν στα πολεοδομικά σχέδια του 19ου αι., πόλεων τόσο διαφορετικών μεταξύ τους από άποψη μεγέθους και σημασίας όπως η Κρίσσα (εικ. 27), η Ερέτρια (εικ. 28), η Ερμούπολη (εικ, 29), η ο Πειραιάς (εικ. 30), το σχολικό κτίριο να τοποθετείται σε κάποια πλατεία, συνήθως κεντρική, είτε μόνο του -όπως στην Ερμούπολη- είτε εντεταγμένο σ' ένα ευρύτερο σύνολο πολιτιστικών κτιρίων -όπως στην Ερέτρια-, η κοντά σε άλλου τύπου δημόσια κτίρια -όπως στην Κρίσσα και στον Πειραιά.

Ο συνδυασμός σχολικό κτίριο/πλατεία δεν προκύπτει μόνο ως εφαρμογή των αισθητικών αρχών οργάνωσης του θεάματος της πόλης. Αυτή η διάταξη, όπου η πλατεία γίνεται "χώρος-φραγμός" προφυλάσσει τη διεξαγωγή της διδασκαλίας από τους αντιπερισπασμούς της ζωής του δρόμου, επιτρέποντας συγχρόνως στο σχολείο να βρίσκεται στο κέντρο του προς εκπαίδευση πληθυσμού3. Ακριβώς λόγω αυτής της διπλής ποιότητας του, αισθητικής-συμβολικής και λειτουργικής-παιδαγωγικής, ο συνδυασμός αυτός συναντάται συχνά.

1. A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ό.π., τεκμ. αρ. 565, σ. 1233, Έκθεσ.") της 5 Αυγούστου 1830.

2. Ε. Μανιτάκης, Εγχειρίδιον, ό.π., σ. 134 κ.εξ.

3. Αυτό είναι και το επιχείρημα που προβάλλει ο διοικητής Σύρου υπέρ της θέσης του αλληλοδιδακτικού σχολείου που προτείνει το ρυμοτομικό σχέδιο της 'Ερμούπολης του 1837: "Καταλληλότερα διά την ανέγερσιν του σχολείου θέσις είναι η προσδιορισθείσα εις το σχέδιον· αύτη όχι μόνον είναι κεντρικωτέρα, αλλ' έχει και το πλεονέκτημα του να μην κείται εις λεωφόρον [...] Εις την σπουδήν των μαθημάτων απαιτείται ησυχία [...] Να εγκαταλείψωμεν ήδη την θέσιν ήτις ενώνει εις τα êv και το άλλο πλεονέκτημα, ηθέλαμεν βαδίσει εναντίον του ορθού λόγου" (Ι.Α.Δ.Ε., σειρά ΙΕκπ., φάκ. 1α/ιγ, ο διοικητής Σύρου προς Δήμαρχον Ερμουπολέως, 6 Φεβρουαρίου 1838).

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/141.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

όχι μόνο στα ρυμοτομικά σχέδια αλλά και στην πραγματικότητα στις πόλεις και στα χωριά του 19ου αιώνα.

Για το σχεδιασμό ενός αλληλοδιδακτικού σχολείου, οι αρχιτέκτονες-μηχανικοί ακολουθούν τις προδιαγραφές του Οδηγού κυρίως σε ο,τι αφορά το σχήμα και τις διαστάσεις της αίθουσας διδασκαλίας (βλ, εικ. 20, 21, 23,25, 32, 33, 34). Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στα ανοίγματα. Πράγματι το ζήτημα του φωτισμού, του ηλιασμού και του αερισμού επανέρχεται συνεχώς στο λόγο όλων των συμμετεχόντων. Το 1830 οι έφοροι του σχολείου της Μικρομάνης θεωρούν ότι δεν μπορούν να φοιτήσουν περισσότερο από 100 παιδιά στο σχολείο, παρόλο που η εκκλησία που χρησιμεύει ως διδακτήριο μπορεί να χωρέσει 150. Ο λόγος που προβάλλουν είναι ότι ο αέρας ανανεώνεται δύσκολα επειδή τα παράθυρα είναι μικρά, και αυτό μπορεί να απειλήσει την υγεία των παιδιών αν αυξηθεί ο αριθμός τους1. Στα 1878, μετά από πρόταση του δασκάλου, κόβονται τα δύο δέντρα που βρίσκονται μπροστά από το σχολείο των αρρένων στο Ναύπλιο, γιατί εμποδίζουν τον φωτισμό της αίθουσας2. Στα 1873, το δημοτικό συμβούλιο του Ναυπλίου κρίνει ακατάλληλο το σπίτι που νοικιάζεται για σχολείο των κοριτσιών επειδή δεν το βλέπει ήλιος και βλάπτεται έτσι η υγεία των μαθητριών που πάσχουν όλες από "αναιμία"3. Έτσι, στις περιπτώσεις όπου το γήπεδο το επιτρέπει, ανοίγονται παράθυρα σε όλες τις πλευρές της αίθουσας (βλ. εικ. 20, 21, 25, 34), ακόμα και στον τοίχο που βρίσκεται απέναντι από το βάθρο, λύση που έρχεται σε αντίθεση με τη λογική του Οδηγού, αφού η αντηλιά εμποδίζει την επιτήρηση όλων των μαθητών από το δάσκαλο4.

"Αν και η διάταξη του Οδηγού για την τοποθέτηση των παραθύρων δύο μέτρα πάνω από το έδαφος δεν εφαρμόζεται πάντοτε (βλ. εικ. 32, 33, 34), ωστόσο η οπτική απομόνωση της αίθουσας από το δρόμο παραμένει σημαντικό ζήτημα, κυρίως για τα σχολεία των θηλέων. Στο Ναύπλιο, για παράδειγμα, το 1877, θεωρείται ότι τα παράθυρα του νεόκτιστου δημοτικού διδακτηρίου των κορασιών (βλ. εικ, 40) δεν είναι αρκετά υπερυψωμένα, αν και απέχουν δύο μέτρα από το έδαφος, και θεωρείται λάθος, ότι το σχολείο δεν τοποθετήθηκε σε

1 A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π , τεκμ αρ. 474, σ. 1OIO-1O11

2 Δ.A.N., φάκ. O.30/1878, ο διδάσκαλος προς το δήμαρχο, 18 Νοεμβρίου 1878.

3. Δ A.N , Πρακτικά Δημοτικού Συμβουλίου, κατάστιχο αρ. 12, συνεδρίασις της 9 Μαρτίου 1873.

4 Ο μηχανικός Λ Πάγκαλος, που επεξεργάζεται στα 1847 το σχέδιο για ένα σχολείο Θηλέων στο Ναύπλιο, προτείνει την κατασκευή ενός κτιρίου σε τρία επίπεδα -υπόγειο, υπερυψωμένο ισόγειο και οροφο- και τοποθετεί το σχολείο στον ύροφο Η λύση αύτη του επιτρέπει να ξεπεράσει το εμπόδιο που αποτελεί η μεγάλη κλίση του εδάφους και να έχει μια αίθουσα διδασκαλίας με "ολα τα μέτωπα εκτεθειμένα εις την ατμόσφαιραν" (Δ A.N., φάκ. Κ22-28/1848, έκθεση της 26 Ιουνίου 1847).

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/142.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

όροφο1. Ο μηχανικός Πάγκαλος, στο σχέδιο για το σχολείο των θηλέων στο οποίο αναφερθήκαμε παραπάνω, και το οποίο δεν κατασκευάστηκε, τοποθετεί τα παράθυρα 1,20 μ, πάνω από το έδαφος και επιπλέον σχεδιάζει κατά μήκος της όψης της αίθουσας προς το δρόμο στοά "ήτις θέλει χρησιμεύσει εις το να κρύπτει την δράσιν των κορασιών από τα εξωτερικά αντικείμενα"2.

Το προστώο αποτελεί στοιχείο της αρχιτεκτονικής των σχολικών κτιρίων αρκετά διαδεδομένο (εικ, 24, 31, 32, 33, 34, 39). Χρησιμοποιείται σαν χώρος μετάβασης στις περιπτώσεις όπου η είσοδος στην αίθουσα γίνεται κατευθείαν από το δρόμο, και συγχρόνως τονίζει την εικόνα του σχολείου ως δημόσιου κτιρίου,

Στη διαμόρφωση αυτής της "επίσημης" εικόνας του σχολείου συνεισφέρει επίσης η συμμετρία και η επανάληψη που επιδιώκεται στην τοποθέτηση των ανοιγμάτων, Στο συμβόλαιο για την κατασκευή του σχολείου της Καρύταινας3 (βλ. εικ. 20) γίνεται ειδική αναφορά σ' αυτό το θέμα, Το 1830 ο Κλεάνθης και o Schaubert διαμαρτύρονται γιατί ο μάστορας που είναι υπεύθυνος για την κατασκευή του σχολείου της "Υδρας δεν σεβάστηκε τη συμμετρία των ανοιγμάτων4, ενώ στα 1838 ο δήμαρχος Ερμουπόλεως ευχαριστεί το νομομηχανικό Weiler για τη "συμμετρίαν και καταλληλότητα" του σχεδίου του για το αλληλοδιδακτικό σχολείο 5.

Παρά το γεγονός ότι το Υπουργείο, και ο Κοκκώνης ειδικότερα, επιμένουν στην απλή μορφή που πρέπει να έχει το σχολικό κτίριο 6 -στάση που εκφράζει περισσότερο την ανάγκη οικονομίας παρά μια αισθητική αντίληψη-, το σχολείο αρχίζει να γίνεται και από την άποψη της μορφολογίας του ένα επίσημο κτίριο. Στα αστικά κέντρα, και για τα διδακτήρια που σχεδιάζουν διπλωματούχοι αρχιτέκτονες μηχανικοί, η χρησιμοποίηση των κλασικών ρυθμών στη σύνθεση των όψεων γενικεύεται γύρω στα 1880 (εικ. 39, 40), Αντίθετα στις κωμοπόλεις και στα χωριά, όπου συνεχίζεται η κατασκευή με τις παραδοσιακές μεθόδους σ' όλη τη διάρκεια του 19ου αι. και όπου δεν υπάρχει παρέμβαση αρχιτέκτονα, τα σχολικά κτίρια διαιωνίζουν τον τύπο της αγροτικής κατοικίας, γυμνής από κάθε διακοσμητικό στοιχείο (βλ. εικ. 35, 36, 37, 41, 42).

1. Ευθύνη, τ: A, άρ 9, 15 Ιουνίου 1877.

2. Δ.Α.Ν., φάκ. Κ22-28/1848, έκθεση της 20 Ιουνίου 1847.

3. Χρ. Κωνσταντινόπουλος, Οι παραδοσιακοί χτίστες..., ο.π., σ. 180-181.

4. A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ό.π., τεκμ. αρ. 709, σ. 1517-1518.

5. Ι.Α.Δ.Ε., σειρά ΙΕκπ., φάκ. 1α/ιδ, o Δήμαρχος Ερμ. προς νομομηχανικόν Κυκλάδων, 5 Αυγούστου 1838.

6. "Αι δε νέαι οικοδομαί των δημοτικών σχολείων δεν απαιτείται, ως και άλλοτε σας είπομεν να είναι λαμπραί" (Εγκύκλιος αρ. 11032/26 Μαρτίου 1837, στο Γ. Ζηνόπουλος και Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία..., ο.π., τ. ΣΤ', σ. 445-447).

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/143.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Ο χωρισμός του δημοτικού σχολείου σε δύο τμήματα δεν φαίνεται να είχε άμεσες επιπτώσεις στο σχεδιασμό των σχολικών κτιρίων. Έως περίπου τα 1870, η κάτοψη τους οργανώνεται σύμφωνα με τους κανόνες της αλληλοδιδακτικής μεθόδου. Στις περιπτώσεις των σχολείων με μεγάλο αριθμό μαθητών και υποδιδάσκαλο, προστίθεται ένα μικρότερο δωμάτιο σε επαφή με τη μεγάλη αλληλοδιδακτική αίθουσα και του οποίου η σχετική Θέση καθορίζεται από τις ιδιομορφίες του γηπέδου1. Μόνο στη δεκαετία 1870-1880 βλέπουμε να πολλαπλασιάζονται οι χώροι του διδακτηρίου και να γίνεται περισσότερο σύνθετη η κάτοψη (βλ. εικ. 38, 39, 40, 41, 42), Περισσότερες αίθουσες, γραφείο, διάδρομοι: τα στοιχεία μιας νέας οργάνωσης του σχολικού χώρου, κάνουν την εμφάνιση τους πριν ακόμη θεσμοθετηθεί το πρότυπο αυτής της νέας οργάνωσης.

Τέλος, στα δημοτικά αρχεία βρίσκουμε μεγάλο αριθμό τεκμηρίων -εκθέσεις δασκάλων και επιθεωρητικών επιτροπών, αλληλογραφία τοπικών αρχών και Νομάρχη κλπ.-, που θίγουν όλες τις όψεις των υλικών εγκαταστάσεων του σχολείου: αιτήσεις για την παράδοση του υλικού και των επίπλων που προβλέπει ο 'Οδηγός, κατασκευή αποχωρητηρίων και παροχή νερού στην αυλή του σχολείου, διάνοιξη η κλείσιμο παραθύρων, επισκευή πατωμάτων, παρατηρήσεις σχετικά με την καθαριότητα και την υγιεινή θέση του σχολείου κλπ. Τα επιχειρήματα που προβάλλονται μαρτυρούν, τουλάχιστον από τη μεριά των δασκάλων, έντονη συνείδηση ότι η κατάλληλη διευθέτηση του κτιρίου είναι απαραίτητη για τη διδασκαλία και ότι το σχολείο είναι πρώτα απ' όλα ένας χώρος εξειδικευμένος, κλειστός και προστατευμένος. Το 1889 45% των σχολείων στεγάζονται σε κτίρια αποκλειστικά αφιερωμένα σ" αυτήν τη χρήση. Αλλά αυτό δεν είναι πια αρκετό.

1. Βλ. για την επέκταση του αλληλοδιδακτικού αρρένων στο Ναύπλιο το 1843: Δ.Α.Ν., φάκ. Ρ36,37/1842 και Ρ36/1843. Φαίνεται Ότι οι δύο αίθουσες ήταν συνεχόμενες χωρίς καν διαχωριστικό τοίχο ανάμεσα τους (βλ. Δ.Α.Ν., φάκ. O56/1855, Ο νομάρχης προς το δήμαρχο, 12 Ιαν. 1855, όπου γίνεται σύσταση "να διαφραχθή το ιδιαίτερον δωμάτιον χρησιμεύον ήδη ως συνδιδακτικόν Σχολείον προς διαχωρισμόν τούτου από το Γενικόν Διδακτήριον"). Για την επέκταση του κεντρικού αλληλοδιδακτικού σχολείου στην Ερμούπολη το 1846 βλ.: Ι.Α.Δ.Έ., Πρακτικά του Δημοτικού Συμβουλίου, κατάστιχο ΠΙ, συνεδρίασις της 14 Μαρτίου 1846.

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/144.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΛΕΥΚΗ  ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 144
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/145.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ'

ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΚΡΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

'Αν ληφθούν υπόψη η στάση της κεντρικής διοίκησης και των τοπικών αρχών η κατάσταση των σχολείων όπως περιγράφεται από τους δασκάλους, αλλά και το πεδίο στο οποίο εκτείνονται,, οι (αιτήσεις τους' και επίσης, τα 296 κτίρια τα οποία σύμφωνα με τη στατιστική του 1911 κατασκευάστηκαν , διαρρυθμίστηκαν η, απλά τέθηκαν στη διάθεση του σχολείου από τις κοινότητες -δηλαδή τους κατοίκους των αγροτικών οικισμών- - Θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι κατά τη διάρκεια των 50 χρόνων που ακολουθούν τη δημοσίευση του νόμου που θεμελίωσε το πρωτοβάθμιο εκπαιδευτικό σύστημα, το ζήτημα του σχολικού κτιρίου, και η καινοτομία του επίσης, έγκειται στην εξειδίκευση ενός τόπου και την απομόνωσή του στα πλαίσια μιας κοινότητας. Η πρόοδος του σχολικού δικτύου, η διείσδυση του σχολείου σε ολόκληρη τη χώρα, η επιρροή του στον πληθυσμό και η αύξηση των σχολικών μεγεθών σχετίζονται επίσης μ' αυτήν την εξειδίκευση.

Γύρω στο 1880 μια άλλη διάσταση του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων έρχεται σε πρώτο πλάνο: η ποιότητα τους. Αυτό που απαιτείται πλέον δεν είναι μόνο ένα "μόνιμο"1 σχολικό κτίριο αλλά ένα σχολικό κτίριο "κατάλληλο". Η παιδαγωγική λειτουργία του υλικού πλαισίου του σχολείου υπογραμμίζεται: "[...] εν τω σχολείω, πολλάς ώρας διατριβών ο παις, κατ' ολίγον δύναται να λάβη ακριβή έννοιαν της καθαριότητος, της τάξεως, της φιλοκαλίας· μεγάλη δε είνε η μορφωτική δύναμις, ην ασκούσιν επί του ήθους των παίδων τα καθ" ημέραν προσπίπτοντα εις την αίσθησιν των αντικείμενα"2. Τον τονισμό αυτόν της παιδαγωγικής δύναμης του υλικού περιβάλλοντος του σχολείου, θα πρέπει να τον δούμε σε σχέση με μια γενικότερη κίνηση που εκδηλώνεται

1. "Μόνιμο" η "προσωρινό" είναι μια από τις ερωτήσεις τις σχετικές με το κτίριο που περιέχουν τα φύλλα των τριμηνιαίων ελέγχων. Οι άλλες αφορούν τον Ιδρυτή, την κατάσταση,, τη χωρητικότητα και την κατάσταση του υλικού.

2. Εγκύκλιος του Υπουργείου της Δημοσίας 'Εκπαιδεύσεως αρ. 7694/20 Σεπτεμβρίου 1879, "Περί βελτιώσεως των δημοτικών σχολείων", μονόφυλλο, Δ.Α.Ν., φάκ. 0.30/ 1879.

10

Σελ. 145
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/146.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

την εποχή αυτή υπέρ ενός αναπροσανατολισμού της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης με σύνθημα "για ένα παιδαγωγικό σχολείο".

1. ΣΧΟΛΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΤΙΚΕΣ ΑΠΟΠΕΙΡΕΣ (1870-1895)

Γύρω στη δεκαετία του 1870 ανοίγει μια μεγάλη συζήτηση και διατυπώνονται έντονες κριτικές για την κατάσταση της δημόσιας εκπαίδευσης. Η κίνηση αυτή, που οι πρώτες εκδηλώσεις της σημειώνονται γύρω στο 185Ο1, εγγράφεται στα πλαίσια γενικότερων μεταβολών της νεοελληνικής κοινωνίας. Προς το τελευταίο τρίτο του 19ου αι. "κάποιο ρήγμα διανοίχτηκε στις παραδοσιακές οικονομικές και κοινωνικές δομές"2. Στις αρχές της δεκαετίας του 1870 διαπιστώνεται μια ανάπτυξη του αστικού χώρου (βλ. Πίν. ΧΠ), ενώ ένας αγροτικός πληθυσμός περισσότερο πυκνός και με κανονικότερη κατανομή μπορεί να εκμεταλλευτεί καλύτερα τους φυσικούς πόρους της χώρας3. Στην ίδια εποχή τοποθετούνται οι απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα 4. Στο πολιτικό επίπεδο, το δεύτερο μισό του 19ου αι. χαρακτηρίζεται από ένα μεταρρυθμιστικό αστικοφιλελεύθερο κίνημα5, που εκτείνεται επίσης στο πολιτιστικό και ιδεολογικό επίπεδο. Η περίοδος αύτη χαρακτηρίζεται από τη "διεκδίκηση του αστικού ορθολογισμού, της αιτιοκρατικής σκέψης, διεκδίκηση της δίκαιης και απροσωπόληπτης πολιτικής εξουσίας, της σωστής λειτουργίας του κοινοβουλευτικού συστήματος, διεκδίκηση της οικονομικής ανάπτυξης και γενικά της προόδου"6.

Στο πλαίσιο αυτό η εκπαίδευση του λαού κατέχει μια εξαιρετικά σημαντική θέση τόσο στον επίσημο λόγο όσο και στο λόγο των φιλελεύθερων διανοουμένων. Η πρωτοβάθμια εκπαίδευση βρίσκεται στο κέντρο του ενδιαφέροντος: "Η Ελλάς σήμερον, ως παν έθνος επιθυμούν την αληθή αυτού πρόοδον, οφείλει ν' απόκτηση προ πάντων τέλεια δημοτικά σχολεία, ένθα οι παίδες των πολλών ν' ανατρέφωνται θρησκευτικώς και ηθικώς, να αναπτύσσωνται πνευματικώς και σωματικώς, και να διδάσκωνται ως οίον τε πρακτικώτερον όλας τας

1. Βλ. Σ. Παπαδημητρίου, Ιστορία του δημοτικού μας σχολείου, ό.π., σ. 81-87

2. Χρ. Αγριαντώνη, Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα, Ιστορικό Αρχείο/Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος, Αθήνα 1986, σ. 347.

3. στο ίδιο, σ. 129-130

4. στο ίδιο, σ. 117.

5. Βλ. Ν. Σβορώνος, Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας, Αθήνα 1976, σ. 94-97· Κ Τσουκαλάς, Κοινωνική ανάπτυξη και Κράτος. Η συγκρότηση του δημόσιον χώρου στην Ελλάδα, Αθήνα 1981, σ. 302 κ έ.

6. A. Φραγκουδάκη, Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι Αθήνα 1977, σ. 17-19.

Σελ. 146
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/147.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

εις πάντα άνθρωπον αναγκαίας γνώσεις"1.

Αυτό το "τέλειο" δημοτικό σχολείο, είναι ένα σχολείο με τονισμένο τον ηθικοπλαστικό του χαρακτήρα. Η πεποίθηση ότι η ηθική κατάσταση της οικογενείας και του κλήρου δεν τους επιτρέπει να αναλάβουν την αγωγή των παιδιών εμφανίζεται αρκετά διαδεδομένη2. Το καθήκον αυτό ανήκει στο σχολείο: "Επτάωρος διατριβή του παιδός εν τω σχολείω μακράν των γονέων του καθίστησιν αυτόν ως μηχανήν τελειοποιουμένην εφ' όσον ο διδάσκαλος είναι δόκιμος και ήθικός"3.

Στό σχολείο επίσης ανήκει η αγωγή του πολίτη. Δέν πρόκειται για μια νέα θέση, αλλά για μια θέση που παίρνει νέα διάσταση μετά τη θέσπιση της καθολικής ψηφοφορίας και τις νέες συνθήκες κοινοβουλευτικής ζωής στην Ελλάδα4. Η εκπαίδευση του λαού θεωρείται βασικός όρος για τη σωστή λειτουργία ενός δημοκρατικού κοινοβουλευτικού καθεστώτος: "Η εκπαίδευσις του λαού συμβαδίζει πάντοτε μετά της ελευθερίας' ο θέλων να έχη ελεύθερον πολίτευμα, δικαιώματα καθολικής ψηφοφορίας, του συνέρχεσθαι, του νομοθετείν, του διοικείν δι' αντιπροσώπων του, πρέπει να έχη και εκπαίδευσιν καθολικήν και τελείαν"5.

Οι "αναγκαίες γνώσεις" αποκτούν επίσης μια νέα διάσταση μέσα στο λόγο της εποχής. Πρέπει να παρασχεθούν, στα παιδιά που θα ασκήσουν ένα επάγγελμα μετά τις πρωτοβάθμιες σπουδές τους, όλες οι γνώσεις που απαιτούνται από την ανάπτυξη των επαγγελμάτων. Η μηχανική διδασκαλία της ανάγνωσης, της γραφής και της αριθμητικής δεν θεωρείται αρκετή σε μια εποχή όπου "η εφαρμογή των πορισμάτων των φυσικών επιστημών εν τη γεωργία, τη βιομηχανία και τω εμπορίω και ο εν αυτοίς παγκόσμιος ανταγωνισμός [...] καθιστά δυστυχείς τους λαούς, τους μη δυναμένους να συμβαδίσωσιν εν τη ευρεία ταύτη οδώ του νεωτέρου πολιτισμού δι' έλλειψιν ηθικών και πνευματικών εφοδίων"6.

Ι Περί κατωτέρας και μέσης παιδείας εν Ελλάδι η Ο επί του θέματος τούτου διαγωνισμός. Έκθεσις της Αγωνοδίκου Επιτροπείας αναγνωσθείσα εν τω προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων Συλλόγω, Αθήνα 1872, σ. 38.

2. Βλ Μ Βρατσάνος, Το δημοτικοί' σχολείον εν Ελλάδι και ο διδάσκαλος αυτού, Αθήνα Ι 874, σ 3· Εγκύκλιος του Υπουργείου της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, αριθμός 7694/20 Σεπτ 1879 (μονόφυλλο, Δ A Ν., φάκ. 0.30/1879) Εγκύκλιος άρ 8207/9 Οκτ 1878 (μονόφυλλο, Δ ΑΝ., φάκ 0 30/1878) κλπ

3. Μ Βρατσάνος, Το δημοτικόν σχολείον.. , ο π , σ. 13

4 Βλ Ν Καζάζης, Δημοτική εκπαίδευσις και καθολική ψηφοφορία, Αθήνα 1879, σ 44-47.

5 M Βρατσάνος, Το δημοτικόν σχολείον, ο π , σ 9

6 Εγκύκλιος του Υπουργείου Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, αρ. 7876/4 Σεπτ. 1880, στο Γ Βενθύλος, Θεσμολόγιον.. , ο.π., τ. A', σ. 193 Βλ επίσης Π Σ. Φωτιάδης, "Περί της πρώτης και μέσης εκπαιδεύσεως εν Ελλάδι", Παρνασσός, Γ' (1879), σ 213-214 Την ίδια

Σελ. 147
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/148.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Το σχολείο θεωρείται, λοιπόν, παράγοντας που μπορεί να συμβάλλει στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας. Η συμβολή του όμως δεν περιορίζεται στην τεχνική και επαγγελματική προετοιμασία των παιδιών του λαού εν όψει του παραγωγικού τους ρόλου1, αλλά το σχολείο εξυπηρετεί και έμμεσα στους οικονομικούς στόχους μέσω των αξιών που οφείλει να μεταδώσει στα παιδιά: σεβασμός της εξουσίας, όποιο πρόσωπο-οικογένεια, εργοδότης, νόμος, κυβέρνηση- και αν παίρνει. Η γενικευμένη πρωτοβάθμια εκπαίδευση αποτελεί την εγγύηση της τάξης και της κοινωνικής ειρήνης που "ενθαρρύνουν την εργασίαν και το κεφάλαιον", Έτσι θα ορίσει ο Δ. Πετρίδης, παιδαγωγός, βουλευτής και μέλλων υπουργός Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, τη "στενωτάτην σχέσιν" του σχολείου "προς την ανάπτυξιν του δημοσίου πλούτου και του πλούτου του Κράτους"2. Τα δημοτικά σχολεία πρέπει λοιπόν να είναι "προ πάντων παιδαγωγικά, είτα δε και ως οίον τε πραγματικά"3.

Παράλληλα με τη διατύπωση αυτών των θέσεων για το πως πρέπει να είναι το σχολείο, διανοούμενοι και κυβέρνηση ομόφωνα διαπιστώνουν την απογοητευτική κατάσταση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Ήδη το 1868 ο υπουργός Παιδείας έγραφε στην έκθεσή του προς το βασιλιά: "Η δημοτική εκπαίδευσις φαίνεται θάλλουσα και επιδεικτική αριθμητικώς, αλλ' ενδεής πολύ εις την προσδοκωμένην καρποφορίαν"4, Το 1869 ο Σύλλογος προς διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, που ιδρύθηκε την ίδια χρονιά5, προκηρύσσει

 

χρονιά (1879), κατά τη διάρκεια των εργασιών του "Πρώτου Συνεδρίου των Ελληνικών Συλλόγων", ο I.Π. Χαλικιόπουλος υπέβαλε υπόμνημα "περί μεταρρυθμίσεως του εκπαιδευτικού ημών συστήματος επί το πρακτικόν", το οποίο όμως φαίνεται ότι προκάλεσε τις αντιδράσεις των συνέδρων (βλ. σχετικά Κωνσταντίνος Θ. Δημαράς, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος. Η εποχή του - η ζωή του - το έργο του, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1986, σ. 353-354,479).

1. 'Εξάλλου η στοιχειώδης εκπαίδευση δεν ανταποκρίθηκε ποτέ πραγματικά και άμεσα στις απαιτήσεις της οικονομικής ανάπτυξης Η τεχνική εκπαίδευση που πρόβλεπαν τα διάφορα θεσμικά μέτρα που υιοθετήθηκαν από το 1834 ως τα 1929 έμεινε πάντοτε στα χαρτιά Ακόμη και αργότερα στον 20ό αι. τα σχολικά βιβλία υμνούν την ειρήνη των αγρών και τα παραδοσιακά επαγγέλματα (βλ. A. Φραγκουδάκη, Τα αναγνωστικά βιβλία του δημοτικοί σχολείου. Ιδεολογικός πειθαναγκασμός και παιδαγωγική βία, Αθήνα 1979, σ. 66-67).

2. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος IA', σύνοδος Γ', συνεδρίασις της 17 Δεκεμβρίου 1888.

3. Περί κατωτέρας και μέσης παιδείας..., ό.π., σ 75.

4. (A. Μαυρομιχάλης), Έκθεσις... από του 1866 άχρι Δεκεμβρίου 1868, ο.π , σ. 8

5. Βλ. για τους στόχους και τη δραστηριότητα του συλλόγου Ο εν Αθήναις Σύλλογο προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων.-Η δράσις του Συλλόγου κατά την εκατονταετίαν 1869-1969, Αθηνά 1970- A. Μανσόλας, Στατιστική έκθεσις..., o π., σ 31-33- γι τον πολιτικό του ρόλο στα πλαίσια της Μεγάλης Ιδέας βλ. Κ.Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα, 21985, σ. 400' του ίδιου, Κ. Παπαρρηγόπουλος..., ο.π , σ. 241-24, 343,351-353, 478-479.

Σελ. 148
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/149.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

διαγωνισμό για τη σύνταξη μελέτης σχετικά με τις ελλείψεις της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα, τα αίτια και τα κατάλληλα βελτιωτικά μέσα. Στην παρουσίαση των πέντε συμμετοχών, που γίνεται από την επιτροπή του διαγωνισμού1, η κατάσταση περιγράφεται με τα μελανότερα χρώματα:

- το εκπαιδευτικό σύστημα χωλαίνει γιατί η πρωτοβάθμια εκπαίδευση είναι απογοητευτική·

- οι ουσιαστικότερες διατάξεις του "εξαιρέτου" νόμου του 1834 δεν εφαρμόστηκαν παρά μόνο σπάνια και επιφανειακά'

- πριν ακόμα οργανωθεί και διαδοθεί η πρωτοβάθμια εκπαίδευση, τα δευτεροβάθμια σχολεία πολλαπλασιάστηκαν χωρίς όμως να ανταποκρίνονται σε μια πραγματική ανάγκη. Ο αριθμός των δημοτικών σχολείων αυξήθηκε, αλλά διαπιστώνεται μια σημαντική υποβάθμιση των συνθηκών διδασκαλίας σ' 6,τι αφορά τις ικανότητες των δασκάλων, τη χρησιμοποιούμενη μέθοδο, ακόμα και το κτίριο. Ο αριθμός των παιδιών που φοιτούν μειώνεται αναλογικά·

- τα παιδιά που τελειώνουν το δημοτικό σχολείο γνωρίζοντας μόνο ανάγνωση αναζητούν στα ελληνικά σχολεία τις γνώσεις που τους λείπουν. Όμως τα σχολεία αυτά προετοιμάζουν για το γυμνάσιο, όχι για τη ζωή'

- η διδασκαλία είναι άγονη και σχολαστική'

- οι περισσότεροι δήμοι παραμελούν τις υποχρεώσεις τους για την εκπαίδευση. Υπερφορτώνουν τον προϋπολογισμό τους με άλλες δαπάνες πραγματικές η υποθετικές για να δικαιολογήσουν αυτήν την αμέλεια, και μόνο κάτω από την πίεση της κεντρικής διοίκησης δέχονται να μισθοδοτούν έναν δάσκαλο·

- από την άλλη μεριά, η κεντρική διοίκηση δρα κάτω από το βάρος διαφόρων πολιτικών πιέσεων, οι αποφάσεις της δεν έχουν συνέπεια και δείχνουν ολοκληρωτική άγνοια των τοπικών συνθηκών και αναγκών, ενώ η επιθεώρηση και ο έλεγχος λείπουν, παρά τις διατάξεις του νόμου,

Στις επόμενες δεκαετίες οι κριτικές αυτές θα γίνουν κοινός τόπος. Τίς συναντάμε στα επίσημα κείμενα, στις συζητήσεις του κοινοβουλίου, σε διάφορες μελέτες, κυρίως δασκάλων και καθηγητών, στις εκδόσεις -περιοδικά.

Ι Περί κατωτέρας και μέσης παιδείας..., ό. π. Η επιτροπή δεν βράβευσε καμία μελέτη αλλά έκρινε τα αποτελέσματα του διαγωνισμού ικανοποιητικά. Σαν συμπέρασμα στη σχετική έκθεση ο εισηγητής Δ. Μαυροκορδάτος, που μερικούς μήνες αργότερα διορίστηκε υπουργός Παιδείας, διατύπωσε, ξεκινώντας από τις διάφορες παρατηρήσεις και θεωρήσεις των συγγραφέων, ένα σύνολο θέσεων που υιοθετήθηκαν από το συμβούλιο του συλλόγου και απετέλεσαν το εκπαιδευτικό του πρόγραμμα [βλ. Σ Παπαδημητρίου, Ιστορία..., ο.π., σ. 89· A. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση..., ο π , τόμ. A', σ. 212· Θ Γ. Παπακωνσταντίνου, "Κρίσεις και προτάσεις για τη μέση εκπαίδευση Από ένα Διαγωνισμό με θέμα την εκπαιδευτική κατάσταση στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα". Παρουσία, Β'(1984), σ. 17-39].

Σελ. 149
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/150.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

πρακτικά συνεδρίων και συνεδριάσεων κλπ.- των διαφόρων εκπαιδευτικών συλλόγων που πολλαπλασιάζονται εντυπωσιακά μεταξύ 1870 και 1880, και οι οποίοι συνεισφέρουν σημαντικά τόσο στη διαμόρφωση της ζήτησης όσο και στην εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων1.

Χωρίς να επιμείνουμε στις αποχρώσεις των διαφόρων θέσεων, θα μπορούσαμε να συνοψίσουμε τους άξονες της συζήτησης για τα αίτια της υποβάθμισης του πρωτοβάθμιου εκπαιδευτικού συστήματος και της μη ανταπόκρισης του στις νέες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, καθώς και για τα προτεινόμενα μέτρα ως εξής 2:

α. Η χρηματοδότηση: Ο προϋπολογισμός της δημόσιας εκπαίδευσης δεν είναι αρκετός. Πρέπει να αυξηθούν αφ' ενός οι δημοτικοί φόροι και κατά συνέπεια οι σχετικές δαπάνες και αφ' ετέρου η συμμετοχή του κράτους στη χρηματοδότηση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, μειώνοντας εν ανάγκη άλλες δαπάνες του προϋπολογισμού.

β. Η γενίκευση της φοίτησης: Όλοι οι πολίτες έχουν δικαίωμα στην εκπαίδευση. Εξάλλου οι φόβοι για έλλειψη εργατικών χεριών που θα προκαλούσε η υπερεκπαίδευση δεν δικαιολογούνται3. Το Κράτος πρέπει λοιπόν να εφαρμόσει τις διατάξεις τις σχετικές με την υποχρεωτική φοίτηση, να καταδείξει "τοίς εν κώμαις και χωρίοις μάλιστα γονεύσιν, ότι το σχολείον δεν είναι τόπος διατριβής των τέκνων των, όταν σχολάζωσι των κατ' οίκον η κατ' αγρούς εργασιών αυτών αλλά τόπος εν ω παρασκευάζεται ο παις εις λογικόν βίον και διά της αποκτήσεως κοινοφελών γνώσεων και διά μορφώσεως της καρδίας και

1 Βλ Κ θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, ο - , σ 400-402 Σ Παπαδημητρίου, Ιστορία..., ο π , σ 92-95.

2 Για την παρουσίαση αυτή βασιστήκαμε εκτός από τα έργα και τα επίσημα κείμενα που έχουν ήδη αναφερθεί, στα ακόλουθα κείμενα;

-Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής

Περίοδος H', Σύνοδος Α'-Β', Παράρτημα σ υλστ' και έξ

Περίοδος Γ, Σύνοδος Α', Παράρτημα σ 707 (συνεδρίαση της 8 Ιουλ. 1885)

Περίοδος IA', Σύνοδος Γ', σ 398-399, 411-418,653-654,1059-1063,1077-Ι084. Περίοδος ΙΔ', Σύνοδος Α', σ 499-544, 862-869, 875-892, 902-922.

- Πλάτων, (περιοδικό του Ελληνικού Διδασκαλικού Συλλόγου), τόμ Α', σ 91' τόμ Β', σ 241-256 και 3Ο0-306 τόμ. Γ', σ 25.

- Ι Γ Θεοδωρόπουλος, Οι τελευταίοι λόγοι του αοιδίμου Πορφυροπούλου περί Δημοτικής Εκπαιδεύσεως εν ταις Συνελεύσεσι του Ελληνικού Διδασκαλικού Συλλόγου, Αθήνα 1878.

- Α Βλάσης, Σκέψεις περί βελτιώσεως της εν Ελλάδι δημοτικής εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1880

- (Γ. Μιλήσης), Νομοσχέδιον περί δημοτικής και γυμνασιακής παιδεύσεως, Αθήνα 1877

3 Είναι ο Μ Βρατσάνος (Το δημοτικόν σχολείον..., ο π , σ. 10), που αναφέρει αυτούς τους φόβους για να τους ανασκευάσει Θεωρούμε όμως ότι πρόκειται για αναφορά σε προβληματισμούς και αντιρρήσεις που εκφράστηκαν σε άλλες χώρες, περισσότερο, παρά ως διαδεδομένη άποψη στην Ελλάδα

Σελ. 150
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/151.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

του χαρακτήρος αυτού"1; Αλλά για να γίνει δυνατή η γενικευμένη εκπαίδευση πρέπει επίσης να καταργηθούν τα δίδακτρα και κυρίως να πολλαπλασιαστούν τα σχολεία.

γ. Η εκπαίδευση και η θέση των δασκάλων: Οι δάσκαλοι δεν έχουν ούτε τις αναγκαίες γνώσεις ούτε συνείδηση της σπουδαιότητας του λειτουργήματος τους. Μετά την κατάργηση του Διδασκαλείου το 18642, οποιοσδήποτε μπορεί να γίνει δάσκαλος αν πετύχει στις εξετάσεις που οργανώνονται από ειδική επιτροπή. Πρέπει να επαναλειτουργήσει το Διδασκαλείο και να εισαχθεί1 σ' αυτό η διδασκαλία της παιδαγωγικής, γιατί το δημοτικό σχολείο "δεν είναι παιδαγωγικόν, τουτέστιν εργάζεται εις ανάπτυξιν του νοητικού ουχί δε και εις ανάπτυξιν του θυμικού"3,,

δ. Το περιεχόμενο της διδασκαλίας: Πρέπει να διευρυνθεί η ύλη, αλλά σε βάση περισσότερο πραγματιστική. Στα αστικά κέντρα πρέπει να οργανωθούν πλήρη δημοτικά σχολεία, ισοδύναμα με τα ελληνικά. Πρότυπο για την οργάνωση τους προτείνονται τα γερμανικά Burgerschulen. Γενικά απορρίπτεται ο προσδιορισμός της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης από τις ανάγκες, των δευτεροβάθμιων σπουδών.

ε. Η μέθοδος διδασκαλίας: Η υποβάθμιση των δημοτικών σχολείων αποδίδεται επίσης στην αλληλοδιδακτική μέθοδο, "πάντη μηχανικήν και της του πνεύματος αναπτύξεως κωλυτικήν"4·. Το Διδασκαλείον, που επαναλειτουργεί το 1878, οργανώνεται αποκλειστικά στη βάση της συνδιδακτικής μεθόδου. Η εισαγωγή της νέας μεθόδου συνοδεύεται από έναν "επιστημονικό" λόγο, που προέρχεται κυρίως από την "επί των διδακτικών επιτροπείαν" του Ελληνικού Διδασκαλικού Συλλόγου της όποιας τα μέλη είναι κυρίως παιδαγωγοί με σπουδές στη Γερμανία. Τα κύρια επιχειρήματα υπέρ της συνδιδακτικής είναι αφ' ενός η άμεση επιρροή που ο δάσκαλος ασκεί στα παιδιά και η αδιάλειπτη επιτήρηση, και αφ' ετέρου η αποτελεσματικότητα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης στις χώρες που έχουν ήδη εγκαταλείψει την αλληλοδιδακτική μέθοδο, όπως η Γαλλία και η 'Αγγλία, η σ' εκείνες που δεν την υιοθέτησαν ποτέ, όπως η Πρωσσία.

στ. Τέλος, όλοι εμμένουν στην αρχή της ομοιόμορφης παιδαγωγικής οργάνωσης των σχολείων της χώρας και στην αναγκαιότητα κεντρικού ελέγχου

1. (Α. Μαυρομιχάλης), Έκθεσις... από του 1866 άχρι Δεκεμβρίου 1868, ο.π., σ. 8.

2. Το Διδασκαλείο δεν έκλεισε με νόμο άλλα με την αφαίρεση της σχετικής πιστώσεως από τον κρατικό προϋπολογισμό. Βλ. Α. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση..., ό.π., τεκμ. αρ. 50- 50ε, σ. 177-189

3. Περί μέσης και κατωτέρας παιδείας..., ο.π-, σ. 73.

4 Διάταγμα της 3 Σεπτεμβρίου 1880 "Περί μεθόδου διδασκαλίας εν τοις δημοτικοίς σχολείοις", στο Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον..., ο.π., τ. Α', σ. 107-109.

Σελ. 151
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/152.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ως τα μόνα μέσα "όπως επιτευχθή παρ' έθνει τινί η πνευματική και ηθική ενότης"1,

Στην κοινωνική ζήτηση για ένα σχολείο καλύτερα οργανωμένο, γενικευμένο και περισσότερο αποτελεσματικό, θα απαντήσει μια έντονη διοικητική και νομοθετική δραστηριότητα. Απαριθμούμε τα βασικά σημεία:

- 1878: επαναλειτουργία του Διδασκαλείου2.

- 1880: εισαγωγή της συνδιδακτικής μεθόδου στην οργάνωση της διδασκαλίας3.

- 1881: δημοσίευση του έργου του Δ. Πετρίδη, Στοιχειώδεις πρακτικαί οδηγίαι περί διδασκαλίας μαθημάτων εν τοις δημοτικοίς σχολείοις, που αποτελεί εγχειρίδιο για την εφαρμογή των θεσμικών μέτρων των σχετικών με τη διδακτέα ύλη και τη μέθοδο διδασκαλίας. Οι οδηγίες αυτές, επικυρωμένες από το υπουργείο καθίστανται υποχρεωτικές 4.

- 1885: κατάργηση των διδάκτρων 5.

- 1887: μονιμοποίηση των δασκάλων 6.

- 1888: ίδρυση του Ταμείου Δημοτικής Εκπαιδεύσεως7. Πρόκειται γι4 ειδικό ταμείο που τροφοδοτείται κατά μέγα μέρος από κρατικές επιχορηγήσεις και δημοτικές συνεισφορές. Μοναδικό του αντικείμενο είναι η χρηματοδότηση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, Το υπουργείο ασκεί άμεσα τη διαχείριση και οι πληρωμές γίνονται με εντάλματα που εκδίδει διοικούσα επιτροπή με μέλη τρεις ανώτερους δημόσιους υπαλλήλους, Η συνεισφορά του κάθε δήμου καθορίζεται στη βάση των προϋπολογιζομένων εσόδων του από το Υπουργείο Παιδείας,

- 1892: δημοσίευση του Νόμου ΒΠΕ' της 12 Αυγούστου 1892 "Περί του διοργανισμού των σχολείων της στοιχειώδους εκπαιδεύσεως"8. Ο νόμος αυτός καταργεί το Ταμείο Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, του οποίου οι πόροι εισάγονται στο Δημόσιο Ταμείο ως τακτικά έσοδα του κράτους, Τα εν γένει έξοδα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης αναγράφονται στον τακτικό προϋπολογισμό του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών. Η συνεισφορά των δήμων καθορίζεται

1. Περί κατωτέρας και μέσης παιδείας..., ο.π., σ. 18.

2. Νόμος ΧΘ' της 11 Ιανουαρίου 1878, στο Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον..., ο.π., τ. Α', σ. 35-40.

3. Διάταγμα της 3 Σεπτεμβρίου 1880 "Περί μεθόδου διδασκαλίας εν τοις δημοτικοίς σχολείοις", στο Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον..., ο.π., τ. Α', σ. 107-109.

4. Υπουργική απόφαση της 28 Φεβρουαρίου 1881, στο Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον..., ο.π., τόμ. Α', σ. 195-196. Για το κείμενο των 'Οδηγιών... βλ. στο ίδιο, τόμ. Β', σ. 123 κ.έ.

5. Νόμος ΑΣΞΓ' της 26 Ιουλίου 1885, στο ίδιο, τ. Β', σ. 26-27.

6. Νόμος ΑΦΝΗ' της 28 Μαΐου 1887, στο ίδιο, τ. Γ', σ. 1-5.

7. Νόμος ΑΧΜΑ' της 9 Ιανουαρίου 1888, στο ίδιο, σ. 24-32.

8. στο ίδιο. σ. 43-48.

Σελ. 152
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 133
    8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

    β. Οι επανεκδόσεις του Οδηγού: "προαιρετικές" προδιαγραφές

    Το γεγονός ότι η αλληλοδιδακτική μέθοδος βρίσκεται ουσιαστικά στη βάση της παιδαγωγικής οργάνωσης των δημοτικών σχολείων διαφαίνεται,, επίσης, στη διάρθρωση του Οδηγού, που εξακολουθεί με συχνές επανεκδόσεις να αποτελεί το επίσημο κείμενο προδιαγραφών για την οργάνωση του σχολικού χώρου1. Στο πρώτο κεφάλαιο, "Περί καταλλήλου διδακτηρίου", της έκδοσης του 18422, σχολικό κτίριο και αίθουσα διδασκαλίας συγχέονται ήδη από την πρώτη παράγραφο, και η διαρρύθμιση της αίθουσας καταλαμβάνει το μεγαλύτερο τμήμα των σελίδων που είναι αφιερωμένες στο διδακτήριο και τον εξοπλισμό. Οι σχετικές προδιαγραφές παραμένουν ουσιαστικά οι ίδιες με εκείνες της έκδοσης του 1830: ίδιο σχήμα, ίδιες διαστάσεις, ίδια διάταξη του εξοπλισμού, ίδια κατανομή στο χώρο των προσώπων και των δραστηριοτήτων. Μπορεί όμως κανείς να διακρίνει κάποια μεταβολή στο πνεύμα του έργου η οποία εκφράζεται κυρίως στο επίπεδο της διατύπωσης, αλλά και σε ορισμένες συγκεκριμένες διατάξεις.

    Πράγματι, οι προδιαγραφές του χώρου που tò 1830 παρουσιάζονται σαν αξιώματα που δεν επιδέχονται συζήτηση και επιχειρηματολογία, τώρα συνοδεύονται συστηματικά από επεξηγήσεις και αιτιολογήσεις κυρίως πρακτικής και υγιεινιστικής υφής. Έτσι για παράδειγμα, η διάταξη που αφορά τα παράθυρα, αν και παραμένει ίδια με εκείνη του 1830, ωστόσο στις εκδόσεις του 1842, 1850, 1860 συνοδεύεται από την ακόλουθη αιτιολόγηση: "ούτω δύναται να φωτίζηται κάλλιον, και ο αήρ κυκλοφορεί έλευθερώτερα"3. Στην ίδια γραμμή

    1. Βλ. Β.Δ. 2000/24 Ιουλίου 1841 και Β.Δ. της 23 Ιουλίου 1856.

    2. Ι.Π. Κοκκώνης, 'Οδηγός... Νέος, 1842, σ. 1-8.

    3. στο ίδιο, σ. 2. Στην έκδοση του 1860 προστίθεται: "και οι μαθηταί προσέτι δεν είναι εκτεθειμένοι εις το ρεύμα του κινουμένου αέρος" (σ. 12), Ινώ μια παράγραφος ειδικά αφιερωμένη στην ανανέωση του αέρα κλείνει το κεφάλαιο περί διδακτηρίου: "Εις αίθουσας η δωμάτια καλώς περικλεισμένα, όπου ενδιαμένουσι πολλοί άνθρωποι, ο εμπεριεχόμενος ατμοσφαιρικός αήρ φθείρεται διά της αναπνοής και της αδήλου διαπνοής των εκεί διαμενόντων, και καθίσταται δηλητήριος. Όθεν εις τα καλώς κτισμένα και περιποιημένα διδακτήριοι πρέπει να διατηρήται άκρα καθαριότης' να σαρόνεται το έδαφος καθ' εκάστην και να πλύνηται συχνάκις, πολλάκις δε της ημέρας (ανοιγομένων των παραθύρων δι' ολίγα λεπτά της ώρας), να ανανεόνηται o εμπεριεχόμενος ατμοσφαιρικός αήρ· και τούτο πρέπει να γίνεται οσάκις, ο εκ του καθαρού αέρος εμβαίνων εις το διδακτήριον αποφοράν ναυτιώδη (χνωτάδα). Εις τα μεγάλα σχολεία της Γαλλίας, προς την ομαλήν και διηνεκή ανανέωσιν του εμπεριεχωμένου αέρος, έχουσιν ίδιον μηχάνημα, ομοιάζον με τα υπόκαυστα, του όποιου αι σειραί των σιφώνων εξικνούνται έως έξω της σκεπής του διδακτηρίου· απαιτεί δε τούτο δαπάνην 250-450 φρ. Προς το παρόν ημείς δυνάμεθα να θέτωμεν εις δύο η και πλειότερα αντίθετα παράθυρα, αναλόγως της εκτάσεως του διδακτηρίου, στροβιλομύλους, τους οποίους επί πλακός λευκοσιδήρου κατασκευάζουσιν οι φαναροποιοί, και προσηλούσι την πλάκα εις την θέσιν ενός των της ανωτάτης σειράς παραθυροϋάλων" (σ. 48).