Συγγραφέας:Καλαφάτη, Ελένη
 
Τίτλος:Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
 
Υπότιτλος:Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:288
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1821-1929
 
Περίληψη:Οι όροι της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε «νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου» αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζεται αφενός πώς το πρόβλημα του σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφετέρου πώς μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 58.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 153-172 από: 372
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/153.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

από το υπουργείο στη βάση των αναγκών τους σε σχολεία και δασκάλους, οΐ οποίες υπολογίζονται σε σχέση με τον πληθυσμό του δήμου. Η υποχρεωτική φοίτηση γίνεται τετραετής.

- Τέλος, όλη αυτή η δραστηριότητα καταλήγει στο Νόμο ΒΤΜΘ' της 27 Σεπτεμβρίου 18951, που θα διαδεχθεί ως οργανικός νόμος της δημοτικής εκπαίδευσης εκείνον του 1834.

Ο νόμος του 1895 προβλέπει δύο τύπους δημοτικών σχολείων: τα "πλήρη" και τα "κοινά" στα οποία η ίδια ύλη διδάσκεται περισσότερο η λιγότερο εκτενώς (αρθρ. 1, 2). Οι όροι για τη χρηματοδότηση και τη συγκρότηση του σχολικού χάρτη είναι ίδιοι με αυτούς που υπήρχαν πριν από το 1888. Η μόνη καινοτομία που θεσμοθετεί ο νόμος σε θέματα διοίκησης είναι η δημιουργία της θέσης του νομαρχιακού επιθεωρητή, υπαλλήλου του Υπουργείου Παιδείας. Περιστοιχισμένος από μια τοπική επιτροπή, είναι επιφορτισμένος με την επιτήρηση όλων των σχολείων της περιφέρειας του. Μ' αυτόν τον τρόπο εγκαθίσταται ένας μηχανισμός κεντρικού ελέγχου των δημοτικών σχολείων. Σε ό,τι αφορά την παιδαγωγική οργάνωση, οι διατάξεις της περιόδου 1878-1884 παραμένουν σε ισχύ,

Όλες αυτές οι μεταρρυθμίσεις, και κυρίως ο νόμος του 1895, δεν συνιστούν αλλαγή προσανατολισμού η στόχων αλλά μάλλον έναν εξορθολογισμό της οργάνωσης για να επιτευχθούν οι στόχοι που τέθηκαν το 1834 2. Όμως δεν πρόκειται ούτε για οπισθοχώρηση, ούτε για στασιμότητα: Ο νόμος του 1834 προδιαγράφει ένα κράτος, μια οικονομία, μια κοινωνία, στη δημιουργία των οποίων και ο ίδιος θα συνεισφέρει. Αυτό που πραγματοποιείται σ' αυτά τα δέκα χρόνια είναι στην ουσία η ολοκλήρωση του θεσμού της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Ωστόσο υπάρχει ένα σημείο στο οποίο ο νόμος του 1895 αποτελεί τομή: το ζήτημα του σχολικού κτιρίου.

1. ΑΝΑΔΕΙΞΗ ΤΟΥ ΚΤΙΡΙΑΚΟΥ ΖΗΤΗΜΑΤΟΣ: ΝΕΑ ΠΡΟΤΥΠΑ ΚΑΙ ΝΕΟΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ

α. Το συνδιδακτικό σχολείο: οι προδιαγραφές του  1881

Η επιβολή της συνδιδακτικής μεθόδου στην παιδαγωγική οργάνωση των σχολείων το 1880 θα δημιουργήσει ένα νέο πρότυπο σχολικού χώρου. Ο 'Οδηγός δεν αποτελεί πλέον επίσημο κανονισμό, Το κείμενο που θα τον αντικαταστήσει είναι και αυτό έργο παιδαγωγού. Πρόκειται για τον Σπ, Μωραΐτη, θερμό

1. Βλ. Η. Πετρούλιας, Η νεωτέρα παρ' ημίν σχολική νομοθεσία, Αθήνα 1898, σ. 3-47.

2. Βλ. A. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση..., ο.π., σ. κα'-κβ'· του 'ίδιου, "Η εκπαίδευση", 'Ιστορία του ελληνικού έθνους, τόμ. ΙΔ', σ. 490.

Σελ. 153
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/154.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

οπαδό της συνδιδακτικής με σπουδές στην Πρωσσία. Και αυτός, όπως και o Κοκκώνης, θα διατελέσει διευθυντής του Διδασκαλείου. To έργο του Διδασκαλική η Σύντομοι Οδηγίαι περί της χρήσεως της νέας μεθόδου διδασκαλίας, που εκδίδεται το 1880, θα αποτελέσει τον επίσημο κανονισμό για την οργάνωση των εγκαταστάσεων του σχολείου -χώρος και εξοπλισμός-, βάσει της εγκυκλίου αρ. 2017/28 Φεβρ. 1881 και θα παραμείνει σε ισχύ μέχρι το 1894.

Με εξαίρεση τον Οδηγό, το βιβλίο του Μωραΐτη είναι το πρώτο σύγγραμμα με αντικείμενο τη διδακτική που αφιερώνει τόσες σελίδες στο κτίριο: "Η οικοδομή και ο καταρτισμός του διδακτηρίου πρέπει να θεωρήται ως το ήμισυ της όλης επιχειρήσεως της συστάσεως σχολείου τινός. Διό απαιτείται μεγάλη επιμέλεια και πρόνοια όπως το οικοδόμημα ανεγερθή σύμφωνον προς τα αξιώματα της παιδαγωγικής και επαρκή ου μόνον εις τας παρούσας ανάγκας, αλλά και εις τας εν τω μέλλοντι"1.

Η δομή του βιβλίου θυμίζει αρκετά εκείνη του Οδηγού. Στο πρώτο κεφάλαιο, "περί του διδακτηρίου", θίγεται καταρχήν το ζήτημα της χωροθέτησης του σχολείου και στη συνέχεια περιγράφεται η διαρρύθμιση της αίθουσας διδασκαλίας και η διάταξη της όλης κάτοψης. Κατόπιν προχωρεί στην αναλυτική περιγραφή του εξοπλισμού, ενώ στα επόμενα κεφάλαια, "περί της εν τώ σχολείω τάξεως" και "περί του διδασκαλικού χαρακτήρος", αναλύεται η σχέση ανάμεσα στον προδιαγραφόμενο χώρο και τη χρήση του.

Στις προδιαγραφές που αναφέρονται στη χωροθέτηση του σχολείου ξαναβρίσκουμε τη θεματολογία του 'Οδηγού και τους διάφορους προβληματισμούς που παρουσιάσαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο. Το σχολείο πρέπει να βρίσκεται στο κέντρο του οικισμού, ώστε να περιορίζεται στο ελάχιστο η απόσταση που έχουν να διατρέξουν οι μαθητές. Συγχρόνως όμως είναι απαραίτητο να περιβάλλεται από ελεύθερο κοινόχρηστο χώρο και να είναι μακριά από μέρη θορυβώδη και ανθυγιεινά. Ο ήίνιασμός και η έλλειψη υγρασίας αναφέρονται επίσης ως κριτήρια. Το διδακτήριο πρέπει να έχει αυλή τουλάχιστον διπλάσια από την επιφάνεια του κυρίως οικοδομήματος (βλ. εικ. 43α). Ο Μωραΐτης προτιμά το σχήμα της να είναι επίμηκες παρά τετράγωνο. Για την επιλογή αυτή δεν δίνεται καμία αιτιολόγηση, όπως άλλωστε συμβαίνει και με άλλες διατάξεις που ακολουθούν.

Το αξιωματικό ύφος αποτελεί ένα άλλο κοινό σημείο της Διδασκαλικής με τον Οδηγό, κυρίως στην πρώτη έκδοση του. Πράγματι το κείμενο του Μωραΐτη και ο χώρος που προδιαγράφει παρουσιάζουν απόλυτα τα γνωρίσματα κανονισμού.

Στην περίπτωση που το γήπεδο του σχολείου βρίσκεται σε πολυσύχναστο

Ι Σπ Μωραΐτης, Διδασκαλική , Αθήνα 1880, σ 9

Σελ. 154
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/155.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

δρόμο, τότε το κτίριο κατασκευάζεται στο βάθος της αυλής, η οποία μετατρέπεται έτσι σε φίλτρο για τους θορύβους και προστατεύει τη διεξαγωγή της διδασκαλίας από κάθε παρενόχληση. Σε όλες τις περιπτώσεις η αυλή πρέπει να περιβάλλεται "υπό περιβόλου ικανώς υψηλού και δυσυπερβλήτου"1 και να τοποθετείται ως προς το κτίριο με τρόπο "ώστε να επιβλέπηται εκ των παραθύρων αυτού"2.

Η πρόβλεψη στην αυλή ενός στεγασμένου χώρου προορισμένου για τη γυμναστική αποτελεί καινοφανές στοιχείο (βλ. εικ. 43α). Πράγματι, αν και οι σωματικές ασκήσεις προβλέπονταν από το νόμο του 1834, ωστόσο στην πράξη δεν εντάχθηκαν στο πρόγραμμα των δημοτικών σχολείων τουλάχιστον μέχρι το 1871. Τότε, και κάτω από την επιρροή της πρωσσικής νίκης, εισάγεται η φυσική αγωγή στα σχολεία αλλά με στρατιωτική μορφή. Η γυμναστική θα αποτελέσει ουσιαστικά μάθημα στο δημοτικό σχολείο μόνο μετά το 18933.

Κατ' αρχήν λοιπόν, το διδακτήριο ορίζεται σαν ένας χώρος κλειστός και καθαρά διακριτός από τον ιστό της πόλης, αν ·και τοποθετημένος στο κέντρο της. Στη συνέχεια ο συγγραφέας περνά στη λεπτομερή περιγραφή των διαστάσεων και της διαρρύθμισης της αίθουσας διδασκαλίας, που αποτελεί την έλάχιστη επαναλαμβανόμενη μονάδα στη συγκρότηση του "συνδιδακτικού" σχολικού χώρου. Πράγματι, η αίθουσα διδασκαλίας δεν ταυτίζεται με ολόκληρο το σχολικό κτίριο, όπως στην αλληλοδιδακτική μέθοδο, αλλά γίνεται ένας πυρήνας που μπορεί να επαναληφθεί τόσες φορές όσες το απαιτεί ο συνολικός αριθμός των μαθητών του σχολείου, δεδομένου ότι "είς διδάσκαλος δεν δύναται να διδάσκη λυσιτελώς υπέρ τους 80 μαθητάς"4. Το σχολικό κτίριο γίνεται έτσι ένα συνάθροισμα ανεξάρτητων μονάδων-αιθουσών.

Η χωρητικότητα ;τής αίθουσας ορίζεται για τα χωριά και τις κωμοπόλεις σε 80-90 μαθητές, ενώ για τις πόλεις σε 60-70. Η επιφάνεια της υπολογίζεται στη βάση ενός ποσοστού χώρου ανά μαθητή που ο Μωραΐτης ορίζει 0,75-1,02 μ.2 για τα χωριά και 1,0-1,25 μ.2 για τις πόλεις. Κάθε αίθουσα λοιπόν πρέπει να έχει επιφάνεια 60-90 μ.2 στα χωριά και 50-70 μ.2 στις πόλεις. Δεδομένου ότι η αναλογία μαθητές / δάσκαλος αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την ποιότητα της διδασκαλίας θα μπορούσαμε ν.ά θεωρήσουμε ότι αυτήν τη διαφοροποίηση στα πρότυπα μεγέθη εισάγει μια διάκριση μεταξύ πόλης-υπαίθρου και μια πριμοδότηση της πόλης, που για πρώτη φορά εμφανίζονται έτσι καθαρά σε επίσημο κείμενο. Αλλά θα διστάζαμε να επιμείνουμε περισσότερο

1. στο ίδιο, σ 2

2. στο ίδιο.

3. Βλ. για ένα σύντομο ιστορικό Κ Κασβίκης, "Σωματική αγωγή, διδακτική του μαθήματος". Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαίδεια, τόμ. 5, σ. 299-303.

4. Σπ Μωραΐτης, Διδασκαλική..., ο.π., σ 2

Σελ. 155
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/156.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

σ' αυτό το σημείο, γιατί, όπως θα δούμε στη συνέχεια, δεν συνιστά χαρακτηριστικό της συνολικής κρατικής πολιτικής στο ζήτημα των σχολικών κτιρίων.

Μια ενδιαφέρουσα διαφοροποίηση σε σχέση με τον Οδηγό αποτελεί το γεγονός ότι η χωρητικότητα της αίθουσας εκτιμάται κατευθείαν στη βάση της επιφάνειας της και όχι στη βάση των διαστάσεων της, όπως συνέβαινε για το αλληλοδιδακτικό σχολείο1. Και αυτό παρόλο που στη συνέχεια του κεφαλαίου ο Μωραΐτης προσδιορίζει ακριβώς τις διαστάσεις της κατά τους δύο άξονες. Η αιτία αυτής της διαφοροποίησης δεν πρέπει να αναζητηθεί μόνο στην απλοποίηση της εσωτερικής διαρρύθμισης της αίθουσας μετά την κατάργηση του σύνθετου μηχανισμού της αλληλοδιδακτικής, που αφήνει μεγαλύτερο περιθώριο ευελιξίας στην εφαρμογή των σχετικών προδιαγραφών. Αντίθετα μπορούμε να συσχετίσουμε αυτό το νέο στοιχείο με μια απαίτηση πρακτικής φύσης που προκύπτει από τα ίδια τα βασικά χαρακτηριστικά του νέου σχολικού χώρου: Αφού το σχολικό κτίριο αποτελεί πλέον συνάθροισμα αιθουσών, η επιφάνεια ανά μαθητή και κατά συνέπεια η επιφάνεια της κάθε αίθουσας είναι τα μεγέθη που επιτρέπουν στους υπεύθυνους ·τής κατασκευής να υπολογίσουν- τις ανάγκες σε χώρο των νέων σχολικών ·εγκαταστάσεων και να προχωρήσουν, στην επιλογή του γηπέδου στη βάση αυτών των αναγκών.

* Η υιοθέτηση του μεγέθους επιφάνεια/μαθητή ως καθοριστικής παραμέτρου της σχολικής αρχιτεκτονικής αποτελεί επίσης ένδειξη μιας νέας αντιμετώπισης του χώρου και των αρχών αξιολόγησης του, μιας αντιμετώπισης που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε "στατιστική". Πράγματι μέσω αυτού του μεγέθους οι πραγματοποιήσεις γίνονται μετρήσιμες και συγκρίσιμες, και το "ποσοτικό" γίνεται δείκτης του "ποιοτικού": Η σύγκριση των αντίστοιχων τιμών αρχίζει να χρησιμοποιείται για την εγκαθίδρυση μιας κλίμακας "επιτυχίας" της εκπαιδευτικής πολιτικής των διαφόρων κρατών 2.

Στις επόμενες παραγράφους, ο Σπ. Μωραΐτης καθορίζει τις διαστάσεις και την εσωτερική διαρρύθμιση της αίθουσας, ξεκινώντας από τον τύπο των θρανίων3. Προβλέπονται τέσσερεις διαφορετικές διευθετήσεις, που αντιστοιχούν σε τρεις διαφορετικούς τύπους θρανίων. Οι δύο πρώτες αφορούν αγροτικά σχολεία και παρουσιάζονται ως εξής:

1. Στην αναθεωρημένη έκδοση του Οδηγού του 1842 ο Κοκκώνης προσθέτει στο τέλος του υποκεφαλαίου "περί των διαστάσεων του διδακτηρίου" μια παράγραφο όπου αναφέρεται στον υπολογισμό της χωρητικότητας με βάση το μέγεθος επιφάνεια /  μαθητή όπως αυτός εφαρμόζεταιι στην Αγγλία και στη Γαλλία.

2. Βλέπε για παράδειγμα τις στατιστικές που παρουσιάζονται στο Γ. Βλάμος, Η υγιεινή του σχολείου, Αθήνα 1904, σ. 109.

3. Σπ. Μωραΐτης, Διδασκαλική..., ο.π., σ. 3.

Σελ. 156
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/157.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

- Για μια αίθουσα μεγίστης επιφανείας 75 μ,2, το πλάτος ορίζεται 6,257,0 μ., ώστε να είναι δυνατόν να τοποθετηθούν δύο στίχοι θρανία τεσσάρων θέσεων και να δημιουργηθούν δύο διάδρομοι κατά μήκος των μακριών πλευρών της αίθουσας και ένας στη μέση (εικ. 43α).

- Για μια αίθουσα μεγίστης επιφανείας 90 μ.2, το πλάτος ορίζεται 7,7-8,0 μ,, ενώ τοποθετούνται δύο στήλες θρανία των έξι θέσεων μπροστά για τους νεαρότερους μαθητές και δύο στήλες θρανία των τεσσάρων θέσεων για τους μεγαλύτερους πίσω, αφήνοντας πάντα τρεις διαδρόμους.

Για τα αστικά σχολεία και για μια αίθουσα με χωρητικότητα 45 μαθητές προβλέπονται δύο διαφορετικές διατάξεις: μπορεί είτε να της δοθεί σχήμα μακρόστενο (5,0-5,5 μ, Χ 8-9 μ.) και να τοποθετηθεί μια σειρά θρανία των τεσσάρων θέσεων με τέσσερεις διαδρόμους περιμετρικά και μικρά περάσματα ανάμεσα στα θρανία, είτε να υιοθετηθεί ένα σχήμα τετράγωνο (6,5-7,0 μ. Χ 6,5-7,0 μ.), με δύο στήλες θρανία των τριών θέσεων και τρεις διαδρόμους.

Κατόπιν ο συγγραφέας ορίζει τις διαστάσεις των διαφόρων διαδρόμων και των περασμάτων που αφήνονται μεταξύ των θρανίων "ίνα εξέρχονται οι μαθηταί και ίνα πλησιάζη αυτούς ο διδάσκαλος"1. Για το διάδρομο που βρίσκεται κατά μήκος του τοίχου στον οποίο έχουν ανοιχτεί τα παράθυρα, ένα πλάτος 0,40 έως 0,50 εκ, θεωρείται αρκετό. Για εκείνον της απέναντι πλευράς προτείνονται 0,75 μ. και για το διάδρομο μεταξύ των δύο στηλών θρανίων ελάχιστο 0,90 μ, Τα μικρά περάσματα που αφήνονται μεταξύ δύο θρανίων όταν αυτά είναι τοποθετημένα σε μια στήλη δεν πρέπει να ξεπερνούν τα 0,18-0,20 μ, Η απόσταση μεταξύ του βάθρου και του πρώτου θρανίου πρέπει να είναι τουλάχιστον 0,60 μ., ενώ εκείνη μεταξύ του τελευταίου θρανίου και του τοίχου του βάθους περίπου 0,50 μ.2,

Το ύψος της αίθουσας κυμαίνεται μεταξύ 4 και 5 μέτρων και πρέπει να είναι ανάλογο με τις δύο άλλες διαστάσεις ώστε να εξασφαλίζεται ο αναγκαίος για κάθε μαθητή όγκος αέρα3. Η αίθουσα πρέπει να έχει δύο πόρτες. Η μία ανοίγεται στον τοίχο όπου βρίσκονται τα παράθυρα και κοντά στο βάθρο, έτσι ώστε να επιτρέπει., την είσοδο στον ελεύθερο χώρο μεταξύ του πρώτου θρανίου και της έδρας, και προορίζεται για το δάσκαλο και τους επισκέπτες, Η άλλη ανοίγεται είτε στον τοίχο του βάθους, είτε σε έναν από τους πλευρικούς τοίχους και προορίζεται για τους μαθητές (βλ. εικ, 43α, δ), Αν υπάρχει ανάγκη να καταργηθεί η μία από τις δύο πόρτες, καταργείται η δεύτερη 4.

Ο Μωραΐτης προτιμά το μονόπλευρο φωτισμό της αίθουσας. Τα παράθυρα

1. στο ίδιο, ο·. 3.

2. στο ίδιο, σ. 3-4.

3. στο ίδιο, σ. 4.

4. στο ίδιο, σ. 5.

Σελ. 157
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/158.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ανοίγονται λοιπόν στο μακρύ τοίχο που βρίσκεται προς τα αριστερά των μαθητών, υπακούοντας στη γενικά αποδεκτή νόρμα της γραφής, Συνιστάται ο προσανατολισμός της πλευράς αυτής της αίθουσας προς το νότο, προσανατολισμός που παρέχει έναν ικανοποιητικό ηλιασμό κατά τη διάρκεια του πρωινού χωρίς όμως να δημιουργεί πρόβλημα τους ζεστούς μήνες. 'Αν υπάρχει ανάγκη η αν κρίνεται απαραίτητη και άλλη πηγή φωτός, μπορούν να ανοιχτούν παράθυρα στον τοίχο απέναντι από το βάθρο, αλλά σε καμιά περίπτωση σ' αυτόν που βρίσκεται πίσω του, διότι "τοιούτον φως είναι ολέθριον εις τους οφθαλμούς"1. Για να ενισχυθεί ακόμα η φωτεινότητα, η οροφή της αίθουσας πρέπει να είναι οριζόντια, επίπεδη και σε χρώμα λευκό η υπόλευκο 2. 

Το ύψος των παραθύρων, ζήτημα σημαντικό για το αλληλοδιδακτικό σχολείο, συγκεντρώνει και σ' αυτήν την περίπτωση την προσοχή. Απασχολεί πάντα ο έλεγχος της οπτικής επικοινωνίας με τον εξωτερικό χώρο: "Το κάτω μέρος των υαλινών παραθύρων εις ύψος 1,50 μ. τουλάχιστον από του δαπέδου της αιθούσης ένδοθεν, και 1,80 μ. τουλάχιστον από του έξωθεν της αιθούσης εδάφους, έστω πεφραγμένον, η διά κεχρωματισμένης και αδιαφανούς υάλου', η διά παραπετάσματος"3. Για το παιδί, λοιπόν, η οπτική επικοινωνία είναι απαγορευμένη και προς τις δύο κατευθύνσεις. Το ίδιο και για τον ενήλικο που βρίσκεται στο εξωτερικό της αίθουσας. Αντίθετα, ο ενήλικος που βρίσκεται στο εσωτερικό της αίθουσας, δηλαδή ο δάσκαλος, μπορεί να ελέγχει τον εξωτερικό χώρο (αυλή, αποχωρητήρια κλπ.).

Αυτές οι διατάξεις αποτελούν το ουσιαστικό μέρος των προδιαγραφών που αφορούν τη διαρρύθμιση της αίθουσας διδασκαλίας, Όπως είδαμε, το θρανίο αποτελεί τη βασική μονάδα γύρω από την όποια διατάσσονται τα υπόλοιπα στοιχεία. Από το τμήμα του βιβλίου που αναφέρεται στον εξοπλισμό της αίθουσας, 11 σελίδες σύνολο, οι 6 είναι αφιερωμένες στο θρανίο 4,

Ό,τι έχει σχέση με το σχήμα και την κατασκευή των θρανίων καθορίζεται με μια πολυτέλεια λεπτομερειών που ξεπερνά κατά πολύ- εκείνη των αντίστοιχων προδιαγραφών του Οδηγού, Οι ακριβείς διαστάσεις όλων των τμημάτων του Θρανίου -δηλαδή αναλόγιο, κάθισμα, "υποπόδιο", "βιβλιοδόχος σανίς" και "ανακλισμός" (βλ. εικ, 44)- καθώς και οι μεταξύ τους αποστάσεις

1. στο ίδιο, σ. 5.

2. στο ίδιο, σ. 4.

3. στο ίδιο, σ. 6.

4. Στο ίδιο, σ. 14-19. Τα άλλα αντικείμενα των οποίων αναφέρονται οι προδιαγραφές είναι η έδρα του δασκάλου, με διαστάσεις πολύ μικρότερες από αυτές που προέβλεπε ο 'Οδηγός, ο μαυροπίνακας, τοποθετημένος στο κέντρο του τοίχου πίσω από την έδρα, το αναγνωστήριο για τη διδασκαλία της πρώτης τάξης και το αριθμητήριο για τη διδασκαλία της αριθμητικής στην πρώτη και τη δευτέρα τάξη (βλ. εικ. 44).

Σελ. 158
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/159.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

προσδιορίζονται αναλογικά με το ανάστημα των παιδιών ηλικίας 8 έως 10 ετών, ενώ δίνονται οδηγίες για την προσαρμογή τους στις άλλες ηλικίες, 'Αν και τα ανθρωπομετρικά στοιχεία που χρησιμοποιεί ο Μωραΐτης βασίζονται σε μετρήσεις που έχουν πραγματοποιηθεί σε άλλα κράτη1, και κατά συνέπεια δεν είναι προσαρμοσμένα στο σώμα του έλληνα μαθητή πόύ θα χρειαστεί να προσαρμοστεί αυτός στο θρανίο, ωστόσο μαρτυρούν την επιρροή που αρχίζει να ασκεί η υγιεινή πάνω στην οργάνωση της σχολικής ζωής' υγιεινιστικές και ιατρικές θεωρήσεις που αφορούν τόσο την προστασία της υγείας όσο και τον έλεγχο του σώματος του παιδιού.

Μπορούμε πράγματι να καταλάβουμε καλύτερα τη σημασία που αποδίδεται στο θρανίο εάν αναφερθούμε στις "τεχνικές" που προτείνει ο Μωραΐτης για την εγχάραξη στο παιδί των εννοιών της τάξης και της πειθαρχίας. Στην αλληλοδιδακτική μέθοδο, αυτή η εγχάραξη περνούσε μέσα από την οργανωμένη κίνηση των παιδιών κάτω από τα προστάγματα των πρώτο σχολών, και του δασκάλου. Τώρα, στο μηχανισμό της συνδιδακτικής μεθόδου, η τάξη και η πειθαρχία ταυτίζονται με τον έλεγχο του σώματος του παιδιού σε κατάσταση απόλύτης ακινησίας: "Καθήμενοι [οι μαθητές] πρέπει να κρατώσι τον κορμόν των ευθύν και όρθιον, ακόμη και όταν γράφωσι, τους δε πόδας να έχωσι παρ' αλλήλους επί του υποποδίου, ουδέποτε επ' αλλήλους, ουδέ να κινώσιν αυτούς· τας δε χείρας, αν δεν πρέπη να κρατώσι βιβλίον η γραφίδα, η να σημάνωσί τι δι' αυτών, πρέπει να έχωσι αείποτε συμπεπλεγμένας έμπροσθεν των επί του γραφείου' να βλέπωσι δε προς τον διδάσκαλον ατενώς"2.

Στόν έλεγχο της στάσης του σώματος προστίθεται ο έλεγχος του βλέμματος, Αν και η σιωπή του δασκάλου δεν αποτελεί κανόνα, όπως στην αλληλοδιδακτική μέθοδο, αφού τώρα αυτός διδάσκει και επιπλέον χωρίς τη βοήθεια πινάκων, σημείων και σφυριγμάτων, το βλέμμα παίζει ένα ρόλο εξίσου σημαντικό στις τεχνικές αποκατάστασης της τάξης: "Θα ήτο αντιπαιδαγωγικόν, αν ήθελεν ο διδάσκαλος εκάστοτε διά μακρών υπομνήσεων και νουθετήσεων να αποκαθιστά την ειρημένην τάξιν. Ως επί το πλείστον αρκεί επίσχεσις και προσήλωσις αυστηρού βλέμματος επί τους μήπω ελθόντας ε'ις τάξιν, ίνα φέρη πάντας εις ταύτην [,..] Ενταύθα έχει ευκαιρίαν ο διδάσκαλος να επίδειξη την παιδαγωγικήν δύναμιν του οφθαλμού του"3. Συγκέντρωση λοιπόν των βλεμμάτων

1. Οι πρώτες μετρήσεις αυτού του τύπου έγιναν στην Ελλάδα γύρω στα 1895 από τον επιθεωρητή των δημοτικών σχολείων του νομού Αττικής Θ. Μιχαλόπουλο και το μηχανικό του δήμου Πειραιώς E. Παπακωνσταντίνου και αφορούσαν ένα δείγμα 133Ο μαθητών και των δύο φύλων (βλ. E. Λαμπαδάριος, Σχολική υγιεινή, Αθήνα 1928, σ. 23-24).

2. Σπ. Μωραΐτης, Διδασκαλική..., ο.π., σ. 30. Στη διάταξη που θέλει τα χέρια των μαθητών ορατά ανά πάσα στιγμή αναγνωρίζουμε την ίδια έμμονη ιδέα του αυνανισμού από τον όποιο πρέπει να προστατευτούν τα παιδιά, την οποία επισημάναμε ήδη και στον Οδηγό.

3. στο ίδιο, σ. 30-31.

Σελ. 159
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/160.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των μαθητών κάτω από την κυριαρχία του βλέμματος του δασκάλου, μόνου κάτοχου της εξουσίας μέσα στην τάξη.

Η συγκεκριμένη εφαρμογή της συνδιδακτικής μεθόδου που προτείνουν ο Μωραΐτης και ο Πετρίδης και υιοθετεί το υπουργείο, προβλέπει το χωρισμό των μαθητών σε τέσσερεις τάξεις με ομοιογένεια επιπέδου στην κάθε μία από αυτές, που αντιστοιχούν λίγο η πολύ σε τέσσερεις τάξεις ηλικιών1. Άν υπάρχουν τέσσερεις αίθουσες και τέσσερεις δάσκαλοι, δηλαδή το σχολείο είναι "κανονικό", τότε ο κάθε δάσκαλος βρίσκεται θεωρητικά μπροστά σ' ένα σύνολο μαθητών ομοιογενές από την άποψη των γνώσεων και της ηλικίας. Στην περίπτωση αυτή ο δάσκαλος αποφασίζει για την κατανομή των μαθητών μέσα στην αίθουσα με βάση τα κριτήρια που προτείνει ο Μωραΐτης και τα οποία είναι "Η ηλικία, η σωματική και ψυχική κατάστασις, και το εύάγωγον η δυσάγωγον των παίδων"2. Έτσι για παράδειγμα, οι νεότεροι καθώς και οι μύωπες και οι βαρύκοοι πρέπει να τοποθετηθούν κοντά στο βάθρο, οι ασθενικοί πρέπει.να τοποθετηθούν  μακριά από την πόρτα κλπ. Όμοια πρέπει να τοποθετούνται κοντά στην έδρα "οι εις την αταξίαν επιρρεπείς και διά τούτο μάλλον δεόμενοι της επιβλέψεως του .διδασκάλου. Αυτοί όμως ούτοι, όταν η αταξία αυτών είναι αδιόρθωτος και ολίγον τους μέλη αν βλέπωνται υπό του διδασκάλου, συμφέρει να καθίζωσιν όπισθεν των άλλων, ίνα μη ενοχλώσι τους άλλους ατακτούντες η βλάπτωσι διά του κακού παραδείγματος"3.

Στη συνδιδακτική μέθοδο ο χώρος της αίθουσας είναι λοιπόν πολύ περισσότερο ομοιογενής απ' ότι στην αλληλοδιδακτική, και η κατανομή των μαθητών έχει πολύ μεγαλύτερη σταθερότητα. Οι διάφορες θέσεις χάνουν τη συμβολική τους αξία, αφού δεν μπορούν πια να χρησιμοποιηθούν ως σημεία ανταμοιβής η τιμωρίας. Μόνο το βάθρο του δασκάλου ξεχωρίζει και επιβάλλεται ακόμα περισσότερο, αφού τώρα γύρω από αυτό διεξάγεται η διδασκαλία, οι ασκήσεις, οι εξετάσεις.

Στο λειτουργικό λοιπόν επίπεδο, η διαρρύθμιση της αίθουσας διδασκαλίας απλοποιείται σημαντικά. Αντίθετα αυτό που γίνεται πολύ περισσότερο σύνθετο είναι η συνολική οργάνωση του σχολικού κτιρίου. Ο Μωραΐτης παραθέτει στο τέλος του βιβλίου του τέσσερα σχέδια - τύπους σχολείων με μία, δύο, τρεις η τέσσερεις τάξεις (βλ. εΐκ. 43). Οι αίθουσες σημειώνονται με το γράμμα A, χωρίς διαφοροποίηση και χωρίς ο συγγραφέας να εγκαθιστά κάποια αντιστοιχία ανάμεσα σε αίθουσες διδασκαλίας και σχολικές τάξεις. Σημειώνει μόνο ότι η μεγάλη μακρόστενη αίθουσα, που υπάρχει στο σχολείο με τρεις αίθουσες·, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τις περιπτώσεις που απαιτούν τη συγκέντρωση

1. Βλ. Χ. Λέφας, Ιστορία..., 8.π., σ. 91· Σπ. Μωραΐτης Διδασκαλική..., 8.π., σ. 9.

2. στο ίδιο, σ. 27.

3. στο ίδιο.

Σελ. 160
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/161.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

περισσότερων τάξεων σ' ένα χώρο - κοινά μαθήματα, κοινή προσευχή, τελετές κλπ,1. Σ' όλους τους τύπους σχολείου προβλέπεται ένα ιδιαίτερο δωμάτιο που θα φιλοξενήσει το γραφείο του δασκάλου, για το σχολείο με μια αίθουσα, η του διευθυντή για τα σχολεία με δύο, τρεις η τέσσερεις αίθουσες, Στις δύο τελευταίες περιπτώσεις προστίθεται ένα είδος -προθαλάμου, που χρησιμεύει για την παραμονή του επιστάτη, ιματιοθήκη κλπ.

Η συνθετική αρχή είναι απλή. Μέ την προϋπόθεση ότι το γήπεδο είναι ελεύθερο απ' όλες τις πλευρές, οι αίθουσες και τα γραφεία σχηματίζουν ένα τετράγωνο η παραλληλόγραμμο που έχει άξονα συμμετρίας το διάδρομο. Ο Μωραΐτης προβλέπει επίσης την πιθανότητα τα γήπεδα να είναι μικρά και να μην είναι δυνατόν να διαταχθούν οι τέσσερεις τάξεις στο ισόγειο. Σ' αυτήν την' περίπτωση, η διάταξη του σχεδίου Β επαναλαμβάνεται στον- όροφο, ενώ μια σκάλα, με δύο σκέλη και πλατύσκαλο καταλαμβάνει' το χώρο Β απέναντι από την είσοδο του κτιρίου, Για το γραφείο υιοθετείται μια λύση  όμοια με εκείνη των σχεδίων γ και δ'2, Σε όλες τις περιπτώσεις, λοιπόν, το γραφείο τοποθετείται έτσι ώστε ο διευθυντής η o επιστάτης να μπορούν να ελέγχουν την 'είσοδο· του σχολείου, την αυλή, το διάδρομο και τις εισόδους των αιθουσών. :

Η ανάπτυξη του σχολικού κτιρίου σε δύό ορόφους είναι· μία αρχιτεκτονική λύση που συναντιέται σπάνια στην προηγούμενη περίοδο. Δεν μπορούσε βέβαια να εφαρμοστεί στην περίπτωση ενός σχολείου οργανωμένου αποκλειστικά σύμφωνα με την αλληλοδακτική μέθοδο, αφού η αίθουσα καταλαμβάνει όλο το χώρο. Αλλά γενικά αποφεύγεται να τοποθετείται αυτή η αίθουσα σε όροφο. Στο υλικό που μπορέσαμε να δούμε δεν συναντήσαμε παρά μόνο δύο περιπτώσεις όπου προβλέπεται παρόμοια διάταξη. Στη μία περίπτωση, ένα σχέδιο που δεν πραγματοποιήθηκε για ένα σχολείο θηλέων στο Ναύπλιο το 1847, η επιλογή αυτή επιβάλλεται κατά κάποιο τρόπο από τη μεγάλη κλίση του εδάφους, όπως ήδη αναφέραμε. Στη δεύτερη περίπτωση, μία μελέτη για αλληλοδιδακτικό σχολείο στην Ερμούπολη στα 1869, το πρόγραμμα προβλέπει την κατασκευή δύο αιθουσών διδασκαλίας, μία για τα κορίτσια και μία για τα αγόρια, και είναι οι περιορισμένες διαστάσεις του γηπέδου που επιβάλλουν την τοποθέτηση της μιας απ' αυτές σε όροφο (εικ. 38) 3.

Στα δημοτικά σχολεία οπού εφαρμόζεται ο χωρισμός σε δύο τμήματα - αλληλοδιδακτικό και συνδιδακτικό - και όπου η αύξηση του αριθμού των

1. στο ίδιο, σ. 7-8.

2. στο ίδιο, σ. 8.

3. Το σχολείο αυτό, που βρίσκεται στη συνοικία Νεάπολη, κατασκευάστηκε το 18701871 σε γήπεδο που δωρήθηκε στο δήμο γι' αυτόν τον σκοπό (Ι.Α.Δ.Ε., Πρακτικά συνεδριάσεων Δημοτικού Συμβουλίου, κατάστιχο αρ. 7, συνεδρίασις 14 Σεπτ. 1866 και κατάστιχο αρ. 8, συνεδρίασις 5 Νοεμ. 1870 και 26 Ιουνίου 1872, επίσης φάκ. Τ 61.1β και Τ70.4, όπου έγγραφα σχετικά με την αποπεράτωση του σχολείου).

11

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/162.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

μαθητών απαιτεί την επέκταση του σχολείου, προτιμάται, όπως ήδη αναφέραμε, η κατασκευή ενός δωματίου συνεχόμενου με την αλληλοδιδακτική αίθουσα παρά η προσθήκη ορόφου. Τα κριτήρια που αναφέρονται είναι είτε κατασκευαστικά -οι τοίχοι του υπάρχοντος κτιρίου δεν μπορούν συνήθως να σηκώσουν το βάρος της νέας κατασκευής-, είτε έχουν σχέση με τη λειτουργία του σχολείου -καλύτερη επιτήρηση όλου του σχολείου από το δάσκαλο / διευθυντή1.

Και για το Μωραΐτη η διάταξη σε δύο ορόφους δεν αποτελεί την καλύτερη εκδοχή. Το γεγονός όμως ότι προβλέπεται σ' ένα κείμενο με χαρακτήρα κανονισμού, όπως είναι η Διδασκαλική, δείχνει από τη μια μεριά αύξηση, του, μαθητικοί) δυναμικού και από την άλλη τη σημασία που τουλάχιστον ο Μωραΐτης αποδίδει στο αστικό σχολικό πρότυπο. 'Εξάλλου το "κανονικό" συνδιδακτικό σχολείο προϋποθέτει για να λειτουργήσει ένα σχολικό πληθυσμό τουλάχιστον 280 μαθητών. 

Αυτός ο αστικός χαρακτήρας που προσδίδει στο σχολείο ο Μωραΐτης, διαφαίνεται, και στην αρχιτεκτονική των σχεδίων-τύπων που παρουσιάζει:· αρχιτεκτονική που θέλει να είναι επίσημη και που βασίζεται στη συμμετρία και στην επανάληψη. Η είσοδος του κτιρίου τοποθετείται στο μέσον της κύριας όψης και τα παράθυρα ανοίγονται, συμμετρικά και με σταθερό ρυθμό επανάληψης, ακόμη και στις πλευρές που οι κανόνες της οπτικής υγιεινής το απαγορεύουν. Αυτά τα τελευταία παράθυρα κατασκευάζονται μεν για να μην καταστραφεί η κανονικότητα των όψεων, αλλά διατηρούνται συνεχώς κλειστά (βλ, εικ. 43 β, γ, δ).

Πρόκειται πράγματι για μια αρχιτεκτονική λύση που αφ' ενός, αντίθετα απ' ότι συνέβαινε με το αλληλοδιδακτικό σχολείο, διαφοροποιείται από τους τύπους των παραδοσιακών κτιρίων, και αφ' ετέρου θα μπορούσε να χαρακτηριστεί "μινιμαλιστική" από την άποψη της προστιθέμενης σχεδιαστικής αξίας, και συγχρόνως ορθολογική: ορθολογισμός που αναφέρεται στη διοικητική διαχείριση του δημόσιου έργου που είναι το διδακτήριο.

Στο υλικό που συγκεντρώσαμε δεν περιλαμβάνονται σχολεία κατασκευασμένα σύμφωνα με τα σχέδια-τύπους της Διδασκαλικής. Εν τούτοις, το σχέδιο του σχολείου των θηλέων στο Ναύπλιο (1877, βλ. εικ. 40), καθώς και εκείνο του σχολείου των αρρένων στην Πρόνοια (1878, βλ. εικ. 41), παρουσιάζουν σημαντικές ομοιότητες μ' αυτούς τους τύπους. Οι ομοιότητες αυτές μπορεί

1. Για το Θέμα αυτό βλ. ενδεικτικά:

Ι.Α.Δ.Ε., σειρά ΙΕκπ., φάκ. lα/ ιστ, ο Νομάρχης στο Δήμαρχο, 5 Αύγ. 1839, φάκ. Ια/ιγ, ο Νομάρχης στο Δήμαρχο, 26 Αύγ. 1844, φάκ. Ια/Η), ο Νομάρχης στο Δήμαρχο, 18 Μαρτίου 1846· σειρά Τδημ. έργα, φάκ. 48.3, 6 δάσκαλος στο Δήμαρχο, 30 Σεπτ. 1872.

Δ.Α.Ν. φάκ. Ρ36, 37/1842, Έκθεση του διδασκάλου, 26 Ιουνίου 1842.

Σελ. 162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/163.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

να πηγάζουν τόσο από την ύπαρξη κοινών προτύπων αναφοράς όσο και από μια κοινή σχεδιαστική αντίληψη και μεθοδολογία.

β. Καταλληλότητα και Υγιεινή

"Πρέπει [...] ταύτα να λαμβάνωνται υπ' όψιν υπό της αρχιτεκτονικής, πώς, μετά της καλής απόψεως, το κτίριον να είνε στερεόν και αρμόδιον τω σκοπώ δι' ον επλάσθη. Διά το τελευταίον όμως τούτο, η υγιεινή μεγάλην έχει τη αρχιτεκτονική σχέσιν· διότι η αρμοδιότης αύτη αφορώσα εις την δημοτικήν και ατομικήν ανάγκην, αφορά συγχρόνως και εις την διατήρησιν της υγείας των όντων εκείνων διά το οιονδήποτε κτίριον οικοδομείται", γράφει ο Γ. Βάφας, καθηγητής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών1,

Είδαμε ότι από την αρχή η αντιμετώπιση του σχολικού χώρου από τους παιδαγωγούς περιέχει αρκετά υγιεινιστικά στοιχεία. Από το 1880 όμως και μετά μια πληθώρα αρχιτεκτονικών και κατασκευαστικών κανόνων βασισμένων στις ιατρικές επιστημονικές θεωρίες κάνει την εμφάνιση της τόσο στα έργα των παιδαγωγών όσο και σ' εκείνα των γιατρών. Αυτή η πλήρης προδιαγραφή όλων των παραμέτρων του σχολικού κτιρίου στη βάση των παρατηρήσεων του κλάδου της υγιεινής φαίνεται να συνδέεται με την προοπτική της γενικευμένης πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Όταν ο στόχος είναι η απομόνωση του παιδιού για ολοένα και μεγαλύτερο χρονικό διάστημα μέσα σε ένα εξειδικευμένο χώρο, πρέπει να ληφθούν τα απαραίτητα μέτρα ώστε αυτό να μην βάζει σε κίνδυνο την υγεία του. Άλλωστε αυτή η προβληματική τροφοδοτείται από αντίστοιχες θεωρήσεις που την ίδια εποχή κοινοποιούνται ευρύτατα στις δυτικές χώρες, 'Αναφέρουμε ενδεικτικά τη Διεθνή Έκθεση 'Υγιεινής των Βρυξελλών το 1876, στα πλαίσια της οποίας .παρουσιάστηκε πρότυπος σχολικός εξοπλισμός, ενώ σχολικά κτίρια και εξοπλισμός παρουσιάζονται και στις διεθνείς εκθέσεις του 1867, 1878 και 1889 στο Παρίσι 2. To 1882 δημιουργήθηκε στη Γαλλία η Επιτροπή Σχολικής 'Υγιεινής με αποστολή να μελετήσει τα ζητήματα του σχολικού εξοπλισμού και του υλικού, και των μεθόδων διδασκαλίας στη σχέση τους με την υγιεινή και η όποια δύο χρόνια αργότερα εξέδωσε τα αποτελέσματα των εργασιών της με τη μορφή υπομνήματος 140 σελίδων που αποτέλεσε για μια εικοσαετία περίπου πραγματικό κώδικα σχολικής υγιεινής3. Στη Γερμανία ήδη το 1866 γίνονται εκτεταμένες μελέτες σχετικά με τις βλάβες που υφίσταται η όραση των παιδιών λόγω του ανθυγιεινού φωτισμού

1. Γ. Βάφας, Αι Αθήναι από ιατρικήν εποψιν. Μέρος Α'. Η πόλις, Αθήνα 1878, σ.

149.

2. Β. Toulier, "L'architecture scolaire...", ο.π., σ. 5, 6, 23. Στην έκθεση του 1889 η γαλλική Διεύθυνση της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης παρουσίασε το μοντέλλο μιας αίθουσας σχεδιασμένης καθαρά από την άποψη των υγιεινολογικών προδιαγραφών (στό ίδιο, QP. 7),

3. στο ίδιο, σ. 5.

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/164.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των αιθουσών, των ακατάλληλων θρανίων κλπ. Στην ίδια χώρα το 1887 θεμελιώνεται ο θεσμός του σχολικού γιατρού1. Το 1884 στην Αγγλία δημοσιεύονται μια σειρά εκθέσεις σχετικά με τις επιπτώσεις της φοίτησης στην πνευματική, ψυχική και σωματική υγεία των παιδιών που σηματοδοτούν το αυξανόμενο ενδιαφέρον των γιατρών γι' αυτό το θέμα2.

Τούς προβληματισμούς αυτούς τους συναντήσαμε και στο έργο του Μωραΐτη. Είδαμε ότι προβλέπει την κατασκευή θρανίων των οποίων οι διαστάσεις προσαρμόζονται στο ανάστημα των παιδιών -έστω και άλλης χώρας. Αλλά και γενικότερα, οι αρχιτεκτονικές διατάξεις και οι κατασκευαστικές λεπτομέρειες που πηγάζουν από τις υγιεινιστικές θεωρίες κατέχουν στο βιβλίο του θέση πολύ πιο σημαντική από ότι αντίστοιχα στον Οδηγό, τρόπος κατασκευής και μόνωσης του πατώματος, τόσο του ισογείου όσο και του ορόφου3, καθορισμός της επιφάνειας των παραθύρων αναλογικά με την επιφάνεια της αίθουσας4, ειδικές προδιαγραφές για πετάσματα και παραθυρόφυλλα 5, ειδική αναφορά στην απομάκρυνση των νερών της βροχής 6 κλπ.

Το 1887 η επιθεώρηση Παιδαγωγικόν Σχολείον, που διευθύνεται από τον Μ. Βρατσάνο, δημοσιεύει σε συνέχειες μια μελέτη με τίτλο "Περί του δημοτικού σχολείου" 7, Σύμφωνα με τη συνήθεια, το πρώτο μέρος είναι αφιερωμένο στο σχολικό κτίριο. Η θεματολογία που αναπτύσσεται είναι στο μεγαλύτερο μέρος όμοια με ό,τι συναντήσαμε μέχρι τώρα. Αλλά η ίδια η ανάπτυξη διαφοροποιείται, σημαντικά. Κατ' αρχήν δεν πρόκειται για προδιαγραφές, αλλά περισσότερο για μια έκθεση αναλυτική και αιτιολογημένη της μεθόδου που πρέπει να ακολουθείται κατά την κατασκευή ενός διδακτηρίου, Τα διάφορα θέματα, που μέχρι τώρα τα είδαμε να θίγονται σε μικρές παραγράφους στα πλαίσια ευρύτερων ενοτήτων, τώρα αυτονομούνται και αναπτύσσονται σε ολόκληρα κεφάλαια. Ορίζοντας έτσι νέα πεδία θεωρητικής δράσης που θα μετατραπούν και σε σχετικά αυτόνομους τομείς διοικητικής παρέμβασης.

Έτσι το κεφάλαιο Δ' είναι αφιερωμένο στο δημοτικό σχολείο ως "τόπον διδασκαλίας", και ειδικότερα στη θέση του σχολείου 8. Ζητήματα όπως η απόσταση του σχολείου από τον τόπο κατοικίας, η προστασία του από θορύβους

1. Εμμ. Ν. Λαμπαδάριος, Σχολική υγιεινή, 2, Αθήνα 1928, σ 14.

2. R A Löwe, "The Medical Profession and School Design in England, 1902- 1914", Poedagogica Historica, 13(1973), σ 425.

3. Σπ. Μωραΐτης, Διδασκαλική.. , ο π , σ 4-5

4. στο ίδιο, σ 6

5. στο ίδιο, σ. 6-7

6. στο ίδιο, σ. 7.

7 ΙΙαιδαγωγικόν σχολείον, έτος Τ', τεύχος Ι', ΙΑ', Οκτ-Νοέμ. 1887

8. στο ίδιο, σ 472-475

Σελ. 164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/165.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

καθώς και τα σχετικά με το μικροκλίμα του γηπέδου -υγρασία του εδάφους, αερισμός, προσανατολισμός- αναπτύσσονται λεπτομερώς. Το κεφάλαιο Ε' αναφέρεται στον τρόπο και στα υλικά κατασκευής του κτιρίου1, Η φύση και τα ειδικά χαρακτηριστικά των υλικών που θα χρησιμοποιηθούν στα διάφορα μέρη του κτιρίου εξετάζονται σε σχέση τόσο με τις απαιτήσεις της υγιεινής όσο και με τις πρακτικές ανάγκες της διδασκαλίας. 'Έτσι, π.χ., γίνεται ειδική αναφορά στα παράσιτα που αναπτύσσονται όταν τα ξύλα της οικοδομής δεν είναι εντελώς στεγνά και τα οποία μπορεί να προκαλέσουν αναθυμιάσεις τόσο δυνατές ώστε να παρουσιαστούν συμπτώματα δηλητηρίασης στην τάξη. Από την άλλη προτείνεται για την κάλυψη της στέγης η χρήση κεραμιδιών η σχιστολίθων, διότι αφ' ενός είναι φτηνότεροι και αφ' ετέρου απορροφούν καλύτερα το θόρυβο της βροχής και έτσι δεν διασαλεύεται η τάξη και η ησυχία της παράδοσης. Το κεφάλαιο Στ' πραγματεύεται τους χώρους κυκλοφορίας (είσοδος, σκάλες, διάδρομοι, είσοδοι αιθουσών), καθώς και την αυλή, τις παροχές νερού και τα αποχωρητήρια2. Σ' ο,τι αφορά αυτά τα τελευταία, γίνεται μόνο μια σύντομη αναφορά σε θεωρήσεις ηθικής τάξης3 για να δοθεί περισσότερη έμφαση στις κατασκευαστικές μεθόδους που διευκολύνουν τη διατήρηση της καθαριότητας, τον αερισμό, κλπ.

Το επόμενο κεφάλαιο αφορά το σχήμα και τις διαστάσεις της αίθουσας. Δέν προτείνονται συγκεκριμένες μέγιστες η ελάχιστες διαστάσεις, αλλά μάλλον ένα σύστημα αναλογιών που παίρνει υπόψη τον επιθυμητό αριθμό των μαθητών που μπορεί να διδαχτούν από ένα δάσκαλο, τις διαστάσεις των επίπλων και των χώρων κυκλοφορίας, τις απαιτήσεις της επιτήρησης καθώς και εκείνες της οπτικής και της ακουστικής4. Κατόπιν ακολουθούν κεφάλαια όπως "Περί του φωτισμού της αιθούσης των παραδόσεων", "Περί του αέρος εν τη αιθούση των παραδόσεων και της ανανεώσεως αυτού", "Περί αερισμού των παραδόσεων", "Περί θερμάνσεως της αιθούσης των παραδόσεων", κλπ.5. Για την ανανέωση του αέρα προτείνεται, εκτός από τις συνηθισμένες αρχιτεκτονικές διευθετήσεις -κατάλληλο μέγεθος και θέση των παραθύρων-, η χρησιμοποίηση μηχανικών συστημάτων εξαερισμού, όπως σωλήνες εξαερισμού τοποθετημένες στις τέσσερεις γωνίες της αίθουσας. Σχετικά με τη θέρμανση και αφού γίνει αναφορά στις κλιματολογικές συνθήκες των διαφόρων περιοχών

1 στο ίδιο, σ. 475-477

ϊ στο ίδιο, σ. 477-479

3. Συνίσταται ωστόσο η κατασκευή χωριστών αποχωρητηρίων για κάθε τάξη γιατί "διά τούτου του τρόπου οι μαθηταί δεν θα συναντώνται μετά των ηλικιωμένων, οίτινες έχουσι πλείονας κακάς έξεις" (στό ίδιο, σ. 479)

4 στο ίδιο, σ 479-480

5 στο ίδιο, σ. 513-52Ί

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/166.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

της Ελλάδας και στις χρονικές περιόδους που η θέρμανση είναι απαραίτητη, προτείνεται αντί για τα παραδοσιακά τζάκια που χρησιμοποιούνται, στα σχολεία, να εγκατασταθούν θερμάστρες, και εκτίθενται αναλυτικά τα τεχνικά χαρακτηριστικά και ο τρόπος χρήσης τους.

Στο χώρο των γιατρών το θέμα του σχολικού κτιρίου αντιμετωπίζεται σαν τμήμα του ευρύτερου θέματος της υγιεινής των πόλεων και των οικοδομών. Ο Γ. Βάφας αφιερώνει ένα κεφάλαιο του βιβλίου του στα δημόσια κτίρια των Αθηνών, και ανάμεσα τους στα σχολεία1. Διαπιστώνει την έλλειψη σχολικών κτιρίων και τα προβλήματα που δημιουργούν στην υγεία των μαθητών τα διάφορα ενοικιαζόμενα σχολεία εξαιτίας της στενότητας χώρου και των κακών συνθηκών αερισμού, ηλιασμού και φωτισμού. Αναφέρεται επίσης στα άσχημα σχεδιασμένα και κατασκευασμένα θρανία, που προκαλούν βλάβες στην όραση και στην ανάπτυξη του θώρακα των παιδιών.

Την ίδια αντιμετώπιση παρουσιάζει το έργο του Ν. Σαλλίβερου με θέμα την υγιεινή των οικοδομών 2. Ο συγγραφέας, γιατρός υγιεινολόγος, συνέταξε το 1889 στο Παρίσι μια διδακτορική διατριβή με θέμα την υγιεινή των σχολείων. Στό βιβλίο του, αφού παρουσιάσει διά μακρόν τους γενικούς ορούς και τις διάφορες μεθόδους κατασκευής, αερισμού, θέρμανσης, φωτισμού, ύδρευσης και αποχέτευσης, που έχουν εφαρμογή σε κάθε τύπο κτιρίου, τις εξειδικεύει για τα διάφορα δημόσια κτίρια μεταξύ των οποίων και τα σχολεία, Το σχετικό κεφάλαιο περιέχει ένα σύνολο προδιαγραφών σχετικά με το οικόπεδο, τον προσανατολισμό του κτιρίου, το φωτισμό, τη θέρμανση, τον αερισμό, τα αποχωρητήρια, την αυλή κλπ., οι οποίες κινούνται μέσα στα ήδη γνωστά πλαίσια, χωρίς όμως άμεση αναφορά σε ζητήματα παιδαγωγικής η διδακτικής 3.

Η υγιεινή, λοιπόν, ως πρακτική ιατρική γνώση συμβάλλει στην ανάδειξη του ζητήματος του σχολικού κτιρίου και της σχετικής του αυτονομίας απέναντι στα άλλα στοιχεία του σχολείου. 'Από την άλλη μεριά, καθιστά όλο και περισσότερο απαραίτητη, λόγω της εισαγωγής διαφόρων κατασκευαστικών τεχνικών που δεν συμπεριλαμβάνονται στην παραδοσιακή τεχνογνωσία, την παρουσία του αρχιτέκτονα-μηχανικού. Το διάταγμα της 17 Μαΐου 1894 "Περί του τρόπου της κατασκευής των σχολείων" 4 θα απαντήσει σ' αυτές τις απαιτήσεις εγκαθιδρύοντας συγχρόνως την αυτόνομη διατύπωση των προδιαγραφών του σχολικού χώρου χωρίς άμεση σύνδεση με παιδαγωγικά κείμενα.

1. Γ. Βάφας, Αι Αθήναι..., ο.π., σ. 172-175.

2. Ν. Σαλλίβερος, 'Υγιεινή των οικοδομών, ήτοι ανέγερσις, εξυγίανσις και συντήρησις των τε ιδιωτικών και δημοσίων κτιρίων, Αθήνα 1893.

3. στο ίδιο, α. 336-3'41.

4. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, 1894, τεύχος Β', 4 Ιουνίου 1894.

Σελ. 166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/167.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

γ. Το διάταγμα της 17ης Μαΐου 1894

Το διάταγμα της 17 Μαΐου 1894 είναι το πρώτο κανονιστικό κείμενο για το σχολικό χώρο που ο συγγραφέας του Δ. Καλλίας δεν είναι παιδαγωγός αλλά μηχανικός1. "Συγγραφέας" δεν είναι πιθανόν ο ακριβής όρος, αφού πρόκειται ξανά για προσαρμογή ενός ξένου προτύπου: του Κανονισμού για την κατασκευή και τον εξοπλισμό των σχολικών κτιρίων, που δημοσιεύτηκε στο Παρίσι στις 17 Ιουνίου 1880 και φέρει την υπογραφή του Jules Ferry2, Το διάταγμα του 1894, αν και πολύ πιο περιορισμένο, έχει περίπου την ίδια δομή με το γαλλικό κανονισμό. Στο μεγαλύτερο μέρος των διατάξεων χρησιμοποιούνται οι ίδιες λέξεις ακόμη και η ίδια σύνταξη, Τα σχέδια που συνοδεύουν το διάταγμα (εικ. 45) είναι ακριβείς αντιγραφές των αντίστοιχων του γαλλικού κανονισμού.

Το διάταγμα περιλαμβάνει τα εξής κεφάλαια: "Ι. Γενικαί διατάξεις, Π. Τάξις3, ΠΙ. Αυλή, IV. Αποχωρητήρια, V. Αερισμός των αιθουσών των τάξεων, VI. Σχολεία μονοτάξια και γραμματοσχολεία". Το πρώτο άρθρο του κεφαλαίου Ι ορίζει ότι τα σχέδια και ο προϋπολογισμός κάθε σχολικού κτιρίου, δημόσιου, δημοτικού η ιδιωτικού, πρέπει να υποβάλλονται στο Υπουργείο των Εσωτερικών για να θεωρούνται από το Συμβούλιο των Δημοσίων "Εργων. Ο κεντρικός έλεγχος στο σχεδιασμό των σχολικών κτιρίων παρουσιάζεται έτσι ενισχυμένος.

Τα επόμενα άρθρα αφορούν τη χωροθέτηση του σχολείου, Τα κριτήρια επιλογής του γηπέδου είναι αρκετά γενικά και τοποθετούνται στο επίπεδο του συνηθισμένου προβληματισμού: κεντρική θέση, με καλό αερισμό, σε απόσταση

1. Πολιτικός μηχανικός, διευθυντής της τεχνικής υπηρεσίας του νομού Αττικής, ο Δ. Καλλίας σπούδασε στο πολυτεχνείο της Γάνδης και έχει ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι στο Βέλγιο υπάρχει ήδη από 1874 ένα πρότυπο σύστημα ιατρικής και υγιεινολογικής εποπτείας του σχολείου (βλ. Εμμ. Ν. Λαμπαδάριος, Σχολική υγιεινή, ο.π , σ. 15-16).

1 Για μια παρουσίαση των ανάλογων κανονισμών άλλων ευρωπαϊκών χωρών στο τέλος του 19ου αι , βλ. Γ. Βλάμος, Η υγιεινή τον σχολείου, ό.π., σ 22 κ έ Σύμφωνα με τον Μ. Μαντούδη ("Les bâtiments scolaires en Grèce", L'héllénisme contemporaine, τεύχος 5, Μάρτιος 1936, σ 451-452), ο Δ. Καλλίας είχε ζητήσει από τις αρμόδιες υπηρεσίες του γαλλικού και αγγλικού υπουργείου παιδείας διάφορα σχέδια-τύπους σχολικών κτιρίων, για να τα χρησιμοποιήσει στη σύνταξη του διατάγματος του 1894, έργο που φαίνεται ότι ανέλαβε με δική του πρωτοβουλία. Πάντως την εποχή αυτή ο γαλλικός κανονισμός θεωρείται πρότυπος. Άλλωστε η σύνταξη του οφείλεται στον F. Narjoux, αρχιτέκτονα της πόλης του Παρισιού και μαθητή του Viollet-le-Duc, ο οποίος για το σκοπό αυτό συγκέντρωσε υλικό απ' ολες τις ευρωπαϊκές χώρες (βλ. σχετικά H Bresler, "Le tableau noir de la classe", στο L'école primaire à Paris 1870-1914, ο π., σ. 40, 42· Β. Toulier, "L'architecture scolaire...", ο.π., σ. 9-14, 17-20).

3. Είναι η πρώτη φορά που χρησιμοποιείται ο όρος "τάξη" με τη σημασία της αίθουσας διδασκαλίας. Έκτοτε οι δύο όροι θα χρησιμοποιούνται αδιακρίτως.

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/168.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

από δραστηριότητες θορυβώδεις, ανθυγιεινές η επικίνδυνες (άρθρο 2). Το άρθρο 3 ορίζει ότι "το σχολείον μετά των παραρτημάτων αυτού δέον να περιβάλληται υπό αυλοτοίχου" συνεχίζοντας έτσι την αρχή της απομόνωσης και του ελέγχου του σχολικού χώρου, ενώ το άρθρο 9 προβλέπει ότι στην περίπτωση που στο ίδιο γήπεδο κατασκευαστούν περισσότερα από ένα "διαφορετικά" σχολεία -δηλ. αρρένων, θηλέων η νηπιαγωγεία- τότε αυτά θα πρέπει να είναι ανεξάρτητα και να έχει το καθένα χωριστή είσοδο. Διατυπώνεται έτσι θεσμικά ένα πρόβλημα και μια πρακτική ήδη αρκετά διαδεδομένη που αφορά το χωρισμό των φύλων και των ήλικιών1. Η επιφάνεια του γηπέδου πρέπει να υπολογίζεται στη βάση των 10 μ.2 ανά μαθητή, που είναι το μέγεθος που προβλέπει και ο γαλλικός κανονισμός, αλλά "ο όρος ούτος δεν είνε απαραίτητος διά τας πόλεις η κώμας, ένθα η αξία του γηπέδου είνε μεγάλη" (άρθρο 4). Πρόκειται πράγματι για προσαρμογή στην ελληνική πραγματικότητα...

Τα άρθρα 5, 6, 7 και 8 αφορούν τα υλικά και τις τεχνικές κατασκευής -το πάχος των τοίχων από λιθοδομή η τούβλα, τα υλικά της στέγης, τον τρόπο κατασκευής του πατώματος-, ενώ στο άρθρο 10 περιγράφεται λεπτομερώς η σκάλα που εξυπηρετεί τις αίθουσες που μπορεί να βρίσκονται σε πρώτο όροφο. Με μικρές διαφοροποιήσεις στις διαστάσεις ακολουθείται και εδώ ο γαλλικός κανονισμός, ο οποίος άλλωστε δεν παρουσιάζει σημαντικές διαφορές από τις προδιαγραφές που μέχρι τώρα έχουμε συναντήσει. Οι προδιαγραφές για τα παράθυρα, τις πόρτες, το δάπεδο κλπ. είναι ακριβείς αντιγραφές του γαλλικού κανονισμού. Για τον υπολογισμό της επιφάνειας κάθε αίθουσας υιοθετείται το μέγεθος 0,90-1,25 μ.2 ανά μαθητή, ενώ ο γαλλικός κανονισμός

1. Ο νόμος του 1834 ορίζει ότι "τα σχολεία των κορασίων, οπού τούτο είναι δυνατόν, πρέπει να είναι χωριστά από τα των παιδίων" (άρθρ 58) Το υψηλό όμως κόστος που απαιτούσε η εφαρμογή αυτού του άρθρου οδήγησε ουσιαστικά στην καθιέρωση της συνεκπαίδευσης μέχρι το 1852, όταν με υπουργική εγκύκλιο απαγορεύεται ρητά όχι μόνο η συμφοίτηση αλλά και η συστέγαση σχολείων των δύο φύλων: "Ουδείς δύναται του λοιπού εν τω αυτώ οικήματι να διατηρή διδακτήριον αρρένων και κορασιών, καίπερ αυλιζομένων, δι' ετέρας εισόδου και διαμενόντων εις διάφορον οροφήν" (εγκύκλιος αρ 4077/10 Σεπτ 1852, στο Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον . , ο.π , τ Α', σ 199) Βέβαια η συγκατοίκηση των σχολείων συνεχίζεται όπως φαίνεται από το παράδειγμα της Ερμούπολης οπού ακόμη και το 1870 κατασκευάζονται δύο δημοτικά σχολεία (αγοριών και κοριτσιών) στο ίδιο γήπεδο, αλλά καταβάλλεται κάθε προσπάθεια για να ρυθμιστεί ο χώρος έτσι ώστε να μην υπάρχει μεταξύ τους καμιά επικοινωνία βλ, σχετικά LA.Δ.Ε., φάκ ΙΕκπ/1α/3α,Έκθεση με ημερομηνία 21 Δεκ 1863 -οπού συστήνεται να κατασκευαστεί διαχωριστικός τοίχος στο προστώο του σχολείου του Weiler (εικ. 32) έτσι ώστε να απομονωθούν τελείως οι δύο είσοδοι· φάκ Τ.48 3 β, οι δημοτικοί αρχιτέκτονες προς το δήμαρχο, 19 Μαΐου 1876 -οπού εκθέτουν τη διαρρύθμιση που προτείνουν ώστε οι αυλές και τα αποχωρητήρια των τριών σχολείων (αρρένων, θηλέων και νηπιαγωγείο) που βρίσκονται κτισμένα στο ίδιο οικόπεδο κοντά στο Γυμνάσιο να μην επικοινωνούν μεταξύ τους- κλπ. Για τη συνεκπαίδευση γενικά στον 19ο αιώνα βλ Σ. Ζιώγου Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση.. , ο.π , σ 44-49, 104-107, 282-286

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/169.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

προβλέπει 1,25-1,50 μ.2 ανά μαθητή. Σε αντίθεση με τη Διδασκαλική, καμία διάκριση δεν γίνεται ανάμεσα σε αστικά και αγροτικά σχολεία. Το ύψος της αίθουσας ορίζεται 4 μ. ενώ η χωρητικότητα προσδιορίζεται από ένα νέο μέγεθος: τα κυβικά μέτρα ανά μαθητή (5 μ.3).

Στη συνέχεια παρουσιάζονται οι προδιαγραφές για το φωτισμό της αίθουσας. Προκρίνεται ο μονοπλάγιος φωτισμός όταν ικανοποιούνται οι εξής συνθήκες: α) η χωροθέτηση του σχολείου εξασφαλίζει ικανοποιητικό φυσικό φωτισμό -άλλωστε το άρθρο 19 ορίζει ότι τα παράθυρα φωτισμού πρέπει να απέχουν 8 μ. από τις γειτονικές οικοδομές' β) οι διαστάσεις της αίθουσας πληρούν την συνθήκη Η2/3 (λ + ε)-όπου Η είναι το ύψος της αίθουσας, λ το πλάτος της, και ε το πάχος των εξωτερικών τοίχων' έτσι τα παράθυρα μπορούν να έχουν το κατάλληλο ύψος ώστε να φωτίζεται η αίθουσα σε όλο το πλάτος της (εικ. 45α, σχήμα 2, 3, 4)' γ) είναι δυνατόν να ανοιχτούν παράθυρα αερισμού στην αντίθετη πλευρά των παραθύρων φωτισμού έτσι ώστε να εξασφαλίζονται τα απαραίτητα ρεύματα για την ανανέωση του αέρα. Τέλος το φως πρέπει να έρχεται από τα αριστερά των μαθητών. Όταν οι συνθήκες αυτές δεν πληρούνται προκρίνεται ο αμφιπλάγιος φωτισμός. Πάντως σε όλες τις περιπτώσεις απαγορεύεται η διάνοιξη παραθύρων απέναντι στην έδρα του δασκάλου η στα θρανία των μαθητών, όπως επίσης απαγορεύεται και ο φωτισμός από την οροφή.

Στο κείμενο του διατάγματος δεν υπάρχει καμία αναφορά στην εσωτερική διαρρύθμιση της αίθουσας και του εξοπλισμού. Στους πίνακες όμως που το συνοδεύουν αναπαράγονται τα σχέδια του γαλλικού διατάγματος, που παρουσιάζουν τις διάφορες δυνατότητες διαρρύθμισης μιας αίθουσας ανάλογα με τον αριθμό των μαθητών και τον τύπο του φωτισμού (εικ. 45β). 'Αλλά στα σχέδια αυτά παρουσιάζονται πάντα θρανία δύο η μιας θέσεων, ενώ τα θρανία δύο θέσεων προδιαγράφονται και γίνεται υποχρεωτική η χρήση τους στην Ελλάδα μόνο το 18981. "Ως τότε τα μόνα θρανία που χρησιμοποιούνται είναι εκείνα των 4, 6 η περισσότερων από 6 θέσεων. Το διάταγμα είναι λοιπόν σ' αυτό το σημείο ανεφάρμοστο, γεγονός που ενισχύει την εντύπωση ότι πρόκειται για κείμενο που απευθύνεται περισσότερο στο σχεδιαστή η στον κατασκευαστή παρά στο χρήστη του σχολικού κτιρίου, δηλ. στο δάσκαλο.

Στη συνέχεια τα άρθρα 25-30 καθορίζουν τις διαστάσεις και τη διαρρύθμιση της αυλής, όπου προβλέπεται και στεγασμένο υπόστεγο ως γυμναστήριο,

(Με το διάταγμα της 4 Δεκεμβρίου 1898, Εφημερίς της Κυβερνήσεως, Ι 899, τόμος A', τεύχος άρ 10, 20 'Ιανουαρίου. Για ένα σχολιασμό της προβληματικής του διατάγματος βλ : "Τα νέα θρανία των δημοτικών σχολείων", 'Εθνική Αγωγή, τόμος Α', τεύχος 3, Ι Απριλίου Ι898, σ 37-38 Ο συντάκτης αυτού του διατάγματος είναι επίσης ο Δ. Καλλίας, που δανείζεται πάλι από το γαλλικό κανονισμό του 1880

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/170.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

και των αποχωρητηρίων, και γίνεται ειδική αναφορά στις λεπτομέρειες κατασκευής του εδράνου. Για τη θέρμανση και τον αερισμό των αιθουσών προβλέπεται ένα σύνθετο σύστημα που συνδυάζει καπνοδόχους αερισμού και καπνοσωλήνες στις θερμάστρες (άρθρα 31-33). Τέλος, προσαρτώνται στο διάταγμα τα σχέδια δύο τύπων σχολικών κτιρίων μιας αίθουσας, που περιλαμβάνουν και κατοικία για το δάσκαλο (βλ. εικ. 46, 47) και τα οποία προορίζονται για τη στέγαση των μικρών μονοτάξιων σχολείων η των γραμματοσχολείων στα χωριά και στις μικρές κωμοπόλεις. Παρεμβαίνει έτσι στο επίπεδο του σχεδιασμού εκεί όπου η κατάσταση παρουσιάζεται περισσότερο δύσκολη.

Φαίνεται ότι ελάχιστα δημοτικά σχολεία κατασκευάστηκαν σύμφωνα με τα σχέδια η τις προδιαγραφές του διατάγματος του 1894 1 ! Το διάταγμα όμως αυτό θα εφαρμοστεί στην ανέγερση ενός σημαντικού αριθμού κρατικών σχολικών κτιρίων μετά το 1898, αφού θα χρησιμοποιηθεί σαν βάση για το σχεδιασμό των τύπων του πρώτου κρατικού προγράμματος κατασκευής σχολικών κτιρίων.

3. ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1895: Η "ΕΝΙΑΙΑ" ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Στη δεκαετία 1880-1890 το πρόβλημα των σχολικών εγκαταστάσεων αρχίζει να τίθεται με τρόπο οξύ και επιτακτικό: οι παιδαγωγοί υπογραμμίζουν την παιδαγωγική λειτουργία του υλικού πλαισίου, οι υγιεινολόγοι εφιστούν την προσοχή στους κινδύνους που αντιπροσωπεύει για την υγεία των παιδιών ένα ανθυγιεινό και άσχημα σχεδιασμένο σχολικό κτίριο, και αυτό τη στιγμή που έξι παιδιά στα δέκα περνούν οκτώ ώρες την ημέρα σ' αυτόν τον ειδικό χώρο. Η εισαγωγή της συνδιδακτικής μεθόδου συνεπάγεται ένα πρότυπο χώρου πολύ περισσότερο σύνθετο από εκείνο του αλληλοδιδακτικού σχολείου και επιβάλλει την αναδιοργάνωση όλων των υπαρχόντων διδακτηρίων. Διανοούμενοι και κυβέρνηση συμφωνούν ότι η φοίτηση δεν μπορεί να είναι πραγματικά υποχρεωτική και γενικευμένη αν δεν αποκατασταθεί ένας σχολικός χάρτης σε αντιστοιχία με την κατάσταση του οικιστικού πλέγματος της χώρας. Αλλά και σε σχέση με την γενίκευση της φοίτησης αναγνωρίζεται ως σημαντικός ο ρόλος του κτιρίου: "Αλλ' ίνα έχωμεν στοιχειώδην εκπαίδευσιν αξίαν του τίτλου τούτου, ίνα ελκύωμεν το τέκνον του χωρικού προς αυτήν, δέον να τω παρέχωμεν οίκημα κατάλληλον, σχολείον ευπρεπές [...] Είναι αληθές, ότι η ανέγερσις ευπρεπών δημοτικών σχολείων καθ' άπαν το Κράτος ήθελεν απαιτήσει δαπάνην ου σμικράν, [...] αλλ' ελπίζομεν ότι το έθνος, αποβλέπον εις τον σκοπόν, δεν θέλει υποχωρήσει προ της δαπάνης ταύτης, αρκεί η ανέγερσις

1. X Λέφας, Ιστορία . , ο π , σ 485

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/171.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των σχολείων τούτων να γίνη καθ' άπαν το Κράτος, ταυτοχρόνως, αμερολήπτως και ανεξαρτήτως κομματικών και προσωπικών συμφερόντων". Μ' αυτούς τους όρους θα τεθεί το πρόβλημα στη βουλή από την τρικουπική πλειοψηφία κατά την απάντηση της στον εναρκτήριο βασιλικό λόγο, τον 'Οκτώβριο του 18881.

Ο νόμος AXMA' της 9 Ιανουαρίου 1888, εγκαθιδρύοντας τη χρηματοδότηση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης από ειδικό ταμείο, προέβλεπε και τη χρησιμοποίηση μέρους των πόρων του για την ανέγερση η αγορά οικοδομών κατάλληλων για διδακτήρια (άρθρο 1), καθώς και για την πληρωμή των ενοικίων και τη συντήρηση των σχολείων που ήδη υπήρχαν (άρθρο 3). Αποδείχτηκε όμως σύντομα ότι οι προβλεπόμενοι πόροι δεν επαρκούσαν ούτε για τη μισθοδοσία των δασκάλων2, ενώ η κακή κατάσταση των σχολικών' εγκαταστάσεων στο σύνολο τους3, απαιτούσε επιχείρηση μεγάλου εύρους.

"Ενα χρόνο μετά την ψήφιση του νόμου AXMA' η κυβέρνηση Τρικούπη, στα πλαίσια μιας πολιτικής διοικητικού συγκεντρωτισμού και εξοπλισμού της χώρας με σημαντικά έργα υποδομής, θα υποβάλει στη βουλή το νομοσχέδιο "Περί δημοτικών προσόδων, δανείων και βαρών"4, το οποίο μεταξύ άλλων προβλέπει και τη σύναψη δανείου "προοριζομένου αποκλειστικώς εις αγοράν η ανέγερσιν ειδικών διδακτηρίων διά τα δημοτικά σχολεία καθ' όλους τους δήμους του Κράτους, εν οις δεν υπάρχουσι δημόσια, δημοτικά, εκκλησιαστικά η κοινοτικά, και εις κατάλληλον διαρρύθμισιν και επισκευήν τούτων" (άρθρ. 3). Το δάνειο αυτό που εκτιμάται σε 10000000 δρχ. θα απορροφούσε για την εξυπηρέτηση του τμήμα των δημοτικών δασμών που το νομοσχέδιο προέβλεπε να εισπράττονται από το δημόσιο ταμείο (άρθρ. 3 και 4). Αλλά το νομοσχέδιο δεν ψηφίστηκε. Ωστόσο η αναγκαιότητα μιας συστηματικής κεντρικής παρέμβασης στον τομέα των σχολικών εγκαταστάσεων αναγνωρίστηκε από όλους όσους συμμετείχαν στη συζήτηση, τόσο από την κυβερνητική πλειοψηφία

1. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΙΑ', σύνοδος Τ', Εναρκτήρια συνεδρίαση, 15 Οκτ. 1888, σ. 8.

2. Οι απολογισμοί του Ταμείου της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως εμφανίζουν, στα τέσσερα χρόνια της λειτουργίας του, ένα μέσο ετήσιο άλειμμα της τάξεως των 100000 δρχ. (και αυτό αν θεωρήσουμε ότι η προβλεπόμενη κρατική επιχορήγηση του, από 1210000 δρχ. ετησίως, δίνεται ολόκληρη), βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΙΓ", σύνοδος Β', παράρτημα, σ. 171-174, και περίοδος ΟΓ", σύνοδος Δ', συνεδρίαση της 23 Δεκ. 1894, σ. 664.

3. Βλ. Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των δημοτικών σχολείων αποσταλέντων εκτάκτων επιθεωρητών, 8.π.· καθώς και (Χ. Παπαμάρκος), Παράρτημα..., ό.π., σ. 22.

4. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΙΑ', σύνοδος Γ', παράρτημα, σ. 150-152.

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/172.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

όσο και από την αντιπολίτευση1. Το ζήτημα που παρέμενε ανοιχτό ήταν οι όροι της χρηματοδότησης.

Ο νόμος ΒΠΕ' της 16 Σεπτ, 1892, που συγχωνεύει το Ταμείο της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως με το δημόσιο ταμείο και εντάσσει τη διαχείριση του στον τακτικό προϋπολογισμό του Υπουργείου Παιδείας, προβλέπει ετήσια δαπάνη 150000 δρχ. για την επισκευή και συντήρηση των κτιρίων και του υλικού των δημοτικών σχολείων (άρθρ. 14), Δεν περιλαμβάνει όμως καμία διάταξη σχετικά με την ανέγερση η αγορά νέων διδακτηρίων.

Εν τούτοις, οι δύο νόμοι ΑΧΜΑ' και ΒΠΕ', θεσμοθετώντας την κεντρική διαχείριση των δαπανών της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, επιδρούν σημαντικά στην εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων. Κατ' αρχήν θίγουν άμεσα μία από τις σημαντικές πλευρές του ζητήματος: τα νοικιαζόμενα διδακτήρια, που την εποχή αυτή αντιπροσωπεύουν το 55% των σχολικών κτιρίων2. Πράγματι, μέχρι το 1888; το Υπουργείο δεν ασκούσε κανέναν έλεγχο στις σχετικές' αποφάσεις  των δημοτικών αρχών, παρόλο που συχνά ενοικιάζονταν ακατάλληλα κτίρια εξυπηρετώντας πολιτικές φιλίες και ιδιωτικά συμφέροντα, και παρόλο που οι συχνές αλλαγές στέγης εμπόδιζαν την ομαλή λειτουργία των σχολείων3. Η πληρωμή του ενοικίου του σχολείου στη βάση εντάλματος της διοικούσης επιτροπής του Ταμείου,- σύμφωνα με το νόμο του 1888, η κατευθείαν από το δημόσιο ταμείο, σύμφωνα με το νόμο του 1892, έχει σαν αποτέλεσμα την εγκαθίδρυση ενός συνεχούς ελέγχου και μιας συστηματικής κεντρικής παρέμβασης στο θέμα4, που μπορούμε να υποθέσουμε ότι συμβάλλει στη βελτίωση της κατάστασης αφού περιορίζει τις τοπικές πιέσεις.

Όμοια, μια συστηματική παρέμβαση εκδηλώνεται σε ό,τι αφορά τις επισκευές και τις διαρρυθμίσεις των σχολικών κτιρίων 5. Τέλος, πράγμα εξίσου σημαντικό, όλη αυτή η δραστηριότητα που συνοδεύεται από ερωτηματολόγια και συχνές έκτακτες επιθεωρήσεις 6, συμβάλλει στο να αποκτηθεί μια ακριβέστερη γνώση της κατάστασης και να συνειδητοποιηθούν τα σημεία δυσλειτουργίας του συστήματος: έλλειψη κεφαλαίων, νωθρότητα των δήμων, βραδύτητα

1. στο ίδιο, σ. 182, 649, 1082. '

2. Γ. Θεοτόκης, Εκπαιδευτικά νομοσχέδια..., ο.π , σ. 65.

3. X. Λέφας, Ιστορία..., ο.π., σ. 479.

4. Βλ.· Εγκυκλίους αρ. 19566/23 Σεπτ. 1892 και αρ. 16531/23 Ιουλίου 1893 [μονόφυλλα, Δ.Α.Ν., φάκ. 0.30(α)/ΐ893].

5. Βλ. Δ.A.N., φάκ. Ο.3Ο/189Ο, αλληλογραφία του δημάρχου με τη διοικούσα επιτροπή του Ταμείου της Δημοτικής 'Εκπαιδεύσεως για τη μεταρρύθμιση του σχολείου θηλέων στο Ναύπλιο και την επισκευή του σχολείου θηλέων στην Πρόνοια (Μάιος-Αύγουστος 1890).

6. Βλ. (X. Παπαμάρκος), Παράρτημα..., 8.π., σ. 57-65, καθώς και την εγκύκλιο αρ. 14671/20 'Οκτ. 1888 με την όποια ζητούνται συγκεκριμένες πληροφορίες για τα σχολικά κτίρια (Δ.Α.Ν., φάκ. 0.30/1888).

Σελ. 172
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 153
    8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

    από το υπουργείο στη βάση των αναγκών τους σε σχολεία και δασκάλους, οΐ οποίες υπολογίζονται σε σχέση με τον πληθυσμό του δήμου. Η υποχρεωτική φοίτηση γίνεται τετραετής.

    - Τέλος, όλη αυτή η δραστηριότητα καταλήγει στο Νόμο ΒΤΜΘ' της 27 Σεπτεμβρίου 18951, που θα διαδεχθεί ως οργανικός νόμος της δημοτικής εκπαίδευσης εκείνον του 1834.

    Ο νόμος του 1895 προβλέπει δύο τύπους δημοτικών σχολείων: τα "πλήρη" και τα "κοινά" στα οποία η ίδια ύλη διδάσκεται περισσότερο η λιγότερο εκτενώς (αρθρ. 1, 2). Οι όροι για τη χρηματοδότηση και τη συγκρότηση του σχολικού χάρτη είναι ίδιοι με αυτούς που υπήρχαν πριν από το 1888. Η μόνη καινοτομία που θεσμοθετεί ο νόμος σε θέματα διοίκησης είναι η δημιουργία της θέσης του νομαρχιακού επιθεωρητή, υπαλλήλου του Υπουργείου Παιδείας. Περιστοιχισμένος από μια τοπική επιτροπή, είναι επιφορτισμένος με την επιτήρηση όλων των σχολείων της περιφέρειας του. Μ' αυτόν τον τρόπο εγκαθίσταται ένας μηχανισμός κεντρικού ελέγχου των δημοτικών σχολείων. Σε ό,τι αφορά την παιδαγωγική οργάνωση, οι διατάξεις της περιόδου 1878-1884 παραμένουν σε ισχύ,

    Όλες αυτές οι μεταρρυθμίσεις, και κυρίως ο νόμος του 1895, δεν συνιστούν αλλαγή προσανατολισμού η στόχων αλλά μάλλον έναν εξορθολογισμό της οργάνωσης για να επιτευχθούν οι στόχοι που τέθηκαν το 1834 2. Όμως δεν πρόκειται ούτε για οπισθοχώρηση, ούτε για στασιμότητα: Ο νόμος του 1834 προδιαγράφει ένα κράτος, μια οικονομία, μια κοινωνία, στη δημιουργία των οποίων και ο ίδιος θα συνεισφέρει. Αυτό που πραγματοποιείται σ' αυτά τα δέκα χρόνια είναι στην ουσία η ολοκλήρωση του θεσμού της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Ωστόσο υπάρχει ένα σημείο στο οποίο ο νόμος του 1895 αποτελεί τομή: το ζήτημα του σχολικού κτιρίου.

    1. ΑΝΑΔΕΙΞΗ ΤΟΥ ΚΤΙΡΙΑΚΟΥ ΖΗΤΗΜΑΤΟΣ: ΝΕΑ ΠΡΟΤΥΠΑ ΚΑΙ ΝΕΟΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ

    α. Το συνδιδακτικό σχολείο: οι προδιαγραφές του  1881

    Η επιβολή της συνδιδακτικής μεθόδου στην παιδαγωγική οργάνωση των σχολείων το 1880 θα δημιουργήσει ένα νέο πρότυπο σχολικού χώρου. Ο 'Οδηγός δεν αποτελεί πλέον επίσημο κανονισμό, Το κείμενο που θα τον αντικαταστήσει είναι και αυτό έργο παιδαγωγού. Πρόκειται για τον Σπ, Μωραΐτη, θερμό

    1. Βλ. Η. Πετρούλιας, Η νεωτέρα παρ' ημίν σχολική νομοθεσία, Αθήνα 1898, σ. 3-47.

    2. Βλ. A. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση..., ο.π., σ. κα'-κβ'· του 'ίδιου, "Η εκπαίδευση", 'Ιστορία του ελληνικού έθνους, τόμ. ΙΔ', σ. 490.