Συγγραφέας:Καλαφάτη, Ελένη
 
Τίτλος:Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
 
Υπότιτλος:Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:288
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1821-1929
 
Περίληψη:Οι όροι της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε «νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου» αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζεται αφενός πώς το πρόβλημα του σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφετέρου πώς μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 58.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 163-182 από: 372
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/163.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

να πηγάζουν τόσο από την ύπαρξη κοινών προτύπων αναφοράς όσο και από μια κοινή σχεδιαστική αντίληψη και μεθοδολογία.

β. Καταλληλότητα και Υγιεινή

"Πρέπει [...] ταύτα να λαμβάνωνται υπ' όψιν υπό της αρχιτεκτονικής, πώς, μετά της καλής απόψεως, το κτίριον να είνε στερεόν και αρμόδιον τω σκοπώ δι' ον επλάσθη. Διά το τελευταίον όμως τούτο, η υγιεινή μεγάλην έχει τη αρχιτεκτονική σχέσιν· διότι η αρμοδιότης αύτη αφορώσα εις την δημοτικήν και ατομικήν ανάγκην, αφορά συγχρόνως και εις την διατήρησιν της υγείας των όντων εκείνων διά το οιονδήποτε κτίριον οικοδομείται", γράφει ο Γ. Βάφας, καθηγητής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών1,

Είδαμε ότι από την αρχή η αντιμετώπιση του σχολικού χώρου από τους παιδαγωγούς περιέχει αρκετά υγιεινιστικά στοιχεία. Από το 1880 όμως και μετά μια πληθώρα αρχιτεκτονικών και κατασκευαστικών κανόνων βασισμένων στις ιατρικές επιστημονικές θεωρίες κάνει την εμφάνιση της τόσο στα έργα των παιδαγωγών όσο και σ' εκείνα των γιατρών. Αυτή η πλήρης προδιαγραφή όλων των παραμέτρων του σχολικού κτιρίου στη βάση των παρατηρήσεων του κλάδου της υγιεινής φαίνεται να συνδέεται με την προοπτική της γενικευμένης πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Όταν ο στόχος είναι η απομόνωση του παιδιού για ολοένα και μεγαλύτερο χρονικό διάστημα μέσα σε ένα εξειδικευμένο χώρο, πρέπει να ληφθούν τα απαραίτητα μέτρα ώστε αυτό να μην βάζει σε κίνδυνο την υγεία του. Άλλωστε αυτή η προβληματική τροφοδοτείται από αντίστοιχες θεωρήσεις που την ίδια εποχή κοινοποιούνται ευρύτατα στις δυτικές χώρες, 'Αναφέρουμε ενδεικτικά τη Διεθνή Έκθεση 'Υγιεινής των Βρυξελλών το 1876, στα πλαίσια της οποίας .παρουσιάστηκε πρότυπος σχολικός εξοπλισμός, ενώ σχολικά κτίρια και εξοπλισμός παρουσιάζονται και στις διεθνείς εκθέσεις του 1867, 1878 και 1889 στο Παρίσι 2. To 1882 δημιουργήθηκε στη Γαλλία η Επιτροπή Σχολικής 'Υγιεινής με αποστολή να μελετήσει τα ζητήματα του σχολικού εξοπλισμού και του υλικού, και των μεθόδων διδασκαλίας στη σχέση τους με την υγιεινή και η όποια δύο χρόνια αργότερα εξέδωσε τα αποτελέσματα των εργασιών της με τη μορφή υπομνήματος 140 σελίδων που αποτέλεσε για μια εικοσαετία περίπου πραγματικό κώδικα σχολικής υγιεινής3. Στη Γερμανία ήδη το 1866 γίνονται εκτεταμένες μελέτες σχετικά με τις βλάβες που υφίσταται η όραση των παιδιών λόγω του ανθυγιεινού φωτισμού

1. Γ. Βάφας, Αι Αθήναι από ιατρικήν εποψιν. Μέρος Α'. Η πόλις, Αθήνα 1878, σ.

149.

2. Β. Toulier, "L'architecture scolaire...", ο.π., σ. 5, 6, 23. Στην έκθεση του 1889 η γαλλική Διεύθυνση της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης παρουσίασε το μοντέλλο μιας αίθουσας σχεδιασμένης καθαρά από την άποψη των υγιεινολογικών προδιαγραφών (στό ίδιο, QP. 7),

3. στο ίδιο, σ. 5.

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/164.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των αιθουσών, των ακατάλληλων θρανίων κλπ. Στην ίδια χώρα το 1887 θεμελιώνεται ο θεσμός του σχολικού γιατρού1. Το 1884 στην Αγγλία δημοσιεύονται μια σειρά εκθέσεις σχετικά με τις επιπτώσεις της φοίτησης στην πνευματική, ψυχική και σωματική υγεία των παιδιών που σηματοδοτούν το αυξανόμενο ενδιαφέρον των γιατρών γι' αυτό το θέμα2.

Τούς προβληματισμούς αυτούς τους συναντήσαμε και στο έργο του Μωραΐτη. Είδαμε ότι προβλέπει την κατασκευή θρανίων των οποίων οι διαστάσεις προσαρμόζονται στο ανάστημα των παιδιών -έστω και άλλης χώρας. Αλλά και γενικότερα, οι αρχιτεκτονικές διατάξεις και οι κατασκευαστικές λεπτομέρειες που πηγάζουν από τις υγιεινιστικές θεωρίες κατέχουν στο βιβλίο του θέση πολύ πιο σημαντική από ότι αντίστοιχα στον Οδηγό, τρόπος κατασκευής και μόνωσης του πατώματος, τόσο του ισογείου όσο και του ορόφου3, καθορισμός της επιφάνειας των παραθύρων αναλογικά με την επιφάνεια της αίθουσας4, ειδικές προδιαγραφές για πετάσματα και παραθυρόφυλλα 5, ειδική αναφορά στην απομάκρυνση των νερών της βροχής 6 κλπ.

Το 1887 η επιθεώρηση Παιδαγωγικόν Σχολείον, που διευθύνεται από τον Μ. Βρατσάνο, δημοσιεύει σε συνέχειες μια μελέτη με τίτλο "Περί του δημοτικού σχολείου" 7, Σύμφωνα με τη συνήθεια, το πρώτο μέρος είναι αφιερωμένο στο σχολικό κτίριο. Η θεματολογία που αναπτύσσεται είναι στο μεγαλύτερο μέρος όμοια με ό,τι συναντήσαμε μέχρι τώρα. Αλλά η ίδια η ανάπτυξη διαφοροποιείται, σημαντικά. Κατ' αρχήν δεν πρόκειται για προδιαγραφές, αλλά περισσότερο για μια έκθεση αναλυτική και αιτιολογημένη της μεθόδου που πρέπει να ακολουθείται κατά την κατασκευή ενός διδακτηρίου, Τα διάφορα θέματα, που μέχρι τώρα τα είδαμε να θίγονται σε μικρές παραγράφους στα πλαίσια ευρύτερων ενοτήτων, τώρα αυτονομούνται και αναπτύσσονται σε ολόκληρα κεφάλαια. Ορίζοντας έτσι νέα πεδία θεωρητικής δράσης που θα μετατραπούν και σε σχετικά αυτόνομους τομείς διοικητικής παρέμβασης.

Έτσι το κεφάλαιο Δ' είναι αφιερωμένο στο δημοτικό σχολείο ως "τόπον διδασκαλίας", και ειδικότερα στη θέση του σχολείου 8. Ζητήματα όπως η απόσταση του σχολείου από τον τόπο κατοικίας, η προστασία του από θορύβους

1. Εμμ. Ν. Λαμπαδάριος, Σχολική υγιεινή, 2, Αθήνα 1928, σ 14.

2. R A Löwe, "The Medical Profession and School Design in England, 1902- 1914", Poedagogica Historica, 13(1973), σ 425.

3. Σπ. Μωραΐτης, Διδασκαλική.. , ο π , σ 4-5

4. στο ίδιο, σ 6

5. στο ίδιο, σ. 6-7

6. στο ίδιο, σ. 7.

7 ΙΙαιδαγωγικόν σχολείον, έτος Τ', τεύχος Ι', ΙΑ', Οκτ-Νοέμ. 1887

8. στο ίδιο, σ 472-475

Σελ. 164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/165.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

καθώς και τα σχετικά με το μικροκλίμα του γηπέδου -υγρασία του εδάφους, αερισμός, προσανατολισμός- αναπτύσσονται λεπτομερώς. Το κεφάλαιο Ε' αναφέρεται στον τρόπο και στα υλικά κατασκευής του κτιρίου1, Η φύση και τα ειδικά χαρακτηριστικά των υλικών που θα χρησιμοποιηθούν στα διάφορα μέρη του κτιρίου εξετάζονται σε σχέση τόσο με τις απαιτήσεις της υγιεινής όσο και με τις πρακτικές ανάγκες της διδασκαλίας. 'Έτσι, π.χ., γίνεται ειδική αναφορά στα παράσιτα που αναπτύσσονται όταν τα ξύλα της οικοδομής δεν είναι εντελώς στεγνά και τα οποία μπορεί να προκαλέσουν αναθυμιάσεις τόσο δυνατές ώστε να παρουσιαστούν συμπτώματα δηλητηρίασης στην τάξη. Από την άλλη προτείνεται για την κάλυψη της στέγης η χρήση κεραμιδιών η σχιστολίθων, διότι αφ' ενός είναι φτηνότεροι και αφ' ετέρου απορροφούν καλύτερα το θόρυβο της βροχής και έτσι δεν διασαλεύεται η τάξη και η ησυχία της παράδοσης. Το κεφάλαιο Στ' πραγματεύεται τους χώρους κυκλοφορίας (είσοδος, σκάλες, διάδρομοι, είσοδοι αιθουσών), καθώς και την αυλή, τις παροχές νερού και τα αποχωρητήρια2. Σ' ο,τι αφορά αυτά τα τελευταία, γίνεται μόνο μια σύντομη αναφορά σε θεωρήσεις ηθικής τάξης3 για να δοθεί περισσότερη έμφαση στις κατασκευαστικές μεθόδους που διευκολύνουν τη διατήρηση της καθαριότητας, τον αερισμό, κλπ.

Το επόμενο κεφάλαιο αφορά το σχήμα και τις διαστάσεις της αίθουσας. Δέν προτείνονται συγκεκριμένες μέγιστες η ελάχιστες διαστάσεις, αλλά μάλλον ένα σύστημα αναλογιών που παίρνει υπόψη τον επιθυμητό αριθμό των μαθητών που μπορεί να διδαχτούν από ένα δάσκαλο, τις διαστάσεις των επίπλων και των χώρων κυκλοφορίας, τις απαιτήσεις της επιτήρησης καθώς και εκείνες της οπτικής και της ακουστικής4. Κατόπιν ακολουθούν κεφάλαια όπως "Περί του φωτισμού της αιθούσης των παραδόσεων", "Περί του αέρος εν τη αιθούση των παραδόσεων και της ανανεώσεως αυτού", "Περί αερισμού των παραδόσεων", "Περί θερμάνσεως της αιθούσης των παραδόσεων", κλπ.5. Για την ανανέωση του αέρα προτείνεται, εκτός από τις συνηθισμένες αρχιτεκτονικές διευθετήσεις -κατάλληλο μέγεθος και θέση των παραθύρων-, η χρησιμοποίηση μηχανικών συστημάτων εξαερισμού, όπως σωλήνες εξαερισμού τοποθετημένες στις τέσσερεις γωνίες της αίθουσας. Σχετικά με τη θέρμανση και αφού γίνει αναφορά στις κλιματολογικές συνθήκες των διαφόρων περιοχών

1 στο ίδιο, σ. 475-477

ϊ στο ίδιο, σ. 477-479

3. Συνίσταται ωστόσο η κατασκευή χωριστών αποχωρητηρίων για κάθε τάξη γιατί "διά τούτου του τρόπου οι μαθηταί δεν θα συναντώνται μετά των ηλικιωμένων, οίτινες έχουσι πλείονας κακάς έξεις" (στό ίδιο, σ. 479)

4 στο ίδιο, σ 479-480

5 στο ίδιο, σ. 513-52Ί

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/166.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

της Ελλάδας και στις χρονικές περιόδους που η θέρμανση είναι απαραίτητη, προτείνεται αντί για τα παραδοσιακά τζάκια που χρησιμοποιούνται, στα σχολεία, να εγκατασταθούν θερμάστρες, και εκτίθενται αναλυτικά τα τεχνικά χαρακτηριστικά και ο τρόπος χρήσης τους.

Στο χώρο των γιατρών το θέμα του σχολικού κτιρίου αντιμετωπίζεται σαν τμήμα του ευρύτερου θέματος της υγιεινής των πόλεων και των οικοδομών. Ο Γ. Βάφας αφιερώνει ένα κεφάλαιο του βιβλίου του στα δημόσια κτίρια των Αθηνών, και ανάμεσα τους στα σχολεία1. Διαπιστώνει την έλλειψη σχολικών κτιρίων και τα προβλήματα που δημιουργούν στην υγεία των μαθητών τα διάφορα ενοικιαζόμενα σχολεία εξαιτίας της στενότητας χώρου και των κακών συνθηκών αερισμού, ηλιασμού και φωτισμού. Αναφέρεται επίσης στα άσχημα σχεδιασμένα και κατασκευασμένα θρανία, που προκαλούν βλάβες στην όραση και στην ανάπτυξη του θώρακα των παιδιών.

Την ίδια αντιμετώπιση παρουσιάζει το έργο του Ν. Σαλλίβερου με θέμα την υγιεινή των οικοδομών 2. Ο συγγραφέας, γιατρός υγιεινολόγος, συνέταξε το 1889 στο Παρίσι μια διδακτορική διατριβή με θέμα την υγιεινή των σχολείων. Στό βιβλίο του, αφού παρουσιάσει διά μακρόν τους γενικούς ορούς και τις διάφορες μεθόδους κατασκευής, αερισμού, θέρμανσης, φωτισμού, ύδρευσης και αποχέτευσης, που έχουν εφαρμογή σε κάθε τύπο κτιρίου, τις εξειδικεύει για τα διάφορα δημόσια κτίρια μεταξύ των οποίων και τα σχολεία, Το σχετικό κεφάλαιο περιέχει ένα σύνολο προδιαγραφών σχετικά με το οικόπεδο, τον προσανατολισμό του κτιρίου, το φωτισμό, τη θέρμανση, τον αερισμό, τα αποχωρητήρια, την αυλή κλπ., οι οποίες κινούνται μέσα στα ήδη γνωστά πλαίσια, χωρίς όμως άμεση αναφορά σε ζητήματα παιδαγωγικής η διδακτικής 3.

Η υγιεινή, λοιπόν, ως πρακτική ιατρική γνώση συμβάλλει στην ανάδειξη του ζητήματος του σχολικού κτιρίου και της σχετικής του αυτονομίας απέναντι στα άλλα στοιχεία του σχολείου. 'Από την άλλη μεριά, καθιστά όλο και περισσότερο απαραίτητη, λόγω της εισαγωγής διαφόρων κατασκευαστικών τεχνικών που δεν συμπεριλαμβάνονται στην παραδοσιακή τεχνογνωσία, την παρουσία του αρχιτέκτονα-μηχανικού. Το διάταγμα της 17 Μαΐου 1894 "Περί του τρόπου της κατασκευής των σχολείων" 4 θα απαντήσει σ' αυτές τις απαιτήσεις εγκαθιδρύοντας συγχρόνως την αυτόνομη διατύπωση των προδιαγραφών του σχολικού χώρου χωρίς άμεση σύνδεση με παιδαγωγικά κείμενα.

1. Γ. Βάφας, Αι Αθήναι..., ο.π., σ. 172-175.

2. Ν. Σαλλίβερος, 'Υγιεινή των οικοδομών, ήτοι ανέγερσις, εξυγίανσις και συντήρησις των τε ιδιωτικών και δημοσίων κτιρίων, Αθήνα 1893.

3. στο ίδιο, α. 336-3'41.

4. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, 1894, τεύχος Β', 4 Ιουνίου 1894.

Σελ. 166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/167.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

γ. Το διάταγμα της 17ης Μαΐου 1894

Το διάταγμα της 17 Μαΐου 1894 είναι το πρώτο κανονιστικό κείμενο για το σχολικό χώρο που ο συγγραφέας του Δ. Καλλίας δεν είναι παιδαγωγός αλλά μηχανικός1. "Συγγραφέας" δεν είναι πιθανόν ο ακριβής όρος, αφού πρόκειται ξανά για προσαρμογή ενός ξένου προτύπου: του Κανονισμού για την κατασκευή και τον εξοπλισμό των σχολικών κτιρίων, που δημοσιεύτηκε στο Παρίσι στις 17 Ιουνίου 1880 και φέρει την υπογραφή του Jules Ferry2, Το διάταγμα του 1894, αν και πολύ πιο περιορισμένο, έχει περίπου την ίδια δομή με το γαλλικό κανονισμό. Στο μεγαλύτερο μέρος των διατάξεων χρησιμοποιούνται οι ίδιες λέξεις ακόμη και η ίδια σύνταξη, Τα σχέδια που συνοδεύουν το διάταγμα (εικ. 45) είναι ακριβείς αντιγραφές των αντίστοιχων του γαλλικού κανονισμού.

Το διάταγμα περιλαμβάνει τα εξής κεφάλαια: "Ι. Γενικαί διατάξεις, Π. Τάξις3, ΠΙ. Αυλή, IV. Αποχωρητήρια, V. Αερισμός των αιθουσών των τάξεων, VI. Σχολεία μονοτάξια και γραμματοσχολεία". Το πρώτο άρθρο του κεφαλαίου Ι ορίζει ότι τα σχέδια και ο προϋπολογισμός κάθε σχολικού κτιρίου, δημόσιου, δημοτικού η ιδιωτικού, πρέπει να υποβάλλονται στο Υπουργείο των Εσωτερικών για να θεωρούνται από το Συμβούλιο των Δημοσίων "Εργων. Ο κεντρικός έλεγχος στο σχεδιασμό των σχολικών κτιρίων παρουσιάζεται έτσι ενισχυμένος.

Τα επόμενα άρθρα αφορούν τη χωροθέτηση του σχολείου, Τα κριτήρια επιλογής του γηπέδου είναι αρκετά γενικά και τοποθετούνται στο επίπεδο του συνηθισμένου προβληματισμού: κεντρική θέση, με καλό αερισμό, σε απόσταση

1. Πολιτικός μηχανικός, διευθυντής της τεχνικής υπηρεσίας του νομού Αττικής, ο Δ. Καλλίας σπούδασε στο πολυτεχνείο της Γάνδης και έχει ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι στο Βέλγιο υπάρχει ήδη από 1874 ένα πρότυπο σύστημα ιατρικής και υγιεινολογικής εποπτείας του σχολείου (βλ. Εμμ. Ν. Λαμπαδάριος, Σχολική υγιεινή, ο.π , σ. 15-16).

1 Για μια παρουσίαση των ανάλογων κανονισμών άλλων ευρωπαϊκών χωρών στο τέλος του 19ου αι , βλ. Γ. Βλάμος, Η υγιεινή τον σχολείου, ό.π., σ 22 κ έ Σύμφωνα με τον Μ. Μαντούδη ("Les bâtiments scolaires en Grèce", L'héllénisme contemporaine, τεύχος 5, Μάρτιος 1936, σ 451-452), ο Δ. Καλλίας είχε ζητήσει από τις αρμόδιες υπηρεσίες του γαλλικού και αγγλικού υπουργείου παιδείας διάφορα σχέδια-τύπους σχολικών κτιρίων, για να τα χρησιμοποιήσει στη σύνταξη του διατάγματος του 1894, έργο που φαίνεται ότι ανέλαβε με δική του πρωτοβουλία. Πάντως την εποχή αυτή ο γαλλικός κανονισμός θεωρείται πρότυπος. Άλλωστε η σύνταξη του οφείλεται στον F. Narjoux, αρχιτέκτονα της πόλης του Παρισιού και μαθητή του Viollet-le-Duc, ο οποίος για το σκοπό αυτό συγκέντρωσε υλικό απ' ολες τις ευρωπαϊκές χώρες (βλ. σχετικά H Bresler, "Le tableau noir de la classe", στο L'école primaire à Paris 1870-1914, ο π., σ. 40, 42· Β. Toulier, "L'architecture scolaire...", ο.π., σ. 9-14, 17-20).

3. Είναι η πρώτη φορά που χρησιμοποιείται ο όρος "τάξη" με τη σημασία της αίθουσας διδασκαλίας. Έκτοτε οι δύο όροι θα χρησιμοποιούνται αδιακρίτως.

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/168.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

από δραστηριότητες θορυβώδεις, ανθυγιεινές η επικίνδυνες (άρθρο 2). Το άρθρο 3 ορίζει ότι "το σχολείον μετά των παραρτημάτων αυτού δέον να περιβάλληται υπό αυλοτοίχου" συνεχίζοντας έτσι την αρχή της απομόνωσης και του ελέγχου του σχολικού χώρου, ενώ το άρθρο 9 προβλέπει ότι στην περίπτωση που στο ίδιο γήπεδο κατασκευαστούν περισσότερα από ένα "διαφορετικά" σχολεία -δηλ. αρρένων, θηλέων η νηπιαγωγεία- τότε αυτά θα πρέπει να είναι ανεξάρτητα και να έχει το καθένα χωριστή είσοδο. Διατυπώνεται έτσι θεσμικά ένα πρόβλημα και μια πρακτική ήδη αρκετά διαδεδομένη που αφορά το χωρισμό των φύλων και των ήλικιών1. Η επιφάνεια του γηπέδου πρέπει να υπολογίζεται στη βάση των 10 μ.2 ανά μαθητή, που είναι το μέγεθος που προβλέπει και ο γαλλικός κανονισμός, αλλά "ο όρος ούτος δεν είνε απαραίτητος διά τας πόλεις η κώμας, ένθα η αξία του γηπέδου είνε μεγάλη" (άρθρο 4). Πρόκειται πράγματι για προσαρμογή στην ελληνική πραγματικότητα...

Τα άρθρα 5, 6, 7 και 8 αφορούν τα υλικά και τις τεχνικές κατασκευής -το πάχος των τοίχων από λιθοδομή η τούβλα, τα υλικά της στέγης, τον τρόπο κατασκευής του πατώματος-, ενώ στο άρθρο 10 περιγράφεται λεπτομερώς η σκάλα που εξυπηρετεί τις αίθουσες που μπορεί να βρίσκονται σε πρώτο όροφο. Με μικρές διαφοροποιήσεις στις διαστάσεις ακολουθείται και εδώ ο γαλλικός κανονισμός, ο οποίος άλλωστε δεν παρουσιάζει σημαντικές διαφορές από τις προδιαγραφές που μέχρι τώρα έχουμε συναντήσει. Οι προδιαγραφές για τα παράθυρα, τις πόρτες, το δάπεδο κλπ. είναι ακριβείς αντιγραφές του γαλλικού κανονισμού. Για τον υπολογισμό της επιφάνειας κάθε αίθουσας υιοθετείται το μέγεθος 0,90-1,25 μ.2 ανά μαθητή, ενώ ο γαλλικός κανονισμός

1. Ο νόμος του 1834 ορίζει ότι "τα σχολεία των κορασίων, οπού τούτο είναι δυνατόν, πρέπει να είναι χωριστά από τα των παιδίων" (άρθρ 58) Το υψηλό όμως κόστος που απαιτούσε η εφαρμογή αυτού του άρθρου οδήγησε ουσιαστικά στην καθιέρωση της συνεκπαίδευσης μέχρι το 1852, όταν με υπουργική εγκύκλιο απαγορεύεται ρητά όχι μόνο η συμφοίτηση αλλά και η συστέγαση σχολείων των δύο φύλων: "Ουδείς δύναται του λοιπού εν τω αυτώ οικήματι να διατηρή διδακτήριον αρρένων και κορασιών, καίπερ αυλιζομένων, δι' ετέρας εισόδου και διαμενόντων εις διάφορον οροφήν" (εγκύκλιος αρ 4077/10 Σεπτ 1852, στο Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον . , ο.π , τ Α', σ 199) Βέβαια η συγκατοίκηση των σχολείων συνεχίζεται όπως φαίνεται από το παράδειγμα της Ερμούπολης οπού ακόμη και το 1870 κατασκευάζονται δύο δημοτικά σχολεία (αγοριών και κοριτσιών) στο ίδιο γήπεδο, αλλά καταβάλλεται κάθε προσπάθεια για να ρυθμιστεί ο χώρος έτσι ώστε να μην υπάρχει μεταξύ τους καμιά επικοινωνία βλ, σχετικά LA.Δ.Ε., φάκ ΙΕκπ/1α/3α,Έκθεση με ημερομηνία 21 Δεκ 1863 -οπού συστήνεται να κατασκευαστεί διαχωριστικός τοίχος στο προστώο του σχολείου του Weiler (εικ. 32) έτσι ώστε να απομονωθούν τελείως οι δύο είσοδοι· φάκ Τ.48 3 β, οι δημοτικοί αρχιτέκτονες προς το δήμαρχο, 19 Μαΐου 1876 -οπού εκθέτουν τη διαρρύθμιση που προτείνουν ώστε οι αυλές και τα αποχωρητήρια των τριών σχολείων (αρρένων, θηλέων και νηπιαγωγείο) που βρίσκονται κτισμένα στο ίδιο οικόπεδο κοντά στο Γυμνάσιο να μην επικοινωνούν μεταξύ τους- κλπ. Για τη συνεκπαίδευση γενικά στον 19ο αιώνα βλ Σ. Ζιώγου Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση.. , ο.π , σ 44-49, 104-107, 282-286

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/169.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

προβλέπει 1,25-1,50 μ.2 ανά μαθητή. Σε αντίθεση με τη Διδασκαλική, καμία διάκριση δεν γίνεται ανάμεσα σε αστικά και αγροτικά σχολεία. Το ύψος της αίθουσας ορίζεται 4 μ. ενώ η χωρητικότητα προσδιορίζεται από ένα νέο μέγεθος: τα κυβικά μέτρα ανά μαθητή (5 μ.3).

Στη συνέχεια παρουσιάζονται οι προδιαγραφές για το φωτισμό της αίθουσας. Προκρίνεται ο μονοπλάγιος φωτισμός όταν ικανοποιούνται οι εξής συνθήκες: α) η χωροθέτηση του σχολείου εξασφαλίζει ικανοποιητικό φυσικό φωτισμό -άλλωστε το άρθρο 19 ορίζει ότι τα παράθυρα φωτισμού πρέπει να απέχουν 8 μ. από τις γειτονικές οικοδομές' β) οι διαστάσεις της αίθουσας πληρούν την συνθήκη Η2/3 (λ + ε)-όπου Η είναι το ύψος της αίθουσας, λ το πλάτος της, και ε το πάχος των εξωτερικών τοίχων' έτσι τα παράθυρα μπορούν να έχουν το κατάλληλο ύψος ώστε να φωτίζεται η αίθουσα σε όλο το πλάτος της (εικ. 45α, σχήμα 2, 3, 4)' γ) είναι δυνατόν να ανοιχτούν παράθυρα αερισμού στην αντίθετη πλευρά των παραθύρων φωτισμού έτσι ώστε να εξασφαλίζονται τα απαραίτητα ρεύματα για την ανανέωση του αέρα. Τέλος το φως πρέπει να έρχεται από τα αριστερά των μαθητών. Όταν οι συνθήκες αυτές δεν πληρούνται προκρίνεται ο αμφιπλάγιος φωτισμός. Πάντως σε όλες τις περιπτώσεις απαγορεύεται η διάνοιξη παραθύρων απέναντι στην έδρα του δασκάλου η στα θρανία των μαθητών, όπως επίσης απαγορεύεται και ο φωτισμός από την οροφή.

Στο κείμενο του διατάγματος δεν υπάρχει καμία αναφορά στην εσωτερική διαρρύθμιση της αίθουσας και του εξοπλισμού. Στους πίνακες όμως που το συνοδεύουν αναπαράγονται τα σχέδια του γαλλικού διατάγματος, που παρουσιάζουν τις διάφορες δυνατότητες διαρρύθμισης μιας αίθουσας ανάλογα με τον αριθμό των μαθητών και τον τύπο του φωτισμού (εικ. 45β). 'Αλλά στα σχέδια αυτά παρουσιάζονται πάντα θρανία δύο η μιας θέσεων, ενώ τα θρανία δύο θέσεων προδιαγράφονται και γίνεται υποχρεωτική η χρήση τους στην Ελλάδα μόνο το 18981. "Ως τότε τα μόνα θρανία που χρησιμοποιούνται είναι εκείνα των 4, 6 η περισσότερων από 6 θέσεων. Το διάταγμα είναι λοιπόν σ' αυτό το σημείο ανεφάρμοστο, γεγονός που ενισχύει την εντύπωση ότι πρόκειται για κείμενο που απευθύνεται περισσότερο στο σχεδιαστή η στον κατασκευαστή παρά στο χρήστη του σχολικού κτιρίου, δηλ. στο δάσκαλο.

Στη συνέχεια τα άρθρα 25-30 καθορίζουν τις διαστάσεις και τη διαρρύθμιση της αυλής, όπου προβλέπεται και στεγασμένο υπόστεγο ως γυμναστήριο,

(Με το διάταγμα της 4 Δεκεμβρίου 1898, Εφημερίς της Κυβερνήσεως, Ι 899, τόμος A', τεύχος άρ 10, 20 'Ιανουαρίου. Για ένα σχολιασμό της προβληματικής του διατάγματος βλ : "Τα νέα θρανία των δημοτικών σχολείων", 'Εθνική Αγωγή, τόμος Α', τεύχος 3, Ι Απριλίου Ι898, σ 37-38 Ο συντάκτης αυτού του διατάγματος είναι επίσης ο Δ. Καλλίας, που δανείζεται πάλι από το γαλλικό κανονισμό του 1880

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/170.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

και των αποχωρητηρίων, και γίνεται ειδική αναφορά στις λεπτομέρειες κατασκευής του εδράνου. Για τη θέρμανση και τον αερισμό των αιθουσών προβλέπεται ένα σύνθετο σύστημα που συνδυάζει καπνοδόχους αερισμού και καπνοσωλήνες στις θερμάστρες (άρθρα 31-33). Τέλος, προσαρτώνται στο διάταγμα τα σχέδια δύο τύπων σχολικών κτιρίων μιας αίθουσας, που περιλαμβάνουν και κατοικία για το δάσκαλο (βλ. εικ. 46, 47) και τα οποία προορίζονται για τη στέγαση των μικρών μονοτάξιων σχολείων η των γραμματοσχολείων στα χωριά και στις μικρές κωμοπόλεις. Παρεμβαίνει έτσι στο επίπεδο του σχεδιασμού εκεί όπου η κατάσταση παρουσιάζεται περισσότερο δύσκολη.

Φαίνεται ότι ελάχιστα δημοτικά σχολεία κατασκευάστηκαν σύμφωνα με τα σχέδια η τις προδιαγραφές του διατάγματος του 1894 1 ! Το διάταγμα όμως αυτό θα εφαρμοστεί στην ανέγερση ενός σημαντικού αριθμού κρατικών σχολικών κτιρίων μετά το 1898, αφού θα χρησιμοποιηθεί σαν βάση για το σχεδιασμό των τύπων του πρώτου κρατικού προγράμματος κατασκευής σχολικών κτιρίων.

3. ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1895: Η "ΕΝΙΑΙΑ" ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Στη δεκαετία 1880-1890 το πρόβλημα των σχολικών εγκαταστάσεων αρχίζει να τίθεται με τρόπο οξύ και επιτακτικό: οι παιδαγωγοί υπογραμμίζουν την παιδαγωγική λειτουργία του υλικού πλαισίου, οι υγιεινολόγοι εφιστούν την προσοχή στους κινδύνους που αντιπροσωπεύει για την υγεία των παιδιών ένα ανθυγιεινό και άσχημα σχεδιασμένο σχολικό κτίριο, και αυτό τη στιγμή που έξι παιδιά στα δέκα περνούν οκτώ ώρες την ημέρα σ' αυτόν τον ειδικό χώρο. Η εισαγωγή της συνδιδακτικής μεθόδου συνεπάγεται ένα πρότυπο χώρου πολύ περισσότερο σύνθετο από εκείνο του αλληλοδιδακτικού σχολείου και επιβάλλει την αναδιοργάνωση όλων των υπαρχόντων διδακτηρίων. Διανοούμενοι και κυβέρνηση συμφωνούν ότι η φοίτηση δεν μπορεί να είναι πραγματικά υποχρεωτική και γενικευμένη αν δεν αποκατασταθεί ένας σχολικός χάρτης σε αντιστοιχία με την κατάσταση του οικιστικού πλέγματος της χώρας. Αλλά και σε σχέση με την γενίκευση της φοίτησης αναγνωρίζεται ως σημαντικός ο ρόλος του κτιρίου: "Αλλ' ίνα έχωμεν στοιχειώδην εκπαίδευσιν αξίαν του τίτλου τούτου, ίνα ελκύωμεν το τέκνον του χωρικού προς αυτήν, δέον να τω παρέχωμεν οίκημα κατάλληλον, σχολείον ευπρεπές [...] Είναι αληθές, ότι η ανέγερσις ευπρεπών δημοτικών σχολείων καθ' άπαν το Κράτος ήθελεν απαιτήσει δαπάνην ου σμικράν, [...] αλλ' ελπίζομεν ότι το έθνος, αποβλέπον εις τον σκοπόν, δεν θέλει υποχωρήσει προ της δαπάνης ταύτης, αρκεί η ανέγερσις

1. X Λέφας, Ιστορία . , ο π , σ 485

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/171.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των σχολείων τούτων να γίνη καθ' άπαν το Κράτος, ταυτοχρόνως, αμερολήπτως και ανεξαρτήτως κομματικών και προσωπικών συμφερόντων". Μ' αυτούς τους όρους θα τεθεί το πρόβλημα στη βουλή από την τρικουπική πλειοψηφία κατά την απάντηση της στον εναρκτήριο βασιλικό λόγο, τον 'Οκτώβριο του 18881.

Ο νόμος AXMA' της 9 Ιανουαρίου 1888, εγκαθιδρύοντας τη χρηματοδότηση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης από ειδικό ταμείο, προέβλεπε και τη χρησιμοποίηση μέρους των πόρων του για την ανέγερση η αγορά οικοδομών κατάλληλων για διδακτήρια (άρθρο 1), καθώς και για την πληρωμή των ενοικίων και τη συντήρηση των σχολείων που ήδη υπήρχαν (άρθρο 3). Αποδείχτηκε όμως σύντομα ότι οι προβλεπόμενοι πόροι δεν επαρκούσαν ούτε για τη μισθοδοσία των δασκάλων2, ενώ η κακή κατάσταση των σχολικών' εγκαταστάσεων στο σύνολο τους3, απαιτούσε επιχείρηση μεγάλου εύρους.

"Ενα χρόνο μετά την ψήφιση του νόμου AXMA' η κυβέρνηση Τρικούπη, στα πλαίσια μιας πολιτικής διοικητικού συγκεντρωτισμού και εξοπλισμού της χώρας με σημαντικά έργα υποδομής, θα υποβάλει στη βουλή το νομοσχέδιο "Περί δημοτικών προσόδων, δανείων και βαρών"4, το οποίο μεταξύ άλλων προβλέπει και τη σύναψη δανείου "προοριζομένου αποκλειστικώς εις αγοράν η ανέγερσιν ειδικών διδακτηρίων διά τα δημοτικά σχολεία καθ' όλους τους δήμους του Κράτους, εν οις δεν υπάρχουσι δημόσια, δημοτικά, εκκλησιαστικά η κοινοτικά, και εις κατάλληλον διαρρύθμισιν και επισκευήν τούτων" (άρθρ. 3). Το δάνειο αυτό που εκτιμάται σε 10000000 δρχ. θα απορροφούσε για την εξυπηρέτηση του τμήμα των δημοτικών δασμών που το νομοσχέδιο προέβλεπε να εισπράττονται από το δημόσιο ταμείο (άρθρ. 3 και 4). Αλλά το νομοσχέδιο δεν ψηφίστηκε. Ωστόσο η αναγκαιότητα μιας συστηματικής κεντρικής παρέμβασης στον τομέα των σχολικών εγκαταστάσεων αναγνωρίστηκε από όλους όσους συμμετείχαν στη συζήτηση, τόσο από την κυβερνητική πλειοψηφία

1. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΙΑ', σύνοδος Τ', Εναρκτήρια συνεδρίαση, 15 Οκτ. 1888, σ. 8.

2. Οι απολογισμοί του Ταμείου της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως εμφανίζουν, στα τέσσερα χρόνια της λειτουργίας του, ένα μέσο ετήσιο άλειμμα της τάξεως των 100000 δρχ. (και αυτό αν θεωρήσουμε ότι η προβλεπόμενη κρατική επιχορήγηση του, από 1210000 δρχ. ετησίως, δίνεται ολόκληρη), βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΙΓ", σύνοδος Β', παράρτημα, σ. 171-174, και περίοδος ΟΓ", σύνοδος Δ', συνεδρίαση της 23 Δεκ. 1894, σ. 664.

3. Βλ. Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των δημοτικών σχολείων αποσταλέντων εκτάκτων επιθεωρητών, 8.π.· καθώς και (Χ. Παπαμάρκος), Παράρτημα..., ό.π., σ. 22.

4. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΙΑ', σύνοδος Γ', παράρτημα, σ. 150-152.

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/172.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

όσο και από την αντιπολίτευση1. Το ζήτημα που παρέμενε ανοιχτό ήταν οι όροι της χρηματοδότησης.

Ο νόμος ΒΠΕ' της 16 Σεπτ, 1892, που συγχωνεύει το Ταμείο της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως με το δημόσιο ταμείο και εντάσσει τη διαχείριση του στον τακτικό προϋπολογισμό του Υπουργείου Παιδείας, προβλέπει ετήσια δαπάνη 150000 δρχ. για την επισκευή και συντήρηση των κτιρίων και του υλικού των δημοτικών σχολείων (άρθρ. 14), Δεν περιλαμβάνει όμως καμία διάταξη σχετικά με την ανέγερση η αγορά νέων διδακτηρίων.

Εν τούτοις, οι δύο νόμοι ΑΧΜΑ' και ΒΠΕ', θεσμοθετώντας την κεντρική διαχείριση των δαπανών της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, επιδρούν σημαντικά στην εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων. Κατ' αρχήν θίγουν άμεσα μία από τις σημαντικές πλευρές του ζητήματος: τα νοικιαζόμενα διδακτήρια, που την εποχή αυτή αντιπροσωπεύουν το 55% των σχολικών κτιρίων2. Πράγματι, μέχρι το 1888; το Υπουργείο δεν ασκούσε κανέναν έλεγχο στις σχετικές' αποφάσεις  των δημοτικών αρχών, παρόλο που συχνά ενοικιάζονταν ακατάλληλα κτίρια εξυπηρετώντας πολιτικές φιλίες και ιδιωτικά συμφέροντα, και παρόλο που οι συχνές αλλαγές στέγης εμπόδιζαν την ομαλή λειτουργία των σχολείων3. Η πληρωμή του ενοικίου του σχολείου στη βάση εντάλματος της διοικούσης επιτροπής του Ταμείου,- σύμφωνα με το νόμο του 1888, η κατευθείαν από το δημόσιο ταμείο, σύμφωνα με το νόμο του 1892, έχει σαν αποτέλεσμα την εγκαθίδρυση ενός συνεχούς ελέγχου και μιας συστηματικής κεντρικής παρέμβασης στο θέμα4, που μπορούμε να υποθέσουμε ότι συμβάλλει στη βελτίωση της κατάστασης αφού περιορίζει τις τοπικές πιέσεις.

Όμοια, μια συστηματική παρέμβαση εκδηλώνεται σε ό,τι αφορά τις επισκευές και τις διαρρυθμίσεις των σχολικών κτιρίων 5. Τέλος, πράγμα εξίσου σημαντικό, όλη αυτή η δραστηριότητα που συνοδεύεται από ερωτηματολόγια και συχνές έκτακτες επιθεωρήσεις 6, συμβάλλει στο να αποκτηθεί μια ακριβέστερη γνώση της κατάστασης και να συνειδητοποιηθούν τα σημεία δυσλειτουργίας του συστήματος: έλλειψη κεφαλαίων, νωθρότητα των δήμων, βραδύτητα

1. στο ίδιο, σ. 182, 649, 1082. '

2. Γ. Θεοτόκης, Εκπαιδευτικά νομοσχέδια..., ο.π , σ. 65.

3. X. Λέφας, Ιστορία..., ο.π., σ. 479.

4. Βλ.· Εγκυκλίους αρ. 19566/23 Σεπτ. 1892 και αρ. 16531/23 Ιουλίου 1893 [μονόφυλλα, Δ.Α.Ν., φάκ. 0.30(α)/ΐ893].

5. Βλ. Δ.A.N., φάκ. Ο.3Ο/189Ο, αλληλογραφία του δημάρχου με τη διοικούσα επιτροπή του Ταμείου της Δημοτικής 'Εκπαιδεύσεως για τη μεταρρύθμιση του σχολείου θηλέων στο Ναύπλιο και την επισκευή του σχολείου θηλέων στην Πρόνοια (Μάιος-Αύγουστος 1890).

6. Βλ. (X. Παπαμάρκος), Παράρτημα..., 8.π., σ. 57-65, καθώς και την εγκύκλιο αρ. 14671/20 'Οκτ. 1888 με την όποια ζητούνται συγκεκριμένες πληροφορίες για τα σχολικά κτίρια (Δ.Α.Ν., φάκ. 0.30/1888).

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/173.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

της διοικητικής γραφειοκρατίας και του μηχανισμού που είναι υπεύθυνος για το σχεδιασμό και την παρακολούθηση 'τών εργασιών, ανυπαρξία τέλος κανονισμού για την κατασκευή των σχολείων με γνώμονα τις νέες κατακτήσεις της υγιεινής και της τεχνικής.

Την τελευταία αυτή έλλειψη έρχεται να καλύψει το διάταγμα του 1894, ενώ τα προβλήματα της χρηματοδότησης και του διοικητικού μηχανισμού θα αντιμετωπιστούν από τους νόμους ΒΤΕ' και ΒΤΜΘ'. Τοποθετούνται έτσι οι βάσεις για μια συστηματική και συνολική κρατική πολιτική στον τομέα των σχολικών εγκαταστάσεων.

Ο νόμος ΒΤΕ' της 12 Ιουλίου 18951 επιβάλει στους μαθητές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και στους σπουδαστές του πανεπιστημίου τέλη εγγραφής και απόκτησης διπλώματος. Τμήμα αυτών των πόρων προορίζεται σύμφωνα με το αρθρο. 4 "εις βελτίωσιν της στοιχειώδους η δημοτικής εκπαιδεύσεως και συμπλήρωσιν αυτής" και ιδιαίτερα "επιτρέπεται να διατίθενται εκ του κεφαλαίου τούτου τα απαιτούμενα ποσά, όπως βαθμιδόν οικοδομηθώσι τα αναγκαιούντα κτίρια, κατά τους υπό της παιδαγωγικής γενομένης αποδεκτούς οικοδομικούς ορούς διά τα εν πάσι τοις δήμοις υπάρχοντα δημοτικά σχολεία". Αλλά ούτε το ακριβές ποσό ούτε ο τρόπος διαχείρισης του καθορίζονται. Τα σημεία αυτά θα, διακανονιστούν μερικούς μήνες αργότερα από το νόμο ΒΤΜΘ', που αποτελεί το νέο οργανικό νόμο της δημοτικής εκπαίδευσης.

Ένα ολόκληρο κεφάλαιο αυτού του νόμου, το κεφάλαιο Ε', είναι αφιερωμένο στα "δημοτικά διδακτήρια". Οι κυριότερες διατάξεις του είναι οι εξής:

1. Προβλέπεται ο σχεδιασμός δύο τύπων διδακτηρίων, οι οποίοι θα κατατεθούν στα αρχεία του Υπουργείου Δημοσίας Εκπαιδεύσεως και στα αρχεία των νομαρχιακών εποπτικών συμβουλίων (άρθρ, 68, 69, 70).

2. Η σύνταξη των διδακτηριακών τύπων θα γίνει από αρχιτέκτονες, σύμφωνα με τους κανόνες της σύγχρονης παιδαγωγικής και στη συνέχεια θα εξεταστούν από ειδική επιτροπή που θα οριστεί από το υπουργείο (άρθρ. 69).

3. Οι νομαρχιακοί επιθεωρητές σε συνεργασία με τους αρμόδιους νομομηχανικούς θα πρέπει να εξετάσουν τους τρόπους με τους όποιους τα υφιστάμενα σχολικά κτίρια μπορούν να μεταρρυθμιστούν σύμφωνα με τοος τύπους τους αναγνωρισμένους από το υπουργείο, και παράλληλα να εξετάσουν τη δυνατότητα πώλησης των παλαιών κτιρίων και τη χρησιμοποίηση των ποσών που θα προέλθουν από αυτή για την αγορά γηπέδων και την κατασκευή νέων κτιρίων σύμφωνα με τους επίσημους τύπους. Η τελική απόφαση ανήκει στο υπουργείο (άρθρ. 71).

4. Στις περιπτώσεις μεταρρύθμισης η νέας κατασκευής τα αναγκαία σχέδια

1. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, 1895, τόμ. A', αρ. 17.

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/174.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

και ο προϋπολογισμός συντάσσοντα., από το νομομηχανικό, ενώ ο επιθεωρητής διευθύνει τις μειοδοτικές δημοπρασίες και επιβλέπει τις εργασίες ώστε τα εγκεκριμένα από το Υπουργείο σχέδια να εφαρμοστούν ακριβώς (αρθρ. 40,72)1.

5. Η επιλογή του γηπέδου ανατίθεται, στον επιθεωρητή χωρίς εν τούτοις να αναφέρονται κριτήρια Η απόκτηση του γηπέδου κυρήσσεται "δημοσία ανάγκη" και συνεπάγεται απαλλοτρίωση (αρθρ. 40, 74)2.

6. Οι δαπάνες της κατασκευής η της διαρρύθμισης σύμφωνα με τους επίσημους τύπους χρηματοδοτούνται από το ειδικό κεφάλαιο που προβλέπει ο νόμος ΒΤΕ' "Περί εκπαιδευτικών τελών" (αρθρ. 67).

7. Η κατασκευή νέων η η μετατροπή των υπαρχόντων σχολικών κτιρίων σύμφωνα με τους επίσημους τύπους θα γίνει πρώτα στις πρωτεύουσες· και στους οικισμούς των δήμων τρίτης τάξης και μόνο μετά την κάλυψη αυτών των αναγκών η δραστηριότητα θα επεκταθεί στους δήμους δευτέρας και της τάξης3 (αρθρ. 76)*.

1. Η εγκύκλιος αρ. 1066/27 Σεπτ. 1895 ορίζει ότι αν υπάρχει ανάγκη συμπλήρωσης των σχεδίων-τύπων σε λεπτομέρειες οι νομομηχανικοί πρέπει να τις κάνουν ακολουθώντας τις προδιαγραφές του διατάγματος της 17ης Μαΐου 1894. Σύμφώνα με την ίδια εγκύκλιο ο φάκελος της κατασκευής η της επισκευής πρέπει να περιλαμβάνει μία πλήρη σειρά σχεδίων, αναλυτικό προϋπολογισμό και συγγραφή υποχρεώσεων (βλ. H. Πετρούλιας, Η νεωτέρα παρ' ημίν σχολική νομοθεσία, ο.π., σ. 109-111). Μία εικονογράφηση της πλήρους διαδικασίας για την κατασκευή ενός νέου σχολείου βρίσκουμε στο A.T.Y.N.A., φάκ. "Λιγουριό" (διτάξιο σχολείο που κατασκευάστηκε το 1898-1900).

2. Η εγκύκλιος αρ. 11844/15 Σεπτ. 1897 του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών "Περί των γηπέδων έφ' ων ίδρυθήσονται τα δημοτικά σχολεία εις τους δήμους τρίτης τάξεως", ορίζει ότι "το προς τούτο γήπεδον πρέπει να ευρίσκηται μακρόν σφαγείων, αγοράς, παντοπωλείων, και να παράκειται ταις εκκλησίαις, ένθα τούτο είνε δυνατόν, άνευ προφανούς παραβάσεως των περί του ευάερου, και ευηλίου, και ευρύχωρου, και ήρέμου διατάξεων της υγιεινής και της παιδαγωγικής" (H. Πετρούλιας, Η νεωτέρα παρ' ημίν σχολική νομοθεσία, ο.π., σ. 112).

3. Η κατάταξη αύτη στηρίζεται στον πληθυσμό των δήμων και ως πρώτης τάξεως χαρακτηρίζονται οι πολυπληθέστεροι δήμοι (βλ. "Νόμος περί συστάσεως των δήμων της 27 Δεκεμβρίου 1833" άρθρο 7, στο Γ. Ζηνόπουλος και Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία..., ο.π., σ. 225-233· "Πίναξ των 443 δήμων του Βασιλείου", Παράρτημα Α' της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως, 1884).

4. Αντίθετα, το νομοσχέδιο προέβλεπε να δοθεί προτεραιότητα στην κατασκευή διδακτηρίων στις πρωτεύουσες των νομών. Η διάταξη τροποποιήθηκε κατά τη διάρκεια της συζήτησης στη βουλή. Τα επιχειρήματα που προβλήθηκαν αφορούσαν το υψηλό κόστος κατασκευής στις μεγάλες πόλεις που θα είχε σαν συνέπεια την απορρόφηση του συνόλου των εσόδων από τα εκπαιδευτικά τέλη για την ανέγερση μικρού αριθμού κτιρίων, καθώς και το γεγονός ότι στις μεγάλες πόλεις ένα οικιστικό απόθεμα αρκετά πλούσιο επιτρέπει την Ικανοποίηση των αναγκών με ενοικίαση διαφόρων κτιρίων (βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΙΔ', σύνοδος A', σ. 583-584).

Σελ. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/175.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Πρόκειται λοιπόν για ένα θεσμικό πλαίσιο αρκετά πλήρες ώστε να υποστηρίξει μια συστηματική κρατική δραστηριότητα στο σύνολο της χώρας. Στις ,27 Σεπτεμβρίου 1895 το υπουργείο στέλνει στα νομαρχιακά εποπτικά συμβούλια λιθογραφημένα σχέδια του πρώτου τύπου (εικ. 48). Ο διδακτηριακός αυτός τύπος, σχεδιασμένος από το Δ. Καλλία, αφορά τα μονοτάξια σχολεία. Η αίθουσα έχει χωρητικότητα 80 μαθητές και αμφιπλάγιο φωτισμό. Τόσο η διάταξη της κάτοψης όσο και η μορφολογία παρουσιάζουν πολλά κοινά σημεία με τα σχέδια-τύπους του διατάγματος του 1894 (βλ. εικ. 46, 47). Η εγκύκλιος που συνοδεύει τη λιθογραφία αναφέρει.την άμεση αποστολή ενός νέου σχεδίου για τον ίδιο τύπο σχολείου αλλά με μονοπλάγιο φωτισμό. Σε συνεργασία με τους επιθεωρητές, οι νομομηχανικοί πρέπει να διαλέξουν το διδακτηριακό τύπο που προσαρμόζεται καλύτερα στο σχήμα και τον προσανατολισμό του γηπέδου1. ·

Το Φεβρουάριο του 1898 θα συγκροτηθεί η επιτροπή που προβλέπεται· από το άρθρο 692. Οι προσωπικότητες που συμμετέχουν είναι από τις σημαντικότερες της εποχής σε θέματα παιδαγωγικής και υγιεινής. Έκτος από το Δ. Καλλία, το Σπ. Μωραΐτη, το Γ. Βάφα, συμμετέχει επίσης ο Π. Οικονόμου, παιδαγωγός, μαθητής του J.F. Herbart3, που δύο φορές κατέλαβε τη θέση του διευθυντή του Διδασκαλείου4.

Μερικούς μήνες αργότερα το υπουργείο στέλνει στα εποπτικά συμβούλια τα λιθογραφημένα σχέδια 4 τύπων διδακτηρίων, που αντιστοιχούν σε 4 υπάρχοντες τύπους δημοτικών σχολείων: μονοτάξιο, διτάξιο, τετρατάξιο, εξατάξιο5 (βλ. εικ. 49-52). Η αίθουσα διδασκαλίας αποτελεί την επαναλαμβανόμενη μονάδα στην οργάνωση της κάτοψης των σχολείων. Η εσωτερική της διαρρύθμιση είναι σύμφωνη με τα σχέδια του διατάγματος του 1894. Το

1. Εγκύκλιος αρ. 10666/27 Σεπτ. 1895, στο H. Πετρούλιας, Η νεωτέρα παρ' ημίν σχολική νομοθεσία, 8.π., σ. 109-111.

2. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, τ. Α', αρ. 20, 6 Φεβρ. 1898.

3. Δ. Μωραΐτης, Ιστορία της παιδαγωγικής, ο.π., Αθήνα 1936, σ. 243.

4. Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον..., ο.π., σ. δ.

5. Γ. Βλάμος, Η υγιεινή του σχολείου, ο.π., σ. 50. Ο νόμος προέβλεπε κατ' αρχήν μόνο δύο τύπους διδακτηρίων: "Εναν με έξι αίθουσες για τα "πλήρη" δημοτικά σχολεία που ο νόμος δριζε να ιδρυθούν υποχρεωτικά στις πόλεις με περισσότερους από 6000 κατοίκους καθώς και στις πρωτεύουσες των επαρχιών και των νομών (αρθρ. 4) και έναν με τέσσερεις αίθουσες για να χρησιμοποιηθεί είτε ως "κοινόν" τετρατάξιο δημοτικό σχολείο είτε ως γραμματοδιδασκαλείο (άρθρ. 68). Αλλά όπως επεσήμανε κατά τη διάρκεια της συζήτησης στη Βουλή ο A. Ευταξιας, μέλλων υπουργός Παιδείας, η ταξινόμηση αυτή δεν ανταποκρινόταν στη σχολική πραγματικότητα της χώρας. Η έλλειψη δασκάλων και o μικρός αριθμός των μαθητών είχε σαν συνέπεια την ύπαρξη, σε πολλούς οικισμούς, σχολείων όπου ένας η δύο δάσκαλοι δίδασκαν συγχρόνως δύο η περισσότερες τάξεις μέσα στην ίδια αίθουσα (βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΙΔ', σύνοδος A', σ. 585).

Σελ. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/176.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

νέο στοιχείο που παρουσιάζει σε σχέση με την αίθουσα των προδιαγραφών του Μωραΐτη είναι η χρησιμοποίηση θρανίων δύο θέσεων κατανεμημένων σε σειρές και στήλες ανάλογα με το σχήμα της αίθουσας και τον αριθμό των μαθητών. Οι αίθουσες διαφοροποιούνται ως προς τις διαστάσεις και τη χωρητικότητα τους. Στον τύπο του εξατάξιου σχολείου, για παράδειγμα, (βλ, εικ. 52 III) οι αίθουσες 1 και VI έχουν επιφάνεια 60 μ,2 και χωράει η κάθε μία 48 μαθητές, ενώ η αίθουσα II με επιφάνεια 86,87 μ.2 προορίζεται για 72 μαθητές, η αίθουσα ΠΙ με 43,8 μ.2 για 30 μαθητές, η αίθουσα iv με 67,5 μ.2 για 58 μαθητές και η αίθουσα V με 39 μ,2 για 24 μαθητές.

Η διαφοροποίηση αυτή, που παρατηρείται και στον τύπο του τετρατάξιου σχολείου αντανακλά μια "ρεαλιστική" αντιμετώπιση που παίρνει υπόψη της τις ιδιαιτερότητες της φοίτησης. Πράγματι ο νόμος ΒΤΜΘ' ορίζει την ελάχιστη διάρκεια φοίτησης σε τέσσερα χρόνια (άρθρ. 7) αλλά η στάση του πληθυσμού είναι περισσότερο χαλαρή. Γονείς και παιδιά δεν είναι ακόμη συνηθισμένοι σε μια φοίτηση που διαρκεί αρκετά συνεχόμενα χρόνια, Οί περιπτώσεις μαθητών οι οποίοι μετά από ένα η δύο χρόνια πρωτοβάθμιων σπουδών αφήνουν το σχολείο καθώς και εκείνων που εγκαταλείπουν για ένα διάστημα και μετά συνεχίζουν τη φοίτηση συναντώνται συχνά. Δυστυχώς οι στατιστικές δεν περιέχουν στοιχεία χρήσιμα για την εξέταση αυτού του ζητήματος. Αλλά οι εκθέσεις των δασκάλων και των επιθεωρητών μαρτυρούν αυτήν την κατάσταση. Η Ερμούπολη, πόλη με σημαντικές σχολικές επιδόσεις, μπορεί να θεωρηθεί χαρακτηριστικό παράδειγμα, Το 1884, η κατανομή του μαθητικού δυναμικού στις διάφορες τάξεις των δημοτικών σχολείων της παρουσιάζεται ως εξής: στο A' Δημοτικό σχολείο αρρένων σε σύνολο 264 μαθητών η A' τάξη έχει

115 μαθητές, η Β' τάξη 68, η Γ' τάξη 52 και η Δ' τάξη 29· στο Β' Δημοτικό σχολείο αρρένων οι αντίστοιχοι αριθμοί είναι 170/70,30, 30, 40· στο Γ' Δημοτικό σχολείο αρρένων είναι 244 / 110, 64, 29, 41, Την ίδια εικόνα παρουσιάζουν και τα σχολεία των θηλέων1. Αυτή η έλλειψη κανονικότητας στη φοίτηση εξηγεί το γεγονός ότι τα σχέδια δεν δηλώνουν καμιά αντιστοιχία ανάμεσα σε αίθουσες και τάξεις.

Ο φωτισμός των αιθουσών είναι μονοπλάγιος. Τα μικρά παράθυρα που βρίσκονται στα δεξιά των μαθητών ανοίγουν πάντοτε προς τους διαδρόμους η το στεγασμένο προαύλιο και χρησιμεύουν για τον αερισμό, Η θέρμανση εξασφαλίζεται από θερμάστρα της όποιας οι σωλήνες συνδυάζονται με τους σωλήνες εξαερισμού που βρίσκονται στις τέσσερεις γωνίες της αίθουσας, σύστημα όμοιο με αυτό που προέβλεπε το διάταγμα του 1894.

Εκτός από τις αίθουσες, το κτιριολογικό πρόγραμμα περιλαμβάνει επίσης

1.1.Α.Δ.Ε., σειρά ΙΕκπ. φάκ. 1α/3α, έκθεση προς το δημοτικό συμβούλιο, 2 Δεκ. 1884.

Σελ. 176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/177.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

γραφείο για τους δασκάλους, διαδρόμους και ιματιοθήκες. Η κάτοψη συντίθεται από αυτά τα στοιχεία ως κλειστή ενότητα, χωρίς καμιά ευελιξία που να επιτρέπει το πέρασμα από τον ένα τύπο στον άλλο, την προσαρμογή δηλαδή του κτιρίου σε πιθανή αλλαγή του καθεστώτος του σχολείου (από μονοτάξιο σε διτάξιο κλπ.), αλλαγή παρ' όλα αυτά συχνή, είτε λόγω της αύξησης του αριθμού των μαθητών είτε λόγω μεταβολής στη σύνθεση του διδακτικού προσωπικού.

Το ισχυρό στοιχείο της σύνθεσης είναι ο άξονας συμμετρίας που διέρχεται από την κύρια είσοδο του κτιρίου. Ωστόσο η συμμετρία αυτή αθετείται για λειτουργικούς λόγους στον τύπο του διτάξιου σχολείου και σ' εκείνον του εξατάξιου. Η παραμόρφωση όμως περιορίζεται στην όψη προς τη μεριά της αυλής, ενώ το κτίριο συνεχίζει να προσφέρει από την μεριά του δρόμου μια άποψη κανονική και συμμετρική.

Πράγματι, ο Δ. Καλλίας, αποδίδει εξαιρετική σημασία στη μορφολογία αυτών των κτιρίων, δηλαδή στη σύνθεση της όψης προς το δρόμο, αφού η όψη προς την αυλή παρουσιάζεται πολύ περισσότερο απλή και χωρίς διακοσμητικά στοιχεία. Τα στοιχεία του νεοκλασικού λεξιλογίου χρησιμοποιούνται με επιτυχία. Η όψη του μονοτάξιου σχολείου είναι πλινθόκτιστη και επιχρισμένη, με δίκλινη στέγη καλυμμένη με κεραμίδια και έχει κύριο διακοσμητικό στοιχείο την είσοδο που περιβάλλεται από παραστάδες και επιστεγάζεται από αέτωμα. Τα τέσσερα παράθυρα, δύο από κάθε πλευρά της εισόδου, ενοποιούνται από ενιαία κορνίζα και διαχωρίζονται από παραστάδες, ενώ μια κορνίζα διακοσμημένη με ακροκέραμα διαμορφώνει τη στέψη του κτιρίου. Η ίδια σύνθεση ακολουθείται και στην όψη του διτάξιου σχολείου. Στον τετρατάξιο τύπο ένα ανοιχτό προστώο προηγείται της κυρίας εισόδου, το οποίο διακοσμείται από τετράγωνους πεσσούς και από ψηλό γείσο. Οι πτέρυγες επιστεγάζονται από αετώματα. Τέλος, η όψη του εξατάξιου σχολείου αποτελεί συνδυασμό των δύο προηγούμενων λύσεων. Αυτή η νεοκλασική μορφολογία, σημαντικά επηρεασμένη από το κτίριο του Πανεπιστημίου Αθηνών, συνιστά απάντηση στο ήδη διατυπωμένο αίτημα για ένα σχολικό κτίριο που με την επιβλητική του εμφάνιση θα μπορεί να συνεισφέρει στην ενίσχυση της επιβολής του θεσμού.

Από τα 1898 ως τα 1911 κατασκευάστηκαν 407 σχολικά κτίρια με χρηματοδότηση από τα εκπαιδευτικά τέλη1. Ο ποσοτικός απολογισμός δεν είναι εντυπωσιακός. Τα κτίρια αυτά δεν αντιπροσωπεύουν παρά μόνο το 11,5% των σχολείων που λειτουργούν στο τέλος του 1910, ενώ την ίδια αυτή ημερομηνία

1. Βλ. Δελτίον τον Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, τεύχος 3, Μάρτ. 1919, σ. 13. Συγχρόνως, οι δημοτικές αρχές ...χουν μια παράλληλη δραστηριότητα ακολουθώντας κατά το μάλλον η ήττον τους επίσημους και τύπους σίγουρα τις προδιαγραφές του διατάγματος του 1894 (βλ. εικ. 55, 67-69).

12

Σελ. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/178.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

2178 σχολεία (δηλαδή το 61%) στεγάζονται σε νοικιασμένα κτίρια1. Τα κονδύλια που διατίθενται για αυτήν τη δραστηριότητα δεν είναι ικανοποιητικά. Μεταξύ 1895 και 1907 διατίθενται κάθε χρόνο 650000 δραχμές2, ενώ για την ίδια

περίοδο το κόστος κατασκευής ενός μονοτάξιου σχολείου ανέρχεται κατά μέσο όρο σε 14.000 δρχ., ενός διτάξιου σχολείου σε 20000 δρχ., ενός τετρατάξιου σε 47000 δρχ. και ενός εξατάξιου σε 80000 δρχ.3. Και θα πρέπει επίσης να συνυπολογιστούν τα έξοδα λειτουργίας του μηχανισμού σχεδιασμού και επίβλεψης των εργασιών4.

Αλλά αυτά τα "μικρά πανεπιστήμια", ακριβή αντίγραφα του ίδιου προτύπου (βλ. εικ. 53-66), διασκορπισμένα σε ολόκληρη τη χώρα, σε έντονη αντίθεση με το αρχιτεκτονικό τους περιβάλλον -αφού ο νόμος εφαρμόστηκε και τα σχολεία αυτά κατασκευάστηκαν κατά προτεραιότητα σε αγροτικούς οικισμούς- έγιναν για μια ολόκληρη εποχή η ίδια η εικόνα του σχολείου, έτσι ώστε 30 χρόνια αργότερα και ακόμη και σήμερα, κάθε νεοκλασικό σχολείο, όποια και αν είναι η ημερομηνία κατασκευής του, να χαρακτηρίζεται σχολείο "τύπου Καλλία"5 η σχολείο "Συγγρού"6.

1. Βλ. Στατιστική της Δημοσίας 'Εκπαιδεύσεως 1910-1911, ο π.

2. Επετηρίς του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών... 1907-1908, ο π 3 Δελτίον του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών..., ο π

4. Συμφωνα με τους λογαριασμούς που παρουσιάζονται στην Επετηρίδα .. 1907-1908, τα έξοδα αυτά αντιπροσωπεύουν το 4% του ποσού που δαπανήθηκε το διάστημα 1898-1907 για το πρόγραμμα κατασκευής σχολικών κτιρίων. Η αγορά των γηπέδων απορρόφησε ένα 4% και η οικοδομή το υπόλοιπο 92%. Οι συνολικές δαπάνες της περιόδου είναι 7538967 δρχ.

5. Βλ. για παράδειγμα την έκθεση του αρχιτέκτονα της τεχνικής υπηρεσίας του Υπουργείου Παιδείας με ημερομηνία 29 Δεκ. 1927, οπού το σχολείο της Πρόνοιας (βλ. εικ 41) χαρακτηρίζεται σαν "τύπου Καλλία" (A.T.Y.N.A., φάκ. Πρόνοια).

6. Σχετικά με το τελευταίο αυτό σημείο μια παρανόηση δημιουργήθηκε τότε, που διατηρείται και σήμερα, τροφοδοτώντας το μύθο της συνεισφοράς των εθνικών ευεργετών στη συγκρότηση του πρωτοβάθμιου σχολικού δικτύου: η ανέγερση αυτών των σχολείων αποδίδεται συχνά σε δωρεά του Λ. Συγγρού. Βλ. ενδεικτικά στη Ναυπλιακή Ηχώ του 1927 (σ 44) σχετικά με το σχολείο του Μάνεσι στην Αργολίδα (βλ. εικ. 58), καθώς και επιστολή των κατοίκων του Λυγουριού στον Υπουργό Παιδείας στις ΙΟ Μαρτίου 1950 (Α.Τ.Υ.Ν.Α.). Και στις δύο περιπτώσεις γίνεται λόγος για δωρεά Συγγρού παρόλο που τα συγκεκριμένα σχολικά κτίρια έχουν κατασκευαστεί με δαπάνες από τα εκπαιδευτικά τέλη. Για μια πιο πρόσφατη ημερομηνία βλ. Δ. Ζήβας, Μ. Καρδαμίτση-Αδάμη, "Σύντομο ιστορικό ..", ο'.π , σ. 178' F. Loyer, Architecture delà Grèce contemporaine, Thèse de doctorat. Université de Paris, Faculté de Letres et Sciences Humaines, Παρίσι 1966, σ. 193 κ έ. Στην πραγματικότητα με τη διαθήκη του που συντάχτηκε το 1896 ο A. Συγγρός αφήνει στο Κράτος το ποσό των 750000 δρχ. με προορισμό την κατασκευή δημοτικών σχολείων σε ολη τη χώρα εκτός από την πρωτεύουσα Το κεφάλαιο όμως αυτό, που κατατέθηκε στην Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος την 1 Ιαν. 1904, παραμένει ακέραιο (κεφάλαιο και τόκοι) το 1926 (βλ. Μητρώον των εις την άμεσον διαχείρησιν και των εις την εποπτεία" του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων υπαγομένων κληροδοτημάτων, Αθήνα 1929, τόμος A', σ. 593).

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/179.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ  Δ' 

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΣ ΤΟΠΙΚΙΣΜΟΣ

Στην ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης τα τελευταία χρόνια του 19ου αιώνα και οι πρώτες δεκαετίες του 20ού χαρακτηρίζονται από διαδοχικές. απόπειρες εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων με στόχο την προσαρμογή του σχολείου στις ανάγκες και στα ιδεώδη του αστικού κράτους. Το αίτημα της Θεμελίωσης ενός εκπαιδευτικού συστήματος ικανού να εξυπηρετήσει τους στόχους της εθνικής ολοκλήρωσης, την υπόσχεση της βιομηχανικής ανάπτυξης, την ομαλή λειτουργία του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος, έχει ήδη τεθεί από τη δεκαετία του 1870, και αναφερθήκαμε στα προηγούμενα κεφάλαια στις διάφορες νομοπαρασκευαστικές προσπάθειες που τείνουν να το ικανοποιήσουν. Τα συγκεκριμένα όμως θεσμικά μέτρα που υιοθετούνται έχουν αποσπασματικό χαρακτήρα και επιπλέον γνωρίζουν σημαντικές περιπέτειες στην εφαρμογή τους.

Έτσι, τέσσερα χρόνια μετά την ψήφιση του νόμου ΒΤΜΘ' το ζήτημα της μεταρρύθμισης των εκπαιδευτικών πραγμάτων επανέρχεται και μάλιστα με μεγαλύτερη ένταση αφού συνδέεται άμεσα με την ήττα του 1897. "Διά της μεταρρυθμίσεως του εκπαιδευτικού συστήματος [..,] θα κατωρθούτο ν' αναδείξη [η Ελλάς] στρατόν ικανόν, IV αποτρέψη ποτέ εκ του μετώπου της το στίγμα του 1897 [...]. Οφείλομεν να αρξώμεθα του έργου της ανορθώσεως διά της μεταρρυθμίσεως των της παιδείας", σημειώνεται στην εισηγητική έκθεση των νομοσχεδίων που καταθέτει το 1899 η κυβέρνηση Θεοτόκη με υπουργό Παιδείας τον Αθ. Ευταξία1. Στα νομοσχέδια αυτά, που εγκαινιάζουν τη φάση των "φιλελεύθερων" εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων2, και κυρίως στις εισηγητικές εκθέσεις που τα συνοδεύουν, διατυπώνονται με πληρότητα και συνοχή οι στόχοι της αστικής εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης με έμφαση κυρίως στα θέματα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης: επταετής υποχρεωτική

1. Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια Ι. Αιτιολογική έκθεσις και αγορεύσεις περί Δημοτικής 'Εκπαιδεύσεως, Εθνικό Τυπογραφείο, 1899, σ. 3.

2. Δανειζόμαστε την ορολογία και το σχήμα που προτείνει η Άννα Φραγκουδάκη στο Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι. ., ο π

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/180.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

φοίτηση σε ένα ενιαίο και αυτοτελές δημοτικό σχολείο, "πρακτικός" προσανατολισμός του περιεχομένου της διδασκαλίας, κατάργηση της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών στο δημοτικό, μετάδοση των αρχών λειτουργίας του αστικού πολιτεύματος1. Τα νομοσχέδια Ευταξία δεν ψηφίστηκαν. Η αντίδραση που αντιμετώπισαν, κυρίως στα ζητήματα του επαναπροσανατολισμού του περιεχομένου της διδασκαλίας και της σχέσης των εκπαιδευτικών βαθμίδων μεταξύ τους, ήταν τόσο έντονη ώστε στην ουσία εγκαταλείφθηκαν από την κυβερνητική πλειοψηφία και ο εισηγητής τους παραιτήθηκε2. Το αίτημα λοιπόν της αστικής εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης παραμένει.

Μετά το Κίνημα του 1909 και τη συγκρότηση της πρώτης κυβέρνησης Βενιζέλου οι προσπάθειες αυτές συνδέονται περισσότερο άμεσα με μια συγκεκριμένη πολιτική, εκείνη του κόμματος των Φιλελευθέρων, και οι τύχες των σχετικών νομοθετικών ρυθμίσεων ακολουθούν από πολύ κοντά τόσο τις ευρύτερες πολιτικές επιλογές συμμαχιών του Βενιζέλου όσο και τις εκλογικές του περιπέτειες, Έτσι κατά τη διάρκεια της πρώτης κυβέρνησης Βενιζέλου (Οκτ, 1910 - Φεβρ. 1915), και με διαδοχικούς υπουργούς Παιδείας τους A, Αλεξανδρή και Ι. Τσιριμώκο, εγκαταλείπονται οι νομοπαρασκευαστικές απόπειρες του 1910 και 1913, ενώ οι μεταρρυθμίσεις του 1917-1920, που αφορούν κυρίως την επιβολή της δημοτικής γλώσσας στο δημοτικό σχολείο και τα διδακτικά βιβλία της ίδιας βαθμίδας, αναιρούνται -τουλάχιστον εν μέρει- με την εκλογική ήττα του Βενιζέλου το Νοέμβριο του 1920 3. Η περίοδος αυτή οριοθετείται από το νομοθετικό έργο του 1929, "την πρώτη ολοκληρωμένη μεταρρύθμιση στη νεοελληνική εκπαίδευση"4, σταθμό που επιλέξαμε και μεις σαν σχηματικό όριο της μελέτης μας.

Σε σχέση με αυτούς τους εκπαιδευτικούς σταθμούς -τους όποιους στο πλαίσια αυτής της εργασίας δεν μπορούμε παρά να απαριθμήσουμε 5- το ζήτημα

1. στο ίδιο, σ. 23-25.

2. Α. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση..., ο.π., τ. Β', σ. κε' και τεκμ. αρ. 1Ο3β, σ 22.

3. Α. Δημαράς, "Εισαγωγή", στο: Το 'Αλφαβητάρι με τον Ήλιο, (ανατύπωση), Αθήνα 1976, σ. κγ'-με'.

4. Α. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση..., ο.π., τ. Β', σ. μς'.

5. Εκτός από τις μελέτες που ήδη αναφέρθηκαν βλ. σχετικά με τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις: A. Φραγκουδάκη, Ο εκπαιδευτικός δημοτικισμός και δ γλωσσικός συμβιβασμός του 1911, Ιωάννινα 1977' Α. Δημαράς, "Εκπαίδευση 1882-1913", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΔ', Αθήνα 1977, σ 409-413· του 'ίδιου, "Εκπαίδευση 1913-1941 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΕ', Αθήνα 1978, σ. 489-494· του ίδιου, "Προθέσει των πρώτων κυβερνήσεων Βενιζέλου (1910-1913) στα εκπαιδευτικά", στο: Μελέτημα γύρω από τον Βενιζέλο και την εποχή τον, Αθήνα 1980, σ. 21-46' Δ. Γληνός, Άπαντα Τόμος Β' 1910-1914, εκδοτική φροντίδα, εισαγωγή, σημειώσεις Φ. Ηλιού, Αθήνα 198 σ. 544-560.

Σελ. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/181.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των σχολικών εγκαταστάσεων εξελίσσεται σχετικά ανεξάρτητα. Το σχολικό κτίριο, 'έτσι όπως 'έχει διαγραφεί στα προηγούμενα κεφάλαια, σαν αντικείμενο συγκεκριμένων πρακτικών -διοικητικών, χρηματοδοτικών σχεδιαστικών, κατασκευαστικών-, έχει από το 1894-1895 αποκτήσει όπως ήδη αναφέραμε μια σχετική αυτονομία σε σχέση με τα υπόλοιπα στοιχεία του δημοτικού" σχολείου. Αυτή η σχετική αυτονομία προσδιορίζεται προφανώς από τη θέση που του αποδίδεται μέσα στα πλαίσια της συνολικής εκπαιδευτικής αντίληψης και πολιτικής, και τα στοιχεία αυτής της γενικότερης αντίληψης δεν μεταβάλλονται στις φιλελεύθερες μεταρρυθμιστικές προτάσεις, τουλάχιστον αυτές που στοχεύουν στο Θεσμικό πλαίσιο. Αντίθετα:

1. Οι κρατούσες παιδαγωγικές αρχές και η διδακτική μέθοδος δεν θίγονται στο επίπεδο αυτών των νομοπαρασκευαστικών προσπαθειών. Ο ερβαρτιανισμός παραμένει η κυρίαρχη παιδαγωγική θεωρία ενώ διατηρούνται όλα τα στοιχεία της κωδικοποιημένης εφαρμογής της συνδιδακτικής που έχουμε ήδη περιγράψει1. Οι αμφισβητήσεις που διατυπώνονται για την αυστηρότητα και την ομοιομορφία της σχολικής διαδικασίας δεν γνωρίζουν μεγάλη απήχηση2 και οπωσδήποτε δεν μεταφράζονται σε καινούργιες απόψεις και πρότυπα για το σχολικό χώρο3.

2. Διατηρείται, και μάλιστα ενισχύεται σε σχέση με το νόμο ΒΤΜΘ', ο συγκεντρωτισμός στη διοίκηση της εκπαίδευσης4 και τονίζεται ακόμη περισσότερο

1. Βλ. χαρακτηριστικά: Χρ. Π. Οικονόμου, "Η στοιχειώδης Εκπαίδευσις κατά την τελευταίαν εκατονταετίαν εν Ελλάδι (1830-1930)", Επετηρίς της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1932, σ. 124-125. Επίσης A. Δημαράς, "Εισαγωγή", στο Μ. Κουντουράς, Κλείστε τα σχολειά (Εκπαιδευτικά άπαντα), Αθήνα 1985, τ. A', σ, πε'-πζ'.

2. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην Δημοτική Εκπαίδευση, περιοδικό που προβάλλει συστηματικά το θέμα της βελτίωσης των διδακτηριακών συνθηκών, παράλληλα με θέσεις όπως αυτή του Γ. Παπασωτηρίου: "Θηρεύομεν, βλέπετε, παντού την τάξιν, την συμμετρίαν, τον ρυθμόν, την αρμονίαν [...] εφυγαδεύσαμεν δε την φαιδρότητα και την χαράν", δημοσιεύονται και αποσπάσματα μεταφρασμένα από τα γερμανικά όπου "η εικών καλού σχολείου" ταυτίζεται με την εφαρμογή της απρόσωπης πειθαρχίας όπως ακριβώς περιγράφεται το 1880 από τον Σπ. Μωραΐτη [Δημοτική Εκπαίδευσις, Ε' (1902-1903), σ. 54 *αι Γ' (1903-1904), σ. 194-198, αντίστοιχα].

3. Για παράδειγμα στην εισηγητική έκθεση του Δημ. Σαράτση για την ίδρυση του Παρθεναγωγείου Βόλου, οι προδιαγραφές για το κτίριο αφορούν την ύπαρξη ευρύχωρων αιθουσών για να διδάσκονται και πρακτικά οι μαθήτριες τα οικοκυρικά και τη ζωγραφική, καθώς και την ανάγκη για αυλή και κήπο "εις τον οποίον υποχρεωτικώς θα ασχολώνται αι μαθήτριαι διότι, ως γνωρίζετε, η κηπευτική και η ανθοκομία συντείνουν ουκ ολίγον εις την εξημέρωσιν των ηθών" (βλ. Χ.Γ. Χαρίτος, "Η εισηγητική έκθεση του Δημ. Σαράτση για την ίδρυση του Παρθεναγωγείου Βόλου", Θεσσαλική Εστία, τχ. 32, Μάρτης-Απρίλης 1978, σ. 333).

4. Ο A. Ευταξίας στην αιτιολογική έκθεση για τα νομοσχέδια της δημοτικής εκπαίδευσης του 1889 θεωρεί ως βασικό αρνητικό στοιχείο του νόμου ΒΤΜΘ'/1895, τη σχετική

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/182.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

αποκέντρωση που θέσπιζε: "Επείσθημεν δι' αυτού [τού ΒΤΜΘ'] εν πρώτοις ότι η πλήρης αποκέντρωσις, εις ήν ένασμενίζουσί τίνες εν ημίν, μόνον επί ζημία της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως δύναται να αποβή παρά λαώ διατελούντι, ύφ' ας κοινωνικάς και πολιτικάς συνθήκας εύρηται την σήμερον ο ελληνικός [...] Εξέλιπεν ούτως ο νους ο διευθύνων αυτήν από σχεδίου προδιαγεγραμμένου και προς σκοπόν καθωρισμένον Εξέλιπεν η ενότης έν τη διοικήσει αυτής η τόσον απαραίτητος διά λαόν, οίος ο ελληνικός ο οφειλών να έπιδιώξη ως τάχιστα την ένιαίαν και ομοιόμορφον αγωγήν και παιδείαν των τέκνων του, δι ης και μόνης δύναται να παρασκευάση το μέλλον του αισιωτερον υπό τε κοινωνικήν και υπό πολιτικήν, μάλιστα δε υπό εθνικην έ'ποψιν" (Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια.. , ο π., σ 7). Αντιπροτείνει δε την εγκαθίδρυση μιας αυστηρής πυραμιδικής ιεραρχίας που οδηγεί από το δάσκαλο και μέσω των επιθεωρητών στο Εποπτικό Συμβούλιο και στον Υπουργό Στις 21 Μαρτίου 1911 ο υπουργός Παιδείας της πρώτης κυβέρνησης Βενιζέλου αναπτύσσοντας το εκπαιδευτικό πρόγραμμα της κυβέρνησης ανακοινώνει την κατάθεση νομοσχεδίου "Περί Κεντρικού Εποπτικού Συμβουλίου Δημοτικής Εκπαιδεύσεως" Στόχος του νομοσχεδίου είναι η μεταρρύθμιση του θεσμού των εποπτικών συμβουλίων που εϊχε εισαχθεί με τον ΒΤΜΘ'/1895· "Δυστυχώς ο θεσμός ούτος απέδειξε καταφώρως και παταγωδώς την αποτυχίαν της τοπικής εκπαιδευτικής αυτοδιοικήσεως, καθόσον εχρησίμευσε μόνον, όπως έξυπηρετη τον όργιασμον της μικροπολιτικής [...] Άλλως τε [...] η ανάληψις εκ μέρους του Κράτους των εξόδων της στοιχειώδους εκπαιδεύσεως φυσικόν ήτο να μεταρρυθμίσω τον θεσμον απομακρύνουσα απ' αυτού την δημοτικήν αρχήν, ην η νέα διοικητική διαίρεσις του Κράτους, την οποίαν παρασκευάζει η Κυβέρνησις, καθόλου δεν ευνοεί" (Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, B' Διπλή Αναθεωρητική Βουλή, σ 1245). Άλλωστε έχει ήδη ψηφιστεί το άρθρο 16 του συντάγματος του 1911 σύμφωνα με το οποίο "Η εκπαίδευσις διατελούσα υπό την ανωτάτην εποπτείαν του Κράτους, ενεργείται δαπάνη αυτού". Απαλείφεται έτσι κάθε αναφορά σε συμμέτοχη των τοπικών αρχών στα θέματα της εκπαίδευσης [βλ σχετικά: A Δημαράς, "Προθέσεις... στα εκπαιδευτικά (1910-13)", ο.π., σ. 25-28] Είναι χαρακτηριστικό ότι από τα διάφορα νομοσχέδια που κατέθεσε η προανήγγειλε την κατάθεση τους ο Αλεξανδρής την περίοδο 1910-1911, και τα οποία, φιλοδοξούσαν να απαντήσουν σε ολα τα θέματα της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, τελικά έγιναν νόμοι του κράτους τα δύο νομοσχέδια που αφορούσαν την οργάνωση του Πανεπιστημίου και αυτά που ρύθμιζαν τα της διοίκησης της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης προς μια περισσότερο συγκεντρωτική κατεύθυνση (βλ σχετικά: στο ίδιο, σ. 30-33) Το ίδιο θα συμβεί άλλωστε και το 1913 Από τη μεγάλη νομοπαρασκευαστική εργασία που έγινε με κύριο υπεύθυνο το Δ Γληνό λίγα θέματα θα περάσουν το στάδιο του σχεδίου και θα νομοθετηθούν. Μεταξύ αυτών το "Περί διοικήσεως της Δημοτικής και Μέσης εκπαιδεύσεως) αφού προηγουμένως υποστεί σημαντικές τροποποιήσεις θα εγκριθεί και θα δημοσιευτεί ω: νόμος 240 της 16 Απριλίου Ι 914 [βλ σχετικά: Δ. Γληνός, Άπαντα Τόμος Β' 1910-1914 ο π , σ. 346-364, 558-559 Α. Δημαράς, "Προθέσεις .. στα εκπαιδευτικά (1910-13)", ο π. σ 32-33, 38-39] Στην εισηγητική έκθεση του νομοσχεδίου η γενική τάση περιγράφεται ως εξής: Ως απολύτρωσις εχαιρετίσθησαν υπό των διδασκάλων οι νόμοι, οι εισαγαγόντες διοίκησιν και πρώτοι πατάξαντες την άκρατον αυθαιρεσίαν. ΕΙνε δε ούτοι, ως γνωστόν, ο ΒΤΜΘ νόμος του 1895 διά την δημοτικήν εκπαίδευσιν και ο Γ^Α' του 1905 διά την Μέσην Αμφοτέρων των νόμων τούτων κύριον γνώρισμα και προσόν είνε, ότι εισήγαγαν ειδικούς και μονίμου επιθεωρητάς των σχολείων κατά περιφερείας, και εξήρτησαν πάσαν απόφασιν περί μεταθέσεως, προαγωγής η τιμωρίας των λειτουργών της εκπαιδεύσεως από την κρίσιν και την γνώμην προ παντός των επιθεωρητών τούτων [. ] Ότι η πολιτεία οφείλει να έχη την ανωτάτην διεύθυνσιν και εποπτείαν της εκπαιδεύσεως ουδείς ημφισβήτησε παρ' ημίν, ως συνέβη εν άλλαις χώραις. Τουναντίον μάλιστα δύναται να θεωρηθή ως έλλειψις των ημετέρων κοινωνικών

Σελ. 182
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 163
    8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

    να πηγάζουν τόσο από την ύπαρξη κοινών προτύπων αναφοράς όσο και από μια κοινή σχεδιαστική αντίληψη και μεθοδολογία.

    β. Καταλληλότητα και Υγιεινή

    "Πρέπει [...] ταύτα να λαμβάνωνται υπ' όψιν υπό της αρχιτεκτονικής, πώς, μετά της καλής απόψεως, το κτίριον να είνε στερεόν και αρμόδιον τω σκοπώ δι' ον επλάσθη. Διά το τελευταίον όμως τούτο, η υγιεινή μεγάλην έχει τη αρχιτεκτονική σχέσιν· διότι η αρμοδιότης αύτη αφορώσα εις την δημοτικήν και ατομικήν ανάγκην, αφορά συγχρόνως και εις την διατήρησιν της υγείας των όντων εκείνων διά το οιονδήποτε κτίριον οικοδομείται", γράφει ο Γ. Βάφας, καθηγητής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών1,

    Είδαμε ότι από την αρχή η αντιμετώπιση του σχολικού χώρου από τους παιδαγωγούς περιέχει αρκετά υγιεινιστικά στοιχεία. Από το 1880 όμως και μετά μια πληθώρα αρχιτεκτονικών και κατασκευαστικών κανόνων βασισμένων στις ιατρικές επιστημονικές θεωρίες κάνει την εμφάνιση της τόσο στα έργα των παιδαγωγών όσο και σ' εκείνα των γιατρών. Αυτή η πλήρης προδιαγραφή όλων των παραμέτρων του σχολικού κτιρίου στη βάση των παρατηρήσεων του κλάδου της υγιεινής φαίνεται να συνδέεται με την προοπτική της γενικευμένης πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Όταν ο στόχος είναι η απομόνωση του παιδιού για ολοένα και μεγαλύτερο χρονικό διάστημα μέσα σε ένα εξειδικευμένο χώρο, πρέπει να ληφθούν τα απαραίτητα μέτρα ώστε αυτό να μην βάζει σε κίνδυνο την υγεία του. Άλλωστε αυτή η προβληματική τροφοδοτείται από αντίστοιχες θεωρήσεις που την ίδια εποχή κοινοποιούνται ευρύτατα στις δυτικές χώρες, 'Αναφέρουμε ενδεικτικά τη Διεθνή Έκθεση 'Υγιεινής των Βρυξελλών το 1876, στα πλαίσια της οποίας .παρουσιάστηκε πρότυπος σχολικός εξοπλισμός, ενώ σχολικά κτίρια και εξοπλισμός παρουσιάζονται και στις διεθνείς εκθέσεις του 1867, 1878 και 1889 στο Παρίσι 2. To 1882 δημιουργήθηκε στη Γαλλία η Επιτροπή Σχολικής 'Υγιεινής με αποστολή να μελετήσει τα ζητήματα του σχολικού εξοπλισμού και του υλικού, και των μεθόδων διδασκαλίας στη σχέση τους με την υγιεινή και η όποια δύο χρόνια αργότερα εξέδωσε τα αποτελέσματα των εργασιών της με τη μορφή υπομνήματος 140 σελίδων που αποτέλεσε για μια εικοσαετία περίπου πραγματικό κώδικα σχολικής υγιεινής3. Στη Γερμανία ήδη το 1866 γίνονται εκτεταμένες μελέτες σχετικά με τις βλάβες που υφίσταται η όραση των παιδιών λόγω του ανθυγιεινού φωτισμού

    1. Γ. Βάφας, Αι Αθήναι από ιατρικήν εποψιν. Μέρος Α'. Η πόλις, Αθήνα 1878, σ.

    149.

    2. Β. Toulier, "L'architecture scolaire...", ο.π., σ. 5, 6, 23. Στην έκθεση του 1889 η γαλλική Διεύθυνση της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης παρουσίασε το μοντέλλο μιας αίθουσας σχεδιασμένης καθαρά από την άποψη των υγιεινολογικών προδιαγραφών (στό ίδιο, QP. 7),

    3. στο ίδιο, σ. 5.