Συγγραφέας:Καλαφάτη, Ελένη
 
Τίτλος:Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
 
Υπότιτλος:Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:288
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1821-1929
 
Περίληψη:Οι όροι της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε «νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου» αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζεται αφενός πώς το πρόβλημα του σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφετέρου πώς μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 58.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 170-189 από: 372
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/170.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

και των αποχωρητηρίων, και γίνεται ειδική αναφορά στις λεπτομέρειες κατασκευής του εδράνου. Για τη θέρμανση και τον αερισμό των αιθουσών προβλέπεται ένα σύνθετο σύστημα που συνδυάζει καπνοδόχους αερισμού και καπνοσωλήνες στις θερμάστρες (άρθρα 31-33). Τέλος, προσαρτώνται στο διάταγμα τα σχέδια δύο τύπων σχολικών κτιρίων μιας αίθουσας, που περιλαμβάνουν και κατοικία για το δάσκαλο (βλ. εικ. 46, 47) και τα οποία προορίζονται για τη στέγαση των μικρών μονοτάξιων σχολείων η των γραμματοσχολείων στα χωριά και στις μικρές κωμοπόλεις. Παρεμβαίνει έτσι στο επίπεδο του σχεδιασμού εκεί όπου η κατάσταση παρουσιάζεται περισσότερο δύσκολη.

Φαίνεται ότι ελάχιστα δημοτικά σχολεία κατασκευάστηκαν σύμφωνα με τα σχέδια η τις προδιαγραφές του διατάγματος του 1894 1 ! Το διάταγμα όμως αυτό θα εφαρμοστεί στην ανέγερση ενός σημαντικού αριθμού κρατικών σχολικών κτιρίων μετά το 1898, αφού θα χρησιμοποιηθεί σαν βάση για το σχεδιασμό των τύπων του πρώτου κρατικού προγράμματος κατασκευής σχολικών κτιρίων.

3. ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1895: Η "ΕΝΙΑΙΑ" ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Στη δεκαετία 1880-1890 το πρόβλημα των σχολικών εγκαταστάσεων αρχίζει να τίθεται με τρόπο οξύ και επιτακτικό: οι παιδαγωγοί υπογραμμίζουν την παιδαγωγική λειτουργία του υλικού πλαισίου, οι υγιεινολόγοι εφιστούν την προσοχή στους κινδύνους που αντιπροσωπεύει για την υγεία των παιδιών ένα ανθυγιεινό και άσχημα σχεδιασμένο σχολικό κτίριο, και αυτό τη στιγμή που έξι παιδιά στα δέκα περνούν οκτώ ώρες την ημέρα σ' αυτόν τον ειδικό χώρο. Η εισαγωγή της συνδιδακτικής μεθόδου συνεπάγεται ένα πρότυπο χώρου πολύ περισσότερο σύνθετο από εκείνο του αλληλοδιδακτικού σχολείου και επιβάλλει την αναδιοργάνωση όλων των υπαρχόντων διδακτηρίων. Διανοούμενοι και κυβέρνηση συμφωνούν ότι η φοίτηση δεν μπορεί να είναι πραγματικά υποχρεωτική και γενικευμένη αν δεν αποκατασταθεί ένας σχολικός χάρτης σε αντιστοιχία με την κατάσταση του οικιστικού πλέγματος της χώρας. Αλλά και σε σχέση με την γενίκευση της φοίτησης αναγνωρίζεται ως σημαντικός ο ρόλος του κτιρίου: "Αλλ' ίνα έχωμεν στοιχειώδην εκπαίδευσιν αξίαν του τίτλου τούτου, ίνα ελκύωμεν το τέκνον του χωρικού προς αυτήν, δέον να τω παρέχωμεν οίκημα κατάλληλον, σχολείον ευπρεπές [...] Είναι αληθές, ότι η ανέγερσις ευπρεπών δημοτικών σχολείων καθ' άπαν το Κράτος ήθελεν απαιτήσει δαπάνην ου σμικράν, [...] αλλ' ελπίζομεν ότι το έθνος, αποβλέπον εις τον σκοπόν, δεν θέλει υποχωρήσει προ της δαπάνης ταύτης, αρκεί η ανέγερσις

1. X Λέφας, Ιστορία . , ο π , σ 485

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/171.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των σχολείων τούτων να γίνη καθ' άπαν το Κράτος, ταυτοχρόνως, αμερολήπτως και ανεξαρτήτως κομματικών και προσωπικών συμφερόντων". Μ' αυτούς τους όρους θα τεθεί το πρόβλημα στη βουλή από την τρικουπική πλειοψηφία κατά την απάντηση της στον εναρκτήριο βασιλικό λόγο, τον 'Οκτώβριο του 18881.

Ο νόμος AXMA' της 9 Ιανουαρίου 1888, εγκαθιδρύοντας τη χρηματοδότηση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης από ειδικό ταμείο, προέβλεπε και τη χρησιμοποίηση μέρους των πόρων του για την ανέγερση η αγορά οικοδομών κατάλληλων για διδακτήρια (άρθρο 1), καθώς και για την πληρωμή των ενοικίων και τη συντήρηση των σχολείων που ήδη υπήρχαν (άρθρο 3). Αποδείχτηκε όμως σύντομα ότι οι προβλεπόμενοι πόροι δεν επαρκούσαν ούτε για τη μισθοδοσία των δασκάλων2, ενώ η κακή κατάσταση των σχολικών' εγκαταστάσεων στο σύνολο τους3, απαιτούσε επιχείρηση μεγάλου εύρους.

"Ενα χρόνο μετά την ψήφιση του νόμου AXMA' η κυβέρνηση Τρικούπη, στα πλαίσια μιας πολιτικής διοικητικού συγκεντρωτισμού και εξοπλισμού της χώρας με σημαντικά έργα υποδομής, θα υποβάλει στη βουλή το νομοσχέδιο "Περί δημοτικών προσόδων, δανείων και βαρών"4, το οποίο μεταξύ άλλων προβλέπει και τη σύναψη δανείου "προοριζομένου αποκλειστικώς εις αγοράν η ανέγερσιν ειδικών διδακτηρίων διά τα δημοτικά σχολεία καθ' όλους τους δήμους του Κράτους, εν οις δεν υπάρχουσι δημόσια, δημοτικά, εκκλησιαστικά η κοινοτικά, και εις κατάλληλον διαρρύθμισιν και επισκευήν τούτων" (άρθρ. 3). Το δάνειο αυτό που εκτιμάται σε 10000000 δρχ. θα απορροφούσε για την εξυπηρέτηση του τμήμα των δημοτικών δασμών που το νομοσχέδιο προέβλεπε να εισπράττονται από το δημόσιο ταμείο (άρθρ. 3 και 4). Αλλά το νομοσχέδιο δεν ψηφίστηκε. Ωστόσο η αναγκαιότητα μιας συστηματικής κεντρικής παρέμβασης στον τομέα των σχολικών εγκαταστάσεων αναγνωρίστηκε από όλους όσους συμμετείχαν στη συζήτηση, τόσο από την κυβερνητική πλειοψηφία

1. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΙΑ', σύνοδος Τ', Εναρκτήρια συνεδρίαση, 15 Οκτ. 1888, σ. 8.

2. Οι απολογισμοί του Ταμείου της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως εμφανίζουν, στα τέσσερα χρόνια της λειτουργίας του, ένα μέσο ετήσιο άλειμμα της τάξεως των 100000 δρχ. (και αυτό αν θεωρήσουμε ότι η προβλεπόμενη κρατική επιχορήγηση του, από 1210000 δρχ. ετησίως, δίνεται ολόκληρη), βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΙΓ", σύνοδος Β', παράρτημα, σ. 171-174, και περίοδος ΟΓ", σύνοδος Δ', συνεδρίαση της 23 Δεκ. 1894, σ. 664.

3. Βλ. Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των δημοτικών σχολείων αποσταλέντων εκτάκτων επιθεωρητών, 8.π.· καθώς και (Χ. Παπαμάρκος), Παράρτημα..., ό.π., σ. 22.

4. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΙΑ', σύνοδος Γ', παράρτημα, σ. 150-152.

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/172.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

όσο και από την αντιπολίτευση1. Το ζήτημα που παρέμενε ανοιχτό ήταν οι όροι της χρηματοδότησης.

Ο νόμος ΒΠΕ' της 16 Σεπτ, 1892, που συγχωνεύει το Ταμείο της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως με το δημόσιο ταμείο και εντάσσει τη διαχείριση του στον τακτικό προϋπολογισμό του Υπουργείου Παιδείας, προβλέπει ετήσια δαπάνη 150000 δρχ. για την επισκευή και συντήρηση των κτιρίων και του υλικού των δημοτικών σχολείων (άρθρ. 14), Δεν περιλαμβάνει όμως καμία διάταξη σχετικά με την ανέγερση η αγορά νέων διδακτηρίων.

Εν τούτοις, οι δύο νόμοι ΑΧΜΑ' και ΒΠΕ', θεσμοθετώντας την κεντρική διαχείριση των δαπανών της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, επιδρούν σημαντικά στην εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων. Κατ' αρχήν θίγουν άμεσα μία από τις σημαντικές πλευρές του ζητήματος: τα νοικιαζόμενα διδακτήρια, που την εποχή αυτή αντιπροσωπεύουν το 55% των σχολικών κτιρίων2. Πράγματι, μέχρι το 1888; το Υπουργείο δεν ασκούσε κανέναν έλεγχο στις σχετικές' αποφάσεις  των δημοτικών αρχών, παρόλο που συχνά ενοικιάζονταν ακατάλληλα κτίρια εξυπηρετώντας πολιτικές φιλίες και ιδιωτικά συμφέροντα, και παρόλο που οι συχνές αλλαγές στέγης εμπόδιζαν την ομαλή λειτουργία των σχολείων3. Η πληρωμή του ενοικίου του σχολείου στη βάση εντάλματος της διοικούσης επιτροπής του Ταμείου,- σύμφωνα με το νόμο του 1888, η κατευθείαν από το δημόσιο ταμείο, σύμφωνα με το νόμο του 1892, έχει σαν αποτέλεσμα την εγκαθίδρυση ενός συνεχούς ελέγχου και μιας συστηματικής κεντρικής παρέμβασης στο θέμα4, που μπορούμε να υποθέσουμε ότι συμβάλλει στη βελτίωση της κατάστασης αφού περιορίζει τις τοπικές πιέσεις.

Όμοια, μια συστηματική παρέμβαση εκδηλώνεται σε ό,τι αφορά τις επισκευές και τις διαρρυθμίσεις των σχολικών κτιρίων 5. Τέλος, πράγμα εξίσου σημαντικό, όλη αυτή η δραστηριότητα που συνοδεύεται από ερωτηματολόγια και συχνές έκτακτες επιθεωρήσεις 6, συμβάλλει στο να αποκτηθεί μια ακριβέστερη γνώση της κατάστασης και να συνειδητοποιηθούν τα σημεία δυσλειτουργίας του συστήματος: έλλειψη κεφαλαίων, νωθρότητα των δήμων, βραδύτητα

1. στο ίδιο, σ. 182, 649, 1082. '

2. Γ. Θεοτόκης, Εκπαιδευτικά νομοσχέδια..., ο.π , σ. 65.

3. X. Λέφας, Ιστορία..., ο.π., σ. 479.

4. Βλ.· Εγκυκλίους αρ. 19566/23 Σεπτ. 1892 και αρ. 16531/23 Ιουλίου 1893 [μονόφυλλα, Δ.Α.Ν., φάκ. 0.30(α)/ΐ893].

5. Βλ. Δ.A.N., φάκ. Ο.3Ο/189Ο, αλληλογραφία του δημάρχου με τη διοικούσα επιτροπή του Ταμείου της Δημοτικής 'Εκπαιδεύσεως για τη μεταρρύθμιση του σχολείου θηλέων στο Ναύπλιο και την επισκευή του σχολείου θηλέων στην Πρόνοια (Μάιος-Αύγουστος 1890).

6. Βλ. (X. Παπαμάρκος), Παράρτημα..., 8.π., σ. 57-65, καθώς και την εγκύκλιο αρ. 14671/20 'Οκτ. 1888 με την όποια ζητούνται συγκεκριμένες πληροφορίες για τα σχολικά κτίρια (Δ.Α.Ν., φάκ. 0.30/1888).

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/173.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

της διοικητικής γραφειοκρατίας και του μηχανισμού που είναι υπεύθυνος για το σχεδιασμό και την παρακολούθηση 'τών εργασιών, ανυπαρξία τέλος κανονισμού για την κατασκευή των σχολείων με γνώμονα τις νέες κατακτήσεις της υγιεινής και της τεχνικής.

Την τελευταία αυτή έλλειψη έρχεται να καλύψει το διάταγμα του 1894, ενώ τα προβλήματα της χρηματοδότησης και του διοικητικού μηχανισμού θα αντιμετωπιστούν από τους νόμους ΒΤΕ' και ΒΤΜΘ'. Τοποθετούνται έτσι οι βάσεις για μια συστηματική και συνολική κρατική πολιτική στον τομέα των σχολικών εγκαταστάσεων.

Ο νόμος ΒΤΕ' της 12 Ιουλίου 18951 επιβάλει στους μαθητές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και στους σπουδαστές του πανεπιστημίου τέλη εγγραφής και απόκτησης διπλώματος. Τμήμα αυτών των πόρων προορίζεται σύμφωνα με το αρθρο. 4 "εις βελτίωσιν της στοιχειώδους η δημοτικής εκπαιδεύσεως και συμπλήρωσιν αυτής" και ιδιαίτερα "επιτρέπεται να διατίθενται εκ του κεφαλαίου τούτου τα απαιτούμενα ποσά, όπως βαθμιδόν οικοδομηθώσι τα αναγκαιούντα κτίρια, κατά τους υπό της παιδαγωγικής γενομένης αποδεκτούς οικοδομικούς ορούς διά τα εν πάσι τοις δήμοις υπάρχοντα δημοτικά σχολεία". Αλλά ούτε το ακριβές ποσό ούτε ο τρόπος διαχείρισης του καθορίζονται. Τα σημεία αυτά θα, διακανονιστούν μερικούς μήνες αργότερα από το νόμο ΒΤΜΘ', που αποτελεί το νέο οργανικό νόμο της δημοτικής εκπαίδευσης.

Ένα ολόκληρο κεφάλαιο αυτού του νόμου, το κεφάλαιο Ε', είναι αφιερωμένο στα "δημοτικά διδακτήρια". Οι κυριότερες διατάξεις του είναι οι εξής:

1. Προβλέπεται ο σχεδιασμός δύο τύπων διδακτηρίων, οι οποίοι θα κατατεθούν στα αρχεία του Υπουργείου Δημοσίας Εκπαιδεύσεως και στα αρχεία των νομαρχιακών εποπτικών συμβουλίων (άρθρ, 68, 69, 70).

2. Η σύνταξη των διδακτηριακών τύπων θα γίνει από αρχιτέκτονες, σύμφωνα με τους κανόνες της σύγχρονης παιδαγωγικής και στη συνέχεια θα εξεταστούν από ειδική επιτροπή που θα οριστεί από το υπουργείο (άρθρ. 69).

3. Οι νομαρχιακοί επιθεωρητές σε συνεργασία με τους αρμόδιους νομομηχανικούς θα πρέπει να εξετάσουν τους τρόπους με τους όποιους τα υφιστάμενα σχολικά κτίρια μπορούν να μεταρρυθμιστούν σύμφωνα με τοος τύπους τους αναγνωρισμένους από το υπουργείο, και παράλληλα να εξετάσουν τη δυνατότητα πώλησης των παλαιών κτιρίων και τη χρησιμοποίηση των ποσών που θα προέλθουν από αυτή για την αγορά γηπέδων και την κατασκευή νέων κτιρίων σύμφωνα με τους επίσημους τύπους. Η τελική απόφαση ανήκει στο υπουργείο (άρθρ. 71).

4. Στις περιπτώσεις μεταρρύθμισης η νέας κατασκευής τα αναγκαία σχέδια

1. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, 1895, τόμ. A', αρ. 17.

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/174.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

και ο προϋπολογισμός συντάσσοντα., από το νομομηχανικό, ενώ ο επιθεωρητής διευθύνει τις μειοδοτικές δημοπρασίες και επιβλέπει τις εργασίες ώστε τα εγκεκριμένα από το Υπουργείο σχέδια να εφαρμοστούν ακριβώς (αρθρ. 40,72)1.

5. Η επιλογή του γηπέδου ανατίθεται, στον επιθεωρητή χωρίς εν τούτοις να αναφέρονται κριτήρια Η απόκτηση του γηπέδου κυρήσσεται "δημοσία ανάγκη" και συνεπάγεται απαλλοτρίωση (αρθρ. 40, 74)2.

6. Οι δαπάνες της κατασκευής η της διαρρύθμισης σύμφωνα με τους επίσημους τύπους χρηματοδοτούνται από το ειδικό κεφάλαιο που προβλέπει ο νόμος ΒΤΕ' "Περί εκπαιδευτικών τελών" (αρθρ. 67).

7. Η κατασκευή νέων η η μετατροπή των υπαρχόντων σχολικών κτιρίων σύμφωνα με τους επίσημους τύπους θα γίνει πρώτα στις πρωτεύουσες· και στους οικισμούς των δήμων τρίτης τάξης και μόνο μετά την κάλυψη αυτών των αναγκών η δραστηριότητα θα επεκταθεί στους δήμους δευτέρας και της τάξης3 (αρθρ. 76)*.

1. Η εγκύκλιος αρ. 1066/27 Σεπτ. 1895 ορίζει ότι αν υπάρχει ανάγκη συμπλήρωσης των σχεδίων-τύπων σε λεπτομέρειες οι νομομηχανικοί πρέπει να τις κάνουν ακολουθώντας τις προδιαγραφές του διατάγματος της 17ης Μαΐου 1894. Σύμφώνα με την ίδια εγκύκλιο ο φάκελος της κατασκευής η της επισκευής πρέπει να περιλαμβάνει μία πλήρη σειρά σχεδίων, αναλυτικό προϋπολογισμό και συγγραφή υποχρεώσεων (βλ. H. Πετρούλιας, Η νεωτέρα παρ' ημίν σχολική νομοθεσία, ο.π., σ. 109-111). Μία εικονογράφηση της πλήρους διαδικασίας για την κατασκευή ενός νέου σχολείου βρίσκουμε στο A.T.Y.N.A., φάκ. "Λιγουριό" (διτάξιο σχολείο που κατασκευάστηκε το 1898-1900).

2. Η εγκύκλιος αρ. 11844/15 Σεπτ. 1897 του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών "Περί των γηπέδων έφ' ων ίδρυθήσονται τα δημοτικά σχολεία εις τους δήμους τρίτης τάξεως", ορίζει ότι "το προς τούτο γήπεδον πρέπει να ευρίσκηται μακρόν σφαγείων, αγοράς, παντοπωλείων, και να παράκειται ταις εκκλησίαις, ένθα τούτο είνε δυνατόν, άνευ προφανούς παραβάσεως των περί του ευάερου, και ευηλίου, και ευρύχωρου, και ήρέμου διατάξεων της υγιεινής και της παιδαγωγικής" (H. Πετρούλιας, Η νεωτέρα παρ' ημίν σχολική νομοθεσία, ο.π., σ. 112).

3. Η κατάταξη αύτη στηρίζεται στον πληθυσμό των δήμων και ως πρώτης τάξεως χαρακτηρίζονται οι πολυπληθέστεροι δήμοι (βλ. "Νόμος περί συστάσεως των δήμων της 27 Δεκεμβρίου 1833" άρθρο 7, στο Γ. Ζηνόπουλος και Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία..., ο.π., σ. 225-233· "Πίναξ των 443 δήμων του Βασιλείου", Παράρτημα Α' της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως, 1884).

4. Αντίθετα, το νομοσχέδιο προέβλεπε να δοθεί προτεραιότητα στην κατασκευή διδακτηρίων στις πρωτεύουσες των νομών. Η διάταξη τροποποιήθηκε κατά τη διάρκεια της συζήτησης στη βουλή. Τα επιχειρήματα που προβλήθηκαν αφορούσαν το υψηλό κόστος κατασκευής στις μεγάλες πόλεις που θα είχε σαν συνέπεια την απορρόφηση του συνόλου των εσόδων από τα εκπαιδευτικά τέλη για την ανέγερση μικρού αριθμού κτιρίων, καθώς και το γεγονός ότι στις μεγάλες πόλεις ένα οικιστικό απόθεμα αρκετά πλούσιο επιτρέπει την Ικανοποίηση των αναγκών με ενοικίαση διαφόρων κτιρίων (βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΙΔ', σύνοδος A', σ. 583-584).

Σελ. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/175.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Πρόκειται λοιπόν για ένα θεσμικό πλαίσιο αρκετά πλήρες ώστε να υποστηρίξει μια συστηματική κρατική δραστηριότητα στο σύνολο της χώρας. Στις ,27 Σεπτεμβρίου 1895 το υπουργείο στέλνει στα νομαρχιακά εποπτικά συμβούλια λιθογραφημένα σχέδια του πρώτου τύπου (εικ. 48). Ο διδακτηριακός αυτός τύπος, σχεδιασμένος από το Δ. Καλλία, αφορά τα μονοτάξια σχολεία. Η αίθουσα έχει χωρητικότητα 80 μαθητές και αμφιπλάγιο φωτισμό. Τόσο η διάταξη της κάτοψης όσο και η μορφολογία παρουσιάζουν πολλά κοινά σημεία με τα σχέδια-τύπους του διατάγματος του 1894 (βλ. εικ. 46, 47). Η εγκύκλιος που συνοδεύει τη λιθογραφία αναφέρει.την άμεση αποστολή ενός νέου σχεδίου για τον ίδιο τύπο σχολείου αλλά με μονοπλάγιο φωτισμό. Σε συνεργασία με τους επιθεωρητές, οι νομομηχανικοί πρέπει να διαλέξουν το διδακτηριακό τύπο που προσαρμόζεται καλύτερα στο σχήμα και τον προσανατολισμό του γηπέδου1. ·

Το Φεβρουάριο του 1898 θα συγκροτηθεί η επιτροπή που προβλέπεται· από το άρθρο 692. Οι προσωπικότητες που συμμετέχουν είναι από τις σημαντικότερες της εποχής σε θέματα παιδαγωγικής και υγιεινής. Έκτος από το Δ. Καλλία, το Σπ. Μωραΐτη, το Γ. Βάφα, συμμετέχει επίσης ο Π. Οικονόμου, παιδαγωγός, μαθητής του J.F. Herbart3, που δύο φορές κατέλαβε τη θέση του διευθυντή του Διδασκαλείου4.

Μερικούς μήνες αργότερα το υπουργείο στέλνει στα εποπτικά συμβούλια τα λιθογραφημένα σχέδια 4 τύπων διδακτηρίων, που αντιστοιχούν σε 4 υπάρχοντες τύπους δημοτικών σχολείων: μονοτάξιο, διτάξιο, τετρατάξιο, εξατάξιο5 (βλ. εικ. 49-52). Η αίθουσα διδασκαλίας αποτελεί την επαναλαμβανόμενη μονάδα στην οργάνωση της κάτοψης των σχολείων. Η εσωτερική της διαρρύθμιση είναι σύμφωνη με τα σχέδια του διατάγματος του 1894. Το

1. Εγκύκλιος αρ. 10666/27 Σεπτ. 1895, στο H. Πετρούλιας, Η νεωτέρα παρ' ημίν σχολική νομοθεσία, 8.π., σ. 109-111.

2. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, τ. Α', αρ. 20, 6 Φεβρ. 1898.

3. Δ. Μωραΐτης, Ιστορία της παιδαγωγικής, ο.π., Αθήνα 1936, σ. 243.

4. Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον..., ο.π., σ. δ.

5. Γ. Βλάμος, Η υγιεινή του σχολείου, ο.π., σ. 50. Ο νόμος προέβλεπε κατ' αρχήν μόνο δύο τύπους διδακτηρίων: "Εναν με έξι αίθουσες για τα "πλήρη" δημοτικά σχολεία που ο νόμος δριζε να ιδρυθούν υποχρεωτικά στις πόλεις με περισσότερους από 6000 κατοίκους καθώς και στις πρωτεύουσες των επαρχιών και των νομών (αρθρ. 4) και έναν με τέσσερεις αίθουσες για να χρησιμοποιηθεί είτε ως "κοινόν" τετρατάξιο δημοτικό σχολείο είτε ως γραμματοδιδασκαλείο (άρθρ. 68). Αλλά όπως επεσήμανε κατά τη διάρκεια της συζήτησης στη Βουλή ο A. Ευταξιας, μέλλων υπουργός Παιδείας, η ταξινόμηση αυτή δεν ανταποκρινόταν στη σχολική πραγματικότητα της χώρας. Η έλλειψη δασκάλων και o μικρός αριθμός των μαθητών είχε σαν συνέπεια την ύπαρξη, σε πολλούς οικισμούς, σχολείων όπου ένας η δύο δάσκαλοι δίδασκαν συγχρόνως δύο η περισσότερες τάξεις μέσα στην ίδια αίθουσα (βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΙΔ', σύνοδος A', σ. 585).

Σελ. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/176.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

νέο στοιχείο που παρουσιάζει σε σχέση με την αίθουσα των προδιαγραφών του Μωραΐτη είναι η χρησιμοποίηση θρανίων δύο θέσεων κατανεμημένων σε σειρές και στήλες ανάλογα με το σχήμα της αίθουσας και τον αριθμό των μαθητών. Οι αίθουσες διαφοροποιούνται ως προς τις διαστάσεις και τη χωρητικότητα τους. Στον τύπο του εξατάξιου σχολείου, για παράδειγμα, (βλ, εικ. 52 III) οι αίθουσες 1 και VI έχουν επιφάνεια 60 μ,2 και χωράει η κάθε μία 48 μαθητές, ενώ η αίθουσα II με επιφάνεια 86,87 μ.2 προορίζεται για 72 μαθητές, η αίθουσα ΠΙ με 43,8 μ.2 για 30 μαθητές, η αίθουσα iv με 67,5 μ.2 για 58 μαθητές και η αίθουσα V με 39 μ,2 για 24 μαθητές.

Η διαφοροποίηση αυτή, που παρατηρείται και στον τύπο του τετρατάξιου σχολείου αντανακλά μια "ρεαλιστική" αντιμετώπιση που παίρνει υπόψη της τις ιδιαιτερότητες της φοίτησης. Πράγματι ο νόμος ΒΤΜΘ' ορίζει την ελάχιστη διάρκεια φοίτησης σε τέσσερα χρόνια (άρθρ. 7) αλλά η στάση του πληθυσμού είναι περισσότερο χαλαρή. Γονείς και παιδιά δεν είναι ακόμη συνηθισμένοι σε μια φοίτηση που διαρκεί αρκετά συνεχόμενα χρόνια, Οί περιπτώσεις μαθητών οι οποίοι μετά από ένα η δύο χρόνια πρωτοβάθμιων σπουδών αφήνουν το σχολείο καθώς και εκείνων που εγκαταλείπουν για ένα διάστημα και μετά συνεχίζουν τη φοίτηση συναντώνται συχνά. Δυστυχώς οι στατιστικές δεν περιέχουν στοιχεία χρήσιμα για την εξέταση αυτού του ζητήματος. Αλλά οι εκθέσεις των δασκάλων και των επιθεωρητών μαρτυρούν αυτήν την κατάσταση. Η Ερμούπολη, πόλη με σημαντικές σχολικές επιδόσεις, μπορεί να θεωρηθεί χαρακτηριστικό παράδειγμα, Το 1884, η κατανομή του μαθητικού δυναμικού στις διάφορες τάξεις των δημοτικών σχολείων της παρουσιάζεται ως εξής: στο A' Δημοτικό σχολείο αρρένων σε σύνολο 264 μαθητών η A' τάξη έχει

115 μαθητές, η Β' τάξη 68, η Γ' τάξη 52 και η Δ' τάξη 29· στο Β' Δημοτικό σχολείο αρρένων οι αντίστοιχοι αριθμοί είναι 170/70,30, 30, 40· στο Γ' Δημοτικό σχολείο αρρένων είναι 244 / 110, 64, 29, 41, Την ίδια εικόνα παρουσιάζουν και τα σχολεία των θηλέων1. Αυτή η έλλειψη κανονικότητας στη φοίτηση εξηγεί το γεγονός ότι τα σχέδια δεν δηλώνουν καμιά αντιστοιχία ανάμεσα σε αίθουσες και τάξεις.

Ο φωτισμός των αιθουσών είναι μονοπλάγιος. Τα μικρά παράθυρα που βρίσκονται στα δεξιά των μαθητών ανοίγουν πάντοτε προς τους διαδρόμους η το στεγασμένο προαύλιο και χρησιμεύουν για τον αερισμό, Η θέρμανση εξασφαλίζεται από θερμάστρα της όποιας οι σωλήνες συνδυάζονται με τους σωλήνες εξαερισμού που βρίσκονται στις τέσσερεις γωνίες της αίθουσας, σύστημα όμοιο με αυτό που προέβλεπε το διάταγμα του 1894.

Εκτός από τις αίθουσες, το κτιριολογικό πρόγραμμα περιλαμβάνει επίσης

1.1.Α.Δ.Ε., σειρά ΙΕκπ. φάκ. 1α/3α, έκθεση προς το δημοτικό συμβούλιο, 2 Δεκ. 1884.

Σελ. 176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/177.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

γραφείο για τους δασκάλους, διαδρόμους και ιματιοθήκες. Η κάτοψη συντίθεται από αυτά τα στοιχεία ως κλειστή ενότητα, χωρίς καμιά ευελιξία που να επιτρέπει το πέρασμα από τον ένα τύπο στον άλλο, την προσαρμογή δηλαδή του κτιρίου σε πιθανή αλλαγή του καθεστώτος του σχολείου (από μονοτάξιο σε διτάξιο κλπ.), αλλαγή παρ' όλα αυτά συχνή, είτε λόγω της αύξησης του αριθμού των μαθητών είτε λόγω μεταβολής στη σύνθεση του διδακτικού προσωπικού.

Το ισχυρό στοιχείο της σύνθεσης είναι ο άξονας συμμετρίας που διέρχεται από την κύρια είσοδο του κτιρίου. Ωστόσο η συμμετρία αυτή αθετείται για λειτουργικούς λόγους στον τύπο του διτάξιου σχολείου και σ' εκείνον του εξατάξιου. Η παραμόρφωση όμως περιορίζεται στην όψη προς τη μεριά της αυλής, ενώ το κτίριο συνεχίζει να προσφέρει από την μεριά του δρόμου μια άποψη κανονική και συμμετρική.

Πράγματι, ο Δ. Καλλίας, αποδίδει εξαιρετική σημασία στη μορφολογία αυτών των κτιρίων, δηλαδή στη σύνθεση της όψης προς το δρόμο, αφού η όψη προς την αυλή παρουσιάζεται πολύ περισσότερο απλή και χωρίς διακοσμητικά στοιχεία. Τα στοιχεία του νεοκλασικού λεξιλογίου χρησιμοποιούνται με επιτυχία. Η όψη του μονοτάξιου σχολείου είναι πλινθόκτιστη και επιχρισμένη, με δίκλινη στέγη καλυμμένη με κεραμίδια και έχει κύριο διακοσμητικό στοιχείο την είσοδο που περιβάλλεται από παραστάδες και επιστεγάζεται από αέτωμα. Τα τέσσερα παράθυρα, δύο από κάθε πλευρά της εισόδου, ενοποιούνται από ενιαία κορνίζα και διαχωρίζονται από παραστάδες, ενώ μια κορνίζα διακοσμημένη με ακροκέραμα διαμορφώνει τη στέψη του κτιρίου. Η ίδια σύνθεση ακολουθείται και στην όψη του διτάξιου σχολείου. Στον τετρατάξιο τύπο ένα ανοιχτό προστώο προηγείται της κυρίας εισόδου, το οποίο διακοσμείται από τετράγωνους πεσσούς και από ψηλό γείσο. Οι πτέρυγες επιστεγάζονται από αετώματα. Τέλος, η όψη του εξατάξιου σχολείου αποτελεί συνδυασμό των δύο προηγούμενων λύσεων. Αυτή η νεοκλασική μορφολογία, σημαντικά επηρεασμένη από το κτίριο του Πανεπιστημίου Αθηνών, συνιστά απάντηση στο ήδη διατυπωμένο αίτημα για ένα σχολικό κτίριο που με την επιβλητική του εμφάνιση θα μπορεί να συνεισφέρει στην ενίσχυση της επιβολής του θεσμού.

Από τα 1898 ως τα 1911 κατασκευάστηκαν 407 σχολικά κτίρια με χρηματοδότηση από τα εκπαιδευτικά τέλη1. Ο ποσοτικός απολογισμός δεν είναι εντυπωσιακός. Τα κτίρια αυτά δεν αντιπροσωπεύουν παρά μόνο το 11,5% των σχολείων που λειτουργούν στο τέλος του 1910, ενώ την ίδια αυτή ημερομηνία

1. Βλ. Δελτίον τον Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, τεύχος 3, Μάρτ. 1919, σ. 13. Συγχρόνως, οι δημοτικές αρχές ...χουν μια παράλληλη δραστηριότητα ακολουθώντας κατά το μάλλον η ήττον τους επίσημους και τύπους σίγουρα τις προδιαγραφές του διατάγματος του 1894 (βλ. εικ. 55, 67-69).

12

Σελ. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/178.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

2178 σχολεία (δηλαδή το 61%) στεγάζονται σε νοικιασμένα κτίρια1. Τα κονδύλια που διατίθενται για αυτήν τη δραστηριότητα δεν είναι ικανοποιητικά. Μεταξύ 1895 και 1907 διατίθενται κάθε χρόνο 650000 δραχμές2, ενώ για την ίδια

περίοδο το κόστος κατασκευής ενός μονοτάξιου σχολείου ανέρχεται κατά μέσο όρο σε 14.000 δρχ., ενός διτάξιου σχολείου σε 20000 δρχ., ενός τετρατάξιου σε 47000 δρχ. και ενός εξατάξιου σε 80000 δρχ.3. Και θα πρέπει επίσης να συνυπολογιστούν τα έξοδα λειτουργίας του μηχανισμού σχεδιασμού και επίβλεψης των εργασιών4.

Αλλά αυτά τα "μικρά πανεπιστήμια", ακριβή αντίγραφα του ίδιου προτύπου (βλ. εικ. 53-66), διασκορπισμένα σε ολόκληρη τη χώρα, σε έντονη αντίθεση με το αρχιτεκτονικό τους περιβάλλον -αφού ο νόμος εφαρμόστηκε και τα σχολεία αυτά κατασκευάστηκαν κατά προτεραιότητα σε αγροτικούς οικισμούς- έγιναν για μια ολόκληρη εποχή η ίδια η εικόνα του σχολείου, έτσι ώστε 30 χρόνια αργότερα και ακόμη και σήμερα, κάθε νεοκλασικό σχολείο, όποια και αν είναι η ημερομηνία κατασκευής του, να χαρακτηρίζεται σχολείο "τύπου Καλλία"5 η σχολείο "Συγγρού"6.

1. Βλ. Στατιστική της Δημοσίας 'Εκπαιδεύσεως 1910-1911, ο π.

2. Επετηρίς του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών... 1907-1908, ο π 3 Δελτίον του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών..., ο π

4. Συμφωνα με τους λογαριασμούς που παρουσιάζονται στην Επετηρίδα .. 1907-1908, τα έξοδα αυτά αντιπροσωπεύουν το 4% του ποσού που δαπανήθηκε το διάστημα 1898-1907 για το πρόγραμμα κατασκευής σχολικών κτιρίων. Η αγορά των γηπέδων απορρόφησε ένα 4% και η οικοδομή το υπόλοιπο 92%. Οι συνολικές δαπάνες της περιόδου είναι 7538967 δρχ.

5. Βλ. για παράδειγμα την έκθεση του αρχιτέκτονα της τεχνικής υπηρεσίας του Υπουργείου Παιδείας με ημερομηνία 29 Δεκ. 1927, οπού το σχολείο της Πρόνοιας (βλ. εικ 41) χαρακτηρίζεται σαν "τύπου Καλλία" (A.T.Y.N.A., φάκ. Πρόνοια).

6. Σχετικά με το τελευταίο αυτό σημείο μια παρανόηση δημιουργήθηκε τότε, που διατηρείται και σήμερα, τροφοδοτώντας το μύθο της συνεισφοράς των εθνικών ευεργετών στη συγκρότηση του πρωτοβάθμιου σχολικού δικτύου: η ανέγερση αυτών των σχολείων αποδίδεται συχνά σε δωρεά του Λ. Συγγρού. Βλ. ενδεικτικά στη Ναυπλιακή Ηχώ του 1927 (σ 44) σχετικά με το σχολείο του Μάνεσι στην Αργολίδα (βλ. εικ. 58), καθώς και επιστολή των κατοίκων του Λυγουριού στον Υπουργό Παιδείας στις ΙΟ Μαρτίου 1950 (Α.Τ.Υ.Ν.Α.). Και στις δύο περιπτώσεις γίνεται λόγος για δωρεά Συγγρού παρόλο που τα συγκεκριμένα σχολικά κτίρια έχουν κατασκευαστεί με δαπάνες από τα εκπαιδευτικά τέλη. Για μια πιο πρόσφατη ημερομηνία βλ. Δ. Ζήβας, Μ. Καρδαμίτση-Αδάμη, "Σύντομο ιστορικό ..", ο'.π , σ. 178' F. Loyer, Architecture delà Grèce contemporaine, Thèse de doctorat. Université de Paris, Faculté de Letres et Sciences Humaines, Παρίσι 1966, σ. 193 κ έ. Στην πραγματικότητα με τη διαθήκη του που συντάχτηκε το 1896 ο A. Συγγρός αφήνει στο Κράτος το ποσό των 750000 δρχ. με προορισμό την κατασκευή δημοτικών σχολείων σε ολη τη χώρα εκτός από την πρωτεύουσα Το κεφάλαιο όμως αυτό, που κατατέθηκε στην Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος την 1 Ιαν. 1904, παραμένει ακέραιο (κεφάλαιο και τόκοι) το 1926 (βλ. Μητρώον των εις την άμεσον διαχείρησιν και των εις την εποπτεία" του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων υπαγομένων κληροδοτημάτων, Αθήνα 1929, τόμος A', σ. 593).

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/179.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ  Δ' 

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΣ ΤΟΠΙΚΙΣΜΟΣ

Στην ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης τα τελευταία χρόνια του 19ου αιώνα και οι πρώτες δεκαετίες του 20ού χαρακτηρίζονται από διαδοχικές. απόπειρες εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων με στόχο την προσαρμογή του σχολείου στις ανάγκες και στα ιδεώδη του αστικού κράτους. Το αίτημα της Θεμελίωσης ενός εκπαιδευτικού συστήματος ικανού να εξυπηρετήσει τους στόχους της εθνικής ολοκλήρωσης, την υπόσχεση της βιομηχανικής ανάπτυξης, την ομαλή λειτουργία του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος, έχει ήδη τεθεί από τη δεκαετία του 1870, και αναφερθήκαμε στα προηγούμενα κεφάλαια στις διάφορες νομοπαρασκευαστικές προσπάθειες που τείνουν να το ικανοποιήσουν. Τα συγκεκριμένα όμως θεσμικά μέτρα που υιοθετούνται έχουν αποσπασματικό χαρακτήρα και επιπλέον γνωρίζουν σημαντικές περιπέτειες στην εφαρμογή τους.

Έτσι, τέσσερα χρόνια μετά την ψήφιση του νόμου ΒΤΜΘ' το ζήτημα της μεταρρύθμισης των εκπαιδευτικών πραγμάτων επανέρχεται και μάλιστα με μεγαλύτερη ένταση αφού συνδέεται άμεσα με την ήττα του 1897. "Διά της μεταρρυθμίσεως του εκπαιδευτικού συστήματος [..,] θα κατωρθούτο ν' αναδείξη [η Ελλάς] στρατόν ικανόν, IV αποτρέψη ποτέ εκ του μετώπου της το στίγμα του 1897 [...]. Οφείλομεν να αρξώμεθα του έργου της ανορθώσεως διά της μεταρρυθμίσεως των της παιδείας", σημειώνεται στην εισηγητική έκθεση των νομοσχεδίων που καταθέτει το 1899 η κυβέρνηση Θεοτόκη με υπουργό Παιδείας τον Αθ. Ευταξία1. Στα νομοσχέδια αυτά, που εγκαινιάζουν τη φάση των "φιλελεύθερων" εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων2, και κυρίως στις εισηγητικές εκθέσεις που τα συνοδεύουν, διατυπώνονται με πληρότητα και συνοχή οι στόχοι της αστικής εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης με έμφαση κυρίως στα θέματα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης: επταετής υποχρεωτική

1. Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια Ι. Αιτιολογική έκθεσις και αγορεύσεις περί Δημοτικής 'Εκπαιδεύσεως, Εθνικό Τυπογραφείο, 1899, σ. 3.

2. Δανειζόμαστε την ορολογία και το σχήμα που προτείνει η Άννα Φραγκουδάκη στο Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι. ., ο π

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/180.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

φοίτηση σε ένα ενιαίο και αυτοτελές δημοτικό σχολείο, "πρακτικός" προσανατολισμός του περιεχομένου της διδασκαλίας, κατάργηση της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών στο δημοτικό, μετάδοση των αρχών λειτουργίας του αστικού πολιτεύματος1. Τα νομοσχέδια Ευταξία δεν ψηφίστηκαν. Η αντίδραση που αντιμετώπισαν, κυρίως στα ζητήματα του επαναπροσανατολισμού του περιεχομένου της διδασκαλίας και της σχέσης των εκπαιδευτικών βαθμίδων μεταξύ τους, ήταν τόσο έντονη ώστε στην ουσία εγκαταλείφθηκαν από την κυβερνητική πλειοψηφία και ο εισηγητής τους παραιτήθηκε2. Το αίτημα λοιπόν της αστικής εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης παραμένει.

Μετά το Κίνημα του 1909 και τη συγκρότηση της πρώτης κυβέρνησης Βενιζέλου οι προσπάθειες αυτές συνδέονται περισσότερο άμεσα με μια συγκεκριμένη πολιτική, εκείνη του κόμματος των Φιλελευθέρων, και οι τύχες των σχετικών νομοθετικών ρυθμίσεων ακολουθούν από πολύ κοντά τόσο τις ευρύτερες πολιτικές επιλογές συμμαχιών του Βενιζέλου όσο και τις εκλογικές του περιπέτειες, Έτσι κατά τη διάρκεια της πρώτης κυβέρνησης Βενιζέλου (Οκτ, 1910 - Φεβρ. 1915), και με διαδοχικούς υπουργούς Παιδείας τους A, Αλεξανδρή και Ι. Τσιριμώκο, εγκαταλείπονται οι νομοπαρασκευαστικές απόπειρες του 1910 και 1913, ενώ οι μεταρρυθμίσεις του 1917-1920, που αφορούν κυρίως την επιβολή της δημοτικής γλώσσας στο δημοτικό σχολείο και τα διδακτικά βιβλία της ίδιας βαθμίδας, αναιρούνται -τουλάχιστον εν μέρει- με την εκλογική ήττα του Βενιζέλου το Νοέμβριο του 1920 3. Η περίοδος αυτή οριοθετείται από το νομοθετικό έργο του 1929, "την πρώτη ολοκληρωμένη μεταρρύθμιση στη νεοελληνική εκπαίδευση"4, σταθμό που επιλέξαμε και μεις σαν σχηματικό όριο της μελέτης μας.

Σε σχέση με αυτούς τους εκπαιδευτικούς σταθμούς -τους όποιους στο πλαίσια αυτής της εργασίας δεν μπορούμε παρά να απαριθμήσουμε 5- το ζήτημα

1. στο ίδιο, σ. 23-25.

2. Α. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση..., ο.π., τ. Β', σ. κε' και τεκμ. αρ. 1Ο3β, σ 22.

3. Α. Δημαράς, "Εισαγωγή", στο: Το 'Αλφαβητάρι με τον Ήλιο, (ανατύπωση), Αθήνα 1976, σ. κγ'-με'.

4. Α. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση..., ο.π., τ. Β', σ. μς'.

5. Εκτός από τις μελέτες που ήδη αναφέρθηκαν βλ. σχετικά με τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις: A. Φραγκουδάκη, Ο εκπαιδευτικός δημοτικισμός και δ γλωσσικός συμβιβασμός του 1911, Ιωάννινα 1977' Α. Δημαράς, "Εκπαίδευση 1882-1913", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΔ', Αθήνα 1977, σ 409-413· του 'ίδιου, "Εκπαίδευση 1913-1941 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΕ', Αθήνα 1978, σ. 489-494· του ίδιου, "Προθέσει των πρώτων κυβερνήσεων Βενιζέλου (1910-1913) στα εκπαιδευτικά", στο: Μελέτημα γύρω από τον Βενιζέλο και την εποχή τον, Αθήνα 1980, σ. 21-46' Δ. Γληνός, Άπαντα Τόμος Β' 1910-1914, εκδοτική φροντίδα, εισαγωγή, σημειώσεις Φ. Ηλιού, Αθήνα 198 σ. 544-560.

Σελ. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/181.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των σχολικών εγκαταστάσεων εξελίσσεται σχετικά ανεξάρτητα. Το σχολικό κτίριο, 'έτσι όπως 'έχει διαγραφεί στα προηγούμενα κεφάλαια, σαν αντικείμενο συγκεκριμένων πρακτικών -διοικητικών, χρηματοδοτικών σχεδιαστικών, κατασκευαστικών-, έχει από το 1894-1895 αποκτήσει όπως ήδη αναφέραμε μια σχετική αυτονομία σε σχέση με τα υπόλοιπα στοιχεία του δημοτικού" σχολείου. Αυτή η σχετική αυτονομία προσδιορίζεται προφανώς από τη θέση που του αποδίδεται μέσα στα πλαίσια της συνολικής εκπαιδευτικής αντίληψης και πολιτικής, και τα στοιχεία αυτής της γενικότερης αντίληψης δεν μεταβάλλονται στις φιλελεύθερες μεταρρυθμιστικές προτάσεις, τουλάχιστον αυτές που στοχεύουν στο Θεσμικό πλαίσιο. Αντίθετα:

1. Οι κρατούσες παιδαγωγικές αρχές και η διδακτική μέθοδος δεν θίγονται στο επίπεδο αυτών των νομοπαρασκευαστικών προσπαθειών. Ο ερβαρτιανισμός παραμένει η κυρίαρχη παιδαγωγική θεωρία ενώ διατηρούνται όλα τα στοιχεία της κωδικοποιημένης εφαρμογής της συνδιδακτικής που έχουμε ήδη περιγράψει1. Οι αμφισβητήσεις που διατυπώνονται για την αυστηρότητα και την ομοιομορφία της σχολικής διαδικασίας δεν γνωρίζουν μεγάλη απήχηση2 και οπωσδήποτε δεν μεταφράζονται σε καινούργιες απόψεις και πρότυπα για το σχολικό χώρο3.

2. Διατηρείται, και μάλιστα ενισχύεται σε σχέση με το νόμο ΒΤΜΘ', ο συγκεντρωτισμός στη διοίκηση της εκπαίδευσης4 και τονίζεται ακόμη περισσότερο

1. Βλ. χαρακτηριστικά: Χρ. Π. Οικονόμου, "Η στοιχειώδης Εκπαίδευσις κατά την τελευταίαν εκατονταετίαν εν Ελλάδι (1830-1930)", Επετηρίς της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1932, σ. 124-125. Επίσης A. Δημαράς, "Εισαγωγή", στο Μ. Κουντουράς, Κλείστε τα σχολειά (Εκπαιδευτικά άπαντα), Αθήνα 1985, τ. A', σ, πε'-πζ'.

2. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην Δημοτική Εκπαίδευση, περιοδικό που προβάλλει συστηματικά το θέμα της βελτίωσης των διδακτηριακών συνθηκών, παράλληλα με θέσεις όπως αυτή του Γ. Παπασωτηρίου: "Θηρεύομεν, βλέπετε, παντού την τάξιν, την συμμετρίαν, τον ρυθμόν, την αρμονίαν [...] εφυγαδεύσαμεν δε την φαιδρότητα και την χαράν", δημοσιεύονται και αποσπάσματα μεταφρασμένα από τα γερμανικά όπου "η εικών καλού σχολείου" ταυτίζεται με την εφαρμογή της απρόσωπης πειθαρχίας όπως ακριβώς περιγράφεται το 1880 από τον Σπ. Μωραΐτη [Δημοτική Εκπαίδευσις, Ε' (1902-1903), σ. 54 *αι Γ' (1903-1904), σ. 194-198, αντίστοιχα].

3. Για παράδειγμα στην εισηγητική έκθεση του Δημ. Σαράτση για την ίδρυση του Παρθεναγωγείου Βόλου, οι προδιαγραφές για το κτίριο αφορούν την ύπαρξη ευρύχωρων αιθουσών για να διδάσκονται και πρακτικά οι μαθήτριες τα οικοκυρικά και τη ζωγραφική, καθώς και την ανάγκη για αυλή και κήπο "εις τον οποίον υποχρεωτικώς θα ασχολώνται αι μαθήτριαι διότι, ως γνωρίζετε, η κηπευτική και η ανθοκομία συντείνουν ουκ ολίγον εις την εξημέρωσιν των ηθών" (βλ. Χ.Γ. Χαρίτος, "Η εισηγητική έκθεση του Δημ. Σαράτση για την ίδρυση του Παρθεναγωγείου Βόλου", Θεσσαλική Εστία, τχ. 32, Μάρτης-Απρίλης 1978, σ. 333).

4. Ο A. Ευταξίας στην αιτιολογική έκθεση για τα νομοσχέδια της δημοτικής εκπαίδευσης του 1889 θεωρεί ως βασικό αρνητικό στοιχείο του νόμου ΒΤΜΘ'/1895, τη σχετική

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/182.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

αποκέντρωση που θέσπιζε: "Επείσθημεν δι' αυτού [τού ΒΤΜΘ'] εν πρώτοις ότι η πλήρης αποκέντρωσις, εις ήν ένασμενίζουσί τίνες εν ημίν, μόνον επί ζημία της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως δύναται να αποβή παρά λαώ διατελούντι, ύφ' ας κοινωνικάς και πολιτικάς συνθήκας εύρηται την σήμερον ο ελληνικός [...] Εξέλιπεν ούτως ο νους ο διευθύνων αυτήν από σχεδίου προδιαγεγραμμένου και προς σκοπόν καθωρισμένον Εξέλιπεν η ενότης έν τη διοικήσει αυτής η τόσον απαραίτητος διά λαόν, οίος ο ελληνικός ο οφειλών να έπιδιώξη ως τάχιστα την ένιαίαν και ομοιόμορφον αγωγήν και παιδείαν των τέκνων του, δι ης και μόνης δύναται να παρασκευάση το μέλλον του αισιωτερον υπό τε κοινωνικήν και υπό πολιτικήν, μάλιστα δε υπό εθνικην έ'ποψιν" (Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια.. , ο π., σ 7). Αντιπροτείνει δε την εγκαθίδρυση μιας αυστηρής πυραμιδικής ιεραρχίας που οδηγεί από το δάσκαλο και μέσω των επιθεωρητών στο Εποπτικό Συμβούλιο και στον Υπουργό Στις 21 Μαρτίου 1911 ο υπουργός Παιδείας της πρώτης κυβέρνησης Βενιζέλου αναπτύσσοντας το εκπαιδευτικό πρόγραμμα της κυβέρνησης ανακοινώνει την κατάθεση νομοσχεδίου "Περί Κεντρικού Εποπτικού Συμβουλίου Δημοτικής Εκπαιδεύσεως" Στόχος του νομοσχεδίου είναι η μεταρρύθμιση του θεσμού των εποπτικών συμβουλίων που εϊχε εισαχθεί με τον ΒΤΜΘ'/1895· "Δυστυχώς ο θεσμός ούτος απέδειξε καταφώρως και παταγωδώς την αποτυχίαν της τοπικής εκπαιδευτικής αυτοδιοικήσεως, καθόσον εχρησίμευσε μόνον, όπως έξυπηρετη τον όργιασμον της μικροπολιτικής [...] Άλλως τε [...] η ανάληψις εκ μέρους του Κράτους των εξόδων της στοιχειώδους εκπαιδεύσεως φυσικόν ήτο να μεταρρυθμίσω τον θεσμον απομακρύνουσα απ' αυτού την δημοτικήν αρχήν, ην η νέα διοικητική διαίρεσις του Κράτους, την οποίαν παρασκευάζει η Κυβέρνησις, καθόλου δεν ευνοεί" (Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, B' Διπλή Αναθεωρητική Βουλή, σ 1245). Άλλωστε έχει ήδη ψηφιστεί το άρθρο 16 του συντάγματος του 1911 σύμφωνα με το οποίο "Η εκπαίδευσις διατελούσα υπό την ανωτάτην εποπτείαν του Κράτους, ενεργείται δαπάνη αυτού". Απαλείφεται έτσι κάθε αναφορά σε συμμέτοχη των τοπικών αρχών στα θέματα της εκπαίδευσης [βλ σχετικά: A Δημαράς, "Προθέσεις... στα εκπαιδευτικά (1910-13)", ο.π., σ. 25-28] Είναι χαρακτηριστικό ότι από τα διάφορα νομοσχέδια που κατέθεσε η προανήγγειλε την κατάθεση τους ο Αλεξανδρής την περίοδο 1910-1911, και τα οποία, φιλοδοξούσαν να απαντήσουν σε ολα τα θέματα της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, τελικά έγιναν νόμοι του κράτους τα δύο νομοσχέδια που αφορούσαν την οργάνωση του Πανεπιστημίου και αυτά που ρύθμιζαν τα της διοίκησης της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης προς μια περισσότερο συγκεντρωτική κατεύθυνση (βλ σχετικά: στο ίδιο, σ. 30-33) Το ίδιο θα συμβεί άλλωστε και το 1913 Από τη μεγάλη νομοπαρασκευαστική εργασία που έγινε με κύριο υπεύθυνο το Δ Γληνό λίγα θέματα θα περάσουν το στάδιο του σχεδίου και θα νομοθετηθούν. Μεταξύ αυτών το "Περί διοικήσεως της Δημοτικής και Μέσης εκπαιδεύσεως) αφού προηγουμένως υποστεί σημαντικές τροποποιήσεις θα εγκριθεί και θα δημοσιευτεί ω: νόμος 240 της 16 Απριλίου Ι 914 [βλ σχετικά: Δ. Γληνός, Άπαντα Τόμος Β' 1910-1914 ο π , σ. 346-364, 558-559 Α. Δημαράς, "Προθέσεις .. στα εκπαιδευτικά (1910-13)", ο π. σ 32-33, 38-39] Στην εισηγητική έκθεση του νομοσχεδίου η γενική τάση περιγράφεται ως εξής: Ως απολύτρωσις εχαιρετίσθησαν υπό των διδασκάλων οι νόμοι, οι εισαγαγόντες διοίκησιν και πρώτοι πατάξαντες την άκρατον αυθαιρεσίαν. ΕΙνε δε ούτοι, ως γνωστόν, ο ΒΤΜΘ νόμος του 1895 διά την δημοτικήν εκπαίδευσιν και ο Γ^Α' του 1905 διά την Μέσην Αμφοτέρων των νόμων τούτων κύριον γνώρισμα και προσόν είνε, ότι εισήγαγαν ειδικούς και μονίμου επιθεωρητάς των σχολείων κατά περιφερείας, και εξήρτησαν πάσαν απόφασιν περί μεταθέσεως, προαγωγής η τιμωρίας των λειτουργών της εκπαιδεύσεως από την κρίσιν και την γνώμην προ παντός των επιθεωρητών τούτων [. ] Ότι η πολιτεία οφείλει να έχη την ανωτάτην διεύθυνσιν και εποπτείαν της εκπαιδεύσεως ουδείς ημφισβήτησε παρ' ημίν, ως συνέβη εν άλλαις χώραις. Τουναντίον μάλιστα δύναται να θεωρηθή ως έλλειψις των ημετέρων κοινωνικών

Σελ. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/183.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ο χαρακτήρας του ενιαίου δημοτικού σχολείου, με αυστηρά προτυποποιημένα όλα του τα στοιχεία1. Μέσα σ' αυτήν τη λογική ενισχύεται η τάση αποδέσμευσης του σχολικού κτιρίου από τις τοπικές αρχές και η ανάθεση της λήψης των αποφάσεων και του ελέγχου σε ειδική υπηρεσία του Υπουργείου Παιδείας.

3. Αναγνωρίζεται η σημασία του κτιρίου τόσο σε ό,τι αφορά την αποτελεσματικότητα της διδασκαλίας, όσο και σε σχέση με τη γενίκευση της φοίτησης2. Αντιμετωπίζεται όμως πάντα σαν ένα "εξωτερικό" χαρακτηριστικό του δημοτικού σχολείου3.

καθεστώτων, ότι δεν ευρέθησαν και άλλοι παράγοντες αρκετά ανεπτυγμένοι και αρκετά ενδιαφερόμενοι περί του εκπαιδευτικού έργου, ώστε να θελήσωσι να συμμετάσχωσι και να υποβοηθήσωσιν εν συνειδήσει και μετά σκοπιμότητος την πολιτείαν εις το διοικητικόν έργον της. Ένεκα τούτου απέτυχον και περιέπεσαν εις αχρηστίαν αι αποκεντρωτικαί διατάξεις του 1834 και 1836. Ένεκα τούτου ακόμη και η συμμετοχή των δήμων εις την διοίκησιν της εκπαιδεύσεως δεν εγένετο επ' ωφελεία αυτής, ένεκα τούτου και τα επαρχιακά εποπτικά συμβούλια, ως ιδρύθησαν διά του ΒΤΜΘ' νόμου, κατεκρίθησαν ως αποτυχόντα εις το έργον των [. .] Αφ' ετέρου όμως ομολογείται, ότι υπάρχει απόλυτος ανάγκη αποκεντρώσεως προς πρόληψιν των αυθαιρεσιών και των άλλων ατοπημάτων, άτινα κατ' ανάγκην συνεπάγεται η μόνον διά της κορυφής της εκτελεστικής εξουσίας, δηλονότι διά του Υπουργού των 'Εκκλησιαστικών, διοικησις. Διά τούτο ως μόνη λύσις κατά τους τελευταίους χρόνους ενδείκνυται η δι' υπαλλήλων του Κράτους αποκέντρωσις". Για μια συνολική παρουσίαση της εξέλιξης του ζητήματος της διοίκησης και της εποπτείας της δημοτικής εκπαίδευσης βλ. Γ Ι. Βασιλειάδης, "Ιστορική ανασκόπησις του θεσμού της επιθεωρήσεως των σχολείων της Στοιχειώδους Εκπαιδεύσεως", Επετηρίς της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, 1932, σ. 221-246' Ι. Βλαχαβιόλος, "Εκπαιδευτικόν συμβούλιον", ο.π , σ. 52-71.

1 Σημειώνουμε ενδεικτικά τον νόμο ΓΣΑ'/1907, με τον οποίον καθιερώνεται η μονοπώληση των διδακτικών βιβλίων από το κράτος και επιβάλλεται το σύστημα του ενός και μόνου βιβλίου για κάθε τάξη

2. Σύμφωνα με τον A. Αλεξανδρή "προ παντός πρέπει ν' άρξηται η στοργή της Πολιτείας διά την πραγματικήν εκπαίδευσιν των Ελληνοπαίδων έκ του σχολείου, διότι είναι γνωστόν ότι εις τα μικρά προ πάντων μέρη το σχολείον δεν είναι η ο εκπαιδευτικός ναός, ο οποίος πρέπει να προσηλύτιση τον άπιστον παίδα, και διά τούτο πρέπει ο παις μεταβαίνων από της οικίας του εις το σχολείον να μή ευρίσκη τρώγλην, εν η θα διδαχθή, αλλά να εύρη πραγματικόν ναόν, τον οποίον ν' άγαπήση και οστις θα είναι άξιος, όπως τον συγκράτηση και τον κάμη ν' αγαπήση περισσότερον το σχολείον και την διδαχήν" {Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, Β' Αναθεωρητική Βουλή, Συνεδρ. 28/11/1911, σ. 1052) Όμοια το 1914 κατά την συζήτηση των νομοσχεδίων Τσιριμώκου θα επισημανθεί η αδυναμία εφαρμογής της υποχρεωτικής εκπαίδευσης λόγω έλλειψης διδακτηρίων (Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, Περ. ΙΘ', Συν Γ', τ. Λ', σ 55).

3 Βλ χαρακτηριστικά το "Σχέδιο για ένα σύντομο υπόμνημα", στο: Δ. Γληνός, Άπαντα. Τόμος Β' 1910-1914, ο.π , σ. 549 Επίσης στην Αιτιολογική έκθεση του νομοσχεδίου για την Δημοτική Εκπαίδευση του 1913 σημειώνεται: "Μολονότι όμως τα ζητήματα της οργανώσεως του προγράμματος, της διοικήσεως, του διδακτικού προσωπικού είναι τα προέχοντα εν τη εκπαιδεύσει και περί ταύτα στρέφεται κατ' ανάγκην ιδιαζόντως η προσοχή

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/184.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

4. Το θέμα της υγιεινής του σχολείου και ειδικότερα του σχολικού κτιρίου αναδεικνύεται ολοένα και περισσότερο σε κεντρικό πρόβλημα.

5. Τα δύο τελευταία σημεία συγκλίνουν στη συγκρότηση μιας "τεχνικής" αντιμετώπισης του σχολικού κτιρίου, γεγονός που επιτρέπει, ακόμη και όταν οι νομοθετικές μεταρρυθμίσεις των φιλελευθέρων ναυαγούν (π.χ. νομοσχέδια 1910-1911 και 1913), και μένει έκθετη η συνολική εκπαιδευτική σύλληψη, να προωθούνται τα θέματα τα σχετικά με το σχολικό κτίριο, και ακόμη να μην αναιρείται η πορεία από την εναλλαγή των κυβερνήσεων. Άλλωστε δημοτικιστές και συντηρητικοί συμφωνούν στη γενική εκτίμηση για τη δυσλειτουργία της εκπαίδευσης1. Η σύγκρουση τοποθετείται στην ανάλυση των αιτίων, στα μέτρα που ειδικότερα προτείνονται και κύρια στο γλωσσικό. Από αυτές τις διαφοροποιήσεις το σχολικό κτίριο ξεφεύγει ως "τεχνικό" και "εξωτερικό" στοιχείο που γενικά αναγνωρίζεται ότι μειονεκτεί. Διαπιστώνουμε λοιπόν μια τάση σταθερή για όλη αυτήν την περίοδο προς την κατεύθυνση του εξορθολογισμού στη διαδικασία παραγωγής και συντήρησης των διδακτηρίων (μηχανισμός και χρηματοδότηση). Οι διορθωτικές παρεμβάσεις οφείλονται -και αυτό διατυπώνεται καθαρά- στα προβλήματα και στις δυσλειτουργίες

ημών κατά την μεταρρύθμισιν, εν τούτοις ως και εν τη γενική εκθέσει ετονίσαμεν, είναι ανάγκη εκ παραλλήλου να ληφθή σύντονος πρόνοια και περί άλλων ουχί επουσιωδών ζητημάτων, εάν θέλωμεν το όλον έργον της εκπαιδεύσεως να ευδοκιμήση. Τα ζητήματα του σχολικού κτιρίου, του σχολικού κήπου, και του γυμναστηρίου, των σχολικών επίπλων και οργάνων της σχολικής βιβλιοθήκης η ουδαμώς η ατελέστατα έχουσι λυθή μέχρι σήμερον ούτως ώστε από την έποψιν ταύτην η χώρα ημών είναι εκ των τα μάλιστα καθυστερουσών" (στο ίδιο, σ. 270).

1 Ο Ν. Εξαρχόπουλος διατυπώνοντας την αρνητική κριτική του για τα νομοσχέδια του 1913 αναγνωρίζει ότι: "ο τα νομοσχέδια υποβαλών οξύτατα διείδεν άπαντα τα τρωτά του νυν παρ' ημίν λειτουργούντος εκπαιδευτικού συστήματος και περιγράφει ταύτα μετά μεγίστης παρρησίας, πειστικότητος και επιστημονικής ακριβείας, ουδέν αποκρύπτων, αλλά και κατ' ουδέν υπερβάλλων διά των λεγομένων την πραγματικήν κατάστασιν" (αναφέρεται στο Δ. Γληνός, Άπαντα Τόμος Β' 1910-1914, ο.π , σ 554). Αντίστοιχα ο ΓΝ Χατζιδάκης, αντιτιθέμενος το 1920 στην εισαγωγή της δημοτικής στο δημοτικό σχολείο σημειώνει: "Ουδείς εξ εκείνων, όσοι ασχολούνται πολύ η ολίγον περί τα εκπαιδευτικά ημών πράγματα, ευρίσκει αυτά κατά πάντα άρτια και καλώς έχοντα, τουναντίον δε πάντες ομολογούσιν ότι ταύτα έχουν ανάγκην πολλής και επιμελημένης εξετάσεως και διορθώσεως, άλλ' ουχί ανατροπής εκ βάθρων [...] Ημείς στερούμεθα διδακτηρίων, στερούμεθα διδασκάλων, στερούμεθα διδασκαλείων καταλλήλως ωργανωμένων [ . ] Το πρώτον άρα και κύριον καθήκον ημών έπρεπε να είναι να εξετάσωμεν και εξεύρωμεν κατά τινά τρόπον ως τάχιστα και πόρους χρηματικούς θα εξεύρωμεν και διδακτήρια θα οικοδομήσωμεν και διδασκαλεία θα οργανώσωμεν και διδασκάλους Θα μορφώσωμεν και συλλογάς και πίνακας θα προμηθευθώμεν" (Γ.Ν. Χατζιδάκης, Γεννηθήτω φως -ο μαλλιαρισμός εις τα δημοτικά σχολεία, Αθήνα 1920- το απόσπασμα στο A. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση , ο π , τ Β', σ. 129)

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/185.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

του υφιστάμενου κάθε φορά θεσμικού πλαισίου και δεν συνδέονται άμεσα με μεταβολές στις γενικότερες εκπαιδευτικές επιλογές.

1 ΕΓΚΑΘΙΔΡΥΣΗ ΚΕΝΤΡΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΕΛΕΓΧΟΥ

Από την εμπειρία της εφαρμογής του προγράμματος του 1895 ανέκυψαν νέα προβλήματα, Η προσοχή στρέφεται τώρα σε ζητήματα αποτελεσματικότητας του μηχανισμού που έχει επιφορτισθεί με την ανέγερση των σχολικών κτιρίων. Ο Γ, Δροσίνης επισημαίνει ήδη από το 1898: "Παρ' ημίν ο νόμος ΒΤΜΘ' προνοεί όπως η εκτέλεσις των σχολείων ανατεθή λόγω οικονομίας εις τους κατά νομούς μηχανικούς των δημοσίων-έργων [...] Πλήν της διά την εκτέλεσιν των σχολείων προβλέψεως ταύτης περί ουδεμιάς άλλης υπηρεσίας προνοεί. Δια. την εξέλεγξιν όμως των υποβαλλομένων διά του επιθεωρητού των σχολείων εις !το υπουργείον της Παιδείας προϋπολογισμών, διαγραμμάτων, διά την χορήγησιν τεχνικών, αρχιτεκτονικών και οικοδομικών οδηγιών, αίτινες είνε πολλαί και απαραίτητοι κατά την πρόοδον της οικοδομής των σχολείων, διά την εν γένει διεύθυνσιν των σχολικών κτιρίων και διά την συμπλήρωσιν της τεχνικής νομοθεσίας απαραίτητος ανάγκη είνε η ίδρυσις εν τω υπουργείω της Παιδείας ειδικής υπηρεσίας αρχιτεκτονικής των σχολικών κτιρίων, ήτις να αποτελήται από αρχιτέκτονας, διαφωτίζοντας τον υπουργόν της Παιδείας επί όλων των συναφών ζητημάτων προς τα σχολικά κτίρια [,..] διότι εν η περιπτώσει άνευ μέτρων αναλόγων [...] επιχειρηθή η εκτέλεσις των δημοτικών σχολείων, το ναυάγιον αυτών είνε βέβαιον και προτιμότερα η μη κατασκευή αυτών"1.

"Ενα χρόνο αργότερα θα προταθεί, στα πλαίσια των μεταρρυθμιστικών νομοσχεδίων της κυβέρνησης Θεοτόκη, η συμπλήρωση της κεντρικής υπηρεσίας του Υπουργείου Παιδείας με τμήμα Αρχιτεκτονικής 'Υπηρεσίας. Οι αρμοδιότητες του νέου τμήματος θα καθοριστούν σε σχέση με μια ολοκληρωμένη σύλληψη διδακτηριακής πολιτικής 2. Πιο συγκεκριμένα, για την επίλυση του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων προτείνονται οι παρακάτω

1. "Τα νέα κτίρια των δημοτικών σχολείων", Εθνική Αγωγή, 'έτος Α', αρ. 2, 13 Μαρτίου 1898, σ. 18.

2. Τόσο στην Αιτιολογική Έκθεση περί των νομοσχεδίων της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως όσο και στις αγορεύσεις του Ευταξία κατά τη διάρκεια της συζήτησης τους στη βουλή, το διδακτηριακό ζήτημα καταλαμβάνει σημαντική θέση (βλ. Εκπαιδευτικά νομοσχέδια..,, ο.π., σ. 27-28, 34, 40, 47-50). Άλλωστε, η αρχική πρόθεση ήταν να κατατεθεί ιδιαίτερο νομοσχέδιο περί διδακτηρίων Μέσης και Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, και σ' αυτό αναφέρονται τόσο οι εκθέσεις όσο και οι πρώτες αγορεύσεις. Η συγχώνευση του με το νομοσχέδιο περί δημοτικής εκπαιδεύσεως ανακοινώθηκε στις 14 Ιουλίου 1899, και το νέο αυτό νομοσχέδιο, του οποίου το Ε' κεφάλαιο αφορά τα διδακτήρια, κατατέθηκε την 1 Νοεμβρίου 1899.

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/186.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

μεθοδεύσεις που συνιστούν, σχεδόν στο σύνολο τους, απάντηση σε συγκεκριμένες ελλείψεις του υφιστάμενου θεσμικού πλαισίου και σε δυσλειτουργίες της εφαρμογής του1:

1. Διδακτηριακοί τύποι. Ένα από τα κεντρικά σημεία της κριτικής των διατάξεων του νόμου BTM0' και της συγκεκριμένης εφαρμογής του είναι η αναντιστοιχία που παρατηρείται στις περισσότερες περιπτώσεις των διδακτηρίων που κατασκευάζονται, ανάμεσα στον αριθμό των κατοίκων του οικισμού και στο διδακτηριακό τύπο που έχει επιλεγεί (βλ. πίνακα XIV). Τα αίτια αυτής της κατάστασης που επιβαρύνει σημαντικά τις σχετικές δαπάνες αποδίδονται αφ' ενός στην απουσία "ασφαλών κριτηρίων" για τη διαβάθμιση των σχολείων σε μονοτάξια, διτάξια, τριτάξια κλπ.2, και αφ' ετέρου στην ύπαρξη μόνον τεσσάρων

1 Στην Αιτιολογική "Εκθεση για τα νομοσχέδια της Δημοτικής Εκπαίδευσης, και στα πλαίσια μιας συνολικής κριτικής του προγενέστερου θεσμικού πλαισίου και ειδικότερα του εν ισχύει νόμου ΒΤΜΘ', σημειώνεται: "Έτερον θετικόν καλόν του Νόμου του 1895 υπήρξεν η πρόνοια περί ανεγέρσεως διδακτηρίων της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, υπέρ ων διετέθη μέρος των εκπαιδευτικών τελών. Τα διδακτήρια ταύτα δεν ανηγέρθησαν ακόμη, διότι και ως προς ταύτα αι σχετικαί διατάξεις του Νόμου υπήρξαν ελλιπείς. Οπωσδήποτε όμως ετέθη δι' αυτού βάσις ασφαλής προς απόκτησιν καταλλήλων διδακτηρίων, την παντελή σπάνιν των οποίων από ετών διεξετραγώδουν πάντες οι περί την Δημοτικήν Εκπαίδευσιν ασχολούμενοι, πάντες οι γινώσκοντες, οποίαι τρώγλαι ως επί το πολύ χρησιμεύουσι νυν ως διδακτήρια, οπόσον δε φθείρεται εν αυτοίς η υγεία και ταπεινούται το φρόνημα τοσούτων απαλών υπάρξεων, οποίον δε αίσχος είνε δι' ημάς μετά εβδομηκονταετή περίπου ελεύθερον βίον να καθυστερώμεν και έν τούτω άλλων χθεσινών λαών της Ιλλυρικής Χερσονήσου, οίτινες και εν τοις τελευταίοις αυτών χωρίοις έχουσι να επιδείξωσιν αληθή μέγαρα της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως" (στό ίδιο, σ. 13) Οι ελλείψεις των διατάξεων του νόμου ΒΤΜΘ' αποδίδονται κύρια στην "αποκεντρωτική" λογική, την οποία ο Ευταξίας προσάπτει στο νόμο στο σύνολο του, στο βαθμό που αναθέτει διοικητικό έργο σε επιθεωρητές και περιφερειακά εποπτικά συμβούλια χωρίς συγχρόνως να εγκαθιστά το πυραμιδωτό ιεραρχικό σχήμα που θα εξασφάλιζε τον έλεγχο από τις κεντρικές υπηρεσίες και τον υπεύθυνο υπουργό (στο ίδιο, σ 27).

2 Ο νόμος ΒΤΜΘ' προβλέπει έξι τύπους σχολείο": τα πλήρη που είναι υποχρεωτικά εξατάξια, τα κοινά, που μπορεί να είναι μονοτάξια, διτάξια, τριτάξια η τετρατάξια, και τα γραμματοδιδασκαλεία. Κριτήριο για την κατάταξη των κοινών σχολείων ορίζεται ο αριθμός των μαθητών του σχολείου, χωρίς άλλο προσδιορισμό, και η σχετική απόφαση ανατίθεται στο περιφερειακό εποπτικό συμβούλιο μετά από γνωμάτευση του νομαρχιακού επιθεωρητή Σύμφωνα με τον Ευταξία η ρύθμιση αύτη "αφίνει ελεύθερον το στάδιον εις πάσαν αυθαιρεσίαν, ούτως ώστε προκειμένου περί ανεγέρσεως διδακτηρίων να γνωμοδοτώσιν επιθεωρηταί και να εγκρίνη το Υπουργείον τον τύπον κοινών τετραταξίων και πλήρων εξαταξίων σχολείων αντί δαπάνης πολλών δεκάδων χιλιάδων δραχμών εκεί, ένθα αρκεί διτάξιον η και μονοτάξιον σχολείον να περιλάβη τους μαθητάς" (στό ίδιο, σ 13). Στα προτεινόμενα νομοσχέδια προβλέπονται επτά τύποι σχολείων ενώ για την ίδρυση και την κατάταξη τους υιοθετείται "ως λογική και ορθή βάσις, ην έχουσιν αποδεχθή ήδη πάσαι σχεδόν αι πεπολιτισμέναι χώραι" ο αριθμός των κατοίκων κάθε οικισμού Ο μαθητικός πληθυσμός εκτιμάται ότι αντιπροσωπεύει το 8% του συνολικού 'Ως κατώτατο όριο για την ίδρυση σχολείου ορίζονται οι 20 μαθητές και ως ανώτατο όριο μαθητών ανά τάξη οι 90 μαθητές. Τέλος για την ίδρυση η την

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/187.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

εγκεκριμένων διδακτηριακών τύπων, που δεν επαρκούν για να επιτευχθεί μια ικανοποιητική σχέση ανάμεσα στο μέγεθος του κτιρίου και στο μαθητικό πληθυσμό που πρόκειται να φιλοξενήσει. Προτείνεται λοιπόν η σύνταξη εννέα νέων κτιριακών τύπων που να ακολουθούν το σχήμα κατάταξης των σχολείων που προβλέπει το νομοσχέδιο. Έτσι προβλέπονται τρεις τύποι μονοτάξιων σχολείων (ένας για 20-45 μαθητές, δεύτερος για 46-70 και τρίτος για 71-90), και από ένας τύπος για τα υπόλοιπα είδη πολυτάξιων σχολείων -από το διτάξιο μέχρι το πλήρες επτατάξιο, Η σύνταξη των σχεδίων αυτών των τύπων -που όπως σημειώνεται στην εισηγητική έκθεση θα πρέπει να είναι "εις κλίμακα εκτελέσεως" αυτό που σήμερα θα αποκαλούσαμε "μελέτη εφαρμογής"- ανατίθεται στο Αρχιτεκτονικό Τμήμα, ενώ προβλέπεται η έκδοση διατάγματος που να καθορίζει τους "αναγκαίους παιδαγωγικούς και υγιεινολογικούς αυτών όρους". Για την έκδοση του διατάγματος προβλέπεται συνεργασία του 'Εποπτικού Συμβουλίου Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, του Αρχιτεκτονικού Τμήματος και του καθηγητή της 'Υγιεινής του Πανεπιστημίου. Πάντως θα. πρέπει να σημειώσουμε ότι δεν έχει διατυπωθεί αυτήν την εποχή αρνητική κριτική για το διάταγμα του 1894 η τους τύπους Καλλία από την άποψη της υγιεινής-1.' Μπορεί λοιπόν να θεωρηθεί η διάταξη αυτή του νομοσχεδίου σαν ένα τυπικό στοιχείο μιας ολοκληρωμένης σύλληψης για την ανάληψη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων από τον κεντρικό μηχανισμό του Υπουργείου Παιδείας.

2. Χρηματοδότηση και προγραμματισμός. Την εποχή που υποβάλλονται τα νομοσχέδια Ευταξία μόλις έχει αρχίσει η εφαρμογή του "προγράμματος Καλλία". Βρίσκονται λοιπόν κατατεθειμένα στην Τράπεζα Ηπειροθεσσαλίας ουσιαστικά ανέπαφα τα ποσά που έχουν συγκεντρωθεί από το 1895, που άρχισε να εφαρμόζεται o νόμος ΒΤΕ' περί εκπαιδευτικών τελών. Το ποσό που προορίζεται για τις σχολικές εγκαταστάσεις ανέρχεται το 1898 σε 1600000 δρχ.2. Επίσης στη διάθεση του Υπουργείου βρίσκεται εκείνη την εποχή και μετάταξη υφισταμένων σχολείων εκδίδεται Β. Διάταγμα μια φορά το χρόνο, λίγο πριν από την σύνταξη του προϋπολογισμού.

1. Αναφέρουμε χαρακτηριστικά ότι οι διδακτηριακοί τύποι του 1898 εγκρίθηκαν από το Πρώτα Πανελλήνιο Ιατρικό Συνέδριο του 1901 ως πληρούντες τους κανόνες της υγιεινής, ενώ το 1906 τόσο το διάταγμα του 1894 όσο και οι τύποι του 189.8 παρουσιάστηκαν στο Πρώτο Διεθνές Συνέδριο της 'Εξυγιάνσεως των Οικοδομών που οργανώθηκε στο Παρίσι, όπου και απέσπασαν την "επιδοκιμασίαν πάντων" (βλ. "Το εν Παρισίοις Διεθνές Συνέδριον των Οικοδομών περί των εν Ελλάδι εφαρμοζομένων μέτρων διά την υγιεινήν των σχολικών κτιρίων". Αρχιμήδης, 2/1906, σ. 13-18). Το διάταγμα του 1894 φαίνεται ότι παραμένει σε ισχύ τουλάχιστον μέχρι το 1940 [βλ. Ε. Λαμπαδάριος, Σχολική Υγιεινή μετά στοιχείων Παθολογίας, Αθήνα 1940 (4η έκδοση), σ. 13, 72].

2. Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια..., ο.π., σ. 27.

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/188.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΠΙΝΑΚΑΣ XIV

Διδακτήριο υπό κατασκευή και υπό έγκριση (1899)

Σχολεία

Δαπάνη

Κάτοικοι

Δήμος

Τύπος

1. Αρφαρά Αιγείρας

13365

534

Γ' τάξεως

διτάξιο

2. Χάλια Αυλίδος

16447

848

Β' τάξεως

διτάξιο

3 . Λεβέτσοβα Κροκεών

28500

1789

Β' τάξεως

διτάξιο

4 . Λάγεια Λαγείας

19000

618

Β' τάξεως

μονοτάξιο

5 . Θεολόγος Σελλασίας

18620

391

Β' τάξεως

μονοτάξιο

6 . Φαρακλάτα

17480

1443

Γ' τάξεως

διτάξιο

7 . Καρβελα Μαλευρίου

19600

539

Β' τάξεως

μονοτάξιο

8. Μαζέικα Κλειτορίας

9900

1344

Β' τάξεως

διτάξιο

9 . Τράπεζα Βουρών

10580

201

Β' τάξεως

μονοτάξιο

10. Σκούταρι Καρυουπόλεως

22050

410

Β' τάξεως

μονοτάξιο

11 . Καρδίτσα Ακραιφνίου

12240

484

Γ' τάξεως

μονοτάξιο

12. Κόκκινον Ακραιφνίου

14615

300

Γ' τάξεως

μονοτάξιο

13. Καθολικόν Βουρών

10580

297

Γ' τάξεως

μονοτάξιο

1 4 . Σουδενών

17205

742

Β' τάξεως

διτάξιο

15. Αγ. Βλάσιος Λαπαθών

17760

1415

Β' τάξεως

διτάξιο

16. Ακράτας

14550

863

Γ' τάξεως

διτάξιο

Σύνολο

262492

ΔΙΔΑΚΤΗΡΙΑ ΥΠΟ ΕΓΚΡΙΣΗ

1 . Κομποτάδες Ηρακλειωτών

11840

756

Β' τάξεως

μονοτάξιο

2 . Λιανοκλάδι Παραχελωϊτών

12675

716

Β' τάξεως

μονοτάξιο

3 . Στρέβυζα Παΐων

63640

1605

Β' τάξεως

εξατάξιο

4 . Καλάβρυτα

40890

1395

Β' τάξεως

τετρατάξιο

5 . Ανώγεια-ΙΙαλαιοπαναγία

Φάριδος

24180

1776

B' τάξεως

διτάξιο

Σύνολο

153225

Πηγή: Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια .., ο.π.

το κληροδότημα Συγγρού για την κατασκευή διδακτηρίων1. Το ποσό όμως αυτό κρίνεται ανεπαρκές για την ταυτόχρονη κάλυψη των κτιριακών αναγκών της πρωτοβάθμιας και της μέσης εκπαίδευσης. Προτείνεται λοιπόν για μια ακόμη φορά στη Βουλή η σύναψη δανείου 20000000 δρχ., με εγγύηση τα ετήσια έσοδα από τα εκπαιδευτικά τέλη και το ποσό που προϋπολογίζεται ότι

1. στο ίδιο, σ. 27.

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/189.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

θα εξοικονομηθεί από τα ενοίκια των διδακτηρίων. Το δάνειο αυτό θα επιτρέψει, σύμφωνα με την εισηγητική έκθεση, την κάλυψη των κτιριακών αναγκών σε σύντομο χρονικό διάστημα και με οικονομικότερους όρους, αφού πρόθεση είναι, όπως δηλώνεται, να ανατεθεί η κατασκευή των διδακτηρίων "εργολαβικώς εις μεγάλην οικοδομικήν εταιρείαν"1, Στόχος της πρότασης αυτής είναι και η άμβλυνση των σημαντικών διαφορών που παρατηρούνται στο κόστος κατασκευής ομοίων διδακτηριακών τύπων από τόπο σε τόπο (βλ. πίνακα XIV). Όπως σημειώνεται στην έκθεση οι διαφορές αυτές δεν οφείλονται "μόνον εις την ολιγωρίαν και την ασυνειδησίαν των αρμοδίων αρχών ούτε εις την εκασταχού απαντώσαν διαφοράν της τιμής των οικοδομήσιμων υλικών κ,λ.π. αλλά και εις τον πολλαχού επερχόμενον συνασπισμόν των μικρών εργολάβων καθ' ας έχομεν πληροφορίας. Τον συνασπισμόν τούτον Θα ματαιώσωμεν, αν αφεθή ελεύθερον το καθ' ημάς υπουργείον να εκλέξη μεταξύ εργολαβικής εταιρείας και μικρών εργολάβων"2. Η μεθόδευση αυτή-για την όποια δεν παρέχεται κανένα άλλο διευκρινιστικό στοιχείο ούτε για τον τύπο του δανείου ούτε για την μορφή και την εθνικότητα της εταιρείας και τους όρους της ανάθεσης- είναι και το μόνο σημείο από τα περί διδακτηρίων που αντιμετώπισε αντίδραση: στην αγόρευση του ο Δηλιγιάννης τοποθετείται αρνητικά φέρνοντας σαν αντιπαράδειγμα την οργάνωση της οδοποιίας μετά το 1883 και την κακή διαχείριση των σχετικών δανείων3. Στην τελική μορφή του νομοσχεδίου δεν περιλαμβάνεται καμιά αναφορά στο δάνειο, και ως μόνος πόρος για τη χρηματοδότηση των σχολικών εγκαταστάσεων εγγράφονται τα έσοδα από τα εκπαιδευτικά τέλη. Αντιμετωπίζεται όμως το θέμα του προγραμματισμού και της άσκησης ελέγχου στη χρηματοδότηση. Σύμφωνα με το άρθρο 40, μια φορά το χρόνο (κάθε Αύγουστο) συνεδριάζει το Μικτό Συμβούλιο (Εποπτικό Συμβούλιο και Αρχιτεκτονικό τμήμα) το οποίο, με βάση τις σχετικές προτάσεις των νομαρχιακών επιθεωρητών και τα ποσά που έχουν συγκεντρωθεί από τα εκπαιδευτικά τέλη, αποφασίζει ποια κτίρια θα κατασκευασθούν, θα ανακαινισθούν η θα συντηρηθούν, συντάσσει το σχετικό προϋπολογισμό και τον υποβάλλει για έγκριση στη Βουλή. Μέ τον τρόπο αυτό εκτιμάται ότι θα αποφευχθούν καταχρήσεις και προνομιακές μεταχειρίσεις περιοχών λόγω σχέσεων εκλογικής πελατείας4.

1. Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια..., ό.π., σ. 27. ,,

2. Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια..., ό.π., σ. 27.

3. στο ίδιο, σ. 51

4. στο ίδιο, σ. 28. Όπως φαίνεται στον πίνακα XVI δεν ακολουθείται η διάταξη του νόμου ΒΤΜΘ' που ορίζει την κατά αποκλειστική προτεραιότητα ανέγερση διδακτηρίων στους δήμους γ' τάξεως μέχρι την πλήρη κάλυψη των αναγκών τους. Είναι λοιπόν πιθανόν ότι οι επιλογές και οι προτεραιότητες υπακούουν σε εκλογικά συμφέροντα.

Σελ. 189
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 170
    8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

    και των αποχωρητηρίων, και γίνεται ειδική αναφορά στις λεπτομέρειες κατασκευής του εδράνου. Για τη θέρμανση και τον αερισμό των αιθουσών προβλέπεται ένα σύνθετο σύστημα που συνδυάζει καπνοδόχους αερισμού και καπνοσωλήνες στις θερμάστρες (άρθρα 31-33). Τέλος, προσαρτώνται στο διάταγμα τα σχέδια δύο τύπων σχολικών κτιρίων μιας αίθουσας, που περιλαμβάνουν και κατοικία για το δάσκαλο (βλ. εικ. 46, 47) και τα οποία προορίζονται για τη στέγαση των μικρών μονοτάξιων σχολείων η των γραμματοσχολείων στα χωριά και στις μικρές κωμοπόλεις. Παρεμβαίνει έτσι στο επίπεδο του σχεδιασμού εκεί όπου η κατάσταση παρουσιάζεται περισσότερο δύσκολη.

    Φαίνεται ότι ελάχιστα δημοτικά σχολεία κατασκευάστηκαν σύμφωνα με τα σχέδια η τις προδιαγραφές του διατάγματος του 1894 1 ! Το διάταγμα όμως αυτό θα εφαρμοστεί στην ανέγερση ενός σημαντικού αριθμού κρατικών σχολικών κτιρίων μετά το 1898, αφού θα χρησιμοποιηθεί σαν βάση για το σχεδιασμό των τύπων του πρώτου κρατικού προγράμματος κατασκευής σχολικών κτιρίων.

    3. ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1895: Η "ΕΝΙΑΙΑ" ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

    Στη δεκαετία 1880-1890 το πρόβλημα των σχολικών εγκαταστάσεων αρχίζει να τίθεται με τρόπο οξύ και επιτακτικό: οι παιδαγωγοί υπογραμμίζουν την παιδαγωγική λειτουργία του υλικού πλαισίου, οι υγιεινολόγοι εφιστούν την προσοχή στους κινδύνους που αντιπροσωπεύει για την υγεία των παιδιών ένα ανθυγιεινό και άσχημα σχεδιασμένο σχολικό κτίριο, και αυτό τη στιγμή που έξι παιδιά στα δέκα περνούν οκτώ ώρες την ημέρα σ' αυτόν τον ειδικό χώρο. Η εισαγωγή της συνδιδακτικής μεθόδου συνεπάγεται ένα πρότυπο χώρου πολύ περισσότερο σύνθετο από εκείνο του αλληλοδιδακτικού σχολείου και επιβάλλει την αναδιοργάνωση όλων των υπαρχόντων διδακτηρίων. Διανοούμενοι και κυβέρνηση συμφωνούν ότι η φοίτηση δεν μπορεί να είναι πραγματικά υποχρεωτική και γενικευμένη αν δεν αποκατασταθεί ένας σχολικός χάρτης σε αντιστοιχία με την κατάσταση του οικιστικού πλέγματος της χώρας. Αλλά και σε σχέση με την γενίκευση της φοίτησης αναγνωρίζεται ως σημαντικός ο ρόλος του κτιρίου: "Αλλ' ίνα έχωμεν στοιχειώδην εκπαίδευσιν αξίαν του τίτλου τούτου, ίνα ελκύωμεν το τέκνον του χωρικού προς αυτήν, δέον να τω παρέχωμεν οίκημα κατάλληλον, σχολείον ευπρεπές [...] Είναι αληθές, ότι η ανέγερσις ευπρεπών δημοτικών σχολείων καθ' άπαν το Κράτος ήθελεν απαιτήσει δαπάνην ου σμικράν, [...] αλλ' ελπίζομεν ότι το έθνος, αποβλέπον εις τον σκοπόν, δεν θέλει υποχωρήσει προ της δαπάνης ταύτης, αρκεί η ανέγερσις

    1. X Λέφας, Ιστορία . , ο π , σ 485