Συγγραφέας:Καλαφάτη, Ελένη
 
Τίτλος:Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
 
Υπότιτλος:Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:288
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1821-1929
 
Περίληψη:Οι όροι της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε «νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου» αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζεται αφενός πώς το πρόβλημα του σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφετέρου πώς μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 58.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 179-198 από: 372
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/179.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ  Δ' 

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΣ ΤΟΠΙΚΙΣΜΟΣ

Στην ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης τα τελευταία χρόνια του 19ου αιώνα και οι πρώτες δεκαετίες του 20ού χαρακτηρίζονται από διαδοχικές. απόπειρες εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων με στόχο την προσαρμογή του σχολείου στις ανάγκες και στα ιδεώδη του αστικού κράτους. Το αίτημα της Θεμελίωσης ενός εκπαιδευτικού συστήματος ικανού να εξυπηρετήσει τους στόχους της εθνικής ολοκλήρωσης, την υπόσχεση της βιομηχανικής ανάπτυξης, την ομαλή λειτουργία του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος, έχει ήδη τεθεί από τη δεκαετία του 1870, και αναφερθήκαμε στα προηγούμενα κεφάλαια στις διάφορες νομοπαρασκευαστικές προσπάθειες που τείνουν να το ικανοποιήσουν. Τα συγκεκριμένα όμως θεσμικά μέτρα που υιοθετούνται έχουν αποσπασματικό χαρακτήρα και επιπλέον γνωρίζουν σημαντικές περιπέτειες στην εφαρμογή τους.

Έτσι, τέσσερα χρόνια μετά την ψήφιση του νόμου ΒΤΜΘ' το ζήτημα της μεταρρύθμισης των εκπαιδευτικών πραγμάτων επανέρχεται και μάλιστα με μεγαλύτερη ένταση αφού συνδέεται άμεσα με την ήττα του 1897. "Διά της μεταρρυθμίσεως του εκπαιδευτικού συστήματος [..,] θα κατωρθούτο ν' αναδείξη [η Ελλάς] στρατόν ικανόν, IV αποτρέψη ποτέ εκ του μετώπου της το στίγμα του 1897 [...]. Οφείλομεν να αρξώμεθα του έργου της ανορθώσεως διά της μεταρρυθμίσεως των της παιδείας", σημειώνεται στην εισηγητική έκθεση των νομοσχεδίων που καταθέτει το 1899 η κυβέρνηση Θεοτόκη με υπουργό Παιδείας τον Αθ. Ευταξία1. Στα νομοσχέδια αυτά, που εγκαινιάζουν τη φάση των "φιλελεύθερων" εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων2, και κυρίως στις εισηγητικές εκθέσεις που τα συνοδεύουν, διατυπώνονται με πληρότητα και συνοχή οι στόχοι της αστικής εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης με έμφαση κυρίως στα θέματα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης: επταετής υποχρεωτική

1. Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια Ι. Αιτιολογική έκθεσις και αγορεύσεις περί Δημοτικής 'Εκπαιδεύσεως, Εθνικό Τυπογραφείο, 1899, σ. 3.

2. Δανειζόμαστε την ορολογία και το σχήμα που προτείνει η Άννα Φραγκουδάκη στο Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι. ., ο π

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/180.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

φοίτηση σε ένα ενιαίο και αυτοτελές δημοτικό σχολείο, "πρακτικός" προσανατολισμός του περιεχομένου της διδασκαλίας, κατάργηση της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών στο δημοτικό, μετάδοση των αρχών λειτουργίας του αστικού πολιτεύματος1. Τα νομοσχέδια Ευταξία δεν ψηφίστηκαν. Η αντίδραση που αντιμετώπισαν, κυρίως στα ζητήματα του επαναπροσανατολισμού του περιεχομένου της διδασκαλίας και της σχέσης των εκπαιδευτικών βαθμίδων μεταξύ τους, ήταν τόσο έντονη ώστε στην ουσία εγκαταλείφθηκαν από την κυβερνητική πλειοψηφία και ο εισηγητής τους παραιτήθηκε2. Το αίτημα λοιπόν της αστικής εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης παραμένει.

Μετά το Κίνημα του 1909 και τη συγκρότηση της πρώτης κυβέρνησης Βενιζέλου οι προσπάθειες αυτές συνδέονται περισσότερο άμεσα με μια συγκεκριμένη πολιτική, εκείνη του κόμματος των Φιλελευθέρων, και οι τύχες των σχετικών νομοθετικών ρυθμίσεων ακολουθούν από πολύ κοντά τόσο τις ευρύτερες πολιτικές επιλογές συμμαχιών του Βενιζέλου όσο και τις εκλογικές του περιπέτειες, Έτσι κατά τη διάρκεια της πρώτης κυβέρνησης Βενιζέλου (Οκτ, 1910 - Φεβρ. 1915), και με διαδοχικούς υπουργούς Παιδείας τους A, Αλεξανδρή και Ι. Τσιριμώκο, εγκαταλείπονται οι νομοπαρασκευαστικές απόπειρες του 1910 και 1913, ενώ οι μεταρρυθμίσεις του 1917-1920, που αφορούν κυρίως την επιβολή της δημοτικής γλώσσας στο δημοτικό σχολείο και τα διδακτικά βιβλία της ίδιας βαθμίδας, αναιρούνται -τουλάχιστον εν μέρει- με την εκλογική ήττα του Βενιζέλου το Νοέμβριο του 1920 3. Η περίοδος αυτή οριοθετείται από το νομοθετικό έργο του 1929, "την πρώτη ολοκληρωμένη μεταρρύθμιση στη νεοελληνική εκπαίδευση"4, σταθμό που επιλέξαμε και μεις σαν σχηματικό όριο της μελέτης μας.

Σε σχέση με αυτούς τους εκπαιδευτικούς σταθμούς -τους όποιους στο πλαίσια αυτής της εργασίας δεν μπορούμε παρά να απαριθμήσουμε 5- το ζήτημα

1. στο ίδιο, σ. 23-25.

2. Α. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση..., ο.π., τ. Β', σ. κε' και τεκμ. αρ. 1Ο3β, σ 22.

3. Α. Δημαράς, "Εισαγωγή", στο: Το 'Αλφαβητάρι με τον Ήλιο, (ανατύπωση), Αθήνα 1976, σ. κγ'-με'.

4. Α. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση..., ο.π., τ. Β', σ. μς'.

5. Εκτός από τις μελέτες που ήδη αναφέρθηκαν βλ. σχετικά με τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις: A. Φραγκουδάκη, Ο εκπαιδευτικός δημοτικισμός και δ γλωσσικός συμβιβασμός του 1911, Ιωάννινα 1977' Α. Δημαράς, "Εκπαίδευση 1882-1913", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΔ', Αθήνα 1977, σ 409-413· του 'ίδιου, "Εκπαίδευση 1913-1941 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΕ', Αθήνα 1978, σ. 489-494· του ίδιου, "Προθέσει των πρώτων κυβερνήσεων Βενιζέλου (1910-1913) στα εκπαιδευτικά", στο: Μελέτημα γύρω από τον Βενιζέλο και την εποχή τον, Αθήνα 1980, σ. 21-46' Δ. Γληνός, Άπαντα Τόμος Β' 1910-1914, εκδοτική φροντίδα, εισαγωγή, σημειώσεις Φ. Ηλιού, Αθήνα 198 σ. 544-560.

Σελ. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/181.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των σχολικών εγκαταστάσεων εξελίσσεται σχετικά ανεξάρτητα. Το σχολικό κτίριο, 'έτσι όπως 'έχει διαγραφεί στα προηγούμενα κεφάλαια, σαν αντικείμενο συγκεκριμένων πρακτικών -διοικητικών, χρηματοδοτικών σχεδιαστικών, κατασκευαστικών-, έχει από το 1894-1895 αποκτήσει όπως ήδη αναφέραμε μια σχετική αυτονομία σε σχέση με τα υπόλοιπα στοιχεία του δημοτικού" σχολείου. Αυτή η σχετική αυτονομία προσδιορίζεται προφανώς από τη θέση που του αποδίδεται μέσα στα πλαίσια της συνολικής εκπαιδευτικής αντίληψης και πολιτικής, και τα στοιχεία αυτής της γενικότερης αντίληψης δεν μεταβάλλονται στις φιλελεύθερες μεταρρυθμιστικές προτάσεις, τουλάχιστον αυτές που στοχεύουν στο Θεσμικό πλαίσιο. Αντίθετα:

1. Οι κρατούσες παιδαγωγικές αρχές και η διδακτική μέθοδος δεν θίγονται στο επίπεδο αυτών των νομοπαρασκευαστικών προσπαθειών. Ο ερβαρτιανισμός παραμένει η κυρίαρχη παιδαγωγική θεωρία ενώ διατηρούνται όλα τα στοιχεία της κωδικοποιημένης εφαρμογής της συνδιδακτικής που έχουμε ήδη περιγράψει1. Οι αμφισβητήσεις που διατυπώνονται για την αυστηρότητα και την ομοιομορφία της σχολικής διαδικασίας δεν γνωρίζουν μεγάλη απήχηση2 και οπωσδήποτε δεν μεταφράζονται σε καινούργιες απόψεις και πρότυπα για το σχολικό χώρο3.

2. Διατηρείται, και μάλιστα ενισχύεται σε σχέση με το νόμο ΒΤΜΘ', ο συγκεντρωτισμός στη διοίκηση της εκπαίδευσης4 και τονίζεται ακόμη περισσότερο

1. Βλ. χαρακτηριστικά: Χρ. Π. Οικονόμου, "Η στοιχειώδης Εκπαίδευσις κατά την τελευταίαν εκατονταετίαν εν Ελλάδι (1830-1930)", Επετηρίς της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1932, σ. 124-125. Επίσης A. Δημαράς, "Εισαγωγή", στο Μ. Κουντουράς, Κλείστε τα σχολειά (Εκπαιδευτικά άπαντα), Αθήνα 1985, τ. A', σ, πε'-πζ'.

2. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην Δημοτική Εκπαίδευση, περιοδικό που προβάλλει συστηματικά το θέμα της βελτίωσης των διδακτηριακών συνθηκών, παράλληλα με θέσεις όπως αυτή του Γ. Παπασωτηρίου: "Θηρεύομεν, βλέπετε, παντού την τάξιν, την συμμετρίαν, τον ρυθμόν, την αρμονίαν [...] εφυγαδεύσαμεν δε την φαιδρότητα και την χαράν", δημοσιεύονται και αποσπάσματα μεταφρασμένα από τα γερμανικά όπου "η εικών καλού σχολείου" ταυτίζεται με την εφαρμογή της απρόσωπης πειθαρχίας όπως ακριβώς περιγράφεται το 1880 από τον Σπ. Μωραΐτη [Δημοτική Εκπαίδευσις, Ε' (1902-1903), σ. 54 *αι Γ' (1903-1904), σ. 194-198, αντίστοιχα].

3. Για παράδειγμα στην εισηγητική έκθεση του Δημ. Σαράτση για την ίδρυση του Παρθεναγωγείου Βόλου, οι προδιαγραφές για το κτίριο αφορούν την ύπαρξη ευρύχωρων αιθουσών για να διδάσκονται και πρακτικά οι μαθήτριες τα οικοκυρικά και τη ζωγραφική, καθώς και την ανάγκη για αυλή και κήπο "εις τον οποίον υποχρεωτικώς θα ασχολώνται αι μαθήτριαι διότι, ως γνωρίζετε, η κηπευτική και η ανθοκομία συντείνουν ουκ ολίγον εις την εξημέρωσιν των ηθών" (βλ. Χ.Γ. Χαρίτος, "Η εισηγητική έκθεση του Δημ. Σαράτση για την ίδρυση του Παρθεναγωγείου Βόλου", Θεσσαλική Εστία, τχ. 32, Μάρτης-Απρίλης 1978, σ. 333).

4. Ο A. Ευταξίας στην αιτιολογική έκθεση για τα νομοσχέδια της δημοτικής εκπαίδευσης του 1889 θεωρεί ως βασικό αρνητικό στοιχείο του νόμου ΒΤΜΘ'/1895, τη σχετική

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/182.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

αποκέντρωση που θέσπιζε: "Επείσθημεν δι' αυτού [τού ΒΤΜΘ'] εν πρώτοις ότι η πλήρης αποκέντρωσις, εις ήν ένασμενίζουσί τίνες εν ημίν, μόνον επί ζημία της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως δύναται να αποβή παρά λαώ διατελούντι, ύφ' ας κοινωνικάς και πολιτικάς συνθήκας εύρηται την σήμερον ο ελληνικός [...] Εξέλιπεν ούτως ο νους ο διευθύνων αυτήν από σχεδίου προδιαγεγραμμένου και προς σκοπόν καθωρισμένον Εξέλιπεν η ενότης έν τη διοικήσει αυτής η τόσον απαραίτητος διά λαόν, οίος ο ελληνικός ο οφειλών να έπιδιώξη ως τάχιστα την ένιαίαν και ομοιόμορφον αγωγήν και παιδείαν των τέκνων του, δι ης και μόνης δύναται να παρασκευάση το μέλλον του αισιωτερον υπό τε κοινωνικήν και υπό πολιτικήν, μάλιστα δε υπό εθνικην έ'ποψιν" (Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια.. , ο π., σ 7). Αντιπροτείνει δε την εγκαθίδρυση μιας αυστηρής πυραμιδικής ιεραρχίας που οδηγεί από το δάσκαλο και μέσω των επιθεωρητών στο Εποπτικό Συμβούλιο και στον Υπουργό Στις 21 Μαρτίου 1911 ο υπουργός Παιδείας της πρώτης κυβέρνησης Βενιζέλου αναπτύσσοντας το εκπαιδευτικό πρόγραμμα της κυβέρνησης ανακοινώνει την κατάθεση νομοσχεδίου "Περί Κεντρικού Εποπτικού Συμβουλίου Δημοτικής Εκπαιδεύσεως" Στόχος του νομοσχεδίου είναι η μεταρρύθμιση του θεσμού των εποπτικών συμβουλίων που εϊχε εισαχθεί με τον ΒΤΜΘ'/1895· "Δυστυχώς ο θεσμός ούτος απέδειξε καταφώρως και παταγωδώς την αποτυχίαν της τοπικής εκπαιδευτικής αυτοδιοικήσεως, καθόσον εχρησίμευσε μόνον, όπως έξυπηρετη τον όργιασμον της μικροπολιτικής [...] Άλλως τε [...] η ανάληψις εκ μέρους του Κράτους των εξόδων της στοιχειώδους εκπαιδεύσεως φυσικόν ήτο να μεταρρυθμίσω τον θεσμον απομακρύνουσα απ' αυτού την δημοτικήν αρχήν, ην η νέα διοικητική διαίρεσις του Κράτους, την οποίαν παρασκευάζει η Κυβέρνησις, καθόλου δεν ευνοεί" (Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, B' Διπλή Αναθεωρητική Βουλή, σ 1245). Άλλωστε έχει ήδη ψηφιστεί το άρθρο 16 του συντάγματος του 1911 σύμφωνα με το οποίο "Η εκπαίδευσις διατελούσα υπό την ανωτάτην εποπτείαν του Κράτους, ενεργείται δαπάνη αυτού". Απαλείφεται έτσι κάθε αναφορά σε συμμέτοχη των τοπικών αρχών στα θέματα της εκπαίδευσης [βλ σχετικά: A Δημαράς, "Προθέσεις... στα εκπαιδευτικά (1910-13)", ο.π., σ. 25-28] Είναι χαρακτηριστικό ότι από τα διάφορα νομοσχέδια που κατέθεσε η προανήγγειλε την κατάθεση τους ο Αλεξανδρής την περίοδο 1910-1911, και τα οποία, φιλοδοξούσαν να απαντήσουν σε ολα τα θέματα της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, τελικά έγιναν νόμοι του κράτους τα δύο νομοσχέδια που αφορούσαν την οργάνωση του Πανεπιστημίου και αυτά που ρύθμιζαν τα της διοίκησης της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης προς μια περισσότερο συγκεντρωτική κατεύθυνση (βλ σχετικά: στο ίδιο, σ. 30-33) Το ίδιο θα συμβεί άλλωστε και το 1913 Από τη μεγάλη νομοπαρασκευαστική εργασία που έγινε με κύριο υπεύθυνο το Δ Γληνό λίγα θέματα θα περάσουν το στάδιο του σχεδίου και θα νομοθετηθούν. Μεταξύ αυτών το "Περί διοικήσεως της Δημοτικής και Μέσης εκπαιδεύσεως) αφού προηγουμένως υποστεί σημαντικές τροποποιήσεις θα εγκριθεί και θα δημοσιευτεί ω: νόμος 240 της 16 Απριλίου Ι 914 [βλ σχετικά: Δ. Γληνός, Άπαντα Τόμος Β' 1910-1914 ο π , σ. 346-364, 558-559 Α. Δημαράς, "Προθέσεις .. στα εκπαιδευτικά (1910-13)", ο π. σ 32-33, 38-39] Στην εισηγητική έκθεση του νομοσχεδίου η γενική τάση περιγράφεται ως εξής: Ως απολύτρωσις εχαιρετίσθησαν υπό των διδασκάλων οι νόμοι, οι εισαγαγόντες διοίκησιν και πρώτοι πατάξαντες την άκρατον αυθαιρεσίαν. ΕΙνε δε ούτοι, ως γνωστόν, ο ΒΤΜΘ νόμος του 1895 διά την δημοτικήν εκπαίδευσιν και ο Γ^Α' του 1905 διά την Μέσην Αμφοτέρων των νόμων τούτων κύριον γνώρισμα και προσόν είνε, ότι εισήγαγαν ειδικούς και μονίμου επιθεωρητάς των σχολείων κατά περιφερείας, και εξήρτησαν πάσαν απόφασιν περί μεταθέσεως, προαγωγής η τιμωρίας των λειτουργών της εκπαιδεύσεως από την κρίσιν και την γνώμην προ παντός των επιθεωρητών τούτων [. ] Ότι η πολιτεία οφείλει να έχη την ανωτάτην διεύθυνσιν και εποπτείαν της εκπαιδεύσεως ουδείς ημφισβήτησε παρ' ημίν, ως συνέβη εν άλλαις χώραις. Τουναντίον μάλιστα δύναται να θεωρηθή ως έλλειψις των ημετέρων κοινωνικών

Σελ. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/183.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ο χαρακτήρας του ενιαίου δημοτικού σχολείου, με αυστηρά προτυποποιημένα όλα του τα στοιχεία1. Μέσα σ' αυτήν τη λογική ενισχύεται η τάση αποδέσμευσης του σχολικού κτιρίου από τις τοπικές αρχές και η ανάθεση της λήψης των αποφάσεων και του ελέγχου σε ειδική υπηρεσία του Υπουργείου Παιδείας.

3. Αναγνωρίζεται η σημασία του κτιρίου τόσο σε ό,τι αφορά την αποτελεσματικότητα της διδασκαλίας, όσο και σε σχέση με τη γενίκευση της φοίτησης2. Αντιμετωπίζεται όμως πάντα σαν ένα "εξωτερικό" χαρακτηριστικό του δημοτικού σχολείου3.

καθεστώτων, ότι δεν ευρέθησαν και άλλοι παράγοντες αρκετά ανεπτυγμένοι και αρκετά ενδιαφερόμενοι περί του εκπαιδευτικού έργου, ώστε να θελήσωσι να συμμετάσχωσι και να υποβοηθήσωσιν εν συνειδήσει και μετά σκοπιμότητος την πολιτείαν εις το διοικητικόν έργον της. Ένεκα τούτου απέτυχον και περιέπεσαν εις αχρηστίαν αι αποκεντρωτικαί διατάξεις του 1834 και 1836. Ένεκα τούτου ακόμη και η συμμετοχή των δήμων εις την διοίκησιν της εκπαιδεύσεως δεν εγένετο επ' ωφελεία αυτής, ένεκα τούτου και τα επαρχιακά εποπτικά συμβούλια, ως ιδρύθησαν διά του ΒΤΜΘ' νόμου, κατεκρίθησαν ως αποτυχόντα εις το έργον των [. .] Αφ' ετέρου όμως ομολογείται, ότι υπάρχει απόλυτος ανάγκη αποκεντρώσεως προς πρόληψιν των αυθαιρεσιών και των άλλων ατοπημάτων, άτινα κατ' ανάγκην συνεπάγεται η μόνον διά της κορυφής της εκτελεστικής εξουσίας, δηλονότι διά του Υπουργού των 'Εκκλησιαστικών, διοικησις. Διά τούτο ως μόνη λύσις κατά τους τελευταίους χρόνους ενδείκνυται η δι' υπαλλήλων του Κράτους αποκέντρωσις". Για μια συνολική παρουσίαση της εξέλιξης του ζητήματος της διοίκησης και της εποπτείας της δημοτικής εκπαίδευσης βλ. Γ Ι. Βασιλειάδης, "Ιστορική ανασκόπησις του θεσμού της επιθεωρήσεως των σχολείων της Στοιχειώδους Εκπαιδεύσεως", Επετηρίς της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, 1932, σ. 221-246' Ι. Βλαχαβιόλος, "Εκπαιδευτικόν συμβούλιον", ο.π , σ. 52-71.

1 Σημειώνουμε ενδεικτικά τον νόμο ΓΣΑ'/1907, με τον οποίον καθιερώνεται η μονοπώληση των διδακτικών βιβλίων από το κράτος και επιβάλλεται το σύστημα του ενός και μόνου βιβλίου για κάθε τάξη

2. Σύμφωνα με τον A. Αλεξανδρή "προ παντός πρέπει ν' άρξηται η στοργή της Πολιτείας διά την πραγματικήν εκπαίδευσιν των Ελληνοπαίδων έκ του σχολείου, διότι είναι γνωστόν ότι εις τα μικρά προ πάντων μέρη το σχολείον δεν είναι η ο εκπαιδευτικός ναός, ο οποίος πρέπει να προσηλύτιση τον άπιστον παίδα, και διά τούτο πρέπει ο παις μεταβαίνων από της οικίας του εις το σχολείον να μή ευρίσκη τρώγλην, εν η θα διδαχθή, αλλά να εύρη πραγματικόν ναόν, τον οποίον ν' άγαπήση και οστις θα είναι άξιος, όπως τον συγκράτηση και τον κάμη ν' αγαπήση περισσότερον το σχολείον και την διδαχήν" {Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, Β' Αναθεωρητική Βουλή, Συνεδρ. 28/11/1911, σ. 1052) Όμοια το 1914 κατά την συζήτηση των νομοσχεδίων Τσιριμώκου θα επισημανθεί η αδυναμία εφαρμογής της υποχρεωτικής εκπαίδευσης λόγω έλλειψης διδακτηρίων (Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, Περ. ΙΘ', Συν Γ', τ. Λ', σ 55).

3 Βλ χαρακτηριστικά το "Σχέδιο για ένα σύντομο υπόμνημα", στο: Δ. Γληνός, Άπαντα. Τόμος Β' 1910-1914, ο.π , σ. 549 Επίσης στην Αιτιολογική έκθεση του νομοσχεδίου για την Δημοτική Εκπαίδευση του 1913 σημειώνεται: "Μολονότι όμως τα ζητήματα της οργανώσεως του προγράμματος, της διοικήσεως, του διδακτικού προσωπικού είναι τα προέχοντα εν τη εκπαιδεύσει και περί ταύτα στρέφεται κατ' ανάγκην ιδιαζόντως η προσοχή

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/184.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

4. Το θέμα της υγιεινής του σχολείου και ειδικότερα του σχολικού κτιρίου αναδεικνύεται ολοένα και περισσότερο σε κεντρικό πρόβλημα.

5. Τα δύο τελευταία σημεία συγκλίνουν στη συγκρότηση μιας "τεχνικής" αντιμετώπισης του σχολικού κτιρίου, γεγονός που επιτρέπει, ακόμη και όταν οι νομοθετικές μεταρρυθμίσεις των φιλελευθέρων ναυαγούν (π.χ. νομοσχέδια 1910-1911 και 1913), και μένει έκθετη η συνολική εκπαιδευτική σύλληψη, να προωθούνται τα θέματα τα σχετικά με το σχολικό κτίριο, και ακόμη να μην αναιρείται η πορεία από την εναλλαγή των κυβερνήσεων. Άλλωστε δημοτικιστές και συντηρητικοί συμφωνούν στη γενική εκτίμηση για τη δυσλειτουργία της εκπαίδευσης1. Η σύγκρουση τοποθετείται στην ανάλυση των αιτίων, στα μέτρα που ειδικότερα προτείνονται και κύρια στο γλωσσικό. Από αυτές τις διαφοροποιήσεις το σχολικό κτίριο ξεφεύγει ως "τεχνικό" και "εξωτερικό" στοιχείο που γενικά αναγνωρίζεται ότι μειονεκτεί. Διαπιστώνουμε λοιπόν μια τάση σταθερή για όλη αυτήν την περίοδο προς την κατεύθυνση του εξορθολογισμού στη διαδικασία παραγωγής και συντήρησης των διδακτηρίων (μηχανισμός και χρηματοδότηση). Οι διορθωτικές παρεμβάσεις οφείλονται -και αυτό διατυπώνεται καθαρά- στα προβλήματα και στις δυσλειτουργίες

ημών κατά την μεταρρύθμισιν, εν τούτοις ως και εν τη γενική εκθέσει ετονίσαμεν, είναι ανάγκη εκ παραλλήλου να ληφθή σύντονος πρόνοια και περί άλλων ουχί επουσιωδών ζητημάτων, εάν θέλωμεν το όλον έργον της εκπαιδεύσεως να ευδοκιμήση. Τα ζητήματα του σχολικού κτιρίου, του σχολικού κήπου, και του γυμναστηρίου, των σχολικών επίπλων και οργάνων της σχολικής βιβλιοθήκης η ουδαμώς η ατελέστατα έχουσι λυθή μέχρι σήμερον ούτως ώστε από την έποψιν ταύτην η χώρα ημών είναι εκ των τα μάλιστα καθυστερουσών" (στο ίδιο, σ. 270).

1 Ο Ν. Εξαρχόπουλος διατυπώνοντας την αρνητική κριτική του για τα νομοσχέδια του 1913 αναγνωρίζει ότι: "ο τα νομοσχέδια υποβαλών οξύτατα διείδεν άπαντα τα τρωτά του νυν παρ' ημίν λειτουργούντος εκπαιδευτικού συστήματος και περιγράφει ταύτα μετά μεγίστης παρρησίας, πειστικότητος και επιστημονικής ακριβείας, ουδέν αποκρύπτων, αλλά και κατ' ουδέν υπερβάλλων διά των λεγομένων την πραγματικήν κατάστασιν" (αναφέρεται στο Δ. Γληνός, Άπαντα Τόμος Β' 1910-1914, ο.π , σ 554). Αντίστοιχα ο ΓΝ Χατζιδάκης, αντιτιθέμενος το 1920 στην εισαγωγή της δημοτικής στο δημοτικό σχολείο σημειώνει: "Ουδείς εξ εκείνων, όσοι ασχολούνται πολύ η ολίγον περί τα εκπαιδευτικά ημών πράγματα, ευρίσκει αυτά κατά πάντα άρτια και καλώς έχοντα, τουναντίον δε πάντες ομολογούσιν ότι ταύτα έχουν ανάγκην πολλής και επιμελημένης εξετάσεως και διορθώσεως, άλλ' ουχί ανατροπής εκ βάθρων [...] Ημείς στερούμεθα διδακτηρίων, στερούμεθα διδασκάλων, στερούμεθα διδασκαλείων καταλλήλως ωργανωμένων [ . ] Το πρώτον άρα και κύριον καθήκον ημών έπρεπε να είναι να εξετάσωμεν και εξεύρωμεν κατά τινά τρόπον ως τάχιστα και πόρους χρηματικούς θα εξεύρωμεν και διδακτήρια θα οικοδομήσωμεν και διδασκαλεία θα οργανώσωμεν και διδασκάλους Θα μορφώσωμεν και συλλογάς και πίνακας θα προμηθευθώμεν" (Γ.Ν. Χατζιδάκης, Γεννηθήτω φως -ο μαλλιαρισμός εις τα δημοτικά σχολεία, Αθήνα 1920- το απόσπασμα στο A. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση , ο π , τ Β', σ. 129)

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/185.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

του υφιστάμενου κάθε φορά θεσμικού πλαισίου και δεν συνδέονται άμεσα με μεταβολές στις γενικότερες εκπαιδευτικές επιλογές.

1 ΕΓΚΑΘΙΔΡΥΣΗ ΚΕΝΤΡΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΕΛΕΓΧΟΥ

Από την εμπειρία της εφαρμογής του προγράμματος του 1895 ανέκυψαν νέα προβλήματα, Η προσοχή στρέφεται τώρα σε ζητήματα αποτελεσματικότητας του μηχανισμού που έχει επιφορτισθεί με την ανέγερση των σχολικών κτιρίων. Ο Γ, Δροσίνης επισημαίνει ήδη από το 1898: "Παρ' ημίν ο νόμος ΒΤΜΘ' προνοεί όπως η εκτέλεσις των σχολείων ανατεθή λόγω οικονομίας εις τους κατά νομούς μηχανικούς των δημοσίων-έργων [...] Πλήν της διά την εκτέλεσιν των σχολείων προβλέψεως ταύτης περί ουδεμιάς άλλης υπηρεσίας προνοεί. Δια. την εξέλεγξιν όμως των υποβαλλομένων διά του επιθεωρητού των σχολείων εις !το υπουργείον της Παιδείας προϋπολογισμών, διαγραμμάτων, διά την χορήγησιν τεχνικών, αρχιτεκτονικών και οικοδομικών οδηγιών, αίτινες είνε πολλαί και απαραίτητοι κατά την πρόοδον της οικοδομής των σχολείων, διά την εν γένει διεύθυνσιν των σχολικών κτιρίων και διά την συμπλήρωσιν της τεχνικής νομοθεσίας απαραίτητος ανάγκη είνε η ίδρυσις εν τω υπουργείω της Παιδείας ειδικής υπηρεσίας αρχιτεκτονικής των σχολικών κτιρίων, ήτις να αποτελήται από αρχιτέκτονας, διαφωτίζοντας τον υπουργόν της Παιδείας επί όλων των συναφών ζητημάτων προς τα σχολικά κτίρια [,..] διότι εν η περιπτώσει άνευ μέτρων αναλόγων [...] επιχειρηθή η εκτέλεσις των δημοτικών σχολείων, το ναυάγιον αυτών είνε βέβαιον και προτιμότερα η μη κατασκευή αυτών"1.

"Ενα χρόνο αργότερα θα προταθεί, στα πλαίσια των μεταρρυθμιστικών νομοσχεδίων της κυβέρνησης Θεοτόκη, η συμπλήρωση της κεντρικής υπηρεσίας του Υπουργείου Παιδείας με τμήμα Αρχιτεκτονικής 'Υπηρεσίας. Οι αρμοδιότητες του νέου τμήματος θα καθοριστούν σε σχέση με μια ολοκληρωμένη σύλληψη διδακτηριακής πολιτικής 2. Πιο συγκεκριμένα, για την επίλυση του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων προτείνονται οι παρακάτω

1. "Τα νέα κτίρια των δημοτικών σχολείων", Εθνική Αγωγή, 'έτος Α', αρ. 2, 13 Μαρτίου 1898, σ. 18.

2. Τόσο στην Αιτιολογική Έκθεση περί των νομοσχεδίων της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως όσο και στις αγορεύσεις του Ευταξία κατά τη διάρκεια της συζήτησης τους στη βουλή, το διδακτηριακό ζήτημα καταλαμβάνει σημαντική θέση (βλ. Εκπαιδευτικά νομοσχέδια..,, ο.π., σ. 27-28, 34, 40, 47-50). Άλλωστε, η αρχική πρόθεση ήταν να κατατεθεί ιδιαίτερο νομοσχέδιο περί διδακτηρίων Μέσης και Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, και σ' αυτό αναφέρονται τόσο οι εκθέσεις όσο και οι πρώτες αγορεύσεις. Η συγχώνευση του με το νομοσχέδιο περί δημοτικής εκπαιδεύσεως ανακοινώθηκε στις 14 Ιουλίου 1899, και το νέο αυτό νομοσχέδιο, του οποίου το Ε' κεφάλαιο αφορά τα διδακτήρια, κατατέθηκε την 1 Νοεμβρίου 1899.

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/186.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

μεθοδεύσεις που συνιστούν, σχεδόν στο σύνολο τους, απάντηση σε συγκεκριμένες ελλείψεις του υφιστάμενου θεσμικού πλαισίου και σε δυσλειτουργίες της εφαρμογής του1:

1. Διδακτηριακοί τύποι. Ένα από τα κεντρικά σημεία της κριτικής των διατάξεων του νόμου BTM0' και της συγκεκριμένης εφαρμογής του είναι η αναντιστοιχία που παρατηρείται στις περισσότερες περιπτώσεις των διδακτηρίων που κατασκευάζονται, ανάμεσα στον αριθμό των κατοίκων του οικισμού και στο διδακτηριακό τύπο που έχει επιλεγεί (βλ. πίνακα XIV). Τα αίτια αυτής της κατάστασης που επιβαρύνει σημαντικά τις σχετικές δαπάνες αποδίδονται αφ' ενός στην απουσία "ασφαλών κριτηρίων" για τη διαβάθμιση των σχολείων σε μονοτάξια, διτάξια, τριτάξια κλπ.2, και αφ' ετέρου στην ύπαρξη μόνον τεσσάρων

1 Στην Αιτιολογική "Εκθεση για τα νομοσχέδια της Δημοτικής Εκπαίδευσης, και στα πλαίσια μιας συνολικής κριτικής του προγενέστερου θεσμικού πλαισίου και ειδικότερα του εν ισχύει νόμου ΒΤΜΘ', σημειώνεται: "Έτερον θετικόν καλόν του Νόμου του 1895 υπήρξεν η πρόνοια περί ανεγέρσεως διδακτηρίων της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, υπέρ ων διετέθη μέρος των εκπαιδευτικών τελών. Τα διδακτήρια ταύτα δεν ανηγέρθησαν ακόμη, διότι και ως προς ταύτα αι σχετικαί διατάξεις του Νόμου υπήρξαν ελλιπείς. Οπωσδήποτε όμως ετέθη δι' αυτού βάσις ασφαλής προς απόκτησιν καταλλήλων διδακτηρίων, την παντελή σπάνιν των οποίων από ετών διεξετραγώδουν πάντες οι περί την Δημοτικήν Εκπαίδευσιν ασχολούμενοι, πάντες οι γινώσκοντες, οποίαι τρώγλαι ως επί το πολύ χρησιμεύουσι νυν ως διδακτήρια, οπόσον δε φθείρεται εν αυτοίς η υγεία και ταπεινούται το φρόνημα τοσούτων απαλών υπάρξεων, οποίον δε αίσχος είνε δι' ημάς μετά εβδομηκονταετή περίπου ελεύθερον βίον να καθυστερώμεν και έν τούτω άλλων χθεσινών λαών της Ιλλυρικής Χερσονήσου, οίτινες και εν τοις τελευταίοις αυτών χωρίοις έχουσι να επιδείξωσιν αληθή μέγαρα της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως" (στό ίδιο, σ. 13) Οι ελλείψεις των διατάξεων του νόμου ΒΤΜΘ' αποδίδονται κύρια στην "αποκεντρωτική" λογική, την οποία ο Ευταξίας προσάπτει στο νόμο στο σύνολο του, στο βαθμό που αναθέτει διοικητικό έργο σε επιθεωρητές και περιφερειακά εποπτικά συμβούλια χωρίς συγχρόνως να εγκαθιστά το πυραμιδωτό ιεραρχικό σχήμα που θα εξασφάλιζε τον έλεγχο από τις κεντρικές υπηρεσίες και τον υπεύθυνο υπουργό (στο ίδιο, σ 27).

2 Ο νόμος ΒΤΜΘ' προβλέπει έξι τύπους σχολείο": τα πλήρη που είναι υποχρεωτικά εξατάξια, τα κοινά, που μπορεί να είναι μονοτάξια, διτάξια, τριτάξια η τετρατάξια, και τα γραμματοδιδασκαλεία. Κριτήριο για την κατάταξη των κοινών σχολείων ορίζεται ο αριθμός των μαθητών του σχολείου, χωρίς άλλο προσδιορισμό, και η σχετική απόφαση ανατίθεται στο περιφερειακό εποπτικό συμβούλιο μετά από γνωμάτευση του νομαρχιακού επιθεωρητή Σύμφωνα με τον Ευταξία η ρύθμιση αύτη "αφίνει ελεύθερον το στάδιον εις πάσαν αυθαιρεσίαν, ούτως ώστε προκειμένου περί ανεγέρσεως διδακτηρίων να γνωμοδοτώσιν επιθεωρηταί και να εγκρίνη το Υπουργείον τον τύπον κοινών τετραταξίων και πλήρων εξαταξίων σχολείων αντί δαπάνης πολλών δεκάδων χιλιάδων δραχμών εκεί, ένθα αρκεί διτάξιον η και μονοτάξιον σχολείον να περιλάβη τους μαθητάς" (στό ίδιο, σ 13). Στα προτεινόμενα νομοσχέδια προβλέπονται επτά τύποι σχολείων ενώ για την ίδρυση και την κατάταξη τους υιοθετείται "ως λογική και ορθή βάσις, ην έχουσιν αποδεχθή ήδη πάσαι σχεδόν αι πεπολιτισμέναι χώραι" ο αριθμός των κατοίκων κάθε οικισμού Ο μαθητικός πληθυσμός εκτιμάται ότι αντιπροσωπεύει το 8% του συνολικού 'Ως κατώτατο όριο για την ίδρυση σχολείου ορίζονται οι 20 μαθητές και ως ανώτατο όριο μαθητών ανά τάξη οι 90 μαθητές. Τέλος για την ίδρυση η την

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/187.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

εγκεκριμένων διδακτηριακών τύπων, που δεν επαρκούν για να επιτευχθεί μια ικανοποιητική σχέση ανάμεσα στο μέγεθος του κτιρίου και στο μαθητικό πληθυσμό που πρόκειται να φιλοξενήσει. Προτείνεται λοιπόν η σύνταξη εννέα νέων κτιριακών τύπων που να ακολουθούν το σχήμα κατάταξης των σχολείων που προβλέπει το νομοσχέδιο. Έτσι προβλέπονται τρεις τύποι μονοτάξιων σχολείων (ένας για 20-45 μαθητές, δεύτερος για 46-70 και τρίτος για 71-90), και από ένας τύπος για τα υπόλοιπα είδη πολυτάξιων σχολείων -από το διτάξιο μέχρι το πλήρες επτατάξιο, Η σύνταξη των σχεδίων αυτών των τύπων -που όπως σημειώνεται στην εισηγητική έκθεση θα πρέπει να είναι "εις κλίμακα εκτελέσεως" αυτό που σήμερα θα αποκαλούσαμε "μελέτη εφαρμογής"- ανατίθεται στο Αρχιτεκτονικό Τμήμα, ενώ προβλέπεται η έκδοση διατάγματος που να καθορίζει τους "αναγκαίους παιδαγωγικούς και υγιεινολογικούς αυτών όρους". Για την έκδοση του διατάγματος προβλέπεται συνεργασία του 'Εποπτικού Συμβουλίου Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, του Αρχιτεκτονικού Τμήματος και του καθηγητή της 'Υγιεινής του Πανεπιστημίου. Πάντως θα. πρέπει να σημειώσουμε ότι δεν έχει διατυπωθεί αυτήν την εποχή αρνητική κριτική για το διάταγμα του 1894 η τους τύπους Καλλία από την άποψη της υγιεινής-1.' Μπορεί λοιπόν να θεωρηθεί η διάταξη αυτή του νομοσχεδίου σαν ένα τυπικό στοιχείο μιας ολοκληρωμένης σύλληψης για την ανάληψη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων από τον κεντρικό μηχανισμό του Υπουργείου Παιδείας.

2. Χρηματοδότηση και προγραμματισμός. Την εποχή που υποβάλλονται τα νομοσχέδια Ευταξία μόλις έχει αρχίσει η εφαρμογή του "προγράμματος Καλλία". Βρίσκονται λοιπόν κατατεθειμένα στην Τράπεζα Ηπειροθεσσαλίας ουσιαστικά ανέπαφα τα ποσά που έχουν συγκεντρωθεί από το 1895, που άρχισε να εφαρμόζεται o νόμος ΒΤΕ' περί εκπαιδευτικών τελών. Το ποσό που προορίζεται για τις σχολικές εγκαταστάσεις ανέρχεται το 1898 σε 1600000 δρχ.2. Επίσης στη διάθεση του Υπουργείου βρίσκεται εκείνη την εποχή και μετάταξη υφισταμένων σχολείων εκδίδεται Β. Διάταγμα μια φορά το χρόνο, λίγο πριν από την σύνταξη του προϋπολογισμού.

1. Αναφέρουμε χαρακτηριστικά ότι οι διδακτηριακοί τύποι του 1898 εγκρίθηκαν από το Πρώτα Πανελλήνιο Ιατρικό Συνέδριο του 1901 ως πληρούντες τους κανόνες της υγιεινής, ενώ το 1906 τόσο το διάταγμα του 1894 όσο και οι τύποι του 189.8 παρουσιάστηκαν στο Πρώτο Διεθνές Συνέδριο της 'Εξυγιάνσεως των Οικοδομών που οργανώθηκε στο Παρίσι, όπου και απέσπασαν την "επιδοκιμασίαν πάντων" (βλ. "Το εν Παρισίοις Διεθνές Συνέδριον των Οικοδομών περί των εν Ελλάδι εφαρμοζομένων μέτρων διά την υγιεινήν των σχολικών κτιρίων". Αρχιμήδης, 2/1906, σ. 13-18). Το διάταγμα του 1894 φαίνεται ότι παραμένει σε ισχύ τουλάχιστον μέχρι το 1940 [βλ. Ε. Λαμπαδάριος, Σχολική Υγιεινή μετά στοιχείων Παθολογίας, Αθήνα 1940 (4η έκδοση), σ. 13, 72].

2. Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια..., ο.π., σ. 27.

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/188.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΠΙΝΑΚΑΣ XIV

Διδακτήριο υπό κατασκευή και υπό έγκριση (1899)

Σχολεία

Δαπάνη

Κάτοικοι

Δήμος

Τύπος

1. Αρφαρά Αιγείρας

13365

534

Γ' τάξεως

διτάξιο

2. Χάλια Αυλίδος

16447

848

Β' τάξεως

διτάξιο

3 . Λεβέτσοβα Κροκεών

28500

1789

Β' τάξεως

διτάξιο

4 . Λάγεια Λαγείας

19000

618

Β' τάξεως

μονοτάξιο

5 . Θεολόγος Σελλασίας

18620

391

Β' τάξεως

μονοτάξιο

6 . Φαρακλάτα

17480

1443

Γ' τάξεως

διτάξιο

7 . Καρβελα Μαλευρίου

19600

539

Β' τάξεως

μονοτάξιο

8. Μαζέικα Κλειτορίας

9900

1344

Β' τάξεως

διτάξιο

9 . Τράπεζα Βουρών

10580

201

Β' τάξεως

μονοτάξιο

10. Σκούταρι Καρυουπόλεως

22050

410

Β' τάξεως

μονοτάξιο

11 . Καρδίτσα Ακραιφνίου

12240

484

Γ' τάξεως

μονοτάξιο

12. Κόκκινον Ακραιφνίου

14615

300

Γ' τάξεως

μονοτάξιο

13. Καθολικόν Βουρών

10580

297

Γ' τάξεως

μονοτάξιο

1 4 . Σουδενών

17205

742

Β' τάξεως

διτάξιο

15. Αγ. Βλάσιος Λαπαθών

17760

1415

Β' τάξεως

διτάξιο

16. Ακράτας

14550

863

Γ' τάξεως

διτάξιο

Σύνολο

262492

ΔΙΔΑΚΤΗΡΙΑ ΥΠΟ ΕΓΚΡΙΣΗ

1 . Κομποτάδες Ηρακλειωτών

11840

756

Β' τάξεως

μονοτάξιο

2 . Λιανοκλάδι Παραχελωϊτών

12675

716

Β' τάξεως

μονοτάξιο

3 . Στρέβυζα Παΐων

63640

1605

Β' τάξεως

εξατάξιο

4 . Καλάβρυτα

40890

1395

Β' τάξεως

τετρατάξιο

5 . Ανώγεια-ΙΙαλαιοπαναγία

Φάριδος

24180

1776

B' τάξεως

διτάξιο

Σύνολο

153225

Πηγή: Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια .., ο.π.

το κληροδότημα Συγγρού για την κατασκευή διδακτηρίων1. Το ποσό όμως αυτό κρίνεται ανεπαρκές για την ταυτόχρονη κάλυψη των κτιριακών αναγκών της πρωτοβάθμιας και της μέσης εκπαίδευσης. Προτείνεται λοιπόν για μια ακόμη φορά στη Βουλή η σύναψη δανείου 20000000 δρχ., με εγγύηση τα ετήσια έσοδα από τα εκπαιδευτικά τέλη και το ποσό που προϋπολογίζεται ότι

1. στο ίδιο, σ. 27.

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/189.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

θα εξοικονομηθεί από τα ενοίκια των διδακτηρίων. Το δάνειο αυτό θα επιτρέψει, σύμφωνα με την εισηγητική έκθεση, την κάλυψη των κτιριακών αναγκών σε σύντομο χρονικό διάστημα και με οικονομικότερους όρους, αφού πρόθεση είναι, όπως δηλώνεται, να ανατεθεί η κατασκευή των διδακτηρίων "εργολαβικώς εις μεγάλην οικοδομικήν εταιρείαν"1, Στόχος της πρότασης αυτής είναι και η άμβλυνση των σημαντικών διαφορών που παρατηρούνται στο κόστος κατασκευής ομοίων διδακτηριακών τύπων από τόπο σε τόπο (βλ. πίνακα XIV). Όπως σημειώνεται στην έκθεση οι διαφορές αυτές δεν οφείλονται "μόνον εις την ολιγωρίαν και την ασυνειδησίαν των αρμοδίων αρχών ούτε εις την εκασταχού απαντώσαν διαφοράν της τιμής των οικοδομήσιμων υλικών κ,λ.π. αλλά και εις τον πολλαχού επερχόμενον συνασπισμόν των μικρών εργολάβων καθ' ας έχομεν πληροφορίας. Τον συνασπισμόν τούτον Θα ματαιώσωμεν, αν αφεθή ελεύθερον το καθ' ημάς υπουργείον να εκλέξη μεταξύ εργολαβικής εταιρείας και μικρών εργολάβων"2. Η μεθόδευση αυτή-για την όποια δεν παρέχεται κανένα άλλο διευκρινιστικό στοιχείο ούτε για τον τύπο του δανείου ούτε για την μορφή και την εθνικότητα της εταιρείας και τους όρους της ανάθεσης- είναι και το μόνο σημείο από τα περί διδακτηρίων που αντιμετώπισε αντίδραση: στην αγόρευση του ο Δηλιγιάννης τοποθετείται αρνητικά φέρνοντας σαν αντιπαράδειγμα την οργάνωση της οδοποιίας μετά το 1883 και την κακή διαχείριση των σχετικών δανείων3. Στην τελική μορφή του νομοσχεδίου δεν περιλαμβάνεται καμιά αναφορά στο δάνειο, και ως μόνος πόρος για τη χρηματοδότηση των σχολικών εγκαταστάσεων εγγράφονται τα έσοδα από τα εκπαιδευτικά τέλη. Αντιμετωπίζεται όμως το θέμα του προγραμματισμού και της άσκησης ελέγχου στη χρηματοδότηση. Σύμφωνα με το άρθρο 40, μια φορά το χρόνο (κάθε Αύγουστο) συνεδριάζει το Μικτό Συμβούλιο (Εποπτικό Συμβούλιο και Αρχιτεκτονικό τμήμα) το οποίο, με βάση τις σχετικές προτάσεις των νομαρχιακών επιθεωρητών και τα ποσά που έχουν συγκεντρωθεί από τα εκπαιδευτικά τέλη, αποφασίζει ποια κτίρια θα κατασκευασθούν, θα ανακαινισθούν η θα συντηρηθούν, συντάσσει το σχετικό προϋπολογισμό και τον υποβάλλει για έγκριση στη Βουλή. Μέ τον τρόπο αυτό εκτιμάται ότι θα αποφευχθούν καταχρήσεις και προνομιακές μεταχειρίσεις περιοχών λόγω σχέσεων εκλογικής πελατείας4.

1. Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια..., ό.π., σ. 27. ,,

2. Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια..., ό.π., σ. 27.

3. στο ίδιο, σ. 51

4. στο ίδιο, σ. 28. Όπως φαίνεται στον πίνακα XVI δεν ακολουθείται η διάταξη του νόμου ΒΤΜΘ' που ορίζει την κατά αποκλειστική προτεραιότητα ανέγερση διδακτηρίων στους δήμους γ' τάξεως μέχρι την πλήρη κάλυψη των αναγκών τους. Είναι λοιπόν πιθανόν ότι οι επιλογές και οι προτεραιότητες υπακούουν σε εκλογικά συμφέροντα.

Σελ. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/190.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

3. Κατασκευή. Από τη στιγμή που θα αποφασιστεί η παρέμβαση, και ειδικά όταν πρόκειται για κατασκευή, ενημερώνεται ο δήμαρχος για να παραχωρήσει -στις περιπτώσεις που πρόκειται για δημοτικό κτήμα- η να εξασφαλίσει με τη διαδικασία της απαλλοτρίωσης το γήπεδο που ο επιθεωρητής σε συνεργασία με το νομομηχανικό έχει επιλέξει για την ανέγερση του σχολείου. Κριτήρια για την επιλογή δεν διατυπώνονται στο νομοσχέδιο, ενώ για την επιφάνεια του γηπέδου ακολουθούνται τα μεγέθη του διατάγματος του 1894: 10 τ.μ./ μαθητή, που μπορεί να είναι μικρότερο στις πόλεις. Ο φάκελος της κατασκευής -διάγραμμα γηπέδου, συγγραφή υποχρεώσεων και προϋπολογισμός "αναλόγως των κρατουσών τιμών μονάδος των εκασταχού οικοδομησίμων υλών"1-καταρτίζεται από τους κατά τόπους εργοδηγούς και μηχανικούς των Δημόσιων έργων και ελέγχεται από το αρχιτεκτονικό τμήμα. Η άμεση επίβλεψη του έργου ανατίθεται επίσης στους μηχανικούς των Δημόσιων έργων, ενώ την εποπτεία έχουν οι αρχιτέκτονες της κεντρικής υπηρεσίας του Υπουργείου Παιδείας. Η παραλαβή του έργου, για την οποία ο νόμος ΒΤΜΘ' δεν περιείχε ειδική πρόβλεψη, γίνεται τώρα από επιτροπή στην οποία συμμετέχουν οι υπεύθυνοι για το έργο και ο νομαρχιακός επιθεωρητής.

Διαγράφεται λοιπόν ένα πλήρες σχήμα προγραμματισμού της παραγωγής και της κατανομής των σχολικών εγκαταστάσεων. Η ύπαρξη της αρχιτεκτονικής υπηρεσίας εξασφαλίζει το σχεδιασμό και τον κεντρικό έλεγχο των εφαρμογών και επιτρέπει την κεντρική, και στη βάση προγραμματισμού, διαχείριση των κονδυλίων, που το υφιστάμενο θεσμικό πλαίσιο προορίζει για την κατασκευή των σχολείων. Το σχήμα αυτό δεν εφαρμόστηκε άμεσα. Τα περί διδακτηρίων, χωρίς να αντιμετωπίσουν ειδική αντίθεση, ενταγμένα όπως ήταν στο νομοσχέδιο για τη δημοτική εκπαίδευση ακολούθησαν την τύχη του. Το ζήτημα όμως δεν θα εγκαταλειφθεί για πολύ καιρό στο βαθμό που συνδέεται με ευρύτερους προβληματισμούς της εποχής.

Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι η συγκρότηση και η επάνδρωση τεχνικών υπηρεσιών με αρμοδιότητα τα δημόσια έργα και τα έργα υποδομής που σχετίζονται με διάφορους τομείς της διοίκησης αποτελεί γενικότερη τάση της εποχής. Βασικό σταθμό αποτελεί η σύσταση της 'Υπηρεσίας των Δημοσίων Έργων στα πλαίσια του Υπουργείου των Εσωτερικών το 1878, καθώς και η ανασυγκρότηση της το 1882 με τη μετάκληση της Γαλλικής Αποστολής. Αργότερα δημιουργούνται και ειδικές τεχνικές υπηρεσίες στα πολεμικά υπουργεία2. Μία απ' αυτές τις υπηρεσίες, το τμήμα Φάρων και Φανών του

1. στο ίδιο, σ 28

2. Βλ. A Οικονόμου, "Συνοπτική ιστορία των Δημοσίων Έργων της Ελλάδος", Τεχνική Επετηρίς της Ελλάδος, τ. A1, Αθήνα 1935, σ 238-241. Ας αναφέρουμε επίσης ότι διευθυντής της Υπηρεσίας Δημοσίων Έργων χρημάτισε ο Δ Καλλίας (1913-1917)

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/191.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Υπουργείου Ναυτικών, χρησίμευσε ως υπόδειγμα για τη σύσταση του Αρχιτεκτονικού τμήματος του Υπουργείου Παιδείας1. Στις ανάγκες επάνδρωσης αυτού του μηχανισμού άπαντα και η θεσμική αναβάθμιση του Μετσόβιου Πολυτεχνείου το 18872. Την ίδια εποχή άλλωστε πολλαπλασιάζονται οι εκδηλώσεις μιας αντίληψης που πριμοδοτεί τον τεχνικό λόγο σαν φορέα της αντικειμενικής επιστημονικής ανάλυσης της οικονομικής κατάστασης της .χώρας και φιλοδοξεί να διατυπώσει τεχνικά εφικτές λύσεις γι" τα προβλήματα που απασχολούν τον τόπο. Αναφέρουμε σχετικά την έκδοση του πρώτου ελληνικού τεχνικού περιοδικού, της Μηχανικής Επιθεώρησης το 1887 και την ίδρυση του Ελληνικού Πολυτεχνικού Συλλόγου το 1898 με στόχο "να προαγάγη αφ' ενός την επιστήμην ,και να ευεργετήση αφ' ετέρου τον τόπον"3. Το όργανο του Συλλόγου, ο Αρχιμήδης, αποτέλεσε από το 1899 έως το 1925 το βήμα του τεχνικού κόσμου της χώρας με σημαντικό βάρος στη δημόσια συζήτηση για τα, τεχνικοοικονομικά ζητήματα.

Παράλληλα ένας άλλος "τεχνικός" λόγος, ο υγιεινιστικός, θέτει περισσότερο άμεσα το θέμα των σχολικών κτιρίων. Οι επικρίσεις για την ανθυγιεινή κατάσταση τους οξύνονται και πολλαπλασιάζονται στο βαθμό που η ανάπτυξη της σχολικής υγιεινής και της παιδολογίας αναδεικνύει τη σημασία της υγείας του παιδιού και τη σχέση της με το σχολικό κτίριο. Οι γιατροί παίζουν εδώ' σημαντικό ρόλο. Το 1898 εκδίδεται ένα από τα πρώτα ελληνικά βιβλία ειδικά ,για την υγεία του μαθητή4·, ενώ το Πρώτο Πανελλήνιο 'Ιατρικό Συνέδριο του 1901 εγγράφει στα θέματά του και εκείνο της σχολικής υγιεινής, και εκδίδει ψήφισμα με την ευχή να συσταθεί ανώτατο κεντρικό εποπτικό συμβούλιο με τη συμμετοχή γιατρών υγιεινολόγων και δικαιοδοσία στα θέματα της σχολικής υγιεινής, και να προστεθεί ένας γιατρός στη σύνθεση των νομαρχιακών εποπτικών συμβουλίων5. Στον εκπαιδευτικό χώρο επίσης το Θέμα της σχολικής υγιεινής προβάλλεται. Στην 'Εθνική Αγωγή, που εκδίδει ο Γ. Δροσίνης, δημοσιεύονται συστηματικά ειδήσεις για τις εξελίξεις του τομέα αυτού στην Ευρώπη και σχολιάζεται η ελληνική πραγματικότητα, ενώ διατηρείται και ιδιαίτερη στήλη με τίτλο "'Υγιεινή του οίκου και του σχολείου". Η σύσταση, με πρωτοβουλία του ίδιου, του εκπαιδευτικού μουσείου για τον εφοδιασμό των σχολείων με τα κατάλληλα διδακτικά όργανα και σκεύη

1. Εκπαιδευτικά νομοσχέδια,.., 8.π., σ. 27.

2. Βλ. Κ. Μπίρης, Ιστορία του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου, Αθήνα 1957, σ, 296-299· A. Οικονόμου, "Συνοπτική Ιστορία...", ο'.π., σ. 240-245. ·., 3. Τεχνική Επετηρίς της Ελλάδος, τ. A1 Αθήνα 1935, σ. 3.

4. Πρόκειται για το 8ργό του Γ. Καραπαναγιώτου, Υγιεινή προληπτική της μαθητικής μυωπίας, Αθήνα 1898,

5. Βλ. Ε. Λαμπαδάριος, Σχολική Υγιεινή, Αθήνα 1929 (2η έκδ.), σ. 24.

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/192.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

συμβάλλει επίσης προς την κατεύθυνση αυτή. Τα θέματα της σχολικής υγιεινής προβάλλονται επίσης και από τη Δημοτική Εκπαίδευση του Σπ. Δουκάκη είτε με τη μορφή μονογραφιών από ειδικούς, είτε ως ειδήσεις σχετικά με την ευρωπαϊκή εμπειρία, είτε ακόμη μέσα από τις επιστολές των δασκάλων ως μετάδοση της καθημερινής τους εμπειρίας.

Στο "Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον" του 1904, στο οποίο "οι διαμαρτυρίες, οι ενέργειες της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, οι δειλές κρατικές παρεκκλίσεις από τα καθιερωμένα, βρίσκουν τη δικαίωση τους" και στο οποίο εκφράζονται όλες οι τάσεις "πού θα μπορούσαν να θεωρηθούν προοδευτικές μέσα στα σχεδόν αμετακίνητα όρια στα οποία κινείται. η ελληνική εκπαίδευση"1 , τα ζητήματα τα σχετικά με το σχολικό κτίριο κατέχουν σημαντική θέση. θέσεις και προτάσεις, διατυπώνονται για τη βελτίωση των σχολικών εγκαταστάσεων ως βασική προϋπόθεση για την ευρύτερη διάδοση της στοιχειώδους εκπαίδευσης 2. Επίσης, στα πλαίσια- του συνεδρίου οργανώνεται "Σχολική Έκθεσις" με εκθέματα από διάφορες χώρες, από τα οποία μεγάλος αριθμός είναι σχέδια κτιρίων, καθώς και διάλεξη του καθηγητή της Υγιεινής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Κ. Σάββα,1 με· θέμα "Νύξεις τινές προς βελτίωσιν της σχολικής Υγιεινής εν Ελλάδι"3. Στη διάλεξη αυτή θα παρουσιαστούν οι εξελίξεις της σχολικής υγιεινής, θα προβληθεί η σημασία του θεσμού του σχολικού γιατρού και θα προταθούν μέτρα όπως η εφαρμογή της υπαίθριας διδασκαλίας στα σχολεία 4 και η δημιουργία σχολικών λουτρών. Την

1. A. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση..., τ. Β', ο.π., σ,, λα',

2. Βλ. τις προτάσεις / ευχές που ψηφίστηκαν από το τμήμα Στοιχειώδους Εκπαιδεύσεως του Συνεδρίου, καθώς και την εισήγηση του Θ.Ι. Μιχαλόπουλου στο ίδιο τμήμα για το όποιο είχε ορισθεί ως ειδικό θέμα. "Ευρυτέρα διάδοσις της στοιχειώδους 'Εκπαιδεύσεως και ελάττωσιν του αριθμού των αγραμμάτων των υπερβάντων την ηλικίαν της εκ του Νόμου υποχρεωτικής φοιτήσεως εις το Δημοτικόν Σχολείον", στο Πρώτον Πανελλήνιο Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον. Εν Αθήναις, 31 Μαρτίου - 4 Απριλίου 1904, Αθήνα 1904, σ. 58-82.Από τις προτάσεις που αφορούν τα διδακτήρια υιοθετήθηκαν αργότερα από την πολιτεία η πρόταση για οργάνωση "σχολικών κοινοτήτων μετά ειδικών διοικητικών δικαιωμάτων και καθηκόντων και ιδίου ταμείου" και η "χάριν του ταχύτερου πολλαπλασιασμού των διδακτηρίων κατασκευή τούτων κατά τους αυτούς μεν υγιεινούς, παιδαγωγικούς και αρχιτεκτονικούς όρους, απλούστερων όμως και ολιγοδαπανωτέρων" (βλ. εδώ στη συνέχεια).

3. Βλ. K. Σάββας, "Νύξεις τινές προς βελτίωσιν της σχολικής Υγιεινής εν Ελλάδι. Διάλεξις γενομένη ενώπιον του Πανελληνίου Εκπαιδευτικού Συνεδρίου εν τη αιθούση του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός τη 1η Απριλίου 1904", Δημοτική Εκπαίδευσις, αρ. 22, 23, της 10, 20 Απριλίου 1904, σ. 337-357.

4. Ο K. Σάββας προτείνει την κατασκευή ενός μεγάλου υπόστεγου στην αυλή του κάθε σχολείου ώστε όταν ο καιρός το επιτρέπει να γίνεται εκεί η διδασκαλία. Την διάδοση της υπαίθριας διδασκαλίας θα προτείνει το 1912 και ο Δ.Ι. Σαράτσης στην εισήγηση του . στο Β' ελληνικό συνέδριο κατά της φυματιώσεως, και για το σκοπό αυτό θα προτείνει την κατασκευή

Σελ. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/193.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ίδια χρονιά θα εκδοθεί από τη "Βιβλιοθήκη Μαρασλή" η Υγιεινή τον σχολείον του Γ. Βλάμου, ενώ ο Κ. Σάββας θα ανάλαβε, ως σχολίατρος Αττικής1. Σύντομα λοιπόν επανέρχεται το θέμα της αποτελεσματικότερης κρατικής παρέμβασης στον τομέα της διδακτηριακής πολιτικής με τους ορούς συγκρότησης του κατάλληλου μηχανισμού στο υπουργείο Παιδείας. Σύμφωνα με την Επετηρίδα της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως 1907-1908, το 1908 η Κεντρική υπηρεσία του υπουργείου περιλαμβάνει αρχιτεκτονικό γραφείο με αρχιτέκτονα τον Αναστάσιο Μεταξά 2. Την ίδια χρονιά ιδρύεται και Γραφείο Σχολικής. 'Υγιεινής, του οποίου σκοπός ορίζεται: "α) η από υγιεινής απόψεως επιθεώρησις των διδακτηρίων, των διδακτικών οργάνων και σκευών των δημοσίων και ιδιωτικών σχολείων του Κράτους, β) η από των μεταδοτικών και μολυσματικών νόσων προφύλαξις των εις τα σχολεία φοιτώντων. γ) η επί της υγείας των μαθητών και της καθόλου σωματικής αναπτύξεως αυτών επαγρύπνησις. δ) η διάδοσις των θεμελιωδών γνώσεων της υγιεινής η επικαίρων υγιεινών παραγγελμάτων διά των διδασκόντων και των διδασκομένων εις τον λαόν"3. Το Γραφείο αυτό εξοπλίστηκε, σύμφωνα με τα γραφόμενα του εμπνευστή

των αιθουσών των σχολείων Έτσι ώστε να μπορεί η μία πλευρά να ανοίγει τελείως όταν ο καιρός είναι κατάλληλος (Βλ. Δ.L Σαράτσης, Περί υπαιθρίων σχολείων και υπαιθρίου διδασκαλίας. Ανάτυπο από τα Πρακτικά τον Β' ελληνικού συνεδρίου κατά της φυματιώσεως, Βόλος 1913. Επίσης την βιβλιοκριτική του Δ. Γληνού που δημοσιεύτηκε στο Δελτίο τον Εκπαιδευτικού 'Ομίλου, τ. Γ', 1913, σ. 279. Αναδημοσιεύεται στο Δ. Γληνός, Άπαντα, τ. B', ό.π., σ. 373-374). Υπαίθρια σχολεία άρχισαν να λειτουργούν στην Αθήνα από το 1916, ενώ το σύστημα των ημιυπαίθριων τάξεων μελετήθηκε από το αρχιτεκτονικό τμήμα του υπουργείου Παιδείας σε συνεργασία με το γραφείο σχολικής υγιεινής (εικ. 99-101) και εφαρμόστηκε μετά το 1930 σε αρκετά σχολεία (βλ. εικ. 104-105). Βλ. σχετικά E. Λαμπαδάριος, Σχολική Υγιεινή, 1919 (2η &Χ.8.), σ. 316-317, και 1940 (4η 8κδ.), σ. 27-33, 378-379.

1. E. Λαμπαδάριος, Σχολική Υγιεινή, 1929 (2η έκδ.), σ. 24.

2. Ο Αναστάσιος Μεταξάς είχε ακολουθήσει αρχιτεκτονικές σπουδές στη Γερμανία κυρίως στο Technische Hochschule της Δρέσδης απ' όπου αποφοίτησε το 1895. Χρημάτισε γερουσιαστής το 1932-1935. Πρωτοστάτησε στην ίδρυση του Συλλόγου αρχιτεκτόνων του οποίου εξελέγη πρόεδρος. Ως ελεύθερος επαγγελματίας ασχολήθηκε με τη μελέτη και την επίβλεψη μερικών από τα σημαντικότερα έργα της εποχής: Παναθηναϊκό στάδιο, νοσοκομείο Παίδων, Αιγινήτειο, νοσοκομείο Ανδρέα Συγγρού, το κτίριο της Ιωνικής και Λαϊκής Τραπέζης, το μέγαρο του Εμπορικού Επιμελητηρίου, την Σιβιτανίδειο Σχολή (σε συνεργασία με τον Ε. Κριεζή), καθώς και πολλών ιδιωτικών κατοικιών. Ήταν από τους τελευταίους έλληνες αρχιτέκτονες που χρησιμοποίησε με αυστηρότητα το νεοκλασικό μορφολογικό ιδίωμα στα αρχιτεκτονικό του έργο (βλ. Δ. .Φιλιππίδης, Νεοελληνική αρχιτεκτονική, Αθήνα 1984, σ. 128-131). Για το έργο του στο Υπουργείο Παιδείας δεν διαθέτουμε στοιχεία. Άλλωστε το 1911 επικεφαλής του Αρχιτεκτονικού Γραφείου βρίσκουμε τον Ν. Μπαλάνο.

3. B. Διάταγμα "Περί συστάσεως εν τω Υπουργείω των 'Εκκλησιαστικών και της Δημοτικής 'Εκπαιδεύσεως γραφείου της Σχολικής Υγιεινής", 17 Σεπτ.· 1908, Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 239, τ. A', 1908.

13

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/194.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

του Γ, Δροσίνη "με τα πρωτογνώριστα στην υπηρεσία του Υπουργείου όργανα μετρήσεως, ζυγίσεως και εν γένει παρακολουθήσεως της υγείας των μαθητών"1. Δυο χρόνια αργότερα θα συστηματοποιηθεί η οργάνωση των δύο γραφείων με τον καθορισμό του προσωπικού τους και των προσόντων του, και θα ιδρυθεί το πρώτο εργαστήριο παιδολογίας στην Ελλάδα στα πλαίσια του Γραφείου Σχολικής Υγιεινής2.

Τέλος, το θέμα των διδακτηρίων θα ξανατεθεί με συνολικό τρόπο το 1911. Ο υπουργός Παιδείας της πρώτης κυβέρνησης Βενιζέλου A. Αλεξανδρής θα καταθέσει την ημέρα της παρουσίασης του εκπαιδευτικού προγράμματος της κυβέρνησης νομοσχέδιο "περί διδακτηρίων της δημοτικής εκπαιδεύσεως" το οποίο θα αντιμετωπισθεί ως "υπηρεσιακόν" και με συνοπτική συζήτηση θα ψηφιστεί τον Ιούλιο του 1911, πριν ακόμη υποβληθούν στη Βουλή τα μεταρρυθμιστικά νομοσχέδια για τη μέση και τη δημοτική εκπαίδευση3. Το σχήμα που εγκαθιδρύεται δεν διαφοροποιείται ουσιαστικά από εκείνο των νομοσχεδίων Ευταξία: η δαπάνη κατασκευής, μετασκευής και συντήρησης των διδακτηρίων, τόσο της δημοτικής όσο και της μέσης εκπαίδευσης, επιβαρύνει τα εκπαιδευτικά τέλη' κάθε χρόνο συντάσσεται προϋπολογισμός των απαιτούμενων δαπανών ο όποιος υποβάλλεται στη Βουλή ως παράρτημα του προϋπολογισμού του Υπουργείου η απόφαση για το ποια διδακτήρια θα ανεγερθούν ανήκει στον Υπουργό μετά από γνωμοδότηση επιτροπής που αποτελείται από το νομάρχη η τον ειρηνοδίκη, τον οικείο επιθεωρητή και μηχανικό των Δημοσίων Έργων. Κριτήριο είναι το να λειτουργεί δημοτικό σχολείο ήδη για μια τριετία και να μην υπάρχουν κτίρια κατάλληλα για ενοικίαση. Προτεραιότητα δίνεται ιδιαίτερα στις περιπτώσεις όπου ο δήμος η η κοινότητα προσφέρει δωρεάν το γήπεδο και το μεγαλύτερο ποσοστό από την προϋπολογιζόμενη δαπάνη. Για τους δήμους με περισσότερους από 20000 κατοίκους η ανέγερση των διδακτηρίων γίνεται υποχρεωτικά με δημοτική δαπάνη αλλά σε σχέδια και κάτω από την επίβλεψη της τεχνικής υπηρεσίας του Υπουργείου' τέλος: "η διεξαγωγή της κεντρικής υπηρεσίας προς κατασκευήν, ανακαίνισιν και συντήρησιν των σχολικών κτιρίων [.,.] εκτελείται υπό του εν τω Υπουργείω τούτω Αρχιτεκτονικού γραφείου, όπερ υπάγεται εις ίδιον τμήμα υπό τον

1. Γ. Δροσίνης, Σκόρπια φύλλα της ζωής μου, τ. Β', Αθήνα 1982, σ. 120.

2. Με το νόμο ΓΨΚΑ'/31 Μαρτίου 1910. Βλ. Νόμοι περί οργανισμού κεντρικής υπηρεσίας του Υπουργείου και περί οργανισμού άλλων υπηρεσιών αυτού, Αθήνα 1910, σ. 3-11.

3. Πρόκειται για το νόμο ΓΩΚΖ' της 18 Ιουλίου 1911 "Περί διδακτηρίων εν γένει και της οργανώσεως της σχετικής υπηρεσίας", που δημοσιεύτηκε στο φύλλο αρ. 191, τ. Α' της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως του 1911. Βλ. επίσης για τις διαδοχικές μεταβολές των διατάξεων του νόμου Μ. Μαντούδης, Διδακτηριακή νομοθεσία από του 1920 έως 1927, Αθήνα 1927, σ. 6-15.

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/195.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

τίτλον Γραφείον τεχνικής υπηρεσίας Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως"1.

Σε ό,τι αφορά τη μελέτη και την επίβλεψη της κατασκευής των σχολικών κτιρίων ο νόμος ΓΩΚΖ' συνιστά τομή εγκαθιδρύοντας το θεσμικό πλαίσιο που θα ισχύσει με μικρές μεταβολές μέχρι το 1962 και τη δημιουργία του 'Οργανισμού Σχολικών Κτιρίων -ακραίο' σημείο της συγκέντρωσης και της εξειδίκευσης του μηχανισμού παραγωγής των σχολικών εγκαταστάσεων, Συγχρόνως η ύπαρξη κεντρικού σχεδιαστικού μηχανισμού επιδρά άμεσα στη λογική καθορισμού των κτιριολογικών και αρχιτεκτονικών σταθερών του σχολικού κτιρίου με σημαντικές επιπτώσεις στην ίδια την εικόνα του.

2. Ο ΤΥΠΟΣ ΚΑΙ Ο ΤΟΠΟΣ

Η νέα αυτή φάση-στο ζήτημα των σχολικών κτιρίων, εγκαινιάζεται με, την κατάργηση των τύπων Κάλλια. Σύμφωνα με το άρθρο 4 του νόμου ΓΩΚΖ' : · "Οι μέχρι τούδε εφαρμοζόμενοι ενιαίοι τύποι των σχολείων καταργούνται". Το προσωπικό της τεχνικής υπηρεσίας του Υπουργείου Παιδείας η οι κατά τόπους μηχανικοί των δημόσιων έργων θα συντάσσουν κάθε φορά ειδική μελέτη για το συγκεκριμένο υπό ανέγερση διδακτήριο, ενώ οι γενικοί τεχνικοί και υγιεινολογικοί όροι οικοδομής των διδακτηρίων θα καθοριστούν με Βασιλικό Διάταγμα. Εγκαταλείπονται λοιπόν, σύμφωνα με τη διατύπωση του νομοσχεδίου, όχι μόνο οι συγκεκριμένες αρχιτεκτονικές λύσεις που επέλεξε ο Δ. Καλλίας αλλά και η ίδια η λογική του ενιαίου τύπου. Σημαντική στροφή στην αντιμετώπιση του σχολικού κτιρίου, για τη συλλογιστική της οποίας όμως η αιτιολογική έκθεση του νομοσχεδίου δεν μας παρέχει ειδικές πληροφορίες2. Ωστόσο,

1. Από το 1923 άρχισε να λειτουργεί και περιφερειακή αρχιτεκτονική υπηρεσία με · τη δημιουργία θέσεων σχολικών αρχιτεκτόνων στις κυριότερες έδρες των Γενικών Επιθεωρήσεων. Στους σχολικούς αρχιτέκτονες ανατίθεται η αμεση επίβλεψη των εκτελούμενων έργων καθώς και, σε συνεργασία με τους επιθεωρητές, η επιθεώρηση των σχολείων και η σύνταξη εκθέσεων για τη διδακτηριακή κατάσταση των περιοχών (βλ. Ν.Δ. 30/12/1923, "Περί τροποποιήσεως διατάξεων τινών του νόμου 2442 περί ιδρύσεως ταμείων Εκπαιδευτικής Προνοίας" και Β.Δ. 18/11/1925, "Περί προσόντων, διορισμού, προαγωγής των σχολικών αρχιτεκτόνων, έδρας και δικαιοδοσίας αυτών", στο Μ. Μαντούδης, Διδακτηριακή νομοθεσία..., ο.π., σ. 105-111,229-230).

2. Το πλήρες κείμενο της αιτιολογικής έκθεσης, με ημερομηνία 20 Απριλίου 1911, έχει ως εξής: "Λαμβάνω την τιμήν να υποβάλλω εις την Βουλήν σχέδιον νόμου περί διδακτηρίων της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως δι' οδ, το μεν συμπληρούνται κενά του ήδη υφισταμένου νόμου, άτινα δεκαπενταετής πείρα κατέδειξε, το δε καταργείται o μέχρι τούδε ενιαίος τύπος του σχολείου, όστις, καθά έλαβον την τιμήν να αναπτύξω κατά την εν τη Βουλή εισήγησιν : του νομοσχεδίου, τόσας επήνεγκεν υλικάς και ηθικάς ζημίας εις το Κράτος" [Εφημερίς των' Συζητήσεών της Βουλής, Β' Διπλή Αναθεωρητική Βουλή (1911), Παράρτημα, τόμος A',

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/196.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

όπως φαίνεται από μεταγενέστερες αναφορές στα πλαίσια των συζητήσεων της βουλής, αυτό που κυρίως αμφισβητείται είναι οι συγκεκριμένες λύσεις Κάλλια, και μάλιστα στις μορφολογικές τους επιλογές, και η γενικευμένη εφαρμογή τους χωρίς διάκριση αστικού και αγροτικού χώρου. Αντίθετα δεν διατυπώνονται συγκροτημένα αναλυτικά επιχειρήματα κατά της λογικής του ενιαίου διδακτηριακού τύπου καθεαυτής1.

Συνδέοντας το πρόβλημα του ενιαίου τύπου με τη συγκεκριμένη εκδοχή Κάλλια, o Αλεξανδρής θα επιχειρηματολογήσει για την κατάργηση των τύπων του 1898 κυρίως με όρους τεχνικοοικονομικούς2. Ως βασικό επιχείρημα προβάλλεται ότι οι μορφές και οι κατασκευαστικές τεχνικές που επιβάλλονται από τους τύπους "Κάλλια" ξεπερνούν την εποχή αυτή το επίπεδο τεχνογνωσίας των μαστόρων που χτίζουν στις αγροτικές περιοχές, όπου κατασκευάζονται τα περισσότερα από αυτά τα σχολεία, και αυτό με σημαντικές επιπτώσεις τόσο στο κόστος όσο και στην ποιότητα της κατασκευής. Σύμφωνα με τα στοιχεία του υπουργείου Παιδείας, στο τέλος του 1909 η κατάσταση των σχολικών κτιρίων που έχουν κατασκευαστεί το διάστημα 1898-1909 παρουσιάζεται ως εξής: 96 σχολεία είναι σε καλή κατάσταση, 29 έχουν ανάγκη επισκευών, ενώ 16 είναι ετοιμόρροπα και δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν3. Η ετήσια δαπάνη

σ. 456]. Δεν φαίνεται όμως να έγινε εισηγητική αγόρευση για το νομοσχέδιο η τουλάχιστον εμείς δεν την εντοπίσαμε στην 'Εφημερίδα των Συζητήσεων της Βουλής της αντίστοιχης βουλευτικής περιόδου. Για την ακαταστασία η οποία χαρακτηρίζει γενικά το νομοπαρασκευαστικό έργο του A. Αλεξανδρή βλ. A. Δημαράς, "Προθέσεις... στα εκπαιδευτικά (19101913)", 8.π., α. 30-31.

1. Στη συζήτηση για την ψήφιση του νομοσχεδίου κατ" άρθρο, το μόνο επιχείρημα που προβάλλει ο εισηγητής κατά του ενιαίου διδακτηριακού τύπου είναι ότι "εις ουδέν Κράτος υπάρχει ωρισμένος τύπος σχολείου" και αυτό ως επιχείρημα υπέρ της διατάξεως του νομοσχεδίου που επιτρέπει την αγορά από το δημόσιο ιδιωτικών οικοδομών για τη στέγαση σχολείων (αρθρ. 6). Αντίστοιχα η αντιπολίτευση δηλώνοντας την αντίθεση της στο προηγούμενο άρθρο θα προβάλλει την ανάγκη του να κατασκευάζονται τα διδακτήρια σε όλη τη χώρα σύμφωνα με ορισμένους τύπους, γιατί με αυτόν τον τρόπο εξασφαλίζονται οι όροι της υγιεινής. Αντίθετα στο θέμα της κατάργησης των τύπων Καλλία φαίνεται να υπάρχει απόλυτη συμφωνία [βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, Β' Διπλή Αναθεωρητική Βουλή (1911), σ. 3353-3355].

2. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής,, Β' Διπλή Αναθεωρητική Βουλή (1911), σ. 1051. Με παρόμοιους όρους θα διατυπωθεί κριτική κατά των τύπων του 1898 και κατά τη διάρκεια της συζήτησης των εκπαιδευτικών νομοσχεδίων Τσιριμώκου το 1914, βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, Περ. Ιθ' ( Συν. Γ', τ. A', σ. 55.

3. M. Mantoudis, "Les Bâtiments scolaires en Grèce", L'Hellénisme Contemporaine, αρ. 5/1936, σ. 454. Θα πρέπει ωστόσο να σημειώσουμε ότι η "καταστροφική" αυτή εικόνα που παρουσιάζουν τα επίσημα στοιχεία για το σύνολο της χώρας διαφοροποιείται σημαντικά στην περίπτωση της περιοχής της Αργολίδας για την όποια διαθέτουμε αναλυτικά στοιχεία σχετικά με την τύχη των σχολείων "Καλλία". Σύμφωνα με τα στοιχεία αυτά, που

Σελ. 196
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/197.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

για τη συντήρηση και τις επισκευές αυτών των σχολείων υπολογίζεται το 1911 σε 250000 δρχ., δηλαδή περίπου το 1/5 των εσόδων από τα εκπαιδευτικά τέλη την περίοδο αυτή1. Σαν συνέπεια αυτών των διαπιστώσεων προτείνεται ο σχεδιασμός διαφορετικών αρχιτεκτονικών λύσεων για κάθε συγκεκριμένο σχολείο, απλούστερων και οικονομικότερων.

Η οικονομοτεχνική θεώρηση όμως δεν αποτελεί ούτε τη μοναδική ούτε την καθοριστική βάση για τις νέες επιλογές στον τομέα της διδακτηριακής πολιτικής. Ήδη από το 1899 έχει διατυπωθεί με σαφήνεια η πρόθεση εξορθολογισμού

 

περιέχονται στο τμήμα των αρχείων της Τεχνικής Υπηρεσίας του Υπουργείου Παιδείας που βρίσκεται κατατεθειμένο στις Τεχνικές Υπηρεσίες της Νομαρχίας Αργολίδας, από τα 16 σχολεία που κατασκευάστηκαν μέχρι το 1911 σύμφωνα με τους τύπους "Καλλία", τα 13 χρησιμοποιούνται ακόμη το 1951, είτε όπως ήταν αρχικά είτε στις περισσότερες περιπτώσεις μετά από μεταρρύθμιση και προσθήκες αιθουσών, για τη στέγαση των σχολείων των οικισμών Πρόκειται για τα διδακτήρια Αλέας (διτάξιο, αποπεράτωση 1905), Αραχναίου (μονοτάξιο, 1907), Αγίας Τριάδος (μονοτάξιο, 1905), Καρυάς (μονοτάξιο, 1905), Κεφαλόβρυσο (μονοτάξιο, 1907), Τολού (μονοτάξιο, 1900), Νέας Επιδαύρου (μονοτάξιο, διτάξιο, 1901), Μάνεση (διτάξιο, 1908), Κρανιδίου (διτάξιο, 1905), Ερμιόνης (διτάξιο, ;), Λυγουριού (διτάξιο, 1899), Διδύμων (διτάξιο, 1900). Τα υπόλοιπα τρία, τα μονοτάξια διδακτήρια Διδύμων, Παλαιάς Επιδαύρου και Αυγουριού, εκποιήθηκαν η κατεδαφίσθηκαν λόγω κακής κατάστασης το 1939-1940. Στό διάστημα αυτό τα προβλήματα που παρουσιάζουν τα διδακτήρια "Καλλία", εκτός από τα λειτουργικά (προσανατολισμός, χωρητικότητα) και τις φθορές λόγω συνηθισμένης χρήσης, έτσι όπως εντοπίζονται στις εκθέσεις των σχολικών αρχιτεκτόνων και στις αιτήσεις επισκευών, είναι το σάπισμα των ξύλων της στέγης και της οροφής που οφείλεται κυρίως στην κακή συντήρηση (βλ. έκθεση των αρχιτεκτόνων Ν. Μητσάκη με ημερομηνία 23 9.1928 και Σ. Σταματίου με ημερομηνία 15.10.1936 για το σχολείο της Παλαιάς Επιδαύρου) και οι ρωγμές που εμφανίζονται στην τοιχοποιία και που οφείλονται κυρίως σε κακοτεχνίες στην κατασκευή ευθύς εξαρχής. Ειδικότερα, σύμφωνα με τις γνωματεύσεις των σχολικών αρχιτεκτόνων και μηχανικών παρουσιάζει προβλήματα η θεμελίωση των σχολικών κτιρίων είτε λόγω μικρού πάχους των τοίχων των θεμελίων ε'ι'τε λόγω προβλημάτων στις απαιτούμενες επιχωματώσεις. Αυτό σε συνδυασμό με το μεγάλο ύψος των τοίχων των διδακτηρίων Καλλία (5,50μ ) και τα μεγάλα ανοίγματα (τα παράθυρα έχουν πλάτος 1,10 και ύψος 3,30 μ ) που διακόπτουν την συνοχή της τοιχοποιίας αφού φαίνεται ότι δεν κατασκευάστηκαν ξυλοδεσιές στα περισσότερα απ' αυτά, δημιουργούν κατ' αρχήν τριχοειδή ρήγματα που με την πάροδο του χρόνου και δεδομένης επίσης της σεισμοπάθειας της περιοχής διευρύνονται, οι τοίχοι αποκλίνουν από την κατακόρυφο και υπάρχει πρόβλημα κατάρρευσης

Το πρόβλημα πάντως των κακοτεχνιών με σημαντικές επιπτώσεις στη στερεότητα του κτιρίου εμφανίζεται και αργότερα παρά την εφαρμογή απλούστερων τύπων, και αποδίδεται από τους σχολικούς αρχιτέκτονες στο ότι για λόγους αριθμητικής ανεπάρκειας του προσωπικού η επίβλεψη της οικοδομής δεν γίνεται από εξειδικευμένο προσωπικό του Υπουργείου Παιδείας. Βλ. σχετικά την έκθεση του σχολικού αρχιτέκτονα Σ. Σταματίου με ημερομηνία 29 3.1938 (Α.Τ.ΥΝΑ., φάκ. Αργολίδος Γενικά).

1. Βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, Β' Διπλή Αναθεωρητική Βουλή (1911), σ. 1051.

Σελ. 197
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/198.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

της κατασκευής των διδακτηρίων με στόχο τη βελτιστοποίηση της χρήσης με ταυτόχρονη μείωση του κόστους. 'Ωστόσο οι όροι που το 1911 επιτρέπουν την εν ονόματι της οικονομίας αυστηρή κριτική των "κιονόκρανων" και των "αετωμάτων" συνδέονται με τις μεταβολές που σημειώνονται στο χώρο της αισθητικής ιδεολογίας σ' ο,τι αφορά την αρχιτεκτονική την εποχή αυτή. Άλλωστε, αισθητική / ιδεολογική επιλογή αποτελούσε και η εφαρμογή των τύπων Κάλλια. "Ας μην ξεχνάμε ότι οι δύο τύποι μονοτάξιων αγροτικών διδακτηρίων του διατάγματος του 1984 (εικ. 46, 47) καθώς και ο τύπος A' "αδιαιρέτου δημοτικού σχολείου" για 80 μαθητές που σχεδίασε ο Καλλίας το 1896 και ενέκρινε το υπουργείο (εικ. 48) δεν έχουν ούτε "κιονόκρανα" ούτε "αετώματα". Οι τύποι όμως αυτοί δεν εφαρμόστηκαν, όπως δεν φαίνεται να εφαρμόστηκε, εκτός από την περίπτωση του μονοτάξιου σχολείου, και η αρχική εντολή ανάθεσης στην επιτροπή επεξεργασίας των διδακτηριακών τύπων, η όποια προέβλεπε την εκπόνηση "διπλών σχεδίων" για κάθε τύπο σχολείου "τού μεν πολυτελέστερου, του δε λιτότερου"1. Οι τέσσερεις τύποι του 1898 με την αυστηρή νεοκλασική μορφολόγηση των όψεων προκρίνονται ως απάντηση στο αίτημα να είναι το δημόσιο σχολείο, είτε στην πόλη βρίσκεται είτε στην ύπαιθρο, "το λαμπρότερον οικοδόμημα" και το "περικαλλέστερον", που διατυπώνεται ακόμη με έμφαση στα 18982, ως παράσταση της δημόσιας εικόνας, ως αρχιτεκτονική έκφραση της "κοινωνικής αρμονίας"3 στην οποία τείνει και η γενικευμένη εκπαίδευση, τέλος ως ένα μέσο πολιτικής διαπαιδαγώγησης των αγροτικών πληθυσμών και μέσα από τη διάδοση των επίσημων αρχιτεκτονικών προτύπων του κράτους και της πόλης4. Πρόκειται ωστόσο για

1. Αναφέρεται στο Εκπαιδευτικά νομοσχέδια , o π., σ 34.

2 "Τα Ελβετικά σχολεία". Εθνική Αγωγή, τ. A' (1898), σ. 28-29 Πρβλ: "Καλλιπρεπή [ ] σχολικά κτίρια προέχοντα μεταξύ πάντων των οικοδομημάτων και εν αυτοίς τοις χωρίοις διατρανούσι το ενδιαφέρον των πεπολιτισμένων χωρών περί της πλήρους και υγιούς εκπαιδεύσεως της νεότητος. Ναός, σχολείον και στρατών είνε τα τρία οικοδομήματα, εφ' ων στηρίζει την πραγματικήν της υπόστασιν, το μεγαλείον και την δύναμίν της πάσα αληθώς πεπολιτισμένη πολιτεία" [Φ.Δ. Γεωργαντάς, "Το Γκαίτειον Γυμνάσιον έν Φραγκφούρτη" 'Εθνική Αγωγή, τ A' (1898), σ 68].

3. Σύμφωνα με τη διατύπωση του A. Τζώνη: "[ ] ο Ιστορικιστικός τοπικισμός στη νεοκλασσική του έκφραση, πρόσφερε στους Έλληνες μια ουτοπία. Με τους σχολαστικούς του κανόνες αρχιτεκτονικής σύνθεσης, με τις δυσκολίες του στο να πετύχει ακρίβεια στον συνδυασμό και τις ευθυγραμμίσεις των διαφόρων στοιχείων, με τη δεξιοτεχνική ρουτίνα ρυθμολόγησης, πρόσφερε ένα όραμα ανάτασης πάνω από μικρόψυχες επιδιώξεις και ατομικές ανικανότητες, μια συλλογική παράσταση της δημόσιας εικόνας, ένα παράδειγμα κοινωνικής αρμονίας, μια υπόσχεση που έπρεπε να πραγματοποιηθεί" (Α Τζώνη και L Lefaivre, "Ο κάνναβος και η πορεία Μιά εισαγωγή στο έργο του Δημήτρη και της Σουζάνας Αντωνακάκη, και μερικές προκαταρκτικές σκέψεις γύρω από την ιστορία της σύγχρονης ελληνικής αρχιτεκτονικής κουλτούρας". Αρχιτεκτονικά θέματα, '15/198Ι, σ 165).

4. Την πρόθεση αυτή αποδίδει με έντονη αρνητική διάθεση ο βουλευτής Ν. Βελέντζας

Σελ. 198
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 179
    8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ  Δ' 

    ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΣ ΤΟΠΙΚΙΣΜΟΣ

    Στην ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης τα τελευταία χρόνια του 19ου αιώνα και οι πρώτες δεκαετίες του 20ού χαρακτηρίζονται από διαδοχικές. απόπειρες εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων με στόχο την προσαρμογή του σχολείου στις ανάγκες και στα ιδεώδη του αστικού κράτους. Το αίτημα της Θεμελίωσης ενός εκπαιδευτικού συστήματος ικανού να εξυπηρετήσει τους στόχους της εθνικής ολοκλήρωσης, την υπόσχεση της βιομηχανικής ανάπτυξης, την ομαλή λειτουργία του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος, έχει ήδη τεθεί από τη δεκαετία του 1870, και αναφερθήκαμε στα προηγούμενα κεφάλαια στις διάφορες νομοπαρασκευαστικές προσπάθειες που τείνουν να το ικανοποιήσουν. Τα συγκεκριμένα όμως θεσμικά μέτρα που υιοθετούνται έχουν αποσπασματικό χαρακτήρα και επιπλέον γνωρίζουν σημαντικές περιπέτειες στην εφαρμογή τους.

    Έτσι, τέσσερα χρόνια μετά την ψήφιση του νόμου ΒΤΜΘ' το ζήτημα της μεταρρύθμισης των εκπαιδευτικών πραγμάτων επανέρχεται και μάλιστα με μεγαλύτερη ένταση αφού συνδέεται άμεσα με την ήττα του 1897. "Διά της μεταρρυθμίσεως του εκπαιδευτικού συστήματος [..,] θα κατωρθούτο ν' αναδείξη [η Ελλάς] στρατόν ικανόν, IV αποτρέψη ποτέ εκ του μετώπου της το στίγμα του 1897 [...]. Οφείλομεν να αρξώμεθα του έργου της ανορθώσεως διά της μεταρρυθμίσεως των της παιδείας", σημειώνεται στην εισηγητική έκθεση των νομοσχεδίων που καταθέτει το 1899 η κυβέρνηση Θεοτόκη με υπουργό Παιδείας τον Αθ. Ευταξία1. Στα νομοσχέδια αυτά, που εγκαινιάζουν τη φάση των "φιλελεύθερων" εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων2, και κυρίως στις εισηγητικές εκθέσεις που τα συνοδεύουν, διατυπώνονται με πληρότητα και συνοχή οι στόχοι της αστικής εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης με έμφαση κυρίως στα θέματα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης: επταετής υποχρεωτική

    1. Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια Ι. Αιτιολογική έκθεσις και αγορεύσεις περί Δημοτικής 'Εκπαιδεύσεως, Εθνικό Τυπογραφείο, 1899, σ. 3.

    2. Δανειζόμαστε την ορολογία και το σχήμα που προτείνει η Άννα Φραγκουδάκη στο Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι. ., ο π