Συγγραφέας:Καλαφάτη, Ελένη
 
Τίτλος:Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
 
Υπότιτλος:Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:288
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1821-1929
 
Περίληψη:Οι όροι της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε «νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου» αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζεται αφενός πώς το πρόβλημα του σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφετέρου πώς μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 58.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 20-39 από: 372
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/20.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

για τη διατύπωση σχεδίων εθνικής εκπαίδευσης σε ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Γαλλία, η Πρωσσία, η Αυστροουγγαρία, που διέρχονται την εποχή αυτή έντονη εκπαιδευτική κρίση1. Αυτοί θα προσπαθήσουν να κοινοποιήσουν τις εμπειρίες τους και να ωθήσουν προς την κατεύθυνση μιας συνολικής μεταρρύθμισης των εκπαιδευτικών πραγμάτων.

Τη δεκαετία πριν την ελληνική Επανάσταση, και κυρίως από τις σελίδες του Λόγιου Ερμή -της εφημερίδας που ο Κοραής ήθελε να είναι "αληθής ανθολογία και μετακένωσις των αποκτηθέντων από τα φωτισμένα γένη καλών"2-:, ανακινείται το θέμα τόσο των στόχων της εκπαίδευσης, όσο και της οργάνωσης των δομών που την παρέχουν. Από την πληθώρα των άρθρων, ειδήσεων, επιστολών που αναφέρονται άμεσα σε Θέματα αγωγής, παιδείας, λειτουργίας σχολείων, αποδεσμεύεται μια αντίληψη -θα λέγαμε το περίγραμμα μιας εκπαιδευτικής πολιτικής- που προβάλλει το σχολείο ως βασικό χώρο και μέσο αγωγής3, προνομιακό χώρο επαγγελματικής διαμόρφωσης και πανάκεια για όλες τις κοινωνικές αποκλίσεις. Το ζητούμενο είναι η οργάνωση της σχολικής εκπαίδευσης, και κυρίως της πρώτης της βαθμίδας, στη βάση μιας συστηματικά διατυπωμένης παιδαγωγικής. Τα σχολεία θα μπορέσουν να εκπληρώσουν το έργο που τους ανατίθεται, την εξασφάλιση δηλαδή της "ευδαιμονίας ενός έθνους γενικώς, και μερικώς εκάστου ατόμου"4 μόνο αν οργανωθεί μεθοδικά "κοινή του Γένους παιδεία". Οι αρχές στις οποίες στηρίζονται οι μεταρρυθμιστικές προτάσεις που διατυπώνουν οι αρθρογράφοι του Λόγιον Ερμή εντάσσονται στους κοινούς τόπους του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Τα συγκεκριμένα μέτρα όμως που προτείνουν, ακόμα κι αν θεωρηθεί ότι αποτελούν συστηματική διατύπωση διάχυτων αιτημάτων, συνιστούν καινοτομικό στοιχείο στο

1. Βλ R Gilbert, "L'enseignement primaire", στο Histoire de la pédagogie du 17 siècle à nos jours, Παρίσι 1981, σ 226.

2. A. Κοραής, "Στοχασμοί αυτοσχέδιοι" του 1814 (στον ΣΤ' τόμο του Πλουτάρχου), Προλεγόμενα..., ο π., σ. 564.

3. Από τις στήλες του Λόγιου Ερμή μόνον ο γιατρός Π. Ηπήτης θα θέσει ερώτημα ως προς την σκοπιμότητα της σχολικής εκπαίδευσης Κατά την άποψή του, η πνευματική ανατροφή είναι καλύτερα να γίνεται στο σπίτι, όπου το παιδί ζει προφυλαγμένο από κακές επιρροές ομηλίκων του και διατηρεί την παιδικότητα του προσκολλημένο στους γονείς. Αλλά αν έτσι επιτυγχάνεται η "χρηστοήθεια", η πνευματική συγκρότηση του παιδιού απαιτεί πολλές και εξειδικευμένες γνώσεις, που οι μικρές -οικονομικές και γνωστικές- δυνατότητες των γονέων δεν μπορούν να του προσφέρουν σε κατ' οίκον διδασκαλία. Κατά συνέπεια η φοίτηση στα "δημόσια" σχολεία είναι αναπόφευκτη (Λόγιος Έρμης, 1816, σ. 279). Πρέπει να σημειώσουμε ότι αυτήν την εποχή η φοίτηση στα δημόσια σχολεία κάθε άλλο παρά είναι γενικά αποδεκτή Πρόκριτοι και εύποροι προτιμούν την κατ' οίκον διδασκαλία. Βλ. σχετικό Κ Θ. Δημαράς, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, δ π , σ 228, και Μ Γεδεών, Η πνευματική κίνησις . , ο.π , σ. 232, 2 35-239

4 Λόγιος Ερμής, 1819, σ. 903.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/21.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

βαθμό που διαγράφουν τα χαρακτηριστικά ενός θεσμοθετημένου εθνικού σχολικού συστήματος.

Από την άποψη αυτή ενδιαφέρον παρουσιάζει το άρθρο του Δ.Ν. Δάρβαρη, "Παρατηρήσεις τινές και σημειώσεις περί της διδακτικής μεθόδου και της διορθώσεως των Σχολείων" 1. Ο συγγραφέας ξεκινά από τη βασική θέση ότι για να επιτευχθεί "ο κύριος σκοπός της διδασκαλίας, όπερ εστίν, ο κατ' ολίγον γινόμενος φωτισμός του νοός των νέων, και η βαθμηδόν προβαίνουσα προκοπή αυτών και προετοιμασία διά το μέλλον επάγγελμα του βίου, με το Οποίον θέλουσιν ωφελήσει το Κοινόν"2 πρέπει αυτή να εξαρτάται όσο το δυνατόν λιγότερο από τις ιδιαιτερότητες εκείνου που την παρέχει και να είναι όσο το δυνατόν προσαρμοσμένη "εις τον διδασκόμενον νέον κατά την φυσικήν του κατάληψιν, κατά την άσκησιν των ψυχικών του δυνάμεων, και κατά το μέτρον της καλλιέργιάς των"3. Κατά συνέπεια, η κυρίαρχη άποψη και πρακτική που αφήνει ελεύθερο τον κάθε δάσκαλο να ορίσει ο ίδιος τη μέθοδο και τα μαθήματα που θα διδάξει κρίνεται ολέθρια για την εξέλιξη των σχολικών πραγμάτων. Και αυτό για δύο στενά συνδεδεμένους λόγους:

1. Γιατί οι περισσότεροι δάσκαλοι είναι ανεπαρκείς και αμέθοδοι. Ακόμη και αν κάποιοι από αυτούς έχουν αποκτήσει μετά από μακρόχρονη πείρα μια καλή μέθοδο οργάνωσης των παραδόσεων, αυτό δεν είναι παρά "μία παλαιά συνήθεια, και ασαφής εμπειρία, η οποία τους εδίδαξε μόνον κάποια μέσα, και μερικούς τρόπους εις τούτο"4, χωρίς να μπορούν να διατυπώσουν με "φιλοσοφικό πνεύμα" τους "κανόνας" και τα "αξιώματα" της παιδαγωγικής και της διδακτικής τους. Άρα η εμπειρία τους δεν είναι μεταδόσιμη. Και εδώ δεν γίνεται διάκριση ανάμεσα στον αμαθή και σε αυτόν που κατέχει γνωστικά το αντικείμενο που διδάσκει. Γιατί εκείνο που ενδιαφέρει δεν είναι μόνο το τι διδάσκεται αλλά σε ποιόν, πότε και πως διδάσκεται. Το ίδιο κακό μπορεί να κάνει στην πρόοδο των νέων και ο αμαθής πρώτος δάσκαλος, ο όποιος "δεν εξηγεί εις τους παίδας τας πρώτας αρχάς διά να καταλαμβάνωσιν έπειτα τα παραδοθησόμενα μαθήματα" 5, και o φιλόσοφος, ο όποιος "έκχέει εις αυτούς όλην του την πολυμάθειαν" η "διδάσκει τους μαθητάς κριτικάς παρατηρήσεις αι οποίαι δι' έλλειψιν, κρίσεως δεν είναι δι' αυτούς" 6.

2. Γιατί η πλήρης ανομοιογένεια των σχολείων έχει ως συνέπεια ο νέος, στην κίνηση του από τη μια βαθμίδα στην άλλη η στη μετακίνηση του από το

1. Λόγιος Ερμής, 1811, σ. Ι 22-128,147-150.

2. στο ίδιο, σ 123.

3 στο ίδιο, σ. 125

4. στο ίδιο, σ 1 23

5 στο ίδιο, σ 124

6. στο ίδιο.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/22.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ένα σχολείο στο άλλο στα πλαίσια της ίδιας βαθμίδας -κινητικότητα εξαιρετικά διαδεδομένη στην ανώτερη κυρίως βαθμίδα, ακριβώς λόγω της ανομοιογένειας των μεθόδων και της διδακτέας ύλης1-, να αποκτά χωρίς σύστημα "ασαφείς τινάς ιδέας" και να "συλλέγει μερικάς ατελείς ειδήσεις, εις τάς όποιας και επικομπάζει".

Αναγκαίο λοιπόν είναι να μην "αφεθή η παράδοσις των μαθημάτων μόνον εις του διδασκάλου την σύνεσιν, αλλά [...] να διορισθή μια μέθοδος δι' αυτόν"2. Μέ βάση τους κανόνες αυτής της μεθόδου πρέπει : α) να προσδιοριστεί το περιεχόμενο της διδασκαλίας, και να οργανωθεί η διδακτέα ύλη σε ένα σύστημα μαθημάτων έτσι ώστε "το εν να προετοιμάζη εις το άλλο, και να προβαίνωσιν αεί βαθμηδόν, [...] καθώς αρμόζει εις την φυσικήν κατάληψιν του ανθρωπίνου νοός από τα αισθητά εις τα αφηρημένα, από την εποπτείαν εις την σύγκρισιν και σκέψιν"3' β) να καθοριστεί ο τρόπος που πρέπει να παραδίδονται τα διάφορα μαθήματα ανάλογα με τη "φύση" των γνώσεων που μεταδίδονται, και σε σχέση με τις γνωστικές δυνάμεις και διαθέσεις που σε δεύτερο επίπεδο αυτή η μετάδοση επιδιώκει να αναπτύξει4· γ) να δοθούν κατευθύνσεις γενικότερα για τον τρόπο οργάνωσης της σχολικής εργασίας ώστε να επιτυγχάνεται η συμμετοχή του παιδιού και η ενεργοποίηση του, αφού ο στόχος αυτής της ορθολογικής εκπαίδευσης είναι να πετύχει όχι μόνο την απόκτηση κάποιων δεδομένων γνώσεων αλλά και την κατάκτηση της ίδιας της κριτικής και επιστημονικής σκέψης.

Αυτή η μεθοδική εσωτερική οργάνωση πρέπει "να εισαχθεί" σε όλα τα ελληνόφωνα σχολεία, ώστε "μία κοινή, σύμφωνος και επωφελής παράδοσις των μαθημάτων [...] να επικρατή εις αυτά". Και για το σκοπό αυτό δύο μέσα προτείνονται:

1. να εκδοθούν κατάλληλα σχολικά βιβλία που να καλύπτουν όλα τα μαθήματα

 

1. Βλ. Κ.Θ Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Αθήνα 1983, σ 130

2 Λόγιος Ερμής,1811, σ 125

3 στο ίδιο, σ 126. Πβ : "Ορθή μέθοδος είναι και λέγεται εκείνη, κατά την οποίαν τα μαθήματα τάσσονται εις τρόπον, ώστε να γινωνται προοδοποίησ'-ς τα πρώτα εις την κατάληψιν των δευτέρων, ταύτα των τρίτων, και ούτω καθεξής ώστε εκαστον από τα διδασκόμενα να ανάγεται εις το οικείον, και όχι εις αλλότριον είδος, μηδέ να πολυπλασιάζωνται χωρίς ανάγκης, η να συγχέωνται τα είδη" [Λ Κοραής, "Στοχασμοί αυτοσχέδιοι" του 1805 (στην έκδοση της Ποικίλης Ιστορίας του Αιλιανού), Προλεγόμενα. , ο.π , σ 73-74] Η φιλοδοξία μιας ορθολογικής εκπαίδευσης στηριγμένης στην επιστημονική γνώση των μηχανισμών απόκτησης γνώσεων και ψυχικής διαμόρφωσης του ατόμου είναι παρούσα σε όλες τις συστηματικές προσπάθειες διατύπωσης ενός συνολικού εκπαιδευτικού σχεδίου

4. [ ] άλλην μέθοδον απαιτεί η Μαθηματική, άλλ.ην η Ιστορία και άλλ.ην η Γραμματική Η πρώτη είναι διά τον νουν και διά την σκέψιν' η δευτέρα είναι διά την κρίσιν και διά το μνημονικόν' η τρίτη ένασχολείται εις την αγχίνοιαν και εις το επ' αυτήν επιστηριζόμενον μνημονικόν" (Λόγιος Έρμης, 1811, σ 126)

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/23.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

που διδάσκονται στα κατώτερα και στα ελληνικά σχολεία. Τα βιβλία αυτά πρέπει να περιέχουν οδηγίες προς το δάσκαλο, που να του εξηγούν πως να τα χρησιμοποιεί στη διδασκαλία του συγκεκριμένου μαθήματος'

2. να δημιουργηθεί ένα σχολείο για την εκπαίδευση των δασκάλων. Σε αυτό όσοι πρόκειται να ακολουθήσουν το "διδασκαλικόν επάγγελμα" θα διδάσκονται, "τους γενικούς και ειδικούς κανόνας της Μεθόδου", θα ασκούνται πρακτικά στην παράδοση των διαφόρων μαθημάτων και θα μυούνται από τους δασκάλους τους "στα μυστήρια του διδασκαλικού επαγγέλματος", "διά να εισέλθωσιν εις τας ενδόμυχους αισθήσεις των μαθητών".

Βλέπουμε, λοιπόν, να διατυπώνεται συστηματικά, το 1811, από τον Δ.Ν. Δάρβαρη το αίτημα για μια εκπαιδευτική και κοινωνική αποδοτικότητα και να συνδέεται η επίτευξη αυτής της αποδοτικότητας με τον εξορθολογισμό της σχολικής εκπαίδευσης. Αυτή η τοποθέτηση τονίζει την ιδιαιτερότητα της σχολικής πρακτικής. Το διδακτικό έργο δεν πρέπει να ασκείται ούτε από τον παραδοσιακό δάσκαλο-"τεχνίτη" η τον κληρικό που στην καλύτερη περίπτωση μεταδίδουν κάποιες τεχνικές, όταν μπορούν και αυτές. Ούτε όμως και από το λόγιο ήτό φιλόσοφο για τον οποίο προέχει το γνωστικό του αντικείμενο και όχι το προς εκπαίδευση υποκείμενο. Μιά νέα φιγούρα αναδεικνύεται μέσα από το κείμενο του Δάρβαρη που πρέπει να τους αντικαταστήσει: η σύγχρονη μορφή του δασκάλου. Είναι εκείνος που έχει τη διδασκαλία ως επάγγελμα και κυρίως εκείνος που έχει πρώτα διδαχτεί "πώς έχει να διδάσκη τους άλλους",

Ίδρυση σχολείων για την εκπαίδευση των δασκάλων, ομοιογενοποίηση της σχολικής οργάνωσης σ' ένα ευρύ γεωγραφικό χώρο: Η πρόταση του Δ.Ν. Δάρβαρη περιέχει μερικά από τα χαρακτηριστικά ενός θεσμοθετημένου σχολικού συστήματος1. Στην ίδια κατεύθυνση εγγράφεται και το κείμενο του Κωνσταντίνου Κούμα που δημοσιεύεται στο Λόγιο Ερμή το 1819 με τίτλο "Περί παιδείας και σχολείων". Στο κείμενο αυτό ο Κ. Κούμας θα συγκεκριμενοποιήσει -αντλώντας από την ευρωπαϊκή εμπειρία, κυρίως γερμανική και γαλλική2- το σχέδιο εσωτερικής λειτουργίας των σχολείων σε συνδυασμό με μια πρόταση για τη συνολική οργανωτική δομή της εκπαίδευσης (εκπαιδευτικές βαθμίδες, εκπαιδευτικές κατευθύνσεις). Πολλά στοιχεία του σχεδίου αυτού

1. Βλ Ρ Bourdieu, J.-C Passeron, La reproduction. Éléments pour une théorie du système d'enseignement, Παρίσι 1970, σ 71.

2. Όπως σημειώνει ο K Θ. Δημαράς: "[ ] κυρίως με τον Κουμα παρουσιάζεται η στροφή της νεοελληνικής παιδείας προς τον γερμανικό στοχασμό" (Ιστορία , ο π , σ. 208) Ο Μ Γεδεών θεωρεί ότι ο Κούμας διετύπωσε "περί της όρθοτέρας μεθόδου της πρώτης παιδεύσεως [ ] εν τώ Συντάγματι της Φιλοσοφίας την τότε λαμπροτέραν γνώμην" (Η πνευματική κίνησις , ο π , σ. 233) Το κείμενο που δημοσιεύεται στο Λόγιο Ερμή γράφεται ακριβώς με την ευκαιρία της προσθήκης της "Παιδαγωγικής" στο τέλος του Συντάγματος Φιλοσοφίας (Λόγιος Ερμης, 18'19, σ 731).

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/24.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

θα συναντήσουμε στις αντίστοιχες μετεπαναστατικές προσπάθειες.

Ο Κούμας ξεκινά από τις βασικές αρχές του ελληνικού Διαφωτισμού: πίστη στην υπεροχή του ορθού λόγου, στην εξελιξιμότητα του ανθρώπου και της κοινωνίας, κατά συνέπεια εμμονή στη σημασία της παιδείας για την κατάκτηση της ευτυχίας, ατομικής και κοινωνικής. Χάρη στην παιδεία1 ο καθένας μπορεί να αναπτύξει όλο το εύρος των δυνατοτήτων του και να αποκτήσει τις γνώσεις εκείνες "όσαι τον αποδεικνύουν χρήσιμον εις την πολιτικήν κοινωνίαν, και όσαι τον οδηγούν εις την εκπλήρωσιν των προς τον υπέρτατον δημιουργόν καθηκόντων του"2. Αυτή η τελειοποίηση του ατόμου, ψυχική και πνευματική, βρίσκεται στη βάση της ευδαιμονίας του έθνους, κατά συνέπεια είναι απαραίτητη η γενικευμένη παροχή της σε όλα τα μέλη του: "Διά να επιτύχη τον σκοπόν της ειρηνικής και θεάρεστου συμβιώσεως των ανθρώπων η παιδεία, φανερόν είναι, ότι πρέπει να εξαπλωθή εις όλα τα πρόσωπα της ανθρωπότητος [...] κανέν έθνος δεν εμπορεί να συναπαρτίζεται από πεπαιδευμένους και απαίδευτους"3. Για να πραγματοποιηθεί η διάδοση αυτή της "κοινής παιδείας" πρέπει να ιδρυθούν "κοινά παιδευτήρια" και μάλιστα να κατανεμηθούν με τέτοιο τρόπο ώστε "πάσα πόλις, παν πολιχνιον, πάσα μικρά κώμη και αγρός [...] να έχουν τα ανάλογα των κατοίκων των παιδευτήρια" 4.

Σε σχέση με αυτήν τη γενικευμένη προσφορά του σχολείου, μια ιεραρχία πρέπει να εγκαθιδρυθεί: "Ούτε όλοι οι άνθρωποι εμπορούν να σταθούν εις τον αυτόν βαθμόν της παιδείας, ούτε τον ανώτατον αυτής βαθμόν εμπορεί να αναβή ο άνθρωπος διά μιας' διότι ούτε εις τους χωρικούς είναι αναγκαίον να εξεύρωσιν, όσα απαιτούνται από τους τεχνίτας, ούτε εις τούτους να εξακριβόνωσι, τους κανόνας της εμπορίας, ούτε εις τους εμπόρους να γνωρίζωσι τας ακριβεστέρας επιστήμας, όσαι είναι έργον των γραμματισμένων και πάλιν, ος τις εκ φύσεως και τύχης είναι προσκαλεσμένος να απόκτηση τελειότερον βαθμόν παιδείας, δεν εμπορεί να τον φθάση με εν πήδημα, αλλά πρέπει βαθμηδόν να προχωρή από τα εύληπτότερα και ευκολώτερα εις τα δυσληπτότερα και δυσκολώτερα"5.

Προτείνει, λοιπόν, τη διάκριση τριών εκπαιδευτικών βαθμίδων, που θεωρεί ότι ανταποκρίνονται τόσο στις κοινωνικές λειτουργίες και θέσεις όσο κα στην ανάγκη κατάταξης της διδακτέας ύλης με αυξάνοντα βαθμό δυσκολία;

1 Ο Κούμας διακρίνει την αγοιγή στην "ανατροφή", που περιλαμβάνει τα "μέσα τη του σώματος αυξήσεως", και στην "παιδεία", που αφορά "τα της αναπτύξεως των ψυχικώ δυνάμεων" (Λόγιος Ερμής, 1819, σ 731)

2 στο ίδιο, σ. 730.

3 στο ίδιο, σ 732

4 στο ίδιο

5. στο ίδιο, σ 733

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/25.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

και γενικότητας, ανάλογα με τις αντιληπτικές και κριτικές ικανότητες των διδασκομένων :

1. Τα σχολεία πρώτου βαθμού, που θεωρεί αντίστοιχα με τα γερμανικά Normalschulen και προτείνει να ονομαστούν "κοινά σχολεία". Σ' αυτόν τον κύκλο, τον οποίο ορίζει τριετή για όσους σκοπεύουν να προχωρήσουν στα δευτεροβάθμια σχολεία και τετραετή για εκείνους που θα περάσουν κατευθείαν σε κάποια επαγγελματική δραστηριότητα, "στον κοινωνικόν βίον" όπως λέει, τα παιδιά διδάσκονται τις γνώσεις εκείνες που είναι απαραίτητες "εις πάντα άνθρωπον, ος τις συζή πολιτικώς με τους όμοιους του", ανεξάρτητα από επάγγελμα.

Η ανάγνωση και η γραφή -και οι δύο μαζί ως διδασκαλία της μητρικής γλωσσάς-, η αριθμητική, ξαναβρίσκονται φυσικά στο πρόγραμμα που προτείνει ο Κούμας, αλλά οι χρήσιμες γνώσεις δεν περιορίζονται μόνο στα βασικά αυτά αντικείμενα. -Η ανάγκη να έρθει το παιδί σ' επαφή με τα πράγματα και όχι μόνο με τις λέξεις δίνει έναν εγκυκλοπαιδικό χαρακτήρα σ' αυτόν τον πρώτο κύκλο με την προσθήκη εκπαιδευτικής ύλης όπως η γεωγραφία και κυρίως η "χωρογραφία του βασιλείου, του οποίου είναι υπήκοος", αρχές "Γεωμετρίας και Τεκτονικής, επειδή πας άνθρωπος έχει χρείαν να εξεύρη και τόπος πως μετρείται, και οίκος πως οικοδομείται η πως επισκευάζεται", φυσική ιστορία και πειραματική φυσική, για να γνωρίζει "τα κυριότερα προϊόντα της γης, και τάς αξιολογωτέρας αιτίας των φυσικών φαινομένων", την ιστορία του έθνους του και την ιστορία την αρχαία και τη νέα "των σημαντικωτέρων εθνών", τέλος κατήχηση της Πίστεως και κανόνες Ηθικής.

Τα μαθήματα αυτά κατανέμονται στα τέσσερα χρόνια φοίτησης οργανωμένα κατά εβδομάδα, ενώ επισημαίνεται ότι θα πρέπει επίσης να προσδιοριστούν συγκεκριμένες μέρες και ώρες για τη διδασκαλία τους. Ο Κούμας θέλει το σύστημα των μαθημάτων να είναι όσο το δυνατόν πιο πλήρες με τη διπλή έννοια: ως προς τα εφόδια που προσφέρει για την καθημερινή ζωή και τις συναλλαγές της και ως προς την ηθική μόρφωση. Οι γνώσεις που παρέχονται έχουν στόχο να αποσείσουν δεισιδαιμονίες, να δημιουργήσουν συνείδηση πολίτη, να προσφέρουν γνώμονες συμπεριφοράς. Αντίθετα, από αυτόν τον πρώτο κύκλο εξοβελίζεται κάθε συγκεκριμένη επαγγελματική μαθητεία. Το "κοινό σχολείο", το πρωτοβάθμιο, αποδεσμεύεται από την οποιαδήποτε άμεση οικονομική απόδοση.

2. Οι εξειδικευμένες επαγγελματικές γνώσεις και η γενική παιδεία παρέχονται στις σχολές του β' κύκλου, "των ανωτέρων βαθμών σχολεία". Στα επαγγελματικά σχολεία, εντάσσονται:

- τα "χωρικά σχολεία", που αποσκοπούν στη βελτίωση της γεωργίας και παρέχουν γνώσεις γεωπονικής, οικονομίας, μηχανικής,

- τα "τεχνικά η Πολυτεχνικά σχολεία", όπου διδάσκονται πρακτικές εφαρμογές

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/26.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

χημείας, πειραματικής φυσικής, μαθηματικών και μηχανικής, πρακτική γεωμετρία, "Τεκτονική και Υδραγωγική" και "Τεχνολογία εν γένει, παριστάνουσα Ποία τεχνικά έργα εμπορεί να μας δώση χειρ ανθρώπινη από τα τρία γένη των της γης σωμάτων". Τα μαθήματα αυτά είναι όλα προσανατολισμένα στην άσκηση κάποιας συγκεκριμένης τέχνης, και συνολικά καλύπτονται όλες σχεδόν οι βιοτεχνικές δραστηριότητες της εποχής. - τα "εμπορικά σχολεία", όπου διδάσκονται εμπορικές τεχνικές, λογιστικά, εμπορικό δίκαιο, ξένες γλώσσες, εμπορική γεωγραφία και ιστορία του εμπορίου.

Η πρόταση αύτή, να δοθεί στην επαγγελματική μαθητεία σχολική μορφή όπου η γνώση προηγείται της εμπειρίας, ο Κούμας ξέρει ότι δεν αντιστοιχεί στις ελληνικές συνθήκες. Οι διαστάσεις και οι όροι της βιοτεχνικής και γεωργικής παραγωγής δεν θέτουν προβλήματα υπέρβασης των παραδοσιακών τεχνικών και κατά συνέπεια οργάνωσης της μαθητείας. Οι μόνες ειδικές σχολές που εκτιμά ότι είναι δυνατόν να ιδρυθούν είναι οι εμπορικές, με φροντίδα των εμπορικών συστημάτων των σημαντικών αστικών κέντρων. Οι εμπορικές επιχειρήσεις -ήδη ανεπτυγμένες- επιβάλλουν την απόκτηση ορισμένων τεχνικών διαχείρισης, που δεν μπορούν να καλυφθούν από την παραδοσιακή σχολική εκπαίδευση1.

Για τις σχολές γενικής παιδείας του β' κύκλου, τα "Γυμνάσια η Λύκεια", που "συνάπτονται κατά το παρόν αμέσως με τα κοινά σχολεία" ο Κούμας θα προτείνει πρόγραμμα 5 χρόνων σπουδών. Εκτός από την αρχαία ελληνική γραμματική και γραμματεία, προβλέπεται επίσης η διδασκαλία της αριθμητικής, η γεωγραφία, η ιστορία, η φυσική ιστορία και φυσική πειραματική, η κατήχηση: "Ξηρά η σπουδή της γραμματικής [...] είναι οχληρόν βάρος της μνήμης, μήδ' είναι δυνατόν να μάθουν οι νέοι τάς δυνάμεις των λέξεων χωρίς να εξεύρωσι πράγματα"2.

3. Τέλος, σχετικά με τον ανώτατο κύκλο, τα Πανεπιστήμια, στα όποια "διδάσκουσιν οι Ευρωπαίοι, Φιλοσοφίαν, Θεολογίαν, Ιατρικήν και Νομικά", ο Κούμας θεωρεί αδύνατη τη σύσταση τέτοιων ιδρυμάτων στις συγκεκριμένες συνθήκες και αντιπροτείνει ένα πρόγραμμα φιλοσοφικών και θεολογικών μαθημάτων που να συμπληρώνει τον γυμνασιακό κύκλο.

Το σύστημα του Κούμα εμπεριέχει τις πολιτικές αρχές και συγχρόνως τον τεχνικό ορθολογισμό ενός εθνικού σχολικού συστήματος: η γενικευμένη εκπαίδευση σε "κοινά παιδευτήρια", όπου φοιτούν "οι παίδες πάσης τάξεως", συνιστά έναν από τους όρους συγκρότησης ενός ομοιογενοποιημένου κοινωνικού

1 Σ Ασδραχάς, Ελληνική κοινωνία και οικονομία, IH' και ΙΘ΄ αιώνες, Αθήνα 1982, π 152

2 Λόγιος Ερμής,'1819, σ 737

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/27.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

σώματος, με όλα τα χαρακτηριστικά της τυπικής ισότητας, ενώ η διαίρεση της εκπαιδευτικής διαδικασίας σε τμήματα -παράλληλα η διαδοχικά-, ο προσδιορισμός των επιπέδων, ο καθορισμός των ειδικοτήτων εξατομικεύουν, επιτρέπουν τον κοινωνικό καταμερισμό και το εμφανίζουν σαν επιταγή κοινής ωφελείας, τεχνικό πρόβλημα προς λύση 1.

3. Η ΑΛΛΗΛΟΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ: ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ

Στο τεύχος του Λόγιου Ερμή, αρ. 1. του 1916, θα δημοσιευτούν αποσπάσματα από το βιβλίο του Ch. Laysterie, Nouveau Système d'Éducation pour les Écoles primaires, adopté dans les quatre Parties du Monde, που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1815 και παρουσίασε το ιστορικό και τις βασικές αρχές μιας νέας μεθόδου διδασκαλίας, της αλληλοδιδακτικής.

Η μέθοδος αυτή, συστηματοποιημένη στην Αγγλία από τον A. Bell και τον J. Lancaster στο τέλος του 18ου και στις αρχές του 19ου αι., έρχεται στη

1 Είναι ενδιαφέρουσα η σύγκριση αυτού του επιχειρησιακού ορθολογισμού αστικού τύπου με το σκεπτικό της Εκκλ.ησίας για την κοινωνική ιεράρχηση της γνώσης, έτσι όπως εκφραζόταν έναν αιώνα πριν. Πρόκειται για ένα πατριαρχικό κείμενο του 1700, όπου ο Πατριάρχης και η Σύνοδος τοποθετούνται αρνητικά στην πρόταση να μεταφραστεί σε απλή γλώσσα και να εκδοθεί η Ερμηνεία στα τέσσερα Ευαγγέλια του Θεοφύλακτου, αρχιεπισκόπου Βουλγαρίας: "[ .] γυμνασθέντος και του πράγματος κατά διαφόρους σκέψεις, εφάνη το επιχείρημα να εχη κάποιαν δυσκολίαν, διατί δεν είναι το βιβλίον αυτό απλώς διδασκαλικόν, οπού να συντείνη προς τον λαόν άπαντα, μόνον είναι εξήγησις της Αγίας Γραφής, και άληθεία μεταγλωττίζεται από το έλληνικόν εις το πεζόν, αμή καμμίαν ωφέλειαν εις τον λαόν δεν κάμνει, διατί τα νοήματα δεν γίνονται άπλά, μηδέ ημπορούν οι αγράμματοι να καταλάβουν τίποτες, μηδέ γίνεται δημόσιον καλόν [...] ο δε χυδαίος λαός απ' αυτά δεν γνωρίζει τίποτα, και μόνον ζαλίζεται, και σκοτίζεται, και καμμίαν ωφέλειαν δεν ωφελείται. Ο κόσμος ο απλούς θέλει να ακούν) εκείνα οπού γροικά διά να κατανύγηται, ωσάν βίους άγιων, ωσάν πανηγυρικούς λόγους και τα τοιαύτα' αμή γραφικά και μυστηριώδη νοήματα δεν είναι διά τον λαόν' διατί ο χωρών χωρείτω: εις την βρύσιν πηγαίνει καθ' ένας με το αγγείον του, και όσον χωρεί τόσον παίρνει' ομοίως και εις την διδασκαλίαν, όσον χωρεί του καθ' ενός ο νούς, τόσον πρέπει να τον δίδουν, αμή το υπερδύναμιν δεν τον ωφελεί, μάλιστα είναι και κάτι αντίρρησις, ότι η αμάθεια είναι θρασύς, και έτζη άσκεπτα κανένας προπετής πιάνει κανένα λόγον κατά απλήν πρόσληψιν, και να κρίνη τα πράγματα με την τάξιν τους δεν ηξεύρει μόνον πεισματώνει, και ερεσχελεί, και κάμνει ταραχάς' και τούτο πολλάκις εξ έπηρείας του Σατανά γίνεται, ότι εκείνος ο επικατάρατος όλα όσα εξ αρχής έγιναν καλά σπεύδει να τα γυρίση εις το κακόν [ . ] Όλα δεν είναι διά όλους [ . ] όθεν και εις την Εκκλησίαν κάμνει χρεία να είναι και διδάσκοντες και διδασκόμενοι, μη πάντες διδάσκαλοι διά τον λαόν εγιναν άλλα, διά τους διδασκάλους είναι άλλα: τα σοφά τοις σοφοίς' τα άγια τοις αγίοις· δεν είναι διά όλους όλα" | αναφέρεται στο Φ Ηλιού, Προσθήκες στην ελληνική βιβλιογραφία Λ' Τα βιβλιογραφικά κατάλοιπα του Ε. Legrand και του Η, Pernot (1515-1799), Αθήνα 1973, σ 32-33].

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/28.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Γαλλία την εποχή της Παλινόρθωσης με την επανάληψη των αγγλογολλικών σχέσεων, σε μια στιγμή που είναι εμφανής η ανάγκη μεταρρυθμίσεων στη σχολική εκπαίδευση και αναζητούνται πρότυπα, και μέσα, συχνά στο εξωτερικό1.

Η μέθοδος .θα θεωρηθεί πρόσφορη για τη γρήγορη διάδοση της εκπαίδευσης

στα λαϊκά στρώματα των πόλεων. Για την προώθηση και τη διάδοση της θα δημιουργηθεί το 1815, με πρωτοβουλία της "Société d'encouragement pour l'industrie nationale", η "Société pour l'instruction élémentaire". Μέσα από αυτό το γαλλικό κανάλι θα γνωρίσει η ελληνική παιδεία την αλληλοδιδακτική2 και θα αναγνωρίσει σε αυτήν την απάντηση στο ανοιχτό ζήτημα της εσωτερικής οργάνωσης των πρωτοβάθμιων σχολείων.

Σε τι συνίσταται η καινοτομία του νέου συστήματος; Κατ' αρχήν κανένα, από τα στοιχεία της αλληλοδιδακτικής μεθόδου δεν είναι νέο. Όλα τα μέσα και οι τεχνικές που χρησιμοποιεί για την οργάνωσή της τάξης και τη διδασκαλία έχουν χρησιμοποιηθεί σε άλλους καιρούς και στα πλαίσια άλλων "συστημάτων3. To νεωτεριστικό στοιχείο βρίσκεται στη σύνθεσή αυτών των "διαφόρων τήδε κακείσαι διεσπαρμένων υλών" σε ένα αυστηρά κωδικοποιημένο σύνολο, που επιτρέπει να διδαχτεί ο αυξημένος ενδεής αστικός πληθυσμός τις απαραίτητες προκαταρκτικές γνώσεις και να εθιστεί στις σχέσεις της απρόσωπης.: εξουσίας που χαρακτηρίζουν τη μοντέρνα κοινωνία, μέσα στο λιγότερο δυνατό χρόνο και με το μικρότερο δυνατό κόστος.

Η λύση βρίσκεται στη συγκέντρωση του μεγαλύτερου δυνατού αριθμού μαθητών4 στο ίδιο σχολείο, κάτω από τον έλεγχο ενός και μόνο δασκάλου και στην εφαρμογή τεχνικών που θα χρησιμοποιήσουν ακριβώς το μεγάλο αριθμό μαθητών για να επιτύχουν τη μεγαλύτερη δυνατή "παραγωγικότητα" σε μετάδοση γνώσεων και σε εγχάραξη νοοτροπιών.

- Η διδακτέα ύλη αναλύεται στα πιο απλά της στοιχεία, τα οποία ανασυντίθονται με αύξουσα πολυπλοκότητα. Οι μαθητές διδάσκονται συγχρόνως την ανάγνωση, τη γραφή, την αριθμητική, την κατήχηση, χωρισμένοι σε "κλάσεις" ανάλογα με την πρόοδο τους σε καθένα από τα μαθήματα, και μπορούν να περάσουν από μια κλάση στην άλλη μετά από εξετάσεις που γίνονται περίπου

1. Βλ. Α. Prost, Histoire de l'enseignement en France 1800-1967, Παρίσι 1968, σ. 117' F, Furet, J. Ozouf, Lire et écrire, l'alphabétisation des français de Calvin à Jules Ferry, τ. 1, Παρίσι 1977, σ. 159.

2. Ο Γ. Κλεόβουλος, εισηγητής της μεθόδου στην 'Ελλάδα, υπήρξε αντεπιστέλλον μέλος της "'Εταιρείας περί της Στοιχειώδους Διδασκαλίας" από το 1818. Για τη δραστηριότητα του αυτή βλ. Γ. Σακκάς, Γεώργιος Κλεόβουλος, "Ο Φιλιππουπολίτης". Ο πρώτος Έλλην επιστήμων και αγνοημένος παιδαγωγός, Αθήνα 1956, σ. 28-32.

3. Λόγιος Έρμης, 1816, σ. 115.

4'. Ο Γ. Κλεόβουλος μιλάει για 500-1000 μαθητές (Λόγιος Ερμής, 1820, σ. 678).

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/29.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

κάθε μήνα'. Η διαδικασία διδασκαλίας αναλύεται επίσης στις πλέον στοιχειώδεις διακριτές δραστηριότητες, οι οποίες κωδικοποιούνται και συντίθενται με κριτήριο τη μέγιστη εκμετάλλευση του χρόνου και τον καλύτερο συντονισμό των διαφόρων ατομικών δυνατοτήτων. Αυτή η οργάνωση επιτρέπει το ξεπέρασμα του γραμμικού και διαδοχικού χαρακτήρα της παραδοσιακής παράδοσης του μαθήματος από το δάσκαλο. Στο αλληλοδιδακτικό σχολείο ο δάσκαλος κρατάει ουσιαστικά τη Θέση του επόπτη και του εξεταστή. To διδακτικό έργο του αναλαμβάνουν οι πρωτόσχολοι, οι περισσότερο προχωρημένοι και προσαρμοσμένοι στη μηχανική της μεθόδου μαθητές: γενικοί πρωτόσχολοι για την εποπτεία όλου του σχολείου, μερικοί πρωτόσχολοι για τη διδασκαλία της κάθε μιας από τις κλάσεις στο καθένα μάθημα. Η μέθοδος συγχρονίζει όλες αυτές τις ανεξάρτητες παραδόσεις μαθημάτων στις διάφορες κλάσεις από τους πρωτόσχολους, έτσι ώστε η κάθε χρονική στιγμή να είναι πλήρης από πολλαπλές αλλά όχι άταχτες δραστηριότητες.

Η εντατικοποίηση αυτή του σχολικού χρόνου, η δυνατότητα που έχει ο κάθε μαθητής να ακολουθήσει τον προσωπικό του ρυθμό στο πέρασμα από τη μια κλάση στην άλλη, η επάρκεια ενός μόνου δασκάλου για ένα θεωρητικά απεριόριστο αριθμό μαθητών2 καθιστούν την αλληλοδιδακτική μοναδικό μέσο για τη γρήγορη διάδοση του αλφαβητισμού ενώ μειώνουν το κόστος3.

Αλλά αυτό δεν είναι το μόνο πλεονέκτημα της μεθόδου. Οι υποστηρικτές της, τόσο στη Γαλλία όσο και στον ελληνικό χώρο, τονίζουν τον καινοτομικό, "δημοκρατικό" χαρακτήρα της σ' ότι αφορά την πειθαρχία και την άσκηση της παιδαγωγικής εξουσίας. Κατ' αρχήν η ίδια η οργάνωση της διδασκαλίας και η διάταξη της διδακτέας ύλης είναι ικανές να συγκεντρώσουν την προσοχή των μαθητών. Η κινητικότητα του παιδιού διοχετεύεται, στις κινήσεις που είναι απαραίτητες για τη διεξαγωγή της διδασκαλίας, κινήσεις οι όποιες εκτελούνται διαμέσου σημάτων του δασκάλου και των πρωτοσχόλων, και κάτω από την επίβλεψη τους. Τα παραπτώματα είναι κωδικοποιημένα, όπως και οι ποινές που τους αντιστοιχούν. Η μεγαλύτερη ποινή είναι η "έξωσις", για τον "μη

1 στο ίδιο, σ 676

2. στο ίδιο, σ 677.

3 Ο Γ. Κλεόβουλος δίνει το μέτρο της οικονομίας: "Κατ' αυτήν [την αλληλοδιδακτική], διά να διδαχθώσι 500 παίδες ανάγνωσιν ελευθέραν, γράψιμον, κατά το μάλλον και ήττον τακτικόν, την Ιεράν κατήχησιν της πίστεως, τα τέσσαρα πάθη της αριθμητικής, και την σύνοψιν της ιερας ιστορίας, χρειάζεται εις διδάσκαλος, εις χρόνος, μία κατοικία, εν σώμα Πινάκων, μη τιμώμενον πλέον των 10 η 15 γροσ. και 500 αβάκια (πλάκες λίθιναι) και κονδύλια, εκτιμώμενα περί 600 γρόσ εν ω κατ' εκείνην [την παλιά μέθοδο], διά τον αυτόν αριθμόν παίδων, χρειάζονται τουλάχιστον 3 χρόνια, 110 διδάσκαλοι, 10 κατοικίαι, 500 φυλάδες, και άλλοι τόσοι όκτωηχοι, ψαλτήρια και απόστολοι, και 9000 γρόσ διά χαρτί και μελάνην κ.τ λ. προς 6 γρόσ. ετησίους διά καθ' ένα παίδα" (στο ίδιο, σ. 679).

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/30.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

πειθόμενον εις τους διωρισμένους νόμους του διδασκαλείου"1. Σωματικές τιμωρίες δεν υπάρχουν. Ο έπαινος η η απόρριψη εντάσσονται στην ίδια τη διαδικασία της διδασκαλίας και έχουν χαρακτήρα απρόσωπο και αντικειμενικό: "Έκαστος των μαθητών, [...] ευρισκόμενος εις την τάξιν του, κατέχει πάντοτε τον τόπον και βαθμόν, τον οποίον αυτός ο ίδιος με την προσοχήν, επιμέλειαν, και προκοπήν του προετοιμάζει, χωρίς να έχη ποτέ επιρροήν τινά η θέλησις του διδασκάλου' επειδή, διά μεν την αμέλειαν και απροσεξίαν του, παιδεύεται με το χάσιμον του τόπου, η άξιας του, και εξ εναντίας, διά την επιμέλειαν και προσοχήν, ανταμείβεται, με τον προβιβασμόν, εις αξίαν μεγαλητέραν, η τόπον ανώτερον"2. Οι πρωτόσχολοι επιφορτισμένοι με τη διατήρηση της τάξης και τον έλεγχο της επιμέλειας εξακολουθούν να είναι και οι ίδιοι μαθητές και υπόκεινται σε έλεγχο. Άρα ο κριτής είναι και κρινόμενος: "Ο παις διδάσκων εν ταυτώ και διδασκόμενος, μανθάνει να διοική και να άρχηται, να προστάζη και να πείθηται κατά τας διαφόρους αναφοράς του· μάθημα αναγκαιότατον εις τον κάθ' ένα, επειδή και καθείς είναι, κατά το μάλλον και ήττον, άρχων και αρχόμενος"3.

Ενεργητική παιδαγωγική, ιεραρχία που βασίζεται στην αξία, γραπτοί νόμοι και απρόσωπη σχέση με το δάσκαλο: Αν συγκριθεί με την σχολική πραγματικότητα της εποχής η αλληλοδιδακτική αποτελεί πράγματι "τολμηρόν νεωτερισμών και σπέρμα αρχών δημοκρατικών ριπτόμενον εις την διδασκαλίαν"4.

To πρώτο συστηματικό αλληλοδιδακτικό σχολείο στο χώρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας θα λειτουργήσει στο Ιάσιο, το Μάρτιο του 1820, με δάσκαλο τον Γ. Κλεόβουλο.. Ο ίδιος θα οργανώσει λίγο αργότερα αλληλοδιδακτικό σχολείο και στο Βουκουρέστι 5. Στις παραδόσεις του "πλείστοι συνέρρεον και επεσκέπτοντο μετά συγκινήσεως [...] ως ει διέβλεπον εν αυταίς προαγγελίαν προσεχούς εθνικής μεταρρυθμίσεως"6. Πράγματι σαν τέτοια προαγγελία λειτούργησαν στο σύνολο τους οι απόψεις που αναφέραμε.

Η δραστηριότητα των εκπροσώπων του Διαφωτισμού διεύρυνε το περιεχόμενο της διδασκαλίας στις ανώτερες σχολές με την εισαγωγή των θετικών επιστημών και των ευρωπαϊκών γλωσσών. Ωστόσο, η επιρροή τους στην παιδαγωγική οργάνωση περιορίζεται σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, ολιγάριθμες.

1. στο ι'διο, σ 677

2 στο ι'διο.

3 στο ι'διο, σ 680

4. Α. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, Α', Αθήνα 1894, σ. 76.

5 Τ. Σακκάς, Γεώργιος Κλεόβουλος. , ο π., σ. 32-33

6. A. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, 8 π, σ 76.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/31.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ανώτερων σχολείων που παίρνουν συχνά τη μορφή πλήρων κολλεγίων: "Αι συμβουλαί του σεβάσμιου και σοφού Κοραή, αι δοκιμαί και πολλάκις τα καλά αποτελέσματα των διδασκαλείων της Σμύρνης, Χίου, και των Κυδωνιών ευκόλυναν μεγάλως τούτην την όδόν. 'Αλλ' οι ευεργέται τούτοι του γένους η δεν ευκαίρησαν η δεν εδυνήθησαν, η τέλος πάντων δεν ετόλμησαν να εισάξουν ριζικήν διόρθωσιν εις τούτην την υπόθεσιν", θα γράψει το 1820 ο Κ. Πολυχρονιάδης 1.

Η εγκαθίδρυση ενός συγχρόνου σχολικού συστήματος σαν και αυτό που προτείνει ο Κούμας δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί με ατομικές η τοπικές πρωτοβουλίες. Χρειάζεται μία αρχή με δυνατότητα δράσης σ' ολόκληρο τον ελληνικό χώρο, από την όποια να εκπορεύεται οργανωτικά και πολιτικά η μεταρρύθμιση, και τέτοια αρχή δεν υπάρχει. "Η Διδακτική [...] εις το γένος ημών δεν απολαύει ανωτέραν τινάν προστασίαν" διαπιστώνουν το 1819 οι Γ. Γεννάδιος και Γ. Λασσάνης2. Η Εκκλησία -η μόνη ανώτερη πολιτική μορφή του Γένους-, στην οποία ο Κούμας απευθύνει έκκληση να αναλάβει το έργο της μεταρρύθμισης3, βρίσκεται ήδη από το τέλος του 18ου αιώνα σε φάση αναδίπλωσης και αντίδρασης στις ιδέες του Διαφωτισμού. Στα τελευταία προεπαναστατικά χρόνια, πολιτική της είναι η διατήρηση της καθεστυκυίας τάξης στην εκπαίδευση με κάθε μέσο4 και η εξουδετέρωση των σχολείων του Διαφωτισμού5.

Η εφαρμογή της αλληλοδιδακτικής θα συναντήσει την αντίθεση της Εκκλησίας: ο Πατριάρχης θα απαγορεύσει την εισαγωγή της στα σχολεία της Κωνσταντινούπολης 6. Θα συναντήσει όμως και άλλες αντιστάσεις, περισσότερο

1. "Διατριβή C.Z. σταλείσα εκ Παρισιού, τη α' Μαρτίου 1820". Λόγιος Ερμής, 1820, σ 435 Για την ταύτιση του συγγραφέα βλ. Εμμ. Ν. Φραγκίσκος, Τα Ελληνικά Προεπαναστατικά Περιοδικά, Ευρετήρια Β' α' Ερμής ο Λόγιος", 1811-1821, έκδ ΚΝΕ/ΕΙΕ, Αθήνα 1976, σ 282

2 Λόγιος Ερμής, 1819, σ 904

3 Λόγιος Ερμής, 1819, σ 740

4 Στο Συνοδικό Σιγίλιο της 6 Μαΐου 1818 που επικυρώνει τους όρους ίδρυσης Σταυροπηγιακής Σχολής στην Άνδρο στο όνομα της Αγίας Τριάδος, τονίζεται: "[ . ] μετά δε την αποβίωσιν του σχολαρχούντος γενέσθω κατά προτίμησιν διάδοχος της σχολαρχίας, ο υποδιδάσκαλος και γνήσιος μαθητής της σχολής, προς απαράβατον των εθίμων, και τάξεων της σχολής διατήρησιν' μη δε επί προφάσει πολυμάθειας, και φιλοσοφίας καινής μεταβαλλέσθωσαν, η παραλυέτωσαν αι τάξεις των εν τω ιερώ αυτής ναώ ακολουθιών' ήτοι των περί την ευρυθμίαν, και ευταξίαν αυτή συντεινόντων" (Λόγιος Ερμής, 1818, σ. 600).

5. Βλ Φ Ηλιού, Κοινωνικοί αγώνες και Διαφωτισμός. Η περίπτωση της Σμύρνης (1819), Αθήνα 1981, σ 36 τού ίδιου, "Τύφλωσον Κύριε τον Λαόν Σου". Οι προεπαναστατικές κρίσεις και ο Νικόλαος Πίκκολος", Ερανιστής, 11 (1974), σ 580-626· Κ Λάππας, "Πατριαρχική σύνοδος "περί καθαιρέσεως των φιλοσοφικών μαθημάτων" τον Μάρτιον του 1821 Μιά μαρτυρία του Κων Οικονόμου", Μνήμων, 11 (1978), σ. 123-153.

6 Φ. Ηλιού, "Τύφλωσον ..", ο'.π., σ. 623.

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/32.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

διάχυτες αλλά εξίσου ισχυρές. Ορισμένες προέρχονται από τους παραδοσιακούς "παιδαγωγούς": ο Μ, Γεδεών μιλάει για τον ανταγωνισμό "ιερέων διδασκόντων την αλφάβητον μιαν ημέραν προ της εν τώ Ψαλτηρίω αναγνώσεως, προ'ς διδασκάλους θέλοντας την βελτίωσιν του τηνικαύτα συστήματος"1. "Αλλες προέρχονται από το ίδιο το κοινό, στο οποίο απευθύνονται τα κοινά σχολεία, δηλαδή τα κατώτερα αστικά στρώματα και τους αγροτικούς πληθυσμούς. Με περιορισμένες γνωστικές απαιτήσεις και ιδεολογία έντονα διαποτισμένη από τις εκκλησιαστικές παραδόσεις θα κρατήσουν ορισμένες φορές ανοιχτά, εχθρική στάση απέναντι στις εκπαιδευτικές καινοτομίες 2.

Μέσα σ' αυτήν τη συγκυρία οι εκσυγχρονιστικές απόψεις δεν κατορθώνουν να πυροδοτήσουν μια διαδικασία διαμόρφωσης ενός θεσμοθετημένου σχολικού συστήματος. Τη διαχείριση τους θα αναλάβουν οι πρώτες μετεπαναστατικές διοικήσεις. Όταν η εκπαίδευση που στοχεύει στη σωτηρία και την ευτυχία του Έθνους θα μπορεί να οργανωθεί και να διαδοθεί με τη μέριμνα του κράτούς. Η τομή βρίσκεται ακριβώς στη δημιουργία αυτού του εθνικού αστικού κράτους.

1. Μ. Γεδεών, Η πνευματική κίνησις.. , ο.π., σ. 160.

2. Βλ. Φ. Ηλιού, Κοινωνικοί αγώνες..., ο.π., σ. 19' του ίδιου, "Σημειώσεις"..., ο.π. σ. 113'του ίδιου, Τραβήγματα. Μέ άφορμή το άρθρο του Γ. Βελουδή "τρία ελληνικά βιβλία ίου 1823", ανάτυπο από το 'Αντί, 93/1978, όπου στη σελίδα 23 σημειώνει: "Βλέπουμε Έτσι ότι στη συντριπτική τους πλεοψηφία, τα βιβλία που κυκλοφορούν στις ελληνικές περιοχές, είναι εκείνοι που εκφράζουν τις συντηρητικές και τις αντιδραστικές ροπές της ελληνικής κοινωνίας. Συντελούν έτσι, με τον τρόπο τους, στη διαιώνιση των παραδοσιακών σχημάτων, μέσα και από την αναπαραγωγή της κυρίαρχης ιδεολογίας. Ψαλτήριο.:, Οκτωήχια και τα ομοειδή τους, κυκλοφορούν σε όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας, σε εκατοντάδες χιλιάδες αντίτυπα. Ο νεωτεριστής Κοραής τυπώνει τις δικές του εκδόσεις σε 1000-1500 αντίτυπα, κι όταν πεθαίνει τα μισά βρίσκονται σε αποθήκες απούλητα".

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/33.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΕΘΝΟΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ

Ι. ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΣ

Με την κήρυξη της επανάστασης ο Λόγιος Ερμής θα σταματήσει την έκδοση του'. Το σχολειό του Βουκουρεστίου θα κλείσει και ο Γ. Κλεόβουλος θα βρεθεί στην 'Οδησσό και, μετά το 1825, στην επαναστατημένη Ελλάδα2. Τα Γυμνάσια της Χίου και των Κυδωνιών Οά καταστραφούν3, ενώ άλλες σχολές θα αναστείλουν τη λειτουργία τους είτε λόγω έλλειψης πόρων4, είτε λόγω έλλειψης δασκάλων, αφού αυτοί οι τελευταίοι "συντρίψαντες τον κάλαμον [...] ετράπησαν εις το υπέρ ελευθερίας, ομονοίας και δημοσίας τάξεως κήρυγμα"5. 'Ωστόσο, τη στιγμή αυτή που "η ειρηνική των γραμμάτων παλαίστρα μετεβλήθη εις στάδιον αίματος"6, γεννιέται το σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα στην Ελλάδα.

1 Κ θ. Δημαράς, Ιστορία .., ο π , σ 202

2 Γ Σακκάς, Γεώργιος Κλεόβουλος .., 6 π , σ 35-37

3 Ν Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις, τ Α', Αθήνα5 1973, σ. 160 '. Αναφέρουμε σαν παράδειγμα τη σχολή της Αγίας Τριάδος στην Άνδρο, της οποίας οι πόροι προέρχονταν από τόκους κεφαλαίων τοποθετημένων στη Βλαχία [Α Δασκαλάκης, Κείμενα-Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως. Σειρά τρίτη Τα περί Παιδείας, μέρη Ι-3 (με συνεχή σελιδαρίθμηση και αρίθμηση τεκμηρίων), Αθήνα 1968, τεκμ. αρ 245, σ 454-466 Ι, τη σχολή και το ορφανοτροφείο της Πάτμου, που είχαν σαν κύριο έσοδο την εισφορά της συντεχνίας των γουναράδων της Κωνσταντινούπολης (στο ίδιο, τεκμ αρ 163, σ 266), τη σχολή της Βυτίνας στα έσοδα της οποίας περιλαμβάνονταν και οι τόκοι δανείου προς το κοινό των Βυτινιωτών [βλ X Γ. Κωνσταντινόπουλου, Η Ελληνική Σχολή Βυτίνας κατά την περίοδοι· 1824-1832. Ανάτυπο από τα "Πελοποννησιακά", τ Ζ' (19691970), σ 256-257 κλπ πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι πρόκειται πάντα για ανώτερες σχολές Τα σχολεία των "κοινών γραμμάτων" συνεχίζουν κατά το μάλλον ή ήττον τη λειτουργία τους, αφού οι ανάγκες τους είναι περιορισμένες και η αμοιβή του δασκάλου εξασφαλίζεται είτε από την ενδιαφερόμενη κοινότητα είτε από τους ίδιους τους μαθητές συχνά σε είδος (βλ Φ Ηλιού, "Κυκλοφορίες 'Ελληνικών βιβλίων Τα μεγάλα τραβήγματα του 1823", Ο Πολίτης, τχ. 13, Οκτώβριος 1977, σ 63-64)

5 Ν Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις, ο π., σ. 160

6. στο ίδιο.

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/34.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Στις πρώτες διακηρύξεις, στα πρώτα συγκεκριμένα μέτρα που οι αρχές των επαναστατημένων περιοχών θα πάρουν μετά το 1821, θα συναντήσουμε τις εκπαιδευτικές αντιλήψεις των εκπροσώπων του Ελληνικού Διαφωτισμού, στις οποίες έχουμε ήδη αναφερθεί. Εμπλουτισμένες όμως τώρα με μία νέα διάσταση: αυτήν που προσδίδει η άμεση σύνδεση της εκπαίδευσης με το πολιτικό πρόβλημα του έθνους. Το σχολείο θεωρείται προνομιακός χώρος για την ανάπτυξη του επιχειρησιακού ορθολογισμού που πρέπει να διέπει τη διακυβέρνηση των ανθρώπων1, αναδεικνύεται δε σε όργανο εκσυγχρονισμού και ενοποίησης της χώρας. Το σχολείο θα διαδόσει εκείνες τις αξίες που -μαζί με τους νόμους- "συνδέουσιν εις ομοεθνίαν τα εις εν τι μέρος ωρισμένον γης συγκατοικούντα πλήθη ανθρώπων, και συνιστώσιν αυτά εις εν σώμα κοινωνικόν και πολιτικόν"2.

Από τη στιγμή που η εκπαίδευση τίθεται με τον τρόπο αυτό στην υπηρεσία του έθνους, αναδεικνύεται και σε αντικείμενο κρατικής διαχείρισης. Έτσι το "Σχέδιον Γενικού Μηχανισμού Οργανισμού της Προσωρινής Διοικήσεως της Ελλάδος", που εκδόθηκε την 27 Φεβρουαρίου 1822, ορίζει ότι ο "Μινίστρος των Εσωτερικών" μεταξύ άλλων: "Ενασχολείται μετ' επιμελείας εις την είσαξιν και διάδοσιν των Φώτων [...], προβάλλων εις την Διοίκησιν την μέθοδον και τους τρόπους διά την ανέγερσιν πανεπιστημίων, λυκείων, σχολείων, και λοιπών διδακτηρίων, και ιδιαιτέρως σχολείων του μεν Ναυτικού, του δε Πολεμικού. Εν γένει δε αναλαμβάνει την φροντίδα να διδάσκωνται οι νέοι πάσης τάξεως τα κοινά γράμματα και τα πρώτα εις τον βίον αναγκαία μαθήματα διά της αλληλοδιδακτικής μεθόδου"3. Σύμφωνα με το Σύνταγμα του 1823: "Η δημόσιος εκπαίδευσις είναι υπό την προστασίαν του Βουλευτικού Σώματος". Στο Σύνταγμα του 1827 η αντίστοιχη διάταξη ορίζει ότι η Βουλή "επαγρυπνεί εις την δημόσιον παιδείαν και προστατεύει αυτήν". Στο κεφάλαιο Ι'

1. Πβ. Διακήρυξις της Πελοποννησιακής Γερουσίας, 27 Απριλίου 1822: "[...] και ήδη απολαύομεν οπωσούν της φιλτάτης ελευθερίας και της γλυκείας ελπίδος του να την αποκτήσωμεν παντελώς, διά να ευδαιμονήσωμεν. Αλλά πόσον δυσκολώτερον είναι, αγαπητοί αδελφοί, το να φυλαξωμεν την ανεξαρτησίαν μας ! Πόσον εργωδέστερον είναι το να διοικηθώμεν νουνεχώς διά να φανώμεν άξιοι των προγόνων μας εις τα όμματα της πεφωτισμένης Ευρώπης ! [...] Η διοίκησις απαιτεί προ πάντων καλήν νομοθεσίαν' ο νομοθέτης διά να είναι καλός οφείλει να γνωρίζη την φύσιν και την καρδίαν του άνθρωπου, διά να γνωρίζη δε τον άνθρωπον οφείλει να είναι φιλόσοφος, διά να γένη φιλόσοφος οφείλει να διδαχθή όσα μαθήματα συνιστώσι την φιλοσοφιαν, διά να διδαχθή χρειάζεται σχολείον, διδασκάλους, βιβλία, έκ τούτων δε πηγάζουν τα φώτα και απολαμβάνοντες τα φώτα ημπορούμεν να ευδοκιμήσωμεν, και να διατηρήσωμεν την άνεξαρτησιαν της ελληνικής επικρατείας μας" (A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 5, σ. 30).

2. Ι. Κ(οκκώνης), ""Αν συμφέρη να στέλλωνται έξω της Ελλάδος προς ανατροφήν και εκπαίδευσιν οι ανήλικοι παίδες των Ελλήνων, Αιγιναία, άρ Γ', 15 Μαΐου 1831, σ. 84. 3 X Κλειώσης, Ιστορία της Τοπικής Αυτοδιοικήσεως, Αθήνα 1977, σ. 263-264

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/35.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

του Συντάγματος του 1823 που περιέχει τις "Ειδικές Διατάξεις", το άρθρο πζ' προσδιορίζει αυτήν την προστασία ως εξής: "Συστηματικώς να οργανισθή η εκπαίδευσις της νεολαίας, και να εισαχθή καθ' όλην την Επικράτειαν η αλληλοδιδακτική μέθοδος από την Διοίκησιν". Οι εκπαιδευτικές επιλογές της Επανάστασης, διατυπωμένες στα θεμελιώδη κείμενα, συνεπάγονται λοιπόν την άμεση παρέμβαση της κεντρικής διοίκησης στην οργάνωση της εκπαίδευσης.

Για την εκπλήρωση αυτού του καθήκοντος, οι νέες αρχές θα πάρουν μέτρα για τη λειτουργία συγκεκριμένων σχολείων, αλλά επίσης, και κυρίως, θα προσπαθήσουν να εγκαταστήσουν το μηχανισμό και τις νομοθετικές ρυθμίσεις τις απαραίτητες για τη δημιουργία εθνικού σχολικού συστήματος. Στα δύο πρώτα χρόνια της Επανάστασης η προώθηση της σχολικής εκπαίδευσης ανήκει στις αρμοδιότητες των τοπικών κυβερνήσεων1. Μετά την κατάργηση τους από το Σύνταγμα του Ί823 2, και την άμεση έκφραση στο ίδιο κείμενο των αρχών της εκπαιδευτικής πολιτικής της επανάστασης, το Βουλευτικό Σώμα, ως πρώτο και αναγκαίο μέτρο προς την κατεύθυνση της υλοποίησης του άρθρου πζ', θα διορίσει τον Θ. Φαρμακίδη "Έφορον της παιδείας και ηθικής ανατροφής των παίδων"3. Δημιουργείται έτσι ένα νέο όργανο κεντρικού διοικητικού ελέγχου της εκπαίδευσης, του οποίου τα "χρέη" και τα "δικαιώματα" θα καθοριστούν λεπτομερώς από διάταγμα που θα εκδοθεί το 18254.

Το πρώτο και βασικό έργο που ανατίθεται σ' αυτό το νέο όργανο είναι βέβαια η επιθεώρηση όλων των σχολείων της χώρας και η ενημέρωση της Διοίκησης. Ο Έφορος επιφορτίζεται να πληροφορηθεί για την ικανότητα και την

1. Αναφερθήκαμε ήδη στη Διακήρυξη της Πελοποννησιακής Γερουσίας με ημερομηνία 27 Απριλίου Ί822, όπου με άφορμη την ίδρυση ενός αλληλοδιδακτικού και ελληνικού σχολείου στην Τρίπολη εξαίρεται η σημασία και διατυπώνονται οι στόχοι της εκπαίδευσης στα πλαίσια ενός εθνικού αστικού κράτους Σε άλλο κείμενο της η ίδια Αρχή αναφέρεται στο "χρέος" που έχει "κάθε πεφωτισμένη Διοίκησις [. ] να φροντίζη διά την ανατροφήν των πολιτών, διά την ηθικήν και διά την καλήν νομοθεσίαν, καθότι δι" αυτών ο άνθρωπος εξ άπαλών ονύχων ταυτίζεται με την αρετήν, γνωρίζει τα καθήκοντα του προς τον Θεόν, προς την πατρίδα και προς τους όμοιους του, και χειραγωγείται εις την οδόν της ευδαιμονίας" (Διακήρυξις της 16 Μαρτίου 1822, στο A Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, τ A', Αθηνά 1973, τεκμ. αρ. 2, σ. 4). Στην ίδια λογική η "Νομική Διάταξις της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος", που ψηφίστηκε στις 15 Νοεμβρίου 1821, ορίζει: "Ο Άρειος Πάγος οφείλει να φροντίζη περί σχολείων, ορφανοτροφείων, νοσοκομείων εις τας πόλεις να συστηθώσι, των οποίων όλων έχει την επίσκεψιν" (στό ίδιο, τ Β', σ 303)

2 Βλ X Κλειώσης, Ιστορία...., ο π., σ. 275

3 Α Δασκαλάκης, Κείμενα , ο π , τεκμ. αρ. 11, σ. 38 Ο Θ. Φαρμακίδης δεν απεδέχθη το διορισμό του και ένα χρόνο αργότερα, τον Ιούλιο του 1824, το Βουλευτικό διά>ρισε στη θέση αύτη τον Γρ. Κωνσταντά (στό ίδιο, τεκμ αρ 33, σ 66).

4. Διάταγμα του Υπουργού των Εσωτερικών, 10 Φεβρ. 1825 (στο ίδιο, τεκμ. αρ. 38, σ 68-70) Η σύνταξη του μπορεί να θεωρηθεί έργο του Κωνσταντά (βλ σχετικά: στο ίδιο, τεκμ αρ. 35, σ. 67).

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/36.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ηθική του δασκάλου, για τα διδασκόμενα μαθήματα και τη μέθοδο διδασκαλίας, καθώς και για τους χρηματικούς πόρους του κάθε σχολείου και της διαχείρισης τους από τους τοπικούς εφόρους, τους υπεύθυνους των σχολείων1. Μέσα στα πλαίσια των καθηκόντων του είναι επίσης το να προτείνει στους δασκάλους και ατούς εφόρους βελτιώσεις της παιδαγωγικής οργάνωσης των υπαρχόντων σχολείων, καθώς και μέσα για την ίδρυση νέων. Από την πλευρά τους οι δάσκαλοι και οι έφορο., είναι υποχρεωμένοι να ακολουθούν τις υποδείξεις του και η κυβέρνηση να συνεισφέρει στην εφαρμογή τους.

Το διάταγμα μαρτυρεί καθαρά την πρόθεση να καταστεί αποτελεσματική και συντονισμένη η δράση της κυβέρνησης στον τομέα της εκπαίδευσης. Η ίδια αυτή λογική εκδηλώνεται το 1824, ένα από τα πιο δύσκολα χρόνια του πολέμου, όταν το Βουλευτικό Σώμα υιοθετεί ένα πλήρες σχέδιο εθνικής παιδείας, το οποίο έχει επεξεργαστεί ειδική επιτροπή, με πρόεδρο τον Άνθιμο Γαζή 2. Μια σύντομη περίληψη της πρότασης της Επιτροπής δημοσιεύτηκε, στην εφημερίδα Ο φίλος του Νόμου της 14 Ιουλίου 18243. Πρόκειται για ένα ενιαίο και δημοκρατικό εκπαιδευτικό σύστημα με τρεις βαθμίδες:

α. Τα πρωτοβάθμια σχολεία "δια την προκαταρκτικών και δημώδη αγωγήν, διά της όποιας ο μαθητής να διδάσκεται μόνον το να διαβάζη, γράφη και λογαριάζη"·

β. Τα λύκεια, τα οποία ιδρύονται στις πρωτεύουσες των επαρχιών και οπού διδάσκονται τα αρχαία ελληνικά, λατινικά, γαλλικά, καθώς και "στοιχειώδη μαθήματα των επιστημών και της φιλοσοφίας"·

γ, Ένα τουλάχιστον πανεπιστήμιο, με τέσσερεις επιστημονικούς κλάδους: θεολογία, φιλοσοφία, νομική και ιατρική.

Αντίθετα, αναλυτικότερο παρουσιάζεται ένα ανώνυμο και αχρονολόγητο σχέδιο, τιτλοφορημένο "Πίναξ παραστήνων τον διοργανισμόν της κοινής Εκπαιδεύσεως κατά τους τρεις βαθμούς της Παιδείας, περιέχοντος εκάστου βαθμού μέρος εκ των τριπλών γνώσεων ανάλογον εις την τάξιν, την οποίαν οι μαθητευόμενοι μέλλουν να λάβωσιν εις τον βίον", το οποίο βάσιμα θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε ως το πλήρες κείμενο της Επιτροπής Γαζή4. Το σχέδιο αποτελείται

1. Οί "έφοροι" των σχολείων είναι θεσμός που υπάρχει και πριν από την Επανάσταση. Πρόκειται για τοπικούς προκρίτους, που ορίζονται από τον Ιδρυτή της σχολής, την 'Εκκλησία η την κοινότητα και είναι επιφορτισμένοι με τη διαχείριση των οικονομικών της σχολής άλλα επίσης και με θέματα που αφορούν τη διδασκαλία, τους δασκάλους, τις εγκαταστάσεις κλπ. (βλ. Μ. Γεδεών, Η πνευματική κίνησις..., ο.π., α. 4, 8, 61-62, 215). .

2. Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις, ο.π., σ. 162-163' A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 18, σ. 47.

3. A. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση..., ο.π., τεκμ. αρ. 5, σ. 10-11.

4. Η ταύτιση αυτή, που προτείνεται από τον A. Δασκαλάκη ο οποίος και δημοσιεύει το κείμενο (Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 19, σ. 47-53), ενισχύεται τόσο από το περιεχόμενο

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/37.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

τελείται από τρεις πίνακες, που συνοδεύονται από σημειώσεις στις οποίες ο συγγραφέας διευκρινίζει την προβληματική του. Σύμφωνα με το συντάκτη του σχεδίου, η δημόσια εκπαίδευση πρέπει να οργανωθεί με τέτοιο τρόπο ώστε αφ' ενός καμιά από τις δυνάμεις που μπορούν να συνεισφέρουν στην αναγέννηση του έθνους να μη μένει ανεκμετάλλευτη και αφ' ετέρου κάθε μέλος της κοινωνίας να μπορεί να διακόψει τις σπουδές του αφού αντλήσει από το κοινό αγαθό της εκπαίδευσης, αυτό που του χρειάζεται στο επάγγελμα η το λειτούργημα που θα ασκήσει στον ενεργό βίο.

Αλλά η μετάδοση των γνώσεων δεν θα μπορούσε να αποτελέσει τη μόνη λειτουργία της δημόσιας εκπαίδευσης. Το έχουμε ήδη τονίσει, το σχολείο οφείλει να ανταποκριθεί στην κρατική επιταγή για εθνική ενοποίηση, διαμορφώνοντας "ομοιότροπα φρονήματα εις όλων των τάξεων και επαγγελμάτων τους πολίτας"1. Κατά συνέπεια όλοι οι "πολίτες" θα πρέπει να ακολουθήσουν την ίδια διδασκαλία, στο ίδιο σχολείο, για το μεγαλύτερο διάστημα της σχολικής τους ζωής. Η εξειδίκευση, δηλαδή η σπουδή "των εφηρμοσμένων εις τον κοινωνικόν βίον γνοισεων"2 μεταφέρεται έτσι στον τρίτο κύκλο. Ο συντάκτης του σχεδίου προτείνοντας αυτήν τη ρύθμιση στοχεύει επίσης στη διατήρηση της κοινωνικής ειρήνης: "Όμοια φρονήματα δεν είναι δυνατόν ν' αποκτήσωσιν, αν ίσως οι καθενός επαγγέλματος και τάξεως σπουδάζωσιν όλας τας αναγκαίας των γνώσεις εξ αρχής εις ιδιαίτερα σχολεία· οίον ο ιερεύς εις ιερατικόν σχολείον (séminaire) και ο πολιτικός και πολεμικός εις άλλα. Οι ούτω χωριστά αρχήθεν μαθητευόμενοι δεν έχουσι τα εκ της παιδικής συνδιαίτης μεταξύ συμπολιτών γεννώμενα φιλικά αισθήματα, αλλ' αποκτώσι το πνεύμα του σώματος των και τα συμφέροντα αυτού μόνα, όταν ανδρωθώσι, βλέποντες φατριάζουσι"3,

Ο συμβιβασμός λοιπόν αυτών των δύο βασικών λειτουργιών του σχολείου

της πρότασης όσο και από την ορολογία που χρησιμοποιείται για να χαρακτηρίσει τα σχολεία των διαφόρων βαθμίδων και τη διδακτέα ύλη Αντίθετα ελάχιστα πιθανή παρουσιάζεται η υπόθεση που υποστηρίζει η Ελένη Μπελιά, ότι 8ηλ. πρόκειται για σχέδιο της καποδιστριακής εποχής και πιο συγκεκριμένα για έργο της επί της Προπαιδείας Επιτροπής στα 1829 ['Ανέκδοτος Πίναξ "Διοργανισμού" της 'Εκπαιδεύσεως κατά την Καποδιστριακήν περίοδοι1, Αθήνα *1%7 Ανάτυπο από Παρνασσός, 9 (1967), σ 8-9], Ο Καποδίστριας το 1829 είχε ήδη διατυπώσει καθαρά την εκπαιδευτική πολιτική του. Επιπλέον αυτήν την εποχή δεν χρησιμοποιείται ούτε ο όρος "Λύκειο" ούτε ο όρος "προτελεστικό σχολείο" για τα ιδρύματα της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, αλλά "κεντρικά" ·η "ελληνικά" σχολεία. 'Εξάλλου το Νοέμβριο του 1829, χρονολόγηση που προτείνει η Ελ. Μπελιά, το Ορφανοτροφείο της Αίγινας έχει ήδη συγκροτηθεί και συμπεριλαμβάνει βιοτεχνικά εργαστήρια για τη μαθητεία των τροφίμων (βλ. Γενική Εφημερίς, αρ. 27, 10 Απριλίου 1829), ενώ στον "Πίνακα" η διευθέτηση αυτή παρουσιάζεται σαν προτεινόμενο μέτρο, δυνατόν να πραγματοποιηθεί

1 Α. Δασκαλάκης, Κείμενα.., οπ, σ. 52

2. στο ίδιο, σ. 50.

3. στο ίδιο, σ. 53.

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/38.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

(συμμετοχή στον κοινωνικό και τεχνικό καταμερισμό της εργασίας / διαμόρφωση κοινότητας ηθών και αντιλήψεων σε όλους τους πολίτες) θα επιτευχθεί με την εγκαθίδρυση ενός σχολικού δικτύου αυστηρά ιεραρχημένου. Η πυραμίδα των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, που προτείνεται, τέμνεται με την ιεραρχία του οικιστικού δικτύου, με στόχο αφ' ενός να εξασφαλιστεί η ομοιογένεια στην κατανομή των κοινωνικών ρόλων στο σύνολο της επικράτειας και αφ' ετέρου τα σχολεία της πρώτης βαθμίδας να βρίσκονται στο κέντρο των πληθυσμών που πρέπει να εκπαιδευτούν.

Έτσι το σχέδιο οργάνωσης ενός εθνικού σχολικού συστήματος παρουσιάζεται ως εξής:

A. "Προπαίδεια η του Α' Βαθμού Παιδεία"

1. Αλληλοδιδακτικά σχολεία α' τάξεως: Ιδρύονται σε ενορίες και χωρία. Διδασκόμενα μαθήματα: ανάγνωση., γραφή, αριθμητική, κατήχηση, στοιχεία ιερής και εθνικής ιστορίας, γυμναστική.

2. Αλληλοδιδακτικά σχολειά β' τάξεως: Ιδρύονται σε κωμοπόλεις και πόλεις. Διδάσκονται με περισσότερη ανάπτυξη τα προηγούμενα μαθήματα και επιπλέον γεωγραφία, γραφική ιχνογραφία, μουσική, στοιχεία γραμμικής - "τής απλής γλώσσης"-, ηθική και φυσική ιστορία.

Β. "Του Β' Βαθμού Παιδεία"

Ι. Προτελεστικά η ελληνικά σχολεία: Ιδρύονται σε κάθε κωμόπολη και πόλη. Διδακτέα ύλη: γραμματική "της παλαιάς και νέας γλώσσης", στοιχεία αριθμητικής, γεωμετρίας, γεωγραφίας, λογικής, φυσικής, κατήχηση, ιερή και εθνική ιστορία.

2. Λύκεια. Διδακτέα ύλη: γραμματική, μαθηματικά, γεωγραφία, ιστορία "Παλαιά και Νέα", λατινικά, γαλλικά, φυσικές επιστήμες, φιλοσοφία, αρχαιολογία, πολιτική ιστορία, ζωγραφική, μουσική.

Γ. "Του Γ Βαθμού Παιδεία"

Περιλαμβάνει σχολές εμπορικές και "τεχνολογικές", καθώς και πανεπιστήμια που αποτελούνται από διάφορες "Ακαδημίες". Ο συντάκτης παρουσιάζει ενδεικτικά, όπως δηλώνει, ορισμένα στοιχεία από τα προγράμματα αυτών των Ακαδημιών,

Είναι προφανείς οι ομοιότητες ανάμεσα στο σχέδιο του ανώνυμου και σ' εκείνο του Κούμα, που ήδη παρουσιάσαμε, καθώς και οι διαφορές που οφείλονται κυρίως στη μέριμνα για την εκπαίδευση πολιτών που διαποτίζει το σχέδιο του 1824. Ωστόσο, αν και οι θεσμικές αλλαγές των οποίων η επανάσταση είναι φορέας τείνουν να εγκαθιδρύσουν μια κοινωνία όπως αυτή που απεικονίζουν τα εκπαιδευτικά σχέδια, ο συντάκτης του σχεδίου του 1824 σημειώνει: "Εις την Ελλάδα δεν είναι δυνατόν να συστηθώσί τινα της Τριτοβαθμίου Παιδείας

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/39.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Καταστήματα, ειμή μετά χρόνων παρέλευσιν"1. Και σ' αυτό το σημείο το ανώνυμο χειρόγραφο συναντά τα συμπεράσματα της επιτροπής Γαζή: "Τρία είδη σχολείων να σ υστηθώσιν εις την Ελληνικήν Επικράτειαν διά την ευτυχή πρόοδον του φωτισμού και την εκείθεν ευδαιμονίαν του γένους [...] Αλλ' επειδή τοιούτον σχέδιον δεν είναι του παρόντος καιρού να βαλθή εις πράξιν καθ' όλην την έκτασίν του η επιτροπή περιορίζεται εις μόνον το πρώτον είδος το οποίον κοινώς ονομαζόμενον αλληλοδιδασκαλία είναι αναγκαιότατον και κοινωφελέστατον εις την Ελλάδα, και εν ταυτώ ολιγοδάπανον διά την επικράτειαν, και ανέξοδον διά τον μαθητήν"2.

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι η διακηρυγμένη πρόθεση για τη διαμόρφωση ενός ολοκληρωμένου σχολικού χάρτη, στην πράξη περιορίζεται μόνο στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Αλλά ακόμη και σε αυτό το επίπεδο, η Επανάσταση δεν διαθέτει τα μέσα για την υλοποίηση της πολιτικής της. Χρειάζεται χρόνος και χρήμα για την εφαρμογή μιας γενικής μεταρρύθμισης, ενώ ο πόλεμος κάνει· τα πράγματα ακόμα πιο δύσκολα.

Ο περιηγητής Pecchio δημοσιεύει στα πλαίσια της ταξιδιωτικής του αφήγησης του 1825 μια λεπτομερή έκθεση για τη δημόσια εκπαίδευση που του απηύθυνε ο Έφορος της Παιδείας Γρ. Κωνσταντάς3. Σύμφωνα με αυτήν την έκθεση, στις απελευθερωμένες περιοχές της Πελοποννήσου και της Στερεάς Ελλάδας, καθώς και στα νησιά Άνδρος, Σίφνος και Πάτμος, λειτουργούν το 1825 τουλάχιστον 10 αλληλοδιδακτικά σχολεία, 12 "ελληνικά" και ένα Κεντρικό αλληλοδιδακτικό σχολείο στο "Αργός, στο οποίο εκπαιδεύονται αλληλοδιδάσκαλοι. Θα πρέπει σ' αυτά να προστεθούν όσα σχολεία λειτουργούν στα νησιά που δεν αναφέρει η έκθεση Κωνσταντά. Σύμφωνα με τον Η. Dutrône4 στο τέλος του 1827 τα σχολεία αυτά ανέρχονται σε 70, με 1400 περίπου μαθητές5, ενώ 13 από αυτά λειτουργούσαν ήδη προεπαναστατικά. Από τα 57 σχολεία

1. στο ίδιο.

2. A. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση..., ο.π., τ. A', τεκμ. αρ. 5, σ. 10-11.

3. J. Emerson et Cte de Pecchio, Tableau de la Grèce en 1825, Παρίσι 1826, σ. 410-422. Ελληνική μετάφραση της έκθεσης: A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 39, :σ. 70-75' επίσης Γ. Χαριτάκης, "Σημειώματα Γρηγορίου Κωνσταντ" Περί Ελληνικών Σχολείων κατά το 1825", Νέα Έστία, 31 (1942), σ. 81-84.

4. Έκθεση επιθεώρησης, που ο Η Α. Dutrône πραγματοποίησε το Μάιο του 1828 στα νησιά του Αιγαίου (Αίγινα, Κίμωλος, Μήλος, Νάξος, Πάρος, Πόρος, Σαντορίνη, Σκόπελος, Σέριφος, Σίφνος, Σίκινος, Σκιάθος, Σκύρος, Σπέτσες, Θερμιά και Κέα). Δημοσιεύτηκε στη Γενική Εφημερίδα, αρ. 91, 5 Δεκεμβρίου 1828, σ. 374, και αρ. 93, 12 Δεκεμβρίου 1828, σ. 384.

5. Οι αριθμοί αυτοί παρουσιάζονται πολύ υψηλοί σε σχέση με εκείνους που δίνει ο Κωνσταντάς. Η διαφορά εξηγείται όχι μόνο από τα δύο χρόνια που χωρίζουν τις δύο εκθέσεις άλλα κυρίως από το γεγονός ότι ο Dutrône συμπεριλαμβάνει στον υπολογισμό του και τα σχολεία των "κοινών γραμμάτων" ενώ ο Κωνσταντάς όχι.

Σελ. 39
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 20
    8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

    για τη διατύπωση σχεδίων εθνικής εκπαίδευσης σε ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Γαλλία, η Πρωσσία, η Αυστροουγγαρία, που διέρχονται την εποχή αυτή έντονη εκπαιδευτική κρίση1. Αυτοί θα προσπαθήσουν να κοινοποιήσουν τις εμπειρίες τους και να ωθήσουν προς την κατεύθυνση μιας συνολικής μεταρρύθμισης των εκπαιδευτικών πραγμάτων.

    Τη δεκαετία πριν την ελληνική Επανάσταση, και κυρίως από τις σελίδες του Λόγιου Ερμή -της εφημερίδας που ο Κοραής ήθελε να είναι "αληθής ανθολογία και μετακένωσις των αποκτηθέντων από τα φωτισμένα γένη καλών"2-:, ανακινείται το θέμα τόσο των στόχων της εκπαίδευσης, όσο και της οργάνωσης των δομών που την παρέχουν. Από την πληθώρα των άρθρων, ειδήσεων, επιστολών που αναφέρονται άμεσα σε Θέματα αγωγής, παιδείας, λειτουργίας σχολείων, αποδεσμεύεται μια αντίληψη -θα λέγαμε το περίγραμμα μιας εκπαιδευτικής πολιτικής- που προβάλλει το σχολείο ως βασικό χώρο και μέσο αγωγής3, προνομιακό χώρο επαγγελματικής διαμόρφωσης και πανάκεια για όλες τις κοινωνικές αποκλίσεις. Το ζητούμενο είναι η οργάνωση της σχολικής εκπαίδευσης, και κυρίως της πρώτης της βαθμίδας, στη βάση μιας συστηματικά διατυπωμένης παιδαγωγικής. Τα σχολεία θα μπορέσουν να εκπληρώσουν το έργο που τους ανατίθεται, την εξασφάλιση δηλαδή της "ευδαιμονίας ενός έθνους γενικώς, και μερικώς εκάστου ατόμου"4 μόνο αν οργανωθεί μεθοδικά "κοινή του Γένους παιδεία". Οι αρχές στις οποίες στηρίζονται οι μεταρρυθμιστικές προτάσεις που διατυπώνουν οι αρθρογράφοι του Λόγιον Ερμή εντάσσονται στους κοινούς τόπους του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Τα συγκεκριμένα μέτρα όμως που προτείνουν, ακόμα κι αν θεωρηθεί ότι αποτελούν συστηματική διατύπωση διάχυτων αιτημάτων, συνιστούν καινοτομικό στοιχείο στο

    1. Βλ R Gilbert, "L'enseignement primaire", στο Histoire de la pédagogie du 17 siècle à nos jours, Παρίσι 1981, σ 226.

    2. A. Κοραής, "Στοχασμοί αυτοσχέδιοι" του 1814 (στον ΣΤ' τόμο του Πλουτάρχου), Προλεγόμενα..., ο π., σ. 564.

    3. Από τις στήλες του Λόγιου Ερμή μόνον ο γιατρός Π. Ηπήτης θα θέσει ερώτημα ως προς την σκοπιμότητα της σχολικής εκπαίδευσης Κατά την άποψή του, η πνευματική ανατροφή είναι καλύτερα να γίνεται στο σπίτι, όπου το παιδί ζει προφυλαγμένο από κακές επιρροές ομηλίκων του και διατηρεί την παιδικότητα του προσκολλημένο στους γονείς. Αλλά αν έτσι επιτυγχάνεται η "χρηστοήθεια", η πνευματική συγκρότηση του παιδιού απαιτεί πολλές και εξειδικευμένες γνώσεις, που οι μικρές -οικονομικές και γνωστικές- δυνατότητες των γονέων δεν μπορούν να του προσφέρουν σε κατ' οίκον διδασκαλία. Κατά συνέπεια η φοίτηση στα "δημόσια" σχολεία είναι αναπόφευκτη (Λόγιος Έρμης, 1816, σ. 279). Πρέπει να σημειώσουμε ότι αυτήν την εποχή η φοίτηση στα δημόσια σχολεία κάθε άλλο παρά είναι γενικά αποδεκτή Πρόκριτοι και εύποροι προτιμούν την κατ' οίκον διδασκαλία. Βλ. σχετικό Κ Θ. Δημαράς, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, δ π , σ 228, και Μ Γεδεών, Η πνευματική κίνησις . , ο.π , σ. 232, 2 35-239

    4 Λόγιος Ερμής, 1819, σ. 903.