Συγγραφέας:Καλαφάτη, Ελένη
 
Τίτλος:Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
 
Υπότιτλος:Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:288
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1821-1929
 
Περίληψη:Οι όροι της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε «νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου» αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζεται αφενός πώς το πρόβλημα του σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφετέρου πώς μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 58.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 207-226 από: 372
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/207.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

(εικ. 86-87, 93-94) θέλουν να απαντήσουν στο αίτημα της αισθητικής προσαρμογής και διαφοροποίησης του σχολικού κτιρίου1.

Είναι αξιοσημείωτο αυτό το παιχνίδι προτυποποίησης και εξατομίκευσης, παιχνίδι που φτάνει στον παροξυσμό του αυτήν την περίοδο, όπου ο διάλογος ανάμεσα στη διοίκηση, τους αρχιτέκτονες και τους υγιεινολόγους επιτρέπει στον καθένα από αυτούς να τολμήσει χωρίς κίνδυνο στο βαθμό που αισθάνεται καλυμμένος από τους δύο άλλους. Πρακτική άλλωστε που όπως θα δούμε στη συνέχεια δεν περιορίζεται μόνο στον τομέα του σχεδιασμού άλλα επεκτείνεται και στην εξασφάλιση πόρων για τη βελτίωση της διδακτηριακής κατάστασης.

3. ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗΣ

Στο επίπεδο της κατασκευής νέων κτιρίων οι πραγματοποιήσεις είναι αυτήν την περίοδο λιγότερο εντυπωσιακές από άποψη αριθμητική. Αμέσως μετά την ίδρυση του το αρχιτεκτονικό τμήμα ασχολείται κατά κύριο λόγο με τις επείγουσες επισκευές των σχολείων του προγράμματος του 1895, καθώς επίσης και με την ολοκλήρωση της κατασκευής όσων διδακτηρίων η ανέγερση είχε εγκριθεί και αρχίσει πριν από το 1911. Έτσι από το 1911 ως το 1914 με δαπάνες των εκπαιδευτικών τελών επισκευάζονται 174 σχολεία 2, ενώ αποπερατώνονται 54 νέα διδακτήρια τύπου "Κάλλια" συνολικής δαπάνης 1543053 δρχ. Μόνο το 1914 θα αρχίσει η κατασκευή σχολικών κτιρίων σχεδιασμένων

 

ήθελε την τοποθέτηση του κτιρίου στα όρια του γηπέδου και την είσοδο κατευθείαν από το δρόμο τονίζοντας έτσι τον αστικό και επίσημο χαρακτήρα του.

1. To πρόβλημα της κατάλληλης αρχιτεκτονικής λύσης και κυρίως της μορφολόγησης απασχολεί ολοένα και περισσότερο το Υπουργείο. Χαρακτηριστικά τον Ιανουάριο του 1928, ο Υπουργός Παιδείας Η. Νικολούδης συνέστησε επιτροπή ακριβώς με στόχο να εξετάσει ποιο είναι το καταλληλότερο στυλ για τα σχολικά κτίρια. Την επιτροπή αποτελούσαν ο Μ. Λούβαρης, τότε γενικός διευθυντής, του Υπουργείου, ο Ν. Μπαλάνος επικεφαλής του αρχιτεκτονικού τμήματος, ο A. Ορλάνδος διευθυντής των αναστηλώσεων των αρχαίων μνημείων, o Μιχαλόπουλος διευθυντής Δημοσίων έργων και ο αρχιτέκτονας A. Ζάχος. Σύμφώνα με τον Μ. Μαντούδη, η έκθεση που υπέβαλε η επιτροπή διαπιστώνει, αφού εξέτασε τα διάφορα σχέδια σχολικών κτιρίων στην Ελλάδα, την αισθητή βελτίωση της μορφολόγησης και τη μεγάλη ποικιλία και διαφοροποίηση. Διατυπώνει δε την ευχή να συνταχθεί ένα εγχειρίδιο σχολικής αρχιτεκτονικής προς χρήση των ελλήνων αρχιτεκτόνων, να ενημερωθεί 'ο πληθυσμός από τους δασκάλους για τη σημασία του στυλ του σχολείου και να υιοθετηθούν συγκεκριμένοι κτιριακοί τύποι που να χρησιμεύουν σαν υπόδειγμα και οδηγός (Βλ. M. Mantoudis, "Les Bâtiments scolaires en Grèce", ο'.π., σ. 631-632).

2. M. Mantoudis, "Les Bâtiments Scolaires en Grèce", ο.π., σ. 629.

3. "Πίναξ των κατασκευασθέντων διδακτηρίων δαπάναις των εκπαιδευτικών τελών", Δελτίον του Υπουργείου της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, 3/1919, σ. 13.

Σελ. 207
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/208.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

στη βάση των νέων προδιαγραφών και μέχρι το 1919 θα έχουν ολοκληρωθεί 52 από αυτά συνολικής δαπάνης 2088591 δρχ.1.

Τα χαμηλά αυτά μεγέθη μπορούν να αποδοθούν εν μέρει στους πολέμους του 1912 και του 1914 και τη στράτευση τού. προσωπικού της υπηρεσίας2, Κυρίως όμως οφείλονται στο καθεστώς χρηματοδότησης των σχολικών κατασκευών, Τα εκπαιδευτικά τέλη, μόνη πηγή προσόδων που προβλέπει ο νόμος, δεν επαρκούν. Για να εξοφληθούν τα διδακτήρια που έχουν κατασκευαστεί από το 1898 και να καλυφθούν και οι αναγκαίες επισκευές, το αρχιτεκτονικό τμήμα δεν θα συμπεριλάβει στον προϋπολογισμό του καμία νέα κατασκευή για το διάστημα 1911-19143. Μετά το 1912, οι ανάγκες διπλασιάζονται ενώ ο κρατικός προϋπολογισμός, δεν μπορεί, και λόγω της εμπόλεμης κατάστασης, να συμπεριλάβει κάποια ειδική επιχορήγηση. Η ιδέα της σύναψης ειδικού δανείου για την εξυπηρέτηση του διδακτηριακού ζητήματος παρόλο που διατυπώνεται ξανά το 19144 δεν προωθείται.

Η πολιτική που εγκαινιάζεται το 1911 και θα ακολουθηθεί με συνέπεια μέχρι το 1929 στον τομέα της χρηματοδότησης των σχολικών εγκαταστάσεων, έχει σαν στόχο την όσο το δυνατόν μικρότερη επιβάρυνση του κρατικού προϋπολογισμού και τη βελτίωση των υλικών συνθηκών των σχολικών κτιρίων μέσα από την "ορθολογιστική διαχείριση του ήδη υπάρχοντος", τη θεσμική δηλαδή κωδικοποίηση, την ορθολογιστικότερη οργάνωση και την υπαγωγή σε κρατικό έλεγχο των πρακτικών, μέσα από τις Οποίες απαντάται; στην πλειοψηφία του το ζήτημα της στέγασης των σχολείων και οι οποίες συχνά ξεφεύγουν από τα επίσημα σχήματα.

Στα πλαίσια αυτής της λογικής εντάσσεται το άρθρο 6 του νόμου ΓΩΚΖ' /1911, που καθορίζει τους όρους της αγοράς από το δημόσιο ιδιωτικών κτισμάτων για να χρησιμοποιηθούν ως διδακτήρια, Σύμφωνα με τον εισηγητή του νομοσχεδίου το υφιστάμενο θεσμικό πλαίσιο επιτρέπει τέτοιες αγορές, και ήδη έχουν πραγματοποιηθεί αρκετές, χωρίς όμως να εξασφαλίζεται η καταλληλότητα των οικημάτων αυτών5, Ορίζοντας τη συγκρότηση ειδικής γνωμοδοτικής επιτροπής με συμμετοχή τεχνικών και εκπαιδευτικών υπαλλήλων του Υπουργείου Παιδείας ο νόμος θέλει να απαντήσει σ' αυτό το πρόβλημα. Στη γνωμοδότηση της η επιτροπή θα πρέπει να συμπεριλάβει σχέδια και προϋπολογισμό των απαιτούμενων μεταρρυθμίσεων ώστε να προσαρμοστεί το υφιστάμενο οίκημα

1. στο ίδιο· Μ. Mantoudis, "Les Bâtiments scolaires en Grèce", ο'.π., σ. 629.

2. στο ίδιο, σ. 455.

3. στο ίδιο, σ. 629.

4. Βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, Περ. 10', Συν. Γ', τ. Α', σ. 55.

5. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, Β' Διπλή Αναθεωρητική Βουλή (1911), σ. 3354.

Σελ. 208
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/209.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

στις επίσημες διδακτηριακές προδιαγραφές1.

Το ζήτημα όμως του ελέγχου της καταλληλότητας και των κριτηρίων επιλογής υπαρχόντων κτιρίων για τη στέγαση των σχολείων, τίθεται με τη μεγαλύτερη ένταση στην περίπτωση της ενοικίασης διδακτηρίων. Το 1911, σε νοικιασμένα κτίρια στεγάζεται το 45% των δημοτικών σχολείων της χώρας με μέσο ετήσιο ενοίκιο 416,80 δρχ., ενώ τα ποσά που διατέθηκαν συνολικά τη χρονιά αυτή για μισθώματα διδακτηρίων αντιπροσωπεύουν το 12% των συνολικών δαπανών λειτουργίας της δημοτικής εκπαίδευσης2. "Οπως ήδη έχουμε αναφέρει, για την επιλογή των κτιρίων που νοικιάζονται υπεύθυνες είναι οι δημοτικές αρχές. Κάποιες απόπειρες άσκησης κεντρικού ελέγχου που γίνονται μετά την ανάληψη της πληρωμής των ενοικίων από το δημόσιο ταμείο δεν αποδίδουν σημαντικά αφού δεν διατυπώνονται σαφώς ούτε η διαδικασία ούτε τα κριτήρια επιλογής του προς ενοικίαση κτιρίου. Προς τις δύο αυτές κατευθύνσεις θα παρέμβει η πρώτη κυβέρνηση Βενιζέλου. Το 1912 με την εγκύκλιο αρ. 14612/2 'Ιουλίου 1912 του υπουργείου Παιδείας θα διατυπωθούν οι υγιεινοί όροι που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη για την επιλογή του κτιρίου που θα στεγάσει το σχολείο "προς ως οίον τε αποτελεσματικωτέραν περιστολήν της νοσηρότητος των εις τα σχολεία φοιτώντων"3, ενώ με το νόμο 347/1914 "περί μισθώσεως ιδιωτικών οικημάτων ως διδακτηρίων των σχολείων του Κράτους"4 θα καθοριστεί η διαδικασία της ενοικίασης με δημόσιο μειοδοτικό διαγωνισμό. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται, όπως εντοπίζεται και στην εισηγητική έκθεση του νομοσχεδίου, στη συγκρότηση της επιτροπής που διεξάγει τη δημοπρασία "εκ

1. Το άρθρο αυτό θα καταργηθεί με το νόμο 478/1914 (Εφημερίς της Κυβερνήσεως, τ. Α'/1914, αρ. 374). Αργότερα οι "ίδιες διατάξεις θα εφαρμοστούν για την αγορά κτιρίων, όχι ιδιωτικών αλλά δημοτικών, κοινοτικών η εκκλησιαστικών από τα Ταμεία "Εκπαιδευτικής Προνοίας. (Βλ. Νόμος 2442 "Περί ιδρύσεως ταμείων εκπαιδευτικής προνοίας προς κατασκευήν διδακτηρίων καθ' άπαν το κράτος και προμήθειαν σχολικών επίπλων και διδακτικών όργάνων", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, τ. A'/1920, αρ. 181, άρθρα 7.3, 12, 27).

2. Στατιστική της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως 1910-1911, Αθήνα 1912.

3. Βλ. Ε. Λαμπαδάριος, Κώδιξ σχολικής υγιεινής, Ο.π., σ. 166-169. Σύμφωνα με την εγκύκλιο αυτή, έργο του γραφείου σχολικής υγιεινής, το κτίριο θα πρέπει να είναι ελεύθερο τουλάχιστον από τις τρεις πλευρές για να εξασφαλίζεται o απαραίτητος αερισμός, τα παράθυρα του χώρου διδασκαλίας να είναι τα περισσότερα προς τη μεσημβρινή πλευρά ώστε να υπάρχει μονοπλάγιος φωτισμός από τα αριστερά, τα μεγέθη των αιθουσών να εξασφαλίζουν ένα ελάχιστο 0,90 τ.μ./μαθητή, τα υλικά του δαπέδου και τα .επιχρίσματα των τοίχων να μπορούν να καθαρίζονται εύκολα, τέλος να υπάρχει αυλή, δεξαμενή νερού και τα αποχωρητήρια να βρίσκονται σε αρκετή απόσταση από τους χώρους διδασκαλίας.

4. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 325, τ. Α'/1914. Το νομοσχέδιο ανήκει στη σειρά των εκπαιδευτικών νομοσχεδίων του 1913.

14

Σελ. 209
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/210.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

προσώπων οικειοτέρων εις το σχολείον και αρμοδιωτέρων εις την εκλογήν διδακτηρίων", όπως είναι ο επιθεωρητής των δημοτικών σχολείων της περιφέρειας, ο διευθυντής του σχολείου και ο πρόεδρος της οικείας σχολικής επιτροπής, ο σχολικός γιατρός και ο μηχανικός των δημόσιων έργων 1. Τα πρακτικά της δημοπρασίας μαζί με τη γνωμοδότηση του επιθεωρητή υποβάλλονται στον Υπουργό ο όποιος και διατάσσει τη μίσθωση. Η επιτροπή μισθώσεως μπορεί επίσης να προτείνει στον υπουργό το κτίριο που κρίνει το περισσότερο κατάλληλο από παιδαγωγική και υγιεινή άποψη και να διαταχθεί η μίσθωσή του αντί για εκείνο του τελευταίου μειοδότη όταν η οικονομική επιβάρυνση δεν είναι σημαντική (μέχρι και 20% πάνω από την προσφορά του τελευταίου μειοδότη). Παρέχεται επίσης η δυνατότητα σε εξαιρετικές περιπτώσεις -όταν το κτίριο που στεγάζει το σχολείο πρέπει για κάποιους ειδικούς λόγους να εγκαταληφθεί άμεσα- να παρακάμπτεται η χρονοβόρα διαδικασία του δημόσιου διαγωνισμού έτσι ώστε να εξασφαλίζεται η προσωρινή (μέχρι ένα χρόνο) εγκατάσταση του σχολείου σε νοικιαζόμενο κτίριο χωρίς μακρόχρονη διακοπή των μαθημάτων. Τέλος, προσδιορίζονται ακριβώς οι περιπτώσεις όπου επιτρέπεται η μονομερής διάλυση της μίσθωσης, πάντα με απόφαση υπουργού, ως μέτρο περιστολής των συχνών μετακινήσεων των σχολείων που αποτελούσε και την εποχή αυτή διαδεδομένο φαινόμενο με αρνητικές επιπτώσεις στην κανονική λειτουργία των σχολείων.

Η παρέμβαση όμως στον τομέα των μισθωμένων διδακτηρίων δεν περιορίζεται μόνο στην εγκαθίδρυση διαδικασιών και κριτηρίων που θα αποτελέσουν εχέγγυα για τη σωστότερη επιλογή ανάμεσα στα κτίρια που προσφέρονται. Επεκτείνεται και προσπαθεί να επηρεάσει την ίδια την προσφορά. Πρόκειται για μια ενδιαφέρουσα "ρεαλιστική" πολιτική. Στο βαθμό που, όπως διατυπώνεται σε σχετική εγκύκλιο, "λόγω των περιστάσεων, η υπό του Κράτους ανέγερσις νέων διδακτηρίων Θέλει ατυχώς επιβραδυνθή επί τινά χρόνον εισέτι"2, όχι μόνον γίνεται αποδεκτή κατ' αρχήν η ενοικίαση ιδιωτικών οικημάτων αλλά

1 Σύμφωνα με την αρχική διατύπωση του νομοσχέδιου στους μικρότερους οικισμούς η επιτροπή δημοπρασίας περιοριζόταν στο δήμαρχο η στον πρόεδρο της κοινότητας και το διευθυντή του σχολείου και σε δεύτερο βαθμό γνωμοδοτούσε ο επιθεωρητής Τελικά η διάταξη τροποποιήθηκε μετά από παρέμβαση του Κ. Γόντικα. Η συμμετοχή. των τοπικών αρχών θεωρήθηκε ότι ανοίγει το δρόμο σε διάφορες σχέσεις πελατείας "εις τα μικρά χωρία είναι μέγιστον το συμφέρον των 30, 40 και 50 δραχμών διά τα διδακτήρια. Μη αφήνετε ποτέ τον Πρόεδρον της Κοινότητος ν' αποφασίση εκείνος περί τη ενοικιάσεως του διδακτηρίου" είναι το μεγαλύτερον ρουσφέτι, το οποίον ειμπορεί να πάρ εις χωρικός" (βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, Περ. ΙΘ', Συν Γ', τ Α',  (225-226).

2. Εγκύκλιος αρ. 9248/29 Μαρτίου 1917 "περί του τρόπου ενέργειας της μισθώσεως των διδακτηρίων", στο Ε. Λαμπαδάριος, Κώδιξ σχολικής υγιεινής, ο π., σ. 177

Σελ. 210
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/211.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ενθαρρύνονται συστηματικά οι ιδιώτες προς αυτήν την κατεύθυνση, με στόχο την "άνευ αμέσου καταβολής μεγάλης δαπάνης απόκτησιν διδακτηρίων ανεκτών όπως δήποτε"1.

Ήδη με το Β.Δ. της 16 Απριλίου 1915, που καθορίζει τις λεπτομέρειες της εφαρμογής του προηγούμενου νόμου, παρέχεται η δυνατότητα να συμμετέχουν στη δημοπρασία και ιδιοκτήτες κτιρίων που αποδέχονται να τα επισκευάσουν η να τα μεταρρυθμίσουν σύμφωνα με τις υποδείξεις της επιτροπής "ίνα ούτω, εν εκάστη μισθώσει προκαλήται ως οίον τε μείζων συναγωνισμός προς το συμφέρον του Δημοσίου"2. Πάνω σ αυτόν τον άξονα θα συμπληρωθεί το θεσμικό πλαίσιο με τον νόμο 1068/19173. Σύμφωνα με το άρθρο 3: "Εις διαγωνισμόν μισθώσεως διδακτηρίων επιτρέπεται να μετάσχωσι και ιδιοκτήται γηπέδου μόνον, προσφερόμενοι ν' ανεγείρωσιν επ' αυτού ειδικόν διά διδακτήριον οίκημα, συμφώνως προς-υποβαλλόμενον εις τον διαγωνισμόν λεπτομερές διάγραμμα. Η κατασκευή-τοιούτων οικημάτων υπόκειται εις τον έλεγχον του Υπουργείου" 4'.' Για τα διδακτήρια αυτά προβλέπεται δεκαετής μίσθωση, το ανώτατο όριο που επιτρέπει ο νόμος, ενώ στους επιθεωρητές δίνονται οδηγίες να καταβάλλουν κάθε δυνατή προσπάθεια για την επιτυχία του μέτρου παρακινώντας τους ιδιώτες που έχουν κατάλληλα οικόπεδα και οικονομική δυνατότητα να επενδύσουν σε "οικήματα προς μίσθωσιν ειδικώς διά διδακτήρια", και διευκολύνοντας τους σε σχέση με την τυπική διαδικασία της δημοπρασίας5. Το μέτρο φαίνεται ότι απέδωσε στο χώρο που ήταν κυρίως ο στόχος του, δηλ. στις μεγάλες πόλεις όπου η διδακτηριακή κατάσταση είναι και η περισσότερο

1. Εγκύκλιος αρ. 6440/27 Φεβρ. 1918, στο ίδιο, σ. 182.

2. Εγκύκλιος αρ. 9248/29 Μαρτίου 1917, ο.π., σ. 175.

3. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 268, 21 Νοεμβρίου 1917.

4. Με το Β. Διάταγμα "περί ενοικιάσεως διδακτηρίων" της 26 Δεκεμβρίου 1917, καθορίζεται ότι η αίτηση για συμμετοχή στη δημοπρασία Ιδιοκτητών γηπέδων θα πρέπει να περιλαμβάνει, έκτός από τα σχέδια της κάτοψης και της όψης του κτιρίου σε κλίμακα 1/100, και τοπογραφικό διάγραμμα στο οποίο να σημειώνονται η ακριβής θέση του κτιρίου, οι γύρω δρόμοι, ο προσανατολισμός και τα υψόμετρα του γηπέδου καθώς και η θέση και τα ύψη των γύρω κτισμάτων (εικ. 82). Επίσης θα πρέπει να υποβάλλεται και τεχνική έκθεση για τον τρόπο κατασκευής του διδακτηρίου με ειδική αναφορά στα πατώματα, κουφώματα, την οροφή, τα αποχωρητήρια κλπ. Επίσης με εγκύκλιο καθορίζεται ότι τα παραπάνω σχέδια θα πρέπει να έχουν συνταχθεί από μηχανικό η ειδικό εμπειροτέχνη, ενώ απαιτείται και σκαρίφημα της κάτοψης για κάθε συμμετοχή σε δημοπρασία με σχετικά υψηλό μίσθωμα. Όλα αυτά τα σχέδια καθώς και οι αναλυτικές περιγραφές, που με βάση συγκεκριμένο υπόδειγμα και αυτοψία είναι υποχρεωμένοι να συντάσσουν οι επιθεωρητές, υποβάλλονται στο αρχιτεκτονικό τμήμα του υπουργείου, στο οποίο από το 1916 υπάγεται η κεντρική υπηρεσία των μισθώσεων των διδακτηρίων. Βλ. σχετικά E. Λαμπαδάριος, Κώδιξ σχολικής υγιεινής, ό.π., σ. 158, 169, 170, 174, 183.

5. στο ίδιο, σ. 182-183.

Σελ. 211
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/212.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

προβληματική1. Σύμφωνα με τον Μ. Μαντούδη, ιδίως στην Αθήνα και στον Πειραιά κατασκευάστηκε με αυτόν τον τρόπο ένας σημαντικός αριθμός διδακτηρίων ικανοποιητικών από παιδαγωγική και υγιεινή άποψη2.

Για τους μικρούς οικισμούς ακολουθείται μια παρόμοια στη λογική της πολιτική με διαφορετικό όμως αποδέκτη: την εκκλησία, στην όποια ανήκει το 1911 το 18% του συνόλου των σχολικών κτιρίων της χώρας, και από αυτά το 85% με ενοίκιο3. Στις περιπτώσεις οπού το σχολείο είναι ήδη εγκατεστημένο σε κάποιο κτίριο ιδιοκτησία ενοριακού ναού, οι επιθεωρητές προτείνουν στις αρμόδιες εκκλησιαστικές αρχές τις απαιτούμενες μεταρρυθμίσεις και επισκευές και το υπουργείο αναλαμβάνει να αυξήσει ανάλογα το ενοίκιο, χωρίς άλλη τυπική διαδικασία πέρα από την έγκριση των σχετικών σχεδίων από την αρμόδια υπηρεσία του υπουργείου. Στις περιπτώσεις των οικισμών που δεν διατίθεται κανένα κτίριο κατάλληλο για διδακτήριο παροτρύνεται η μεν εκκλησία να διαθέσει το γήπεδο οι δε κάτοικοι να προχωρήσουν στην οικοδομή νέου κτιρίου, σύμφωνα με εγκεκριμένο σχέδιο, και το υπουργείο αναλαμβάνει εκτός από την καταβολή ικανοποιητικού ενοικίου "προς πρόσοδον του Ναού", την συνδρομή του στις δαπάνες της κατασκευής4'. Πλαισιώνεται λοιπόν μ' αυτόν τον τρόπο από τους σύγχρονους κρατικούς μηχανισμούς η παραδοσιακή σχέση των μικρών κοινοτήτων με τον ενοριακό ναό και εντάσσεται σ' ένα κεντρικό διαχειριστικό σύστημα. Και ακριβώς επειδή αντιστοιχούν σε διαδεδομένες αλλά άτυπες πρακτικές οι παροτρύνσεις αυτές φαίνεται ότι βρίσκουν ανταπόκριση τόσο από τη μεριά της εκκλησίας όσο και μέσα στον πληθυσμό5.

1. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην Αθήνα μέχρι το 1926 δεν έχουν κατασκευαστεί παρά μόνον τρία δημόσια διδακτήρια για τη δημοτική εκπαίδευση: το A' δημοτικό σχολείο στην οδό Αθήνας (εικ. 31), το Β' δημοτικό σχολείο στην οδό Αδριανού (εικ. 39) και το δημοτικό σχολείο στον προσφυγικό οικισμό του Βύρωνα [Ε. Λαμπαδάριος, Σχολική 'Υγιεινή, 1928 (2ηέκδ.), σ. 95-100]. Βλ. επίσης; Κ Κ.Κ., "Εντυπώσεις από τα σχολεία του Δήμου Αθηναίων", Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου, τ. Β' (1912), σ. 176-201.

2 M. Mantoudis, "Les Bâtiments scolaires en Grèce", ο.π., σ. 456

3. Στατιστική της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως 1910-1911, Αθήνα 1912.

4. Βλ. Εγκύκλιος αρ. 9248/29 Μαρτίου 1917 "περί του τρόπου ενεργείας της μισθώσεως των διδακτηρίων", στο Ε. Λαμπαδάριος, Κώδιξ σχολικής υγιεινής, ο π , σ. 177- 178.

5. Για τις ίδιες περιοχές το ποσοστό των διδακτηρίων που ανήκουν στην εκκλησία ανέρχεται το 1918 σε 20,7%-από τα οποία το 83% έχουν παραχωρηθεί στο κράτος έναντι ενοικίου-, ενώ το 1929 σε 23% (βλ. αντίστοιχα: "Τα διδακτήρια των δημοτικών σχολείων του κράτους οία ήσαν κατά Οκτώβριον 1918", Δελτίον του Υπουργείου της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, 4/1919, σ. 11' Στατιστική της εκπαιδεύσεως κατά το σχολικοί' έτος 19281929. Μέρος Α'. Δημοτική Εκπαίδευσις, Αθήνα 1933, Πίνακας V, σ. 58). Στο νομό Αργολίδος από τα 18 διδακτήρια που ανεγέρθηκαν την περίοδο 1911-1928 τα πέντε κατασκευάστηκαν σε εκκλησιαστικό γήπεδο με δαπάνες της εκκλησίας και συμμετοχή των

Σελ. 212
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/213.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Η ίδια "ρεαλιστική" λογική διακρίνει και τις ρυθμίσεις τις σχετικές με τη χρηματοδότηση της κατασκευής, του εξοπλισμού και της συντήρησης των μόνιμων δημόσιων διδακτηρίων. Αναζητούνται οι πόροι οι απαραίτητοι για τη βελτίωση των σχολικών εγκαταστάσεων έξω από τον κρατικό προϋπολογισμό με την ενίσχυση μιας ήδη διαδεδομένης πρακτικής, τη θεσμοθέτηση της και την υπαγωγή της στο γενικό διαχειριστικό σχήμα.

Έχουμε ήδη αναφερθεί στο φαινόμενο των κοινοτικών διδακτηρίων που κατασκευάζονται από τους κατοίκους των αγροτικών οικισμών πρωτοβουλιακά και έξω από κάθε επίσημο μηχανισμό σχεδιασμού. Τα διδακτήρια αυτά αντιπροσωπεύουν το 1911 το 13% του συνόλου των διδακτηρίων της χώρας1, ενώ το ποσοστό αυτό ανέρχεται το 1918 σε 18%2. Τη διαθεσιμότητα αυτή των κατοίκων αξιοποιεί, πλαισιώνει και κατευθύνει η κυβέρνηση Βενιζέλου όταν το 1914 θεσμοθετεί την ίδρυση των σχολικών ταμείων και των σχολικών επιτροπών3. Στις σχολικές επιτροπές·, που αποτελούνται: αποκλειστικά από γονείς και κηδεμόνες των μαθητών του σχολείου, ανατίθεται "η επισκευή, η συντήρησις και η επίπλωσις του διδακτηρίου εκάστου σχολείου της δημοτικής Εκπαιδεύσεως ως και των παραρτημάτων αυτού, άτινα είναι ο σχολικός κήπος, το γυμναστήριον και η βιβλιοθήκη, η προμήθεια οργάνων διδακτικών και η λήψις εν γένει παντός μέτρου προστατεύοντος την υγείαν των μαθητών και διευκολύνοντος την πρόοδον αυτών" (αρθρ. 1). Οι σχετικές δαπάνες καλύπτονται από το σχολικό ταμείο για το όποίο, εκτός από εράνους, συνεισφορές κλπ. καθορίζονται και σταθεροί πόροι με υποχρεωτικές ετήσιες εισφορές των δήμων και κοινοτήτων και των ενοριακών ναών, ενώ προβλέπεται επίσης η δυνατότητα κρατικής αρωγής. Φυσικά οι επιτροπές αυτές βρίσκονται κάτω από άμεσο κρατικό

κατοίκων και της κοινότητας και κατόπιν νοικιάστηκαν από το κράτος. Πρόκειται για τα, διδακτήρια Γυμνού (1917, μονοτάξιο, σε σχέδιο που παραχώρησε ο επιθεωρητής), Στέρνας (1921, μονοτάξιο. χωρίς εγκεκριμένο σχέδιο, βλ. εικ. 97), Ασίνης (1925-1936, τριτάξιο, βάσει σχεδίου του υπουργείου, βλ. εικ. 98), Δαλαμανάρας (1921, διτάξιο, χωρίς εγκεκριμένο σχέδιο), Λυρκείας (1922, διτάξιο, βάσει σχεδίου του υπουργείου, βλ. εικ. 96). Γι' αυτό το τελευταίο σχολείο σημειώνουμε χαρακτηριστικά ότι ανοικοδομήθηκε στη θέση παλαιότερου διδακτηρίου, επίσης ιδιοκτησία του ενοριακού ναού, ενώ οι πρώτες σχετικές αιτήσεις των κατοίκων το 1914 συναντούν την άρνηση του υπουργείου με την αιτιολογία ότι δεν μπορεί να εγκριθεί η οικοδομή διδακτηρίου σε γήπεδο που δεν ανήκει στο δημόσιο. Βλ. σχετικά την αλληλογραφία που περιέχεται στους φακέλους των σχολείων στο Αρχείο της Τεχνικής Υπηρεσίας του Νομού Αργολίδος.

1. Στατιστική της Δημοσίας 'Εκπαιδεύσεως 1910-1911, Αθήνα 1912.

2. "Τα διδακτήρια των δημοτικών σχολείων του κράτους οία ήσαν κατά Οκτώβριον 1918", Δελτίον του Υπουργείου της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, 4/1919, σ. 11.

3. Πρόκειται για το νόμο 452 της 7 Νοεμβρίου 1914 "περί συστάσεως σχολικών επιτροπών και σχολικών ταμείων", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 367, τχ. A', 9 Δεκεμβρίου 1914.

Σελ. 213
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/214.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

έλεγχο στο βαθμό που τα μέλη διορίζονται από το νομάρχη μετά από πρόταση του επιθεωρητή των δημοτικών σχολείων της περιφερείας, και για κάθε δαπάνη προαπαιτείται εγγραφή έγκριση του επιθεωρητή. Τέλος οι λογαριασμοί διαχειρίσεως ελέγχονται από το νομάρχη.

Μια διεύρυνση ουσιαστικά αυτής της ρύθμισης αποτελεί ο νόμος 2442/1920 "περί ιδρύσεως ταμείων εκπαιδευτικής προνοίας προς κατασκευήν διδακτηρίων καθ' άπαν το κράτος και προμήθειαν σχολικών επίπλων και διδακτικών οργάνων"1 με τον οποίο αποκεντρώνεται η χρηματοδότηση της κατασκευής των σχολικών κτιρίων και ενοποιείται, το σύστημα διαχειρίσεως όλων των δαπανών που αφορούν τις σχολικές εγκαταστάσεις.

Τα Ταμεία Εκπαιδευτικής Προνοίας, νομικά πρόσωπα που μπορούν" να έχουν περιουσία, ιδρύονται σε κάθε δήμο η κοινότητα με σκοπό "την απόκτησιν εν τη περιφέρεια του δήμου η της κοινότητος διδακτηρίων ευπρεπών, πληρούντων τους ορούς της υγιεινής και παιδαγωγικής και την προμήθειαν εν αυτοίς των αναγκαιούντων σχολικών επίπλων και διδακτικών οργάνων", Πόροι των ταμείων; είναι τα προϊόντα ειδικής τοπικής φορολογίας η υποχρεωτικών εράνων που επιβάλλονται από τις τοπικές αρχές.και σε περίπτωση ολιγωρίας τους από την -κεντρική διοίκηση, σταθερές ετήσιες χορηγίες από τους δήμους η τις κοινότητες και τα εκκλησιαστικά Ιδρύματα της περιοχής, καθώς επίσης και εισφορές' των κατοίκων της περιοχής σε υλικά η προσωπική εργασία και εκουσίους εράνους. Για τη χρησιμοποίηση αυτών των ποσών αποφασίζει η Διοικητική Επιτροπή του ταμείου2 εκτιμώντας τις ανάγκες των σχολείων που ανήκουν στη δικαιοδοσία της, κάτω όμως από αυστηρή εποπτεία του Υπουργείου Παιδείας. Έτσι ο επιθεωρητής έχει τη. δυνατότητα να συμμετέχει έστω και χωρίς ψήφο στις συνεδριάσεις της επιτροπής και να εισηγείται θέματα που καταγράφονται υποχρεωτικά στην ημερήσια διάταξη, ενώ ο υπουργός μπορεί να παρέμβει ανατρεπτικά στον προγραμματισμό της διοικητικής επιτροπής και οι σχετικές αποφάσεις του είναι υποχρεωτικά εκτελεστές.

Όταν ο πρώτος πυρήνας κεφαλαίου σχηματιστεί από το ταμείο εκπαιδευτικής πρόνοιας και εξασφαλιστεί το γήπεδο, κατά το δυνατόν κοινοτικό, δημοτικό η εκκλησιαστικό, τότε το κράτος έρχεται αρωγός με ποσά που κυμαίνονται από τα 3/5 έως το 1/4 της δαπάνης του υπό ανέγερση διδακτηρίου. Την υλοποίηση του έργου αναλαμβάνει η διοικητική επιτροπή του ταμείου η η σχολική

1. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 181, τχ. Α', 11 Αυγούστου 1920.

2. Κάθε Ταμείο Εκπαιδευτικής Προνοίας διοικείται από επιτροπή, επταμελή για τους δήμους και πενταμελή για τις κοινότητες, της οποίας τρία η δύο μέλη αντίστοιχα εκλέγονται από το δημοτικό η κοινοτικό συμβούλιο, ισάριθμα μέλη από τις σχολικές επιτροπές της περιοχής και ως πέμπτο η έβδομο μέλος διορίζεται από το γενικό επιθεωρητή κάποιος εκπαιδευτικός λειτουργός.

Σελ. 214
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/215.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

επιτροπή του συγκεκριμένου σχολείου σε στενή συνεργασία με τον επιθεωρητή και το αρχιτεκτονικό τμήμα του Υπουργείου Παιδείας.

Αυτή η αποκεντρωτική πολιτική στον τομέα της χρηματοδότησης των σχολικών κτιρίων είχε σημαντικά αποτελέσματα1 αλλά χωρίς το σχήμα να εφαρμοστεί στην αρχική του σύλληψη. Τα ταμεία εκπαιδευτικής προνοίας ελάχιστα λειτούργησαν σαν μηχανισμός προγραμματισμού σε τοπικό επίπεδο. Η ανοικοδόμηση διδακτηρίων με τοπικούς πόρους γνώρισε επιτυχία βασικά μόνο στην ύπαιθρο, στους μικρούς οικισμούς όπου υπήρχε ήδη η παράδοση της πρωτοβουλιακής δράσης των πληθυσμών σε σχέση με το σχολείο, και στους οικισμούς αυτούς η κοινότητα, η σχολική επιτροπή η μόνον ο διευθυντής του σχολείου, αρκετές φορές κάποια ομάδα κατοίκων, αρκεί για να κινήσει τη:σχετική διαδικασία2. Αντίθετα κεντρικός σ' αυτήν τη διαδικασία είναι o ρόλος του επιθεωρητή, που σε άμεση συνεργασία με το αρχιτεκτονικό τμήμα του υπουργείου και τους σχολικούς αρχιτέκτονες εκτιμά τη διδακτηριακή κατάσταση, παροτρύνει τους κατοίκους και προτείνει μεταρρυθμίσεις η νέες κατασκευές, οργανώνει τη συνεισφορά σε υλικά και εργασία, και προτείνει μέσα για τη συμπλήρωση των αναγκαίων χρηματικών πόρων, ζήτα την αρωγή του δημοσίου, επιλέγει, το γήπεδο και διατυπώνει τους ειδικούς όρους του κτιριολογικού προγράμματος, για κάθε σχολείο3.

Με το σύστημα αυτό και με τη χρησιμοποίηση 35000000 δρχ. που προέρχονται από εκπαιδευτικά κληροδοτήματα για την κατασκευή σχολικών κτιρίων

1. Ο Μ. Μαντούδης μιλά για "μια πραγματική σταυροφορία" των κατοίκων της επαρχίας που ξεκινά μετά το 1922 με βασικούς υποκινητές δασκάλους και επιθεωρητές. Σύμφωνα με τα στοιχεία μιας πρόχειρης στατιστικής που παραθέτει, μόνο το 1923 άρχισαν εργασίες κατασκευής η επισκευών 400 σχολικών κτιρίων (M. Mantoudis, "Les Bâtiments scolaires en Grèce", ο.π., σ. 630). Η εικόνα-αύτη επιβεβαιώνεται και από τα στοιχεία που διαθέτουμε για το νομό Αργολίδος. Από το 1920 ίως το 1928 άρχισε η ανοικοδόμηση 15 νέων διδακτηρίων και έγιναν σημαντικές επισκευές και επεκτάσεις σε άλλα τέσσερα.

2. Στο νομό Αργολίδος τα Ταμεία Εκπαιδευτικής Προνοίας ως συγκροτημένος Θεσμός συνδέονται με την κατασκευή μόνον τριών σχολείων: του Κρανιδίου (192Ο-1927), της Ερμιόνης (1920-1929) και του Ηλιοκάστρου Ερμιονίδος (1924-1932). Για το τελευταίο αυτό διδακτήριο ας σημειωθεί ότι είχε αρχίσει ήδη να κατασκευάζεται από την κοινότητα με το σκοπό να παραχωρηθεί στον ενοριακό ναό, και μόνο το 1927 παραχωρήθηκε στο Τ.Ε.Π. Ερμιονίδος με την ελπίδα οικονομικής αρωγής από το Ταμείο και το Δημόσιο (βλ. τους αντίστοιχους φακέλους στο A.T.Y.N.A.).

3. Με μια ενδιαφέρουσα ευελιξία την κατάσταση αυτή θα κωδικοποιήσει η κεντρική υπηρεσία του υπουργείου το 1927 εκδίδοντας οδηγίες για τον τρόπο ενεργείας των επιθεωρητών σε όλα τα στάδια παρέμβασης στη μεταρρύθμιση, επισκευή η κατασκευή ενός σχολικού κτιρίου (βλ. εγκύκλιο υπ' αρ. 16742/6 Απριλίου 1927, "περί αποστολής οδηγιών αφορωσών την ανέγερσιν κ.λ.π. των διδακτηρίων του Κράτους", στο M. Μαντούδης, Διδακτηριακή νομοθεσία..., ο.π., σ. 273).

Σελ. 215
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/216.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

στις νεοπροσαρτημένες περιοχές1 θα κατασκευαστούν από το 1920 μέχρι το 1928 976 νέα σχολεία2. Παρά λοιπόν την έλλειψη προγραμματισμού με την αυστηρή σημασία της λέξης, αφού δεν υπάρχει δυνατότητα κεντρικής χρηματοδότησης, αλλά με την πολιτική της αξιοποίησης του τοπικού παράγοντα και της ένταξης μέσα σε ένα ενιαίο διαχειριστικό κεντρικό σύστημα των άτυπων διαδεδομένων πρακτικών, η διδακτηριακή κατάσταση βελτιώνεται σημαντικά την περίοδο αυτή. Το 1930 χωρίς σημαντική αύξηση των ποσοστών των μονίμων διδακτηρίων παρουσιάζεται ωστόσο μια σημαντική ανανέωση των κτιρίων που χρησιμοποιούνται σαν διδακτήρια3, ενώ το 68,2% απ' αυτά θεωρούνται ανεκτά από υγιεινή άποψη4.

Όπως όμως ήδη αναφέραμε η επιτυχία της πολιτικής αυτής περιορίζεται στον αγροτικό χώρο, Στα αστικά κέντρα το μέγεθος των αναγκών, οι υψηλές τιμές γης και η έλλειψη δημοτικών γηπέδων, αλλά επίσης και η απουσία συλλογικότητας σε τοπικό επίπεδο αντίστοιχης με εκείνην των μικρών οικισμών καθιστούν αναγκαία την κεντρική χρηματοδότηση5. Σ' αυτό το πρόβλημα θα έρθει να απαντήσει η σύναψη του σουηδικού δανείου από την κυβέρνηση' Βενιζέλου το 1930^ με το οποίο θα εγκαινιασθεί μια νέα φάση στην Ιστορία του σχολικού κτιρίου, γνωστή σαν "πρόγραμμα Παπανδρέου". Σύμφωνα με τη φρασεολογία της εποχής το πρόγραμμα αυτό συνδέθηκε με μια διπλή "επανάσταση": την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929 και τη θεαματική είσοδο του Κινήματος της Σύγχρονης Αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα7.

1. Βλ. Ν.Δ. 21 Ιουλίου 1925, "περί ανεγέρσεως σχολικών κτιρίων εν ταις Νέαις Χώραις εξ εκπαιδευτικών κληροδοτημάτων".

2. Επετηρίς της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1932, σ. 391.

3. Για τις περιοχές που περιλαμβάνονται στα σύνορα του 1881 η ηλικία των κτιρίων που χρησιμοποιούνται ως διδακτήρια το 193Ο παρουσιάζεται ως εξής: 12% έχουν ανεγερθεί πριν από το 1880, 16,7% την περίοδο 1881-19Ο0, 1S,8% την περίοδο 1901-1910, 7,7% την περίοδο 1911-1920, 18,8% την περίοδο 1920-1930, ενώ τα υπόλοιπα παραμένουν απροσδιόριστα. Από την άποψη της ιδιοκτησίας το 31,7% ανήκουν στα Σχολικά Ταμεία, το 21,3% στην εκκλησία και 32,5% σε ιδιώτες (βλ. Στατιστική της εκπαιδεύσεως κατά το σχολικόν έτος 1929-1930. Μέρος Α'. Δημοτική Εκπαίδευσις, Αθήνα 1934, Πίνακας IV, σ. 16-17).

4. στο ίδιο.

5. Μ. Mantoudis, "Les Bâtiments scolaires en Grèce", 8.π., σ. 631.

6. στο ίδιο.

7. Κατά τη διάρκεια των εκδηλώσεων που οργανώνονται στην Αθήνα, στα πλαίσια του IV Διεθνούς Συνεδρίου Σύγχρονης Αρχιτεκτονικής (CLAM) τον Αύγουστο 1933, τα σχολικά κτίρια κατέχουν σημαντική θέση στη συμμετοχή της ελληνικής ομάδας. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην ξενάγηση που οργανώνεται για τους ξένους συνέδρους στην Αθήνα περιλαμβάνεται επίσκεψη στην Ακρόπολη, στη λίμνη του Μαραθώνα, στο εργοστάσιο Παπαστράτου και στα νέα σχολικά κτίρια. Ενώ ο πρόεδρος του Τεχνικού Επιμελητηρίου

Σελ. 216
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/217.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Χωρίς να υποτιμάται το έργο που επιτελέστηκε την περίοδο αυτή -3167 διδακτήρια ανεγείρονται από τον Αύγουστο του 1928 έως το 1932 αξίας ενάμισυ δισεκατομμυρίου δραχμών1- θα πρέπει, ωστόσο οι καινοτομίες να σχετικοποιηθούν. Μέ κεντρική παρέμβαση και χρηματοδότηση κατασκευάζονται μόνον 330 πολυτάξια διδακτήρια στα αστικά κέντρα. Τα υπόλοιπα είναι κοινοτικά διδακτήρια και η ανοικοδόμηση τους εντάσσεται στο σχήμα που περιγράψαμε πιο πάνω2. Η χρησιμοποίηση των επώνυμων αρχιτεκτόνων και οι εντυπωσιακές συνθέσεις της "σύγχρονης αρχιτεκτονικής" περιορίζονται στα πολυτάξια αυτά διδακτήρια. Για τα υπόλοιπα χρησιμοποιούνται αναθεωρημένοι οι τύποι της περιόδου 1920-1928, κυρίως σε ό,τι αφορά την κατασκευή -γενίκευση της χρήσης του οπλισμένου σκυροδέματος- και ως ένα βαθμό τα μορφολογικά στοιχεία (εικ. 108-110). Εκτός από ελάχιστες μεμονωμένες εξαιρέσεις, όπου επιχειρείται μια περισσότερο ευέλικτη και ανοικτή οργάνωση σύμφωνα με τις αρχές του σχολείου εργασίας, το διδακτήριο του 1930 δεν αποτελεί παρά τελειοποίηση από άποψη υγιεινής και κατασκευαστικού ορθολογισμού της παλιάς γνωστής φόρμας. Ο ίδιος κλειστός ιεραρχημένος χώρος "όπου ο δάσκαλος κάθεται στην έδρα του, τα παιδιά στα θρανία, δεσμώτες, ακροατές και θεατές του μοναδικού ηθοποιού, του δάσκαλου"3.

Ν. Κιτσίκης στην πρόποση του στη δεξίωση των συνέδρων θα τονίσει: "Τα είδωλα είχον καταλυθεί ήδη εις την Ελλάδα υπό των πρωτοπόρων της εκπαιδευτικής μεταρρυθμίσεως, οίτινες μας έκαμαν ικανούς να δεχθώμεν ως φυσικάς, ως εξαιρετικής ρωμαλεότητος τάς εξαγγελομένας νέας αρχάς, κατά τας οποίας αι μορφαί δεν είναι δυνατόν ν' αποτελούν αποκλειστικόν σκοπόν των αρχιτεκτονικών επιδιώξεων, ανεξάρτητον των κόσμων τους οποίους πρόκειται να εγκλείσουν [...] Οι Έλληνες αρχιτέκτονες είχον την ευκαιρίαν να δημιουργήσουν εφαρμόζοντες τάς νέας επιταγάς εις ενα θαυμάσιον θέμα: το σχολείον [...] Το χαρακτηριστικόν εν Ελλάδι είναι ότι το επίσημον Κράτος ετόλμησε την Επανάστασιν" (Ν. Κιτσίκης, "Πρόποσις κατά την υποδοχήν των μελών του IV CIAM", Τεχνικά Χρονικά, 15 Οκτωβρίου - 15 Νοεμβρίου 1933, σ. 999).

1. Επετηρίς της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1932, σ. 392-393.

2. στο ίδιο.

3. Μ. Κουντουράς, "Το σχολικό κτίριο", ο.π.

Σελ. 217
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/218.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΛΕΥΚΗ  ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 218
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/219.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΑΝΤΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ 

ΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΚΤΙΡΙΟ "ΝΕΑ ΕΚΔΗΛΩΣΙΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΒΙΟΥ"

Το 1928 η σύγχρονη αντίληψη της έννοιας του σχολικού κτιρίου έχει συγκροτηθεί σε όλα της τα στοιχεία. Από τις πρώτες προδιαγραφές του 1830, που καθόριζαν τα χαρακτηριστικά ενός χώρου που προοριζόταν να στεγάσει μια διακριτή κοινωνική πρακτική -τη μεθοδική εκπαίδευση των παιδιών που οργανωμένη από το εθνικό αστικό κράτος-, φτάσαμε στη δημιουργία ενός εξειδικευμένου μηχανισμού με αποκλειστικό έργο την παραγωγή και την κατανομή των σχολικών κτιρίων στο σύνολο της χώρας.

Πολλοί παράγοντες επηρέασαν αυτήν την εξέλιξη, και πριν απ' όλα η διαφοροποίηση της ίδιας της δραστηριότητας που στεγάζουν τα σχολικά κτίρια: από διάχυτη πρακτική, το σχολείο γίνεται θεσμός στην υπηρεσία του έθνους και οι δάσκαλοι, δημόσιοι υπάλληλοι που πληρώνονται μετά το 1920 από το κράτος. Το 1928 το 80% των παιδιών σχολικής ηλικίας περνούν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους, και για έξι ολόκληρα χρόνια, σε σχολεία ομοιόμορφα οργανωμένα, ενώ η κεντρική διοίκηση μπορεί σε κάθε στιγμή να γνωρίζει πόσοι μαθητές διαβάζουν τί και σε ποια βιβλία,

Η γενίκευση και η ομοιογενοποίηση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, όραμα των πρώτων εθνοσυνελεύσεων στα χρόνια της Επανάστασης, έχει γίνει πραγματικότητα, Η εξειδίκευση και η προτυποποίηση του σχολικού χώρου αποτελούν αναπόσπαστο μέρος αυτής της εξέλιξης, Η κρατική παρέμβαση αναπτύσσεται όλο και περισσότερο σ' αυτήν τη λογική. Πρόκειται για τάση που εγγράφεται στα πλαίσια των γενικότερων μεταβολών της νεοελληνικής κοινωνίας στο τελευταίο τρίτο του 19ου αι. Οι κοινωνικές σχέσεις γίνονται ολοένα και πιο περίπλοκες, ενώ η σημασία των δημόσιων υπηρεσιών εντείνεται. Ήδη από το 1880 το κράτος παραμερίζει τις τοπικές αρχές και δεν τους επιτρέπει να συμμετέχουν στις πρωτοβουλίες που παίρνει  τις επιβάλλει απλώς και τις υποχρεώνει να τις χρηματοδοτήσουν αυξάνοντας έτσι την κυριαρχία του. Ο νόμος του 1912, για την οργάνωση της τοπικής αυτοδιοίκησης, θεσμοθετεί την κοινότητα ως διοικητική ενότητα πολύ λιγότερο εκτεταμένη από τους παλαιούς δήμους και με σημαντικά λιγότερες αρμοδιότητες. Εξαφανίζονται έτσι τα "μικρά κράτη" για τα όποια μιλούσε ο Σπηλιωτάκης.

Την ίδια εποχή άλλωστε το κράτος επιχειρεί την ενοποίηση του εθνικού

Σελ. 219
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/220.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

χώρου με θετικές παρεμβάσεις. Ο σιδηρόδρομος και το σχολείο είναι τα κυριότερα μέσα αυτής της ενοποίησης. Δέν είναι ίσως τυχαίο το γεγονός ότι το 1889, όταν συζητούνται τα νομοσχέδια Θεοτόκη -που στοχεύουν μεταξύ άλλων στη δημιουργία ενός Ορθολογικού και ομοιογενούς σχολικού χάρτη στη βάση της αρχής του ελάχιστου πληθυσμού που εξυπηρετείται από το σχολείο-, οι σελίδες της Εφημερίδος των Συζητήσεων της Βουλής κατανέμονται ανάμεσα στη συζήτηση' για τις γραμμές του σιδηροδρόμου, για τα ζητήματα τα σχετικά με τη δημόσια εκπαίδευση και για τη δημιουργία μιας εθνικής αστυνομίας. Η ίδια εικόνα επαναλαμβάνεται άλλωστε το 1985, Και ίσως δεν είναι επίσης τυχαίο το γεγονός ότι η πρώτη απόπειρα για τη συγκρότηση κρατικού προγράμματος κατασκευής σχολικών κτιρίων συνδέεται με την προσπάθεια κατάργησης των τελωνειακών ζωνών των δήμων και την ενοποίηση του τελωνειακού χώρου του κράτους.

Από την άποψη αυτή είναι θεμελιακή η σημασία της περιόδου 1895-1911. Όλα αυτά τα νεοκλασικά σχολεία που είναι διασκορπισμένα 'στο σύνολο του εθνικού εδάφους, γίνονται η εικόνα της ομοιογενοποίησής του, της κυριαρχίας της κεντρικής εξουσίας, του καινοτομικού χαρακτήρα των μεταβολών που γνωρίζει η νεοελληνική κοινωνία, και αυτό ακόμη και στις περιοχές που δεν φτάνει ο σιδηρόδρομος.

Το πρωτοβάθμιο σχολείο αποτελεί λοιπόν το πρώτο -και το μόνο μέχρι σήμερα- μεγάλο πρόγραμμα διάδοσης εξοπλιστικών κτιρίων, ομοιόμορφα προτυποποιημένων τόσο στη χρήση όσο και στην αρχιτεκτονική τους. Ο μορφολογικός τοπικισμός των ετών 1911-1928 παραμένει ανώδυνος για την ενιαία εικόνα του σχολείου, εφόσον η παραγωγή του προγραμματίζεται και ελέγχεται από μια κρατική υπηρεσία, και η τυποποίηση του χώρου και της χρήσης του έχει επιτευχθεί, και μέσα από αυτά έχει επιτευχθεί κυρίως η τυποποίηση των συμπεριφορών των παιδιών που φοιτούν και διαμορφώνονται μέσα σ' αυτό το κτίριο στα περιθώρια του ενεργού βίου.

Γιατί το στοιχείο που παραμένει σταθερό και αμετάβλητο κατά τη διάρκεια όλης της περιόδου που εποπτεύσαμε είναι η αντίληψη που θέλει το σχολικό χώρο στήριγμα και μέσο για την εγχάραξη συμπεριφορών και νοοτροπιών. Αλληλοδιδακτικός χώρος που διαμορφώνει μέσα από την κίνηση, συνδιδακτικός χώρος που βασίζεται στην ακινησία και στο βλέμμα, όλα αυτά τα πρότυπα και οι κανονισμοί, στην πλειοψηφία τους μεταφράσεις -αλλά καμιά μεταφορά δεν είναι δυνατή χωρίς την ύπαρξη στο χώρο υποδοχής μιας κοινωνικής ομάδας που να βρίσκει σ' αυτήν το συμφέρον της και να μπορεί να αναλάβει τη διαχείριση της- παρουσιάζουν ένα κοινό σημείο: στη λογική τους η μονάδα που επαναλαμβάνεται είναι το παιδί. Η εξατομίκευση του περνά από τη σχετική του θέση στην απρόσωπη ιεραρχία που η παιδαγωγική σχέση επιβάλλει και ο σχολικός χώρος υλοποιεί.

Σελ. 220
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/221.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ

Σελ. 221
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/222.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/223.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Θ' ΤΟΥ ΟΔΗΓΟΥ ΤΟΥ ΚΟΚΚΩΝΗ

(έκδοση 1830) 

ΕΙΚΟΝΑ ΜΕ ΣΕΛΙΔΕΣ 64-65

Σελ. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/224.gif&w=600&h=393 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Θ' ΤΟΥ ΟΔΗΓΟΥ ΤΟΥ ΚΟΚΚΩΝΗ

(έκδοση 1830) 

 

ΕΙΚΟΝΑ ΜΕ ΣΕΛΙΔΕΣ 66-67

Σελ. 224
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/225.gif&w=600&h=393 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Θ' ΤΟΥ ΟΔΗΓΟΥ ΤΟΥ ΚΟΚΚΩΝΗ

(έκδοση 1830) 

 

ΕΙΚΟΝΑ ΜΕ ΣΕΛΙΔΕΣ 68-69

15

Σελ. 225
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/226.gif&w=600&h=393 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Θ' ΤΟΥ ΟΔΗΓΟΥ ΤΟΥ ΚΟΚΚΩΝΗ

(έκδοση 1830) 

 

ΕΙΚΟΝΑ ΜΕ ΣΕΛΙΔΕΣ 70-71

Σελ. 226
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 207
    8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

    (εικ. 86-87, 93-94) θέλουν να απαντήσουν στο αίτημα της αισθητικής προσαρμογής και διαφοροποίησης του σχολικού κτιρίου1.

    Είναι αξιοσημείωτο αυτό το παιχνίδι προτυποποίησης και εξατομίκευσης, παιχνίδι που φτάνει στον παροξυσμό του αυτήν την περίοδο, όπου ο διάλογος ανάμεσα στη διοίκηση, τους αρχιτέκτονες και τους υγιεινολόγους επιτρέπει στον καθένα από αυτούς να τολμήσει χωρίς κίνδυνο στο βαθμό που αισθάνεται καλυμμένος από τους δύο άλλους. Πρακτική άλλωστε που όπως θα δούμε στη συνέχεια δεν περιορίζεται μόνο στον τομέα του σχεδιασμού άλλα επεκτείνεται και στην εξασφάλιση πόρων για τη βελτίωση της διδακτηριακής κατάστασης.

    3. ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗΣ

    Στο επίπεδο της κατασκευής νέων κτιρίων οι πραγματοποιήσεις είναι αυτήν την περίοδο λιγότερο εντυπωσιακές από άποψη αριθμητική. Αμέσως μετά την ίδρυση του το αρχιτεκτονικό τμήμα ασχολείται κατά κύριο λόγο με τις επείγουσες επισκευές των σχολείων του προγράμματος του 1895, καθώς επίσης και με την ολοκλήρωση της κατασκευής όσων διδακτηρίων η ανέγερση είχε εγκριθεί και αρχίσει πριν από το 1911. Έτσι από το 1911 ως το 1914 με δαπάνες των εκπαιδευτικών τελών επισκευάζονται 174 σχολεία 2, ενώ αποπερατώνονται 54 νέα διδακτήρια τύπου "Κάλλια" συνολικής δαπάνης 1543053 δρχ. Μόνο το 1914 θα αρχίσει η κατασκευή σχολικών κτιρίων σχεδιασμένων

     

    ήθελε την τοποθέτηση του κτιρίου στα όρια του γηπέδου και την είσοδο κατευθείαν από το δρόμο τονίζοντας έτσι τον αστικό και επίσημο χαρακτήρα του.

    1. To πρόβλημα της κατάλληλης αρχιτεκτονικής λύσης και κυρίως της μορφολόγησης απασχολεί ολοένα και περισσότερο το Υπουργείο. Χαρακτηριστικά τον Ιανουάριο του 1928, ο Υπουργός Παιδείας Η. Νικολούδης συνέστησε επιτροπή ακριβώς με στόχο να εξετάσει ποιο είναι το καταλληλότερο στυλ για τα σχολικά κτίρια. Την επιτροπή αποτελούσαν ο Μ. Λούβαρης, τότε γενικός διευθυντής, του Υπουργείου, ο Ν. Μπαλάνος επικεφαλής του αρχιτεκτονικού τμήματος, ο A. Ορλάνδος διευθυντής των αναστηλώσεων των αρχαίων μνημείων, o Μιχαλόπουλος διευθυντής Δημοσίων έργων και ο αρχιτέκτονας A. Ζάχος. Σύμφώνα με τον Μ. Μαντούδη, η έκθεση που υπέβαλε η επιτροπή διαπιστώνει, αφού εξέτασε τα διάφορα σχέδια σχολικών κτιρίων στην Ελλάδα, την αισθητή βελτίωση της μορφολόγησης και τη μεγάλη ποικιλία και διαφοροποίηση. Διατυπώνει δε την ευχή να συνταχθεί ένα εγχειρίδιο σχολικής αρχιτεκτονικής προς χρήση των ελλήνων αρχιτεκτόνων, να ενημερωθεί 'ο πληθυσμός από τους δασκάλους για τη σημασία του στυλ του σχολείου και να υιοθετηθούν συγκεκριμένοι κτιριακοί τύποι που να χρησιμεύουν σαν υπόδειγμα και οδηγός (Βλ. M. Mantoudis, "Les Bâtiments scolaires en Grèce", ο'.π., σ. 631-632).

    2. M. Mantoudis, "Les Bâtiments Scolaires en Grèce", ο.π., σ. 629.

    3. "Πίναξ των κατασκευασθέντων διδακτηρίων δαπάναις των εκπαιδευτικών τελών", Δελτίον του Υπουργείου της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, 3/1919, σ. 13.