Συγγραφέας:Καλαφάτη, Ελένη
 
Τίτλος:Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
 
Υπότιτλος:Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:288
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1821-1929
 
Περίληψη:Οι όροι της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε «νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου» αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζεται αφενός πώς το πρόβλημα του σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφετέρου πώς μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 58.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 26-45 από: 372
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/26.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

χημείας, πειραματικής φυσικής, μαθηματικών και μηχανικής, πρακτική γεωμετρία, "Τεκτονική και Υδραγωγική" και "Τεχνολογία εν γένει, παριστάνουσα Ποία τεχνικά έργα εμπορεί να μας δώση χειρ ανθρώπινη από τα τρία γένη των της γης σωμάτων". Τα μαθήματα αυτά είναι όλα προσανατολισμένα στην άσκηση κάποιας συγκεκριμένης τέχνης, και συνολικά καλύπτονται όλες σχεδόν οι βιοτεχνικές δραστηριότητες της εποχής. - τα "εμπορικά σχολεία", όπου διδάσκονται εμπορικές τεχνικές, λογιστικά, εμπορικό δίκαιο, ξένες γλώσσες, εμπορική γεωγραφία και ιστορία του εμπορίου.

Η πρόταση αύτή, να δοθεί στην επαγγελματική μαθητεία σχολική μορφή όπου η γνώση προηγείται της εμπειρίας, ο Κούμας ξέρει ότι δεν αντιστοιχεί στις ελληνικές συνθήκες. Οι διαστάσεις και οι όροι της βιοτεχνικής και γεωργικής παραγωγής δεν θέτουν προβλήματα υπέρβασης των παραδοσιακών τεχνικών και κατά συνέπεια οργάνωσης της μαθητείας. Οι μόνες ειδικές σχολές που εκτιμά ότι είναι δυνατόν να ιδρυθούν είναι οι εμπορικές, με φροντίδα των εμπορικών συστημάτων των σημαντικών αστικών κέντρων. Οι εμπορικές επιχειρήσεις -ήδη ανεπτυγμένες- επιβάλλουν την απόκτηση ορισμένων τεχνικών διαχείρισης, που δεν μπορούν να καλυφθούν από την παραδοσιακή σχολική εκπαίδευση1.

Για τις σχολές γενικής παιδείας του β' κύκλου, τα "Γυμνάσια η Λύκεια", που "συνάπτονται κατά το παρόν αμέσως με τα κοινά σχολεία" ο Κούμας θα προτείνει πρόγραμμα 5 χρόνων σπουδών. Εκτός από την αρχαία ελληνική γραμματική και γραμματεία, προβλέπεται επίσης η διδασκαλία της αριθμητικής, η γεωγραφία, η ιστορία, η φυσική ιστορία και φυσική πειραματική, η κατήχηση: "Ξηρά η σπουδή της γραμματικής [...] είναι οχληρόν βάρος της μνήμης, μήδ' είναι δυνατόν να μάθουν οι νέοι τάς δυνάμεις των λέξεων χωρίς να εξεύρωσι πράγματα"2.

3. Τέλος, σχετικά με τον ανώτατο κύκλο, τα Πανεπιστήμια, στα όποια "διδάσκουσιν οι Ευρωπαίοι, Φιλοσοφίαν, Θεολογίαν, Ιατρικήν και Νομικά", ο Κούμας θεωρεί αδύνατη τη σύσταση τέτοιων ιδρυμάτων στις συγκεκριμένες συνθήκες και αντιπροτείνει ένα πρόγραμμα φιλοσοφικών και θεολογικών μαθημάτων που να συμπληρώνει τον γυμνασιακό κύκλο.

Το σύστημα του Κούμα εμπεριέχει τις πολιτικές αρχές και συγχρόνως τον τεχνικό ορθολογισμό ενός εθνικού σχολικού συστήματος: η γενικευμένη εκπαίδευση σε "κοινά παιδευτήρια", όπου φοιτούν "οι παίδες πάσης τάξεως", συνιστά έναν από τους όρους συγκρότησης ενός ομοιογενοποιημένου κοινωνικού

1 Σ Ασδραχάς, Ελληνική κοινωνία και οικονομία, IH' και ΙΘ΄ αιώνες, Αθήνα 1982, π 152

2 Λόγιος Ερμής,'1819, σ 737

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/27.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

σώματος, με όλα τα χαρακτηριστικά της τυπικής ισότητας, ενώ η διαίρεση της εκπαιδευτικής διαδικασίας σε τμήματα -παράλληλα η διαδοχικά-, ο προσδιορισμός των επιπέδων, ο καθορισμός των ειδικοτήτων εξατομικεύουν, επιτρέπουν τον κοινωνικό καταμερισμό και το εμφανίζουν σαν επιταγή κοινής ωφελείας, τεχνικό πρόβλημα προς λύση 1.

3. Η ΑΛΛΗΛΟΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ: ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ

Στο τεύχος του Λόγιου Ερμή, αρ. 1. του 1916, θα δημοσιευτούν αποσπάσματα από το βιβλίο του Ch. Laysterie, Nouveau Système d'Éducation pour les Écoles primaires, adopté dans les quatre Parties du Monde, που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1815 και παρουσίασε το ιστορικό και τις βασικές αρχές μιας νέας μεθόδου διδασκαλίας, της αλληλοδιδακτικής.

Η μέθοδος αυτή, συστηματοποιημένη στην Αγγλία από τον A. Bell και τον J. Lancaster στο τέλος του 18ου και στις αρχές του 19ου αι., έρχεται στη

1 Είναι ενδιαφέρουσα η σύγκριση αυτού του επιχειρησιακού ορθολογισμού αστικού τύπου με το σκεπτικό της Εκκλ.ησίας για την κοινωνική ιεράρχηση της γνώσης, έτσι όπως εκφραζόταν έναν αιώνα πριν. Πρόκειται για ένα πατριαρχικό κείμενο του 1700, όπου ο Πατριάρχης και η Σύνοδος τοποθετούνται αρνητικά στην πρόταση να μεταφραστεί σε απλή γλώσσα και να εκδοθεί η Ερμηνεία στα τέσσερα Ευαγγέλια του Θεοφύλακτου, αρχιεπισκόπου Βουλγαρίας: "[ .] γυμνασθέντος και του πράγματος κατά διαφόρους σκέψεις, εφάνη το επιχείρημα να εχη κάποιαν δυσκολίαν, διατί δεν είναι το βιβλίον αυτό απλώς διδασκαλικόν, οπού να συντείνη προς τον λαόν άπαντα, μόνον είναι εξήγησις της Αγίας Γραφής, και άληθεία μεταγλωττίζεται από το έλληνικόν εις το πεζόν, αμή καμμίαν ωφέλειαν εις τον λαόν δεν κάμνει, διατί τα νοήματα δεν γίνονται άπλά, μηδέ ημπορούν οι αγράμματοι να καταλάβουν τίποτες, μηδέ γίνεται δημόσιον καλόν [...] ο δε χυδαίος λαός απ' αυτά δεν γνωρίζει τίποτα, και μόνον ζαλίζεται, και σκοτίζεται, και καμμίαν ωφέλειαν δεν ωφελείται. Ο κόσμος ο απλούς θέλει να ακούν) εκείνα οπού γροικά διά να κατανύγηται, ωσάν βίους άγιων, ωσάν πανηγυρικούς λόγους και τα τοιαύτα' αμή γραφικά και μυστηριώδη νοήματα δεν είναι διά τον λαόν' διατί ο χωρών χωρείτω: εις την βρύσιν πηγαίνει καθ' ένας με το αγγείον του, και όσον χωρεί τόσον παίρνει' ομοίως και εις την διδασκαλίαν, όσον χωρεί του καθ' ενός ο νούς, τόσον πρέπει να τον δίδουν, αμή το υπερδύναμιν δεν τον ωφελεί, μάλιστα είναι και κάτι αντίρρησις, ότι η αμάθεια είναι θρασύς, και έτζη άσκεπτα κανένας προπετής πιάνει κανένα λόγον κατά απλήν πρόσληψιν, και να κρίνη τα πράγματα με την τάξιν τους δεν ηξεύρει μόνον πεισματώνει, και ερεσχελεί, και κάμνει ταραχάς' και τούτο πολλάκις εξ έπηρείας του Σατανά γίνεται, ότι εκείνος ο επικατάρατος όλα όσα εξ αρχής έγιναν καλά σπεύδει να τα γυρίση εις το κακόν [ . ] Όλα δεν είναι διά όλους [ . ] όθεν και εις την Εκκλησίαν κάμνει χρεία να είναι και διδάσκοντες και διδασκόμενοι, μη πάντες διδάσκαλοι διά τον λαόν εγιναν άλλα, διά τους διδασκάλους είναι άλλα: τα σοφά τοις σοφοίς' τα άγια τοις αγίοις· δεν είναι διά όλους όλα" | αναφέρεται στο Φ Ηλιού, Προσθήκες στην ελληνική βιβλιογραφία Λ' Τα βιβλιογραφικά κατάλοιπα του Ε. Legrand και του Η, Pernot (1515-1799), Αθήνα 1973, σ 32-33].

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/28.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Γαλλία την εποχή της Παλινόρθωσης με την επανάληψη των αγγλογολλικών σχέσεων, σε μια στιγμή που είναι εμφανής η ανάγκη μεταρρυθμίσεων στη σχολική εκπαίδευση και αναζητούνται πρότυπα, και μέσα, συχνά στο εξωτερικό1.

Η μέθοδος .θα θεωρηθεί πρόσφορη για τη γρήγορη διάδοση της εκπαίδευσης

στα λαϊκά στρώματα των πόλεων. Για την προώθηση και τη διάδοση της θα δημιουργηθεί το 1815, με πρωτοβουλία της "Société d'encouragement pour l'industrie nationale", η "Société pour l'instruction élémentaire". Μέσα από αυτό το γαλλικό κανάλι θα γνωρίσει η ελληνική παιδεία την αλληλοδιδακτική2 και θα αναγνωρίσει σε αυτήν την απάντηση στο ανοιχτό ζήτημα της εσωτερικής οργάνωσης των πρωτοβάθμιων σχολείων.

Σε τι συνίσταται η καινοτομία του νέου συστήματος; Κατ' αρχήν κανένα, από τα στοιχεία της αλληλοδιδακτικής μεθόδου δεν είναι νέο. Όλα τα μέσα και οι τεχνικές που χρησιμοποιεί για την οργάνωσή της τάξης και τη διδασκαλία έχουν χρησιμοποιηθεί σε άλλους καιρούς και στα πλαίσια άλλων "συστημάτων3. To νεωτεριστικό στοιχείο βρίσκεται στη σύνθεσή αυτών των "διαφόρων τήδε κακείσαι διεσπαρμένων υλών" σε ένα αυστηρά κωδικοποιημένο σύνολο, που επιτρέπει να διδαχτεί ο αυξημένος ενδεής αστικός πληθυσμός τις απαραίτητες προκαταρκτικές γνώσεις και να εθιστεί στις σχέσεις της απρόσωπης.: εξουσίας που χαρακτηρίζουν τη μοντέρνα κοινωνία, μέσα στο λιγότερο δυνατό χρόνο και με το μικρότερο δυνατό κόστος.

Η λύση βρίσκεται στη συγκέντρωση του μεγαλύτερου δυνατού αριθμού μαθητών4 στο ίδιο σχολείο, κάτω από τον έλεγχο ενός και μόνο δασκάλου και στην εφαρμογή τεχνικών που θα χρησιμοποιήσουν ακριβώς το μεγάλο αριθμό μαθητών για να επιτύχουν τη μεγαλύτερη δυνατή "παραγωγικότητα" σε μετάδοση γνώσεων και σε εγχάραξη νοοτροπιών.

- Η διδακτέα ύλη αναλύεται στα πιο απλά της στοιχεία, τα οποία ανασυντίθονται με αύξουσα πολυπλοκότητα. Οι μαθητές διδάσκονται συγχρόνως την ανάγνωση, τη γραφή, την αριθμητική, την κατήχηση, χωρισμένοι σε "κλάσεις" ανάλογα με την πρόοδο τους σε καθένα από τα μαθήματα, και μπορούν να περάσουν από μια κλάση στην άλλη μετά από εξετάσεις που γίνονται περίπου

1. Βλ. Α. Prost, Histoire de l'enseignement en France 1800-1967, Παρίσι 1968, σ. 117' F, Furet, J. Ozouf, Lire et écrire, l'alphabétisation des français de Calvin à Jules Ferry, τ. 1, Παρίσι 1977, σ. 159.

2. Ο Γ. Κλεόβουλος, εισηγητής της μεθόδου στην 'Ελλάδα, υπήρξε αντεπιστέλλον μέλος της "'Εταιρείας περί της Στοιχειώδους Διδασκαλίας" από το 1818. Για τη δραστηριότητα του αυτή βλ. Γ. Σακκάς, Γεώργιος Κλεόβουλος, "Ο Φιλιππουπολίτης". Ο πρώτος Έλλην επιστήμων και αγνοημένος παιδαγωγός, Αθήνα 1956, σ. 28-32.

3. Λόγιος Έρμης, 1816, σ. 115.

4'. Ο Γ. Κλεόβουλος μιλάει για 500-1000 μαθητές (Λόγιος Ερμής, 1820, σ. 678).

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/29.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

κάθε μήνα'. Η διαδικασία διδασκαλίας αναλύεται επίσης στις πλέον στοιχειώδεις διακριτές δραστηριότητες, οι οποίες κωδικοποιούνται και συντίθενται με κριτήριο τη μέγιστη εκμετάλλευση του χρόνου και τον καλύτερο συντονισμό των διαφόρων ατομικών δυνατοτήτων. Αυτή η οργάνωση επιτρέπει το ξεπέρασμα του γραμμικού και διαδοχικού χαρακτήρα της παραδοσιακής παράδοσης του μαθήματος από το δάσκαλο. Στο αλληλοδιδακτικό σχολείο ο δάσκαλος κρατάει ουσιαστικά τη Θέση του επόπτη και του εξεταστή. To διδακτικό έργο του αναλαμβάνουν οι πρωτόσχολοι, οι περισσότερο προχωρημένοι και προσαρμοσμένοι στη μηχανική της μεθόδου μαθητές: γενικοί πρωτόσχολοι για την εποπτεία όλου του σχολείου, μερικοί πρωτόσχολοι για τη διδασκαλία της κάθε μιας από τις κλάσεις στο καθένα μάθημα. Η μέθοδος συγχρονίζει όλες αυτές τις ανεξάρτητες παραδόσεις μαθημάτων στις διάφορες κλάσεις από τους πρωτόσχολους, έτσι ώστε η κάθε χρονική στιγμή να είναι πλήρης από πολλαπλές αλλά όχι άταχτες δραστηριότητες.

Η εντατικοποίηση αυτή του σχολικού χρόνου, η δυνατότητα που έχει ο κάθε μαθητής να ακολουθήσει τον προσωπικό του ρυθμό στο πέρασμα από τη μια κλάση στην άλλη, η επάρκεια ενός μόνου δασκάλου για ένα θεωρητικά απεριόριστο αριθμό μαθητών2 καθιστούν την αλληλοδιδακτική μοναδικό μέσο για τη γρήγορη διάδοση του αλφαβητισμού ενώ μειώνουν το κόστος3.

Αλλά αυτό δεν είναι το μόνο πλεονέκτημα της μεθόδου. Οι υποστηρικτές της, τόσο στη Γαλλία όσο και στον ελληνικό χώρο, τονίζουν τον καινοτομικό, "δημοκρατικό" χαρακτήρα της σ' ότι αφορά την πειθαρχία και την άσκηση της παιδαγωγικής εξουσίας. Κατ' αρχήν η ίδια η οργάνωση της διδασκαλίας και η διάταξη της διδακτέας ύλης είναι ικανές να συγκεντρώσουν την προσοχή των μαθητών. Η κινητικότητα του παιδιού διοχετεύεται, στις κινήσεις που είναι απαραίτητες για τη διεξαγωγή της διδασκαλίας, κινήσεις οι όποιες εκτελούνται διαμέσου σημάτων του δασκάλου και των πρωτοσχόλων, και κάτω από την επίβλεψη τους. Τα παραπτώματα είναι κωδικοποιημένα, όπως και οι ποινές που τους αντιστοιχούν. Η μεγαλύτερη ποινή είναι η "έξωσις", για τον "μη

1 στο ίδιο, σ 676

2. στο ίδιο, σ 677.

3 Ο Γ. Κλεόβουλος δίνει το μέτρο της οικονομίας: "Κατ' αυτήν [την αλληλοδιδακτική], διά να διδαχθώσι 500 παίδες ανάγνωσιν ελευθέραν, γράψιμον, κατά το μάλλον και ήττον τακτικόν, την Ιεράν κατήχησιν της πίστεως, τα τέσσαρα πάθη της αριθμητικής, και την σύνοψιν της ιερας ιστορίας, χρειάζεται εις διδάσκαλος, εις χρόνος, μία κατοικία, εν σώμα Πινάκων, μη τιμώμενον πλέον των 10 η 15 γροσ. και 500 αβάκια (πλάκες λίθιναι) και κονδύλια, εκτιμώμενα περί 600 γρόσ εν ω κατ' εκείνην [την παλιά μέθοδο], διά τον αυτόν αριθμόν παίδων, χρειάζονται τουλάχιστον 3 χρόνια, 110 διδάσκαλοι, 10 κατοικίαι, 500 φυλάδες, και άλλοι τόσοι όκτωηχοι, ψαλτήρια και απόστολοι, και 9000 γρόσ διά χαρτί και μελάνην κ.τ λ. προς 6 γρόσ. ετησίους διά καθ' ένα παίδα" (στο ίδιο, σ. 679).

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/30.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

πειθόμενον εις τους διωρισμένους νόμους του διδασκαλείου"1. Σωματικές τιμωρίες δεν υπάρχουν. Ο έπαινος η η απόρριψη εντάσσονται στην ίδια τη διαδικασία της διδασκαλίας και έχουν χαρακτήρα απρόσωπο και αντικειμενικό: "Έκαστος των μαθητών, [...] ευρισκόμενος εις την τάξιν του, κατέχει πάντοτε τον τόπον και βαθμόν, τον οποίον αυτός ο ίδιος με την προσοχήν, επιμέλειαν, και προκοπήν του προετοιμάζει, χωρίς να έχη ποτέ επιρροήν τινά η θέλησις του διδασκάλου' επειδή, διά μεν την αμέλειαν και απροσεξίαν του, παιδεύεται με το χάσιμον του τόπου, η άξιας του, και εξ εναντίας, διά την επιμέλειαν και προσοχήν, ανταμείβεται, με τον προβιβασμόν, εις αξίαν μεγαλητέραν, η τόπον ανώτερον"2. Οι πρωτόσχολοι επιφορτισμένοι με τη διατήρηση της τάξης και τον έλεγχο της επιμέλειας εξακολουθούν να είναι και οι ίδιοι μαθητές και υπόκεινται σε έλεγχο. Άρα ο κριτής είναι και κρινόμενος: "Ο παις διδάσκων εν ταυτώ και διδασκόμενος, μανθάνει να διοική και να άρχηται, να προστάζη και να πείθηται κατά τας διαφόρους αναφοράς του· μάθημα αναγκαιότατον εις τον κάθ' ένα, επειδή και καθείς είναι, κατά το μάλλον και ήττον, άρχων και αρχόμενος"3.

Ενεργητική παιδαγωγική, ιεραρχία που βασίζεται στην αξία, γραπτοί νόμοι και απρόσωπη σχέση με το δάσκαλο: Αν συγκριθεί με την σχολική πραγματικότητα της εποχής η αλληλοδιδακτική αποτελεί πράγματι "τολμηρόν νεωτερισμών και σπέρμα αρχών δημοκρατικών ριπτόμενον εις την διδασκαλίαν"4.

To πρώτο συστηματικό αλληλοδιδακτικό σχολείο στο χώρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας θα λειτουργήσει στο Ιάσιο, το Μάρτιο του 1820, με δάσκαλο τον Γ. Κλεόβουλο.. Ο ίδιος θα οργανώσει λίγο αργότερα αλληλοδιδακτικό σχολείο και στο Βουκουρέστι 5. Στις παραδόσεις του "πλείστοι συνέρρεον και επεσκέπτοντο μετά συγκινήσεως [...] ως ει διέβλεπον εν αυταίς προαγγελίαν προσεχούς εθνικής μεταρρυθμίσεως"6. Πράγματι σαν τέτοια προαγγελία λειτούργησαν στο σύνολο τους οι απόψεις που αναφέραμε.

Η δραστηριότητα των εκπροσώπων του Διαφωτισμού διεύρυνε το περιεχόμενο της διδασκαλίας στις ανώτερες σχολές με την εισαγωγή των θετικών επιστημών και των ευρωπαϊκών γλωσσών. Ωστόσο, η επιρροή τους στην παιδαγωγική οργάνωση περιορίζεται σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, ολιγάριθμες.

1. στο ι'διο, σ 677

2 στο ι'διο.

3 στο ι'διο, σ 680

4. Α. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, Α', Αθήνα 1894, σ. 76.

5 Τ. Σακκάς, Γεώργιος Κλεόβουλος. , ο π., σ. 32-33

6. A. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, 8 π, σ 76.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/31.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ανώτερων σχολείων που παίρνουν συχνά τη μορφή πλήρων κολλεγίων: "Αι συμβουλαί του σεβάσμιου και σοφού Κοραή, αι δοκιμαί και πολλάκις τα καλά αποτελέσματα των διδασκαλείων της Σμύρνης, Χίου, και των Κυδωνιών ευκόλυναν μεγάλως τούτην την όδόν. 'Αλλ' οι ευεργέται τούτοι του γένους η δεν ευκαίρησαν η δεν εδυνήθησαν, η τέλος πάντων δεν ετόλμησαν να εισάξουν ριζικήν διόρθωσιν εις τούτην την υπόθεσιν", θα γράψει το 1820 ο Κ. Πολυχρονιάδης 1.

Η εγκαθίδρυση ενός συγχρόνου σχολικού συστήματος σαν και αυτό που προτείνει ο Κούμας δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί με ατομικές η τοπικές πρωτοβουλίες. Χρειάζεται μία αρχή με δυνατότητα δράσης σ' ολόκληρο τον ελληνικό χώρο, από την όποια να εκπορεύεται οργανωτικά και πολιτικά η μεταρρύθμιση, και τέτοια αρχή δεν υπάρχει. "Η Διδακτική [...] εις το γένος ημών δεν απολαύει ανωτέραν τινάν προστασίαν" διαπιστώνουν το 1819 οι Γ. Γεννάδιος και Γ. Λασσάνης2. Η Εκκλησία -η μόνη ανώτερη πολιτική μορφή του Γένους-, στην οποία ο Κούμας απευθύνει έκκληση να αναλάβει το έργο της μεταρρύθμισης3, βρίσκεται ήδη από το τέλος του 18ου αιώνα σε φάση αναδίπλωσης και αντίδρασης στις ιδέες του Διαφωτισμού. Στα τελευταία προεπαναστατικά χρόνια, πολιτική της είναι η διατήρηση της καθεστυκυίας τάξης στην εκπαίδευση με κάθε μέσο4 και η εξουδετέρωση των σχολείων του Διαφωτισμού5.

Η εφαρμογή της αλληλοδιδακτικής θα συναντήσει την αντίθεση της Εκκλησίας: ο Πατριάρχης θα απαγορεύσει την εισαγωγή της στα σχολεία της Κωνσταντινούπολης 6. Θα συναντήσει όμως και άλλες αντιστάσεις, περισσότερο

1. "Διατριβή C.Z. σταλείσα εκ Παρισιού, τη α' Μαρτίου 1820". Λόγιος Ερμής, 1820, σ 435 Για την ταύτιση του συγγραφέα βλ. Εμμ. Ν. Φραγκίσκος, Τα Ελληνικά Προεπαναστατικά Περιοδικά, Ευρετήρια Β' α' Ερμής ο Λόγιος", 1811-1821, έκδ ΚΝΕ/ΕΙΕ, Αθήνα 1976, σ 282

2 Λόγιος Ερμής, 1819, σ 904

3 Λόγιος Ερμής, 1819, σ 740

4 Στο Συνοδικό Σιγίλιο της 6 Μαΐου 1818 που επικυρώνει τους όρους ίδρυσης Σταυροπηγιακής Σχολής στην Άνδρο στο όνομα της Αγίας Τριάδος, τονίζεται: "[ . ] μετά δε την αποβίωσιν του σχολαρχούντος γενέσθω κατά προτίμησιν διάδοχος της σχολαρχίας, ο υποδιδάσκαλος και γνήσιος μαθητής της σχολής, προς απαράβατον των εθίμων, και τάξεων της σχολής διατήρησιν' μη δε επί προφάσει πολυμάθειας, και φιλοσοφίας καινής μεταβαλλέσθωσαν, η παραλυέτωσαν αι τάξεις των εν τω ιερώ αυτής ναώ ακολουθιών' ήτοι των περί την ευρυθμίαν, και ευταξίαν αυτή συντεινόντων" (Λόγιος Ερμής, 1818, σ. 600).

5. Βλ Φ Ηλιού, Κοινωνικοί αγώνες και Διαφωτισμός. Η περίπτωση της Σμύρνης (1819), Αθήνα 1981, σ 36 τού ίδιου, "Τύφλωσον Κύριε τον Λαόν Σου". Οι προεπαναστατικές κρίσεις και ο Νικόλαος Πίκκολος", Ερανιστής, 11 (1974), σ 580-626· Κ Λάππας, "Πατριαρχική σύνοδος "περί καθαιρέσεως των φιλοσοφικών μαθημάτων" τον Μάρτιον του 1821 Μιά μαρτυρία του Κων Οικονόμου", Μνήμων, 11 (1978), σ. 123-153.

6 Φ. Ηλιού, "Τύφλωσον ..", ο'.π., σ. 623.

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/32.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

διάχυτες αλλά εξίσου ισχυρές. Ορισμένες προέρχονται από τους παραδοσιακούς "παιδαγωγούς": ο Μ, Γεδεών μιλάει για τον ανταγωνισμό "ιερέων διδασκόντων την αλφάβητον μιαν ημέραν προ της εν τώ Ψαλτηρίω αναγνώσεως, προ'ς διδασκάλους θέλοντας την βελτίωσιν του τηνικαύτα συστήματος"1. "Αλλες προέρχονται από το ίδιο το κοινό, στο οποίο απευθύνονται τα κοινά σχολεία, δηλαδή τα κατώτερα αστικά στρώματα και τους αγροτικούς πληθυσμούς. Με περιορισμένες γνωστικές απαιτήσεις και ιδεολογία έντονα διαποτισμένη από τις εκκλησιαστικές παραδόσεις θα κρατήσουν ορισμένες φορές ανοιχτά, εχθρική στάση απέναντι στις εκπαιδευτικές καινοτομίες 2.

Μέσα σ' αυτήν τη συγκυρία οι εκσυγχρονιστικές απόψεις δεν κατορθώνουν να πυροδοτήσουν μια διαδικασία διαμόρφωσης ενός θεσμοθετημένου σχολικού συστήματος. Τη διαχείριση τους θα αναλάβουν οι πρώτες μετεπαναστατικές διοικήσεις. Όταν η εκπαίδευση που στοχεύει στη σωτηρία και την ευτυχία του Έθνους θα μπορεί να οργανωθεί και να διαδοθεί με τη μέριμνα του κράτούς. Η τομή βρίσκεται ακριβώς στη δημιουργία αυτού του εθνικού αστικού κράτους.

1. Μ. Γεδεών, Η πνευματική κίνησις.. , ο.π., σ. 160.

2. Βλ. Φ. Ηλιού, Κοινωνικοί αγώνες..., ο.π., σ. 19' του ίδιου, "Σημειώσεις"..., ο.π. σ. 113'του ίδιου, Τραβήγματα. Μέ άφορμή το άρθρο του Γ. Βελουδή "τρία ελληνικά βιβλία ίου 1823", ανάτυπο από το 'Αντί, 93/1978, όπου στη σελίδα 23 σημειώνει: "Βλέπουμε Έτσι ότι στη συντριπτική τους πλεοψηφία, τα βιβλία που κυκλοφορούν στις ελληνικές περιοχές, είναι εκείνοι που εκφράζουν τις συντηρητικές και τις αντιδραστικές ροπές της ελληνικής κοινωνίας. Συντελούν έτσι, με τον τρόπο τους, στη διαιώνιση των παραδοσιακών σχημάτων, μέσα και από την αναπαραγωγή της κυρίαρχης ιδεολογίας. Ψαλτήριο.:, Οκτωήχια και τα ομοειδή τους, κυκλοφορούν σε όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας, σε εκατοντάδες χιλιάδες αντίτυπα. Ο νεωτεριστής Κοραής τυπώνει τις δικές του εκδόσεις σε 1000-1500 αντίτυπα, κι όταν πεθαίνει τα μισά βρίσκονται σε αποθήκες απούλητα".

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/33.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΕΘΝΟΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ

Ι. ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΣ

Με την κήρυξη της επανάστασης ο Λόγιος Ερμής θα σταματήσει την έκδοση του'. Το σχολειό του Βουκουρεστίου θα κλείσει και ο Γ. Κλεόβουλος θα βρεθεί στην 'Οδησσό και, μετά το 1825, στην επαναστατημένη Ελλάδα2. Τα Γυμνάσια της Χίου και των Κυδωνιών Οά καταστραφούν3, ενώ άλλες σχολές θα αναστείλουν τη λειτουργία τους είτε λόγω έλλειψης πόρων4, είτε λόγω έλλειψης δασκάλων, αφού αυτοί οι τελευταίοι "συντρίψαντες τον κάλαμον [...] ετράπησαν εις το υπέρ ελευθερίας, ομονοίας και δημοσίας τάξεως κήρυγμα"5. 'Ωστόσο, τη στιγμή αυτή που "η ειρηνική των γραμμάτων παλαίστρα μετεβλήθη εις στάδιον αίματος"6, γεννιέται το σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα στην Ελλάδα.

1 Κ θ. Δημαράς, Ιστορία .., ο π , σ 202

2 Γ Σακκάς, Γεώργιος Κλεόβουλος .., 6 π , σ 35-37

3 Ν Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις, τ Α', Αθήνα5 1973, σ. 160 '. Αναφέρουμε σαν παράδειγμα τη σχολή της Αγίας Τριάδος στην Άνδρο, της οποίας οι πόροι προέρχονταν από τόκους κεφαλαίων τοποθετημένων στη Βλαχία [Α Δασκαλάκης, Κείμενα-Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως. Σειρά τρίτη Τα περί Παιδείας, μέρη Ι-3 (με συνεχή σελιδαρίθμηση και αρίθμηση τεκμηρίων), Αθήνα 1968, τεκμ. αρ 245, σ 454-466 Ι, τη σχολή και το ορφανοτροφείο της Πάτμου, που είχαν σαν κύριο έσοδο την εισφορά της συντεχνίας των γουναράδων της Κωνσταντινούπολης (στο ίδιο, τεκμ αρ 163, σ 266), τη σχολή της Βυτίνας στα έσοδα της οποίας περιλαμβάνονταν και οι τόκοι δανείου προς το κοινό των Βυτινιωτών [βλ X Γ. Κωνσταντινόπουλου, Η Ελληνική Σχολή Βυτίνας κατά την περίοδοι· 1824-1832. Ανάτυπο από τα "Πελοποννησιακά", τ Ζ' (19691970), σ 256-257 κλπ πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι πρόκειται πάντα για ανώτερες σχολές Τα σχολεία των "κοινών γραμμάτων" συνεχίζουν κατά το μάλλον ή ήττον τη λειτουργία τους, αφού οι ανάγκες τους είναι περιορισμένες και η αμοιβή του δασκάλου εξασφαλίζεται είτε από την ενδιαφερόμενη κοινότητα είτε από τους ίδιους τους μαθητές συχνά σε είδος (βλ Φ Ηλιού, "Κυκλοφορίες 'Ελληνικών βιβλίων Τα μεγάλα τραβήγματα του 1823", Ο Πολίτης, τχ. 13, Οκτώβριος 1977, σ 63-64)

5 Ν Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις, ο π., σ. 160

6. στο ίδιο.

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/34.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Στις πρώτες διακηρύξεις, στα πρώτα συγκεκριμένα μέτρα που οι αρχές των επαναστατημένων περιοχών θα πάρουν μετά το 1821, θα συναντήσουμε τις εκπαιδευτικές αντιλήψεις των εκπροσώπων του Ελληνικού Διαφωτισμού, στις οποίες έχουμε ήδη αναφερθεί. Εμπλουτισμένες όμως τώρα με μία νέα διάσταση: αυτήν που προσδίδει η άμεση σύνδεση της εκπαίδευσης με το πολιτικό πρόβλημα του έθνους. Το σχολείο θεωρείται προνομιακός χώρος για την ανάπτυξη του επιχειρησιακού ορθολογισμού που πρέπει να διέπει τη διακυβέρνηση των ανθρώπων1, αναδεικνύεται δε σε όργανο εκσυγχρονισμού και ενοποίησης της χώρας. Το σχολείο θα διαδόσει εκείνες τις αξίες που -μαζί με τους νόμους- "συνδέουσιν εις ομοεθνίαν τα εις εν τι μέρος ωρισμένον γης συγκατοικούντα πλήθη ανθρώπων, και συνιστώσιν αυτά εις εν σώμα κοινωνικόν και πολιτικόν"2.

Από τη στιγμή που η εκπαίδευση τίθεται με τον τρόπο αυτό στην υπηρεσία του έθνους, αναδεικνύεται και σε αντικείμενο κρατικής διαχείρισης. Έτσι το "Σχέδιον Γενικού Μηχανισμού Οργανισμού της Προσωρινής Διοικήσεως της Ελλάδος", που εκδόθηκε την 27 Φεβρουαρίου 1822, ορίζει ότι ο "Μινίστρος των Εσωτερικών" μεταξύ άλλων: "Ενασχολείται μετ' επιμελείας εις την είσαξιν και διάδοσιν των Φώτων [...], προβάλλων εις την Διοίκησιν την μέθοδον και τους τρόπους διά την ανέγερσιν πανεπιστημίων, λυκείων, σχολείων, και λοιπών διδακτηρίων, και ιδιαιτέρως σχολείων του μεν Ναυτικού, του δε Πολεμικού. Εν γένει δε αναλαμβάνει την φροντίδα να διδάσκωνται οι νέοι πάσης τάξεως τα κοινά γράμματα και τα πρώτα εις τον βίον αναγκαία μαθήματα διά της αλληλοδιδακτικής μεθόδου"3. Σύμφωνα με το Σύνταγμα του 1823: "Η δημόσιος εκπαίδευσις είναι υπό την προστασίαν του Βουλευτικού Σώματος". Στο Σύνταγμα του 1827 η αντίστοιχη διάταξη ορίζει ότι η Βουλή "επαγρυπνεί εις την δημόσιον παιδείαν και προστατεύει αυτήν". Στο κεφάλαιο Ι'

1. Πβ. Διακήρυξις της Πελοποννησιακής Γερουσίας, 27 Απριλίου 1822: "[...] και ήδη απολαύομεν οπωσούν της φιλτάτης ελευθερίας και της γλυκείας ελπίδος του να την αποκτήσωμεν παντελώς, διά να ευδαιμονήσωμεν. Αλλά πόσον δυσκολώτερον είναι, αγαπητοί αδελφοί, το να φυλαξωμεν την ανεξαρτησίαν μας ! Πόσον εργωδέστερον είναι το να διοικηθώμεν νουνεχώς διά να φανώμεν άξιοι των προγόνων μας εις τα όμματα της πεφωτισμένης Ευρώπης ! [...] Η διοίκησις απαιτεί προ πάντων καλήν νομοθεσίαν' ο νομοθέτης διά να είναι καλός οφείλει να γνωρίζη την φύσιν και την καρδίαν του άνθρωπου, διά να γνωρίζη δε τον άνθρωπον οφείλει να είναι φιλόσοφος, διά να γένη φιλόσοφος οφείλει να διδαχθή όσα μαθήματα συνιστώσι την φιλοσοφιαν, διά να διδαχθή χρειάζεται σχολείον, διδασκάλους, βιβλία, έκ τούτων δε πηγάζουν τα φώτα και απολαμβάνοντες τα φώτα ημπορούμεν να ευδοκιμήσωμεν, και να διατηρήσωμεν την άνεξαρτησιαν της ελληνικής επικρατείας μας" (A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 5, σ. 30).

2. Ι. Κ(οκκώνης), ""Αν συμφέρη να στέλλωνται έξω της Ελλάδος προς ανατροφήν και εκπαίδευσιν οι ανήλικοι παίδες των Ελλήνων, Αιγιναία, άρ Γ', 15 Μαΐου 1831, σ. 84. 3 X Κλειώσης, Ιστορία της Τοπικής Αυτοδιοικήσεως, Αθήνα 1977, σ. 263-264

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/35.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

του Συντάγματος του 1823 που περιέχει τις "Ειδικές Διατάξεις", το άρθρο πζ' προσδιορίζει αυτήν την προστασία ως εξής: "Συστηματικώς να οργανισθή η εκπαίδευσις της νεολαίας, και να εισαχθή καθ' όλην την Επικράτειαν η αλληλοδιδακτική μέθοδος από την Διοίκησιν". Οι εκπαιδευτικές επιλογές της Επανάστασης, διατυπωμένες στα θεμελιώδη κείμενα, συνεπάγονται λοιπόν την άμεση παρέμβαση της κεντρικής διοίκησης στην οργάνωση της εκπαίδευσης.

Για την εκπλήρωση αυτού του καθήκοντος, οι νέες αρχές θα πάρουν μέτρα για τη λειτουργία συγκεκριμένων σχολείων, αλλά επίσης, και κυρίως, θα προσπαθήσουν να εγκαταστήσουν το μηχανισμό και τις νομοθετικές ρυθμίσεις τις απαραίτητες για τη δημιουργία εθνικού σχολικού συστήματος. Στα δύο πρώτα χρόνια της Επανάστασης η προώθηση της σχολικής εκπαίδευσης ανήκει στις αρμοδιότητες των τοπικών κυβερνήσεων1. Μετά την κατάργηση τους από το Σύνταγμα του Ί823 2, και την άμεση έκφραση στο ίδιο κείμενο των αρχών της εκπαιδευτικής πολιτικής της επανάστασης, το Βουλευτικό Σώμα, ως πρώτο και αναγκαίο μέτρο προς την κατεύθυνση της υλοποίησης του άρθρου πζ', θα διορίσει τον Θ. Φαρμακίδη "Έφορον της παιδείας και ηθικής ανατροφής των παίδων"3. Δημιουργείται έτσι ένα νέο όργανο κεντρικού διοικητικού ελέγχου της εκπαίδευσης, του οποίου τα "χρέη" και τα "δικαιώματα" θα καθοριστούν λεπτομερώς από διάταγμα που θα εκδοθεί το 18254.

Το πρώτο και βασικό έργο που ανατίθεται σ' αυτό το νέο όργανο είναι βέβαια η επιθεώρηση όλων των σχολείων της χώρας και η ενημέρωση της Διοίκησης. Ο Έφορος επιφορτίζεται να πληροφορηθεί για την ικανότητα και την

1. Αναφερθήκαμε ήδη στη Διακήρυξη της Πελοποννησιακής Γερουσίας με ημερομηνία 27 Απριλίου Ί822, όπου με άφορμη την ίδρυση ενός αλληλοδιδακτικού και ελληνικού σχολείου στην Τρίπολη εξαίρεται η σημασία και διατυπώνονται οι στόχοι της εκπαίδευσης στα πλαίσια ενός εθνικού αστικού κράτους Σε άλλο κείμενο της η ίδια Αρχή αναφέρεται στο "χρέος" που έχει "κάθε πεφωτισμένη Διοίκησις [. ] να φροντίζη διά την ανατροφήν των πολιτών, διά την ηθικήν και διά την καλήν νομοθεσίαν, καθότι δι" αυτών ο άνθρωπος εξ άπαλών ονύχων ταυτίζεται με την αρετήν, γνωρίζει τα καθήκοντα του προς τον Θεόν, προς την πατρίδα και προς τους όμοιους του, και χειραγωγείται εις την οδόν της ευδαιμονίας" (Διακήρυξις της 16 Μαρτίου 1822, στο A Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, τ A', Αθηνά 1973, τεκμ. αρ. 2, σ. 4). Στην ίδια λογική η "Νομική Διάταξις της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος", που ψηφίστηκε στις 15 Νοεμβρίου 1821, ορίζει: "Ο Άρειος Πάγος οφείλει να φροντίζη περί σχολείων, ορφανοτροφείων, νοσοκομείων εις τας πόλεις να συστηθώσι, των οποίων όλων έχει την επίσκεψιν" (στό ίδιο, τ Β', σ 303)

2 Βλ X Κλειώσης, Ιστορία...., ο π., σ. 275

3 Α Δασκαλάκης, Κείμενα , ο π , τεκμ. αρ. 11, σ. 38 Ο Θ. Φαρμακίδης δεν απεδέχθη το διορισμό του και ένα χρόνο αργότερα, τον Ιούλιο του 1824, το Βουλευτικό διά>ρισε στη θέση αύτη τον Γρ. Κωνσταντά (στό ίδιο, τεκμ αρ 33, σ 66).

4. Διάταγμα του Υπουργού των Εσωτερικών, 10 Φεβρ. 1825 (στο ίδιο, τεκμ. αρ. 38, σ 68-70) Η σύνταξη του μπορεί να θεωρηθεί έργο του Κωνσταντά (βλ σχετικά: στο ίδιο, τεκμ αρ. 35, σ. 67).

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/36.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ηθική του δασκάλου, για τα διδασκόμενα μαθήματα και τη μέθοδο διδασκαλίας, καθώς και για τους χρηματικούς πόρους του κάθε σχολείου και της διαχείρισης τους από τους τοπικούς εφόρους, τους υπεύθυνους των σχολείων1. Μέσα στα πλαίσια των καθηκόντων του είναι επίσης το να προτείνει στους δασκάλους και ατούς εφόρους βελτιώσεις της παιδαγωγικής οργάνωσης των υπαρχόντων σχολείων, καθώς και μέσα για την ίδρυση νέων. Από την πλευρά τους οι δάσκαλοι και οι έφορο., είναι υποχρεωμένοι να ακολουθούν τις υποδείξεις του και η κυβέρνηση να συνεισφέρει στην εφαρμογή τους.

Το διάταγμα μαρτυρεί καθαρά την πρόθεση να καταστεί αποτελεσματική και συντονισμένη η δράση της κυβέρνησης στον τομέα της εκπαίδευσης. Η ίδια αυτή λογική εκδηλώνεται το 1824, ένα από τα πιο δύσκολα χρόνια του πολέμου, όταν το Βουλευτικό Σώμα υιοθετεί ένα πλήρες σχέδιο εθνικής παιδείας, το οποίο έχει επεξεργαστεί ειδική επιτροπή, με πρόεδρο τον Άνθιμο Γαζή 2. Μια σύντομη περίληψη της πρότασης της Επιτροπής δημοσιεύτηκε, στην εφημερίδα Ο φίλος του Νόμου της 14 Ιουλίου 18243. Πρόκειται για ένα ενιαίο και δημοκρατικό εκπαιδευτικό σύστημα με τρεις βαθμίδες:

α. Τα πρωτοβάθμια σχολεία "δια την προκαταρκτικών και δημώδη αγωγήν, διά της όποιας ο μαθητής να διδάσκεται μόνον το να διαβάζη, γράφη και λογαριάζη"·

β. Τα λύκεια, τα οποία ιδρύονται στις πρωτεύουσες των επαρχιών και οπού διδάσκονται τα αρχαία ελληνικά, λατινικά, γαλλικά, καθώς και "στοιχειώδη μαθήματα των επιστημών και της φιλοσοφίας"·

γ, Ένα τουλάχιστον πανεπιστήμιο, με τέσσερεις επιστημονικούς κλάδους: θεολογία, φιλοσοφία, νομική και ιατρική.

Αντίθετα, αναλυτικότερο παρουσιάζεται ένα ανώνυμο και αχρονολόγητο σχέδιο, τιτλοφορημένο "Πίναξ παραστήνων τον διοργανισμόν της κοινής Εκπαιδεύσεως κατά τους τρεις βαθμούς της Παιδείας, περιέχοντος εκάστου βαθμού μέρος εκ των τριπλών γνώσεων ανάλογον εις την τάξιν, την οποίαν οι μαθητευόμενοι μέλλουν να λάβωσιν εις τον βίον", το οποίο βάσιμα θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε ως το πλήρες κείμενο της Επιτροπής Γαζή4. Το σχέδιο αποτελείται

1. Οί "έφοροι" των σχολείων είναι θεσμός που υπάρχει και πριν από την Επανάσταση. Πρόκειται για τοπικούς προκρίτους, που ορίζονται από τον Ιδρυτή της σχολής, την 'Εκκλησία η την κοινότητα και είναι επιφορτισμένοι με τη διαχείριση των οικονομικών της σχολής άλλα επίσης και με θέματα που αφορούν τη διδασκαλία, τους δασκάλους, τις εγκαταστάσεις κλπ. (βλ. Μ. Γεδεών, Η πνευματική κίνησις..., ο.π., α. 4, 8, 61-62, 215). .

2. Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις, ο.π., σ. 162-163' A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 18, σ. 47.

3. A. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση..., ο.π., τεκμ. αρ. 5, σ. 10-11.

4. Η ταύτιση αυτή, που προτείνεται από τον A. Δασκαλάκη ο οποίος και δημοσιεύει το κείμενο (Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 19, σ. 47-53), ενισχύεται τόσο από το περιεχόμενο

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/37.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

τελείται από τρεις πίνακες, που συνοδεύονται από σημειώσεις στις οποίες ο συγγραφέας διευκρινίζει την προβληματική του. Σύμφωνα με το συντάκτη του σχεδίου, η δημόσια εκπαίδευση πρέπει να οργανωθεί με τέτοιο τρόπο ώστε αφ' ενός καμιά από τις δυνάμεις που μπορούν να συνεισφέρουν στην αναγέννηση του έθνους να μη μένει ανεκμετάλλευτη και αφ' ετέρου κάθε μέλος της κοινωνίας να μπορεί να διακόψει τις σπουδές του αφού αντλήσει από το κοινό αγαθό της εκπαίδευσης, αυτό που του χρειάζεται στο επάγγελμα η το λειτούργημα που θα ασκήσει στον ενεργό βίο.

Αλλά η μετάδοση των γνώσεων δεν θα μπορούσε να αποτελέσει τη μόνη λειτουργία της δημόσιας εκπαίδευσης. Το έχουμε ήδη τονίσει, το σχολείο οφείλει να ανταποκριθεί στην κρατική επιταγή για εθνική ενοποίηση, διαμορφώνοντας "ομοιότροπα φρονήματα εις όλων των τάξεων και επαγγελμάτων τους πολίτας"1. Κατά συνέπεια όλοι οι "πολίτες" θα πρέπει να ακολουθήσουν την ίδια διδασκαλία, στο ίδιο σχολείο, για το μεγαλύτερο διάστημα της σχολικής τους ζωής. Η εξειδίκευση, δηλαδή η σπουδή "των εφηρμοσμένων εις τον κοινωνικόν βίον γνοισεων"2 μεταφέρεται έτσι στον τρίτο κύκλο. Ο συντάκτης του σχεδίου προτείνοντας αυτήν τη ρύθμιση στοχεύει επίσης στη διατήρηση της κοινωνικής ειρήνης: "Όμοια φρονήματα δεν είναι δυνατόν ν' αποκτήσωσιν, αν ίσως οι καθενός επαγγέλματος και τάξεως σπουδάζωσιν όλας τας αναγκαίας των γνώσεις εξ αρχής εις ιδιαίτερα σχολεία· οίον ο ιερεύς εις ιερατικόν σχολείον (séminaire) και ο πολιτικός και πολεμικός εις άλλα. Οι ούτω χωριστά αρχήθεν μαθητευόμενοι δεν έχουσι τα εκ της παιδικής συνδιαίτης μεταξύ συμπολιτών γεννώμενα φιλικά αισθήματα, αλλ' αποκτώσι το πνεύμα του σώματος των και τα συμφέροντα αυτού μόνα, όταν ανδρωθώσι, βλέποντες φατριάζουσι"3,

Ο συμβιβασμός λοιπόν αυτών των δύο βασικών λειτουργιών του σχολείου

της πρότασης όσο και από την ορολογία που χρησιμοποιείται για να χαρακτηρίσει τα σχολεία των διαφόρων βαθμίδων και τη διδακτέα ύλη Αντίθετα ελάχιστα πιθανή παρουσιάζεται η υπόθεση που υποστηρίζει η Ελένη Μπελιά, ότι 8ηλ. πρόκειται για σχέδιο της καποδιστριακής εποχής και πιο συγκεκριμένα για έργο της επί της Προπαιδείας Επιτροπής στα 1829 ['Ανέκδοτος Πίναξ "Διοργανισμού" της 'Εκπαιδεύσεως κατά την Καποδιστριακήν περίοδοι1, Αθήνα *1%7 Ανάτυπο από Παρνασσός, 9 (1967), σ 8-9], Ο Καποδίστριας το 1829 είχε ήδη διατυπώσει καθαρά την εκπαιδευτική πολιτική του. Επιπλέον αυτήν την εποχή δεν χρησιμοποιείται ούτε ο όρος "Λύκειο" ούτε ο όρος "προτελεστικό σχολείο" για τα ιδρύματα της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, αλλά "κεντρικά" ·η "ελληνικά" σχολεία. 'Εξάλλου το Νοέμβριο του 1829, χρονολόγηση που προτείνει η Ελ. Μπελιά, το Ορφανοτροφείο της Αίγινας έχει ήδη συγκροτηθεί και συμπεριλαμβάνει βιοτεχνικά εργαστήρια για τη μαθητεία των τροφίμων (βλ. Γενική Εφημερίς, αρ. 27, 10 Απριλίου 1829), ενώ στον "Πίνακα" η διευθέτηση αυτή παρουσιάζεται σαν προτεινόμενο μέτρο, δυνατόν να πραγματοποιηθεί

1 Α. Δασκαλάκης, Κείμενα.., οπ, σ. 52

2. στο ίδιο, σ. 50.

3. στο ίδιο, σ. 53.

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/38.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

(συμμετοχή στον κοινωνικό και τεχνικό καταμερισμό της εργασίας / διαμόρφωση κοινότητας ηθών και αντιλήψεων σε όλους τους πολίτες) θα επιτευχθεί με την εγκαθίδρυση ενός σχολικού δικτύου αυστηρά ιεραρχημένου. Η πυραμίδα των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, που προτείνεται, τέμνεται με την ιεραρχία του οικιστικού δικτύου, με στόχο αφ' ενός να εξασφαλιστεί η ομοιογένεια στην κατανομή των κοινωνικών ρόλων στο σύνολο της επικράτειας και αφ' ετέρου τα σχολεία της πρώτης βαθμίδας να βρίσκονται στο κέντρο των πληθυσμών που πρέπει να εκπαιδευτούν.

Έτσι το σχέδιο οργάνωσης ενός εθνικού σχολικού συστήματος παρουσιάζεται ως εξής:

A. "Προπαίδεια η του Α' Βαθμού Παιδεία"

1. Αλληλοδιδακτικά σχολεία α' τάξεως: Ιδρύονται σε ενορίες και χωρία. Διδασκόμενα μαθήματα: ανάγνωση., γραφή, αριθμητική, κατήχηση, στοιχεία ιερής και εθνικής ιστορίας, γυμναστική.

2. Αλληλοδιδακτικά σχολειά β' τάξεως: Ιδρύονται σε κωμοπόλεις και πόλεις. Διδάσκονται με περισσότερη ανάπτυξη τα προηγούμενα μαθήματα και επιπλέον γεωγραφία, γραφική ιχνογραφία, μουσική, στοιχεία γραμμικής - "τής απλής γλώσσης"-, ηθική και φυσική ιστορία.

Β. "Του Β' Βαθμού Παιδεία"

Ι. Προτελεστικά η ελληνικά σχολεία: Ιδρύονται σε κάθε κωμόπολη και πόλη. Διδακτέα ύλη: γραμματική "της παλαιάς και νέας γλώσσης", στοιχεία αριθμητικής, γεωμετρίας, γεωγραφίας, λογικής, φυσικής, κατήχηση, ιερή και εθνική ιστορία.

2. Λύκεια. Διδακτέα ύλη: γραμματική, μαθηματικά, γεωγραφία, ιστορία "Παλαιά και Νέα", λατινικά, γαλλικά, φυσικές επιστήμες, φιλοσοφία, αρχαιολογία, πολιτική ιστορία, ζωγραφική, μουσική.

Γ. "Του Γ Βαθμού Παιδεία"

Περιλαμβάνει σχολές εμπορικές και "τεχνολογικές", καθώς και πανεπιστήμια που αποτελούνται από διάφορες "Ακαδημίες". Ο συντάκτης παρουσιάζει ενδεικτικά, όπως δηλώνει, ορισμένα στοιχεία από τα προγράμματα αυτών των Ακαδημιών,

Είναι προφανείς οι ομοιότητες ανάμεσα στο σχέδιο του ανώνυμου και σ' εκείνο του Κούμα, που ήδη παρουσιάσαμε, καθώς και οι διαφορές που οφείλονται κυρίως στη μέριμνα για την εκπαίδευση πολιτών που διαποτίζει το σχέδιο του 1824. Ωστόσο, αν και οι θεσμικές αλλαγές των οποίων η επανάσταση είναι φορέας τείνουν να εγκαθιδρύσουν μια κοινωνία όπως αυτή που απεικονίζουν τα εκπαιδευτικά σχέδια, ο συντάκτης του σχεδίου του 1824 σημειώνει: "Εις την Ελλάδα δεν είναι δυνατόν να συστηθώσί τινα της Τριτοβαθμίου Παιδείας

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/39.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Καταστήματα, ειμή μετά χρόνων παρέλευσιν"1. Και σ' αυτό το σημείο το ανώνυμο χειρόγραφο συναντά τα συμπεράσματα της επιτροπής Γαζή: "Τρία είδη σχολείων να σ υστηθώσιν εις την Ελληνικήν Επικράτειαν διά την ευτυχή πρόοδον του φωτισμού και την εκείθεν ευδαιμονίαν του γένους [...] Αλλ' επειδή τοιούτον σχέδιον δεν είναι του παρόντος καιρού να βαλθή εις πράξιν καθ' όλην την έκτασίν του η επιτροπή περιορίζεται εις μόνον το πρώτον είδος το οποίον κοινώς ονομαζόμενον αλληλοδιδασκαλία είναι αναγκαιότατον και κοινωφελέστατον εις την Ελλάδα, και εν ταυτώ ολιγοδάπανον διά την επικράτειαν, και ανέξοδον διά τον μαθητήν"2.

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι η διακηρυγμένη πρόθεση για τη διαμόρφωση ενός ολοκληρωμένου σχολικού χάρτη, στην πράξη περιορίζεται μόνο στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Αλλά ακόμη και σε αυτό το επίπεδο, η Επανάσταση δεν διαθέτει τα μέσα για την υλοποίηση της πολιτικής της. Χρειάζεται χρόνος και χρήμα για την εφαρμογή μιας γενικής μεταρρύθμισης, ενώ ο πόλεμος κάνει· τα πράγματα ακόμα πιο δύσκολα.

Ο περιηγητής Pecchio δημοσιεύει στα πλαίσια της ταξιδιωτικής του αφήγησης του 1825 μια λεπτομερή έκθεση για τη δημόσια εκπαίδευση που του απηύθυνε ο Έφορος της Παιδείας Γρ. Κωνσταντάς3. Σύμφωνα με αυτήν την έκθεση, στις απελευθερωμένες περιοχές της Πελοποννήσου και της Στερεάς Ελλάδας, καθώς και στα νησιά Άνδρος, Σίφνος και Πάτμος, λειτουργούν το 1825 τουλάχιστον 10 αλληλοδιδακτικά σχολεία, 12 "ελληνικά" και ένα Κεντρικό αλληλοδιδακτικό σχολείο στο "Αργός, στο οποίο εκπαιδεύονται αλληλοδιδάσκαλοι. Θα πρέπει σ' αυτά να προστεθούν όσα σχολεία λειτουργούν στα νησιά που δεν αναφέρει η έκθεση Κωνσταντά. Σύμφωνα με τον Η. Dutrône4 στο τέλος του 1827 τα σχολεία αυτά ανέρχονται σε 70, με 1400 περίπου μαθητές5, ενώ 13 από αυτά λειτουργούσαν ήδη προεπαναστατικά. Από τα 57 σχολεία

1. στο ίδιο.

2. A. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση..., ο.π., τ. A', τεκμ. αρ. 5, σ. 10-11.

3. J. Emerson et Cte de Pecchio, Tableau de la Grèce en 1825, Παρίσι 1826, σ. 410-422. Ελληνική μετάφραση της έκθεσης: A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 39, :σ. 70-75' επίσης Γ. Χαριτάκης, "Σημειώματα Γρηγορίου Κωνσταντ" Περί Ελληνικών Σχολείων κατά το 1825", Νέα Έστία, 31 (1942), σ. 81-84.

4. Έκθεση επιθεώρησης, που ο Η Α. Dutrône πραγματοποίησε το Μάιο του 1828 στα νησιά του Αιγαίου (Αίγινα, Κίμωλος, Μήλος, Νάξος, Πάρος, Πόρος, Σαντορίνη, Σκόπελος, Σέριφος, Σίφνος, Σίκινος, Σκιάθος, Σκύρος, Σπέτσες, Θερμιά και Κέα). Δημοσιεύτηκε στη Γενική Εφημερίδα, αρ. 91, 5 Δεκεμβρίου 1828, σ. 374, και αρ. 93, 12 Δεκεμβρίου 1828, σ. 384.

5. Οι αριθμοί αυτοί παρουσιάζονται πολύ υψηλοί σε σχέση με εκείνους που δίνει ο Κωνσταντάς. Η διαφορά εξηγείται όχι μόνο από τα δύο χρόνια που χωρίζουν τις δύο εκθέσεις άλλα κυρίως από το γεγονός ότι ο Dutrône συμπεριλαμβάνει στον υπολογισμό του και τα σχολεία των "κοινών γραμμάτων" ενώ ο Κωνσταντάς όχι.

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/40.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

που ιδρύθηκαν ανάμεσα στο Μάρτιο του 1821 και τον Ιανουάριο του 1828, 14 είναι αλληλοδιδακτικά, με 557 μαθητές.

Όλα αυτά είναι συγχρόνως πολλά και πολύ λίγα. Η σημασία αυτής της περιόδου στην ιστορία της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης δεν βρίσκεται στην έκταση που δόθηκε στο σχολικό δίκτυο, αλλά στο γεγονός ότι το σχολείο γίνεται χώρος εθνικής ολοκλήρωσης, και με αυτόν τον τρόπο τομέας κρατικής παρέμβασης. Εκείνο που συνιστά τη θεμελίωση του σύγχρονου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα είναι τα κείμενα -οι διακηρύξεις, οι νόμοι, τα σχέδια που δεν εφαρμόζονται η ακρωτηριάζονται-, μέσα στα οποία το Κράτος ανακηρύσσεται παιδαγωγός του Έθνους, μόνος κάτοχος της παιδαγωγικής εξουσίας 1.

2. Η ΠΡΟΤΥΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΑΛΛΗΛΟΔΙΔΑΚΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Κατά την καποδιστριακή περίοδο η ιδέα ενός πρωτοβάθμιου δημόσιον σχολείου2 παγιώνεται, και, στα πλαίσια του κράτους που αρχίζει να συγκροτείται 1,

1. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμα στα 1856 ο Υπουργός Παιδείας αισθάνεται υποχρεωμένος ·να αναφερθεί στο Σύνταγμα του 1823 όταν ζητά από τους νομάρχες την αυστηρότερη εφαρμογή των διατάξεων του νόμου του 1834 που αφορούν τον έλεγχο του κράτους επάνω στα δημοτικά σχολεία: "Κατά [,.,] τας μελέτας μου παρετήρησα, ότι μέγα μέρος της των παίδων επιμελείας ανετέθη εις την κυβέρνησιν. Η εν Άστρει συνέλευσις διά του συντάγματος αυτής πρώτη ωρίσατο, ίνα η διοίκησις φροντίσει περί της δημοτικής εκπαιδεύσεως εισάγουσα την αλληλοδιδακτικήν μέθοδον. Δυσχερής ίσως και ανέφικτος ήθελεν είσθαι τοις ιδιώταις η εκτέλεσις του καθήκοντος τούτου, εάν κατελείπετο αυτοίς καθ' ολοκληρίαν η φροντίς της στοιχειώδους των τέκνων αυτών διδασκαλίας, και σύγχυσις και ανωμαλία ήθελεν εμφιλοχωρήσει εις την διεύθυνσιν της διδασκαλίας, ως εν άλλοις τισί μέρεσι συνέβη, ένθα το ζήτημα τούτο έμεινεν αλυτον, η ευκρινώς δεν εκανονίσθη" (Εγκύκλιος του επί των εκκλησιαστικών υπουργείου, αρ. 2388, 5 Μαΐου 1856, περί εφορευτικών επιτροπών, στο Γ. Ζηνόπουλος-και Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική Νομοθεσία από του 1833, τόμ. ΣΤ', Αθήνα 1870, σ. 484-485).

2. Πβ. "Αφού συστήσωμεν εις όλας τας Επαρχίας Αλληλοδιδακτικά σχολεία και καταστήσωμεν Δημόσιον την θεμελιώδη εκπαίδευσιν, θέλομεν φροντίσει και περί Σχολείων ανωτέρας τάξεως και προς τούτον τον σκοπόν εσυστήσαμεν το Κ(εντρικ)όν Σχολείον, εις το οποίον προπαρασκευάζονται ήδη οι μέλλοντες να διευθύνωσι τα Ελληνικά Σχολεία" (Ο Καποδίστριας στον Έκτακτο Επίτροπο της Ανατολικής Ελλάδος στις 2 Μαρτίου 1830, A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 375, σ. 830).

Αυτή η απόλυτη προτεραιότητα που ο Καποδίστριας αποδίδει στη δημιουργία ενός πρωτοβάθμιου σχολικού δικτύου, έγινε αντικείμενο έντονης κριτικής από ορισμένους από τους σύγχρονους του που διέβλεπαν σ' αυτήν την επιλογή την έκφραση μιας αυταρχικής πολιτικής με στόχο τη διαμόρφωση υπηκόων και όχι πολιτών. Ο Καποδίστριας από τη μεριά του, επιμένει στο συγκυριακό χαρακτήρα αυτής της επιλογής, που καθορίζεται από την κρίσιμη κατάσταση της χώρας και την έλλειψη μέσων (βλ. μεταξύ άλλων, επιστολή στον Κοραή,

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/41.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

συγκεκριμενοποιείται με μέτρα που στοχεύουν αφ' ενός στην επέκταση του δικτύου των δημόσιων σχολείων που παρέχουν δωρεάν εκπαίδευση, και αφ' ετέρου στην εξασφάλιση του κρατικού μονοπωλίου πάνω σ' αυτά τα σχολεία.

Αμέσως μετά τη συγκρότηση του κεντρικού διοικητικού μηχανισμού του κράτους, τους πρώτους μήνες του 18282, οι έκτακτοι επίτροποι, τους όποιους ο Κυβερνήτης τοποθετεί επικεφαλής των 13 διοικήσεων -που αποτελούν τις βασικές ενότητες της διοικητικής διαίρεσης της χώρας3, καλούνται να εργαστούν σε δύο κατευθύνσεις: επιθεώρηση όλων των υπαρχόντων κοινοτικών αλλά και ιδιωτικών σχολείων και χρησιμοποίηση όλων των :δυνατών μέσων, για ίδρυση νέων σχολείων 4. Παράλληλα, τον Αύγουστο του 1829, η Δ' Εθνοσυνέλευση εκδίδει, μετά από πρόταση .του Κυβερνήτη, ψήφισμα που προβλέπει τη σύσταση ειδικού ταμείου (Γαζοφυλάκιον) για τη χρηματοδότηση των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. To ταμείο αυτό: θα; τροφοδοτείται από διάφορες δωρεές και από υποχρεωτικές: συνεισφορές; των εκκλησιαστικών και φιλανθρωπικών ιδρυμάτων, ενώ η κυβέρνηση · θα έχει την απόλυτη ευθύνη της διαχείρισης του5. To ψήφισμα θα αποτελέσει τη θεσμική αναφορά για τη σχετική κυβερνητική δραστηριότητα,.η όποια συνεχώς εντείνεται. Ωστόσο, ένας ακόμη απαραίτητος όρος μένει να ικανοποιηθεί ώστε· αυτή η- δραστηριότητα να είναι .-αποτελεσματική: να διατυπωθεί όσο το δυνατόν πληρέστερα το πρότυπο του σχολείου που πρέπει να διαδοθεί σε εθνικό επίπεδο 6.

4/16 Οκτωβρίου 1829, στο J. Capodistrias, Correspondance du. Compte J. Capodistrias, président de la Grèce, comprennant les lettres diplomatiques, administratives et particulières écrites par lui depuis le 20 Αvril 1827 jusqu'au 9 Octobre 1831, publiées par E.A. Bétant, Γενεύη-Παρίσι 1839, τ. HI, σ. 3.30). Η αντιμετώπιση αυτής της υπόθεσης ξεφεύγει όμως από τα πλαίσια της μελέτης μας.

1. Είναι χαρακτηριστικό ότι o Ν. Δραγούμης αποκαλεί το Σύνταγμα του 1822 "Νόμον οργανικόν του έτι ανυπάρκτου κράτους" (Ιστορικαί Αναμνήσεις, ό.π., σ. 32).

2. Βλ. σχετικά Στ. Παπαδόπουλος, "Ιωάννης Καποδίστριας, Ο Θεμελιωτής του Νεοελληνικού Κράτους", Έτος Καποδίστρια, Διακόσια χρόνια από τη γέννηση του, Αθήνα 1978, σ. 46-48' Χ. Κλειώσης, Ιστορία..., ο.π., σ. 289 κ.ε.

3. Από τον Ιανουάριο του 1830 οι έκτακτοι επίτροποι αντικαθίστανται στους περισσότερους νομούς από "Πολιτικούς Διοικητάς" (βλ. Χ. Κλειώσης, Ιστορία..., ο.π., σ. 310311). Αλλά και αυτοί διορίζονται από τον Κυβερνήτη και μετατίθενται η παύονται από τον 'ίδιο κατά βούληση: απόλυτη εξάρτηση σύμφωνη με την αντίληψη για μια διοίκηση ενοποιημένη και αυστηρά ιεραρχημένη.

4. Γενική Έφημερίς. έτος Γ', αρ. 29,25 Απριλίου 1828, σ. 121 (Γενικαί Οδηγίαι προς τους Εκτάκτους Επιτρόπους).

5. A. Μάμουκας, Τα κατά την Αναγέννησιν της Ελλάδος υπό διαφόρων συνελεύσεων συνταχθέντα πολιτεύματα, τ. ΙΑ', Πειραιάς 1852, σ. 137, 188 κ.έ.

6. "Οι σκοποί του έθνους απήντησαν με τας ευχάς της Κυβερνήσεως, και εξεδόθη κατά την 2 Αυγούστου το υπ' αρ. ΙΑ' ψήφισμα της Εθνικής Συνελεύσεως. Το ψήφισμα τούτο έχον

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/42.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Ήδη στα πρώτα χρόνια της Επανάστασης, η βελτίωση της παιδαγωγικής οργάνωσης των σχολείων μέσα από κεντρική παρέμβαση αποτελεί ένα από τα κεντρικά σημεία της εκπαιδευτικής προβληματικής και ένα από τα κύρια καθήκοντα του Εφόρου της Παιδείας. Αυτός ο τελευταίος καλείται, εκτός από τις συγκεκριμένες και κατά περίπτωση προτάσεις και παρεμβάσεις για τις οποίες ήδη μιλήσαμε, να επεξεργαστεί και να προτείνει στην κυβέρνηση ένα λεπτομερές σχέδιο σπουδών για τα ελληνικά σχολεία, στο οποίο να προσδιορίζονται τα μαθήματα που πρέπει να διδάσκονται, η κατάταξη τους, η διάρκεια τους, καθώς και η μέθοδος διδασκαλίας για το καθένα από αυτά. Αυτό το σχέδιο, αφού το ενέκρινε η Διοίκηση, θα εισαγόταν σε όλα τα ελληνικά σχολεία της χώρας για να μην "καταναλίσκεται εις μάτην ο πολυτιμότερος καιρός της νεότητος"1. Αλλά τέτοιου τύπου λεπτομερείς αναφορές στην παιδαγωγική οργάνωση έχουμε εντοπίσει στα επίσημα κείμενα μόνον όσον αφορά τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Για την πρωτοβάθμια οι αρχές φαίνεται ότι θεωρούν την αποδοχή της αλληλοδιδακτικής μεθόδου ικανοποιητική απάντηση στο πρόβλημα: το γεγονός ότι ουσιαστικό χαρακτηριστικό της μεθόδου είναι η απόλυτη κωδικοποίηση όλων των στοιχείων της σχολικής εργασίας με στόχο την εντατικοποίηση του ωφέλιμου χρόνου, θεωρείται αρκετό για την εξασφάλιση της αποδοτικότητας των αλληλοδιδακτικών σχολείων.

Αλλά τι είναι στην πραγματικότητα αυτά τα σχολεία που Ιδρύονται στα 1820 και που η οργάνωση τους έχει αφεθεί στις ικανότητες των δασκάλων που δηλώνουν "αλληλοδιδακτικοί"; Και που έχουν μαθητεύσει αυτοί οι δάσκαλοι;

Ο πρώτος πυρήνας των "αλληλοδιδασκάλων" προέρχεται από το σχολείο του Ιασίου, που από την πρώτη στιγμή λειτούργησε και ως διδασκαλείο. Στο Λόγιο Ερμή δημοσιεύονται ανταποκρίσεις από δύο δημόσιες εξετάσεις που έγιναν, η μία στα μέσα Ιουλίου του 1820 και η άλλη στις 28 'Οκτωβρίου του ίδιου έτους2. Στη διάρκεια αυτών των εξετάσεων, οι "μαθητοδιδάσκαλοι" -δηλαδή ενήλικες με γραμματικές γνώσεις που παρακολούθησαν επί τρίμηνο

 

αντικείμενον, οποίον πρέπει να έχη η δημόσιος ενός έθνους εκπαίδευσις, την ανάπτυξιν δηλονότι, των φυσικών, νοερών και ηθικών δυνάμεων, απαιτεί την σύστασιν των διδακτικών καταστημάτων, όσα εκτίθενται εις το άρθρον 3.Αλλ' εις την σύστασιν ταύτην απαιτείται προηγουμένως να πραγματοποιηθώσιν οι προσδιωρισμένοι παρά του έθνους διά τα καταστήματα ταύτα πόροι· και αφού προμηθευθώσιν όλα τα αναγκαία μέσα, να συνταχθή γενικός Οργανισμός, και μέθοδος διδακτική ομοιόμορφος εις όλα τα διδακτικά καταστήματα, χωρίς της οποίας δεν ελπίζεται ουδεμία πρόοδος" ("Η των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Παιδεύσεως Γραμματεία Προς τους κατά την Επικράτειαν Διδασκάλους", 10 Οκτ. 1829, Γενική Εφημερίς, 1829, σ. 299).

1. Διάταγμα του Υπουργού 'Εσωτερικών της 10 Φεβρ. 1825, παράγραφος ι' (A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 38, σ. 69).

5. Λόγιος Ερμής, 1820, σ. 688-694, και 1821, σ. 125-129.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/43.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ως πρωτόσχολοι το αλληλοδιδακτικό σχολείο- απαντούν σε ερωτήσεις σχετικά με το μηχανισμό της μεθόδου και την Οργάνωση του σχολείου, και εφοδιάζονται με διπλώματα και συστατικά γράμματα, Σύμφωνα με τις πληροφορίες του Λόγιου Έρμη, σε σύνολο 18 υποψηφίων που παρουσιάστηκαν και πέρασαν με επιτυχία τις εξετάσεις, οι 11 θα αναχωρούσαν αμέσως για περιοχές της Ελλάδας (Πελοπόννησος, Στερεά, Θεσσαλία, Κρήτη) όπου είχαν προσκληθεί να συστήσουν και να διευθύνουν αλληλοδιδακτικά σχολεία. Στον πυρήνα αυτό των μαθητών του Κλεόβουλου θα πρέπει να προσθέσουμε εκείνους που παρακολούθησαν παραδόσεις με την αλληλοδιδακτική μέθοδο στην Ευρώπη, όπως o Γ. Κωνσταντινίδης, δάσκαλος στο σχολείο της Φιλανθρωπικής Εταιρείας στο Ναύπλιο το 1826, ο οποίος είχε σπουδάσει τη μέθοδο στο ίδρυμα της Borough-Road στο Λονδίνο1' άλλους επίσης που δηλώνουν μαθητές του Αθανασίου Πολίτη, διευθυντή των αλληλοδιδακτικών σχολείων των Ιονίων, όπως π.χ. ο Συνέσιος Σμυρναίος, τον οποίο βρίσκουμε το, 1826 δάσκαλο στο σχολείο της Φιλόμουσου Εταιρείας στην Αθήνα 2 καθώς και κάποιους μισσιοναρίους, όπως, π.χ., ο Κορκ, ο οποίος διατηρεί αλληλοδιδακτικό σχολείο στη Σύρα 3, Τέλος, ένας ορισμένος αριθμός αλληλοδιδασκάλων θα πρέπει να αποφοίτησε από το Κεντρικό Αλληλοδιδακτικό Σχολείο του Άργους 4· αριθμός όχι σημαντικός πάντως στο βαθμό που η λειτουργία του δεν φαίνεται να ήταν ούτε κανονική ούτε συνεχής5. Στο μεγαλύτερο ποσοστό τους οι δάσκαλοι των αλληλοδιδακτικών σχολείων δεν έχουν υποστεί καμιά ειδική εκπαίδευση. Είναι απλώς μαθητές κάποιων αλληλοδιδακτικών σχολείων, με περιορισμένες γνώσεις της γλώσσας και μια σχετική ικανότητα στην εφαρμογή της μεθόδου, η όποια ορισμένες φορές βεβαιώνεται από διπλώματα και αποδεικτικά που εκδίδουν οι δάσκαλοι τους η ο Έφορος της Παιδείας 6.

1. J. Emerson, Cte de Pecchio, Tableau..., ο.π., σ. 334· Γενική Εφημερίς, αρ. 92, 15 Σεπτ. 1826· A. Dimaras, The Other British Philhellenes, Macmillan, 1973. Ανάτυπο από R. Clogg (επιμ.), The Struggle for Greek Independence, σ. 210.

2. Βλ. A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 76, σ. 110 (Έκθεση του Συνεσίου για τη λειτουργία του σχολείου του με ημερομηνία 24 Ιανουαρ. 1826).

3. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), Αθήνα 1986, σ. 50, 61.

4. Ο Τρ. Σκλαβενίτης είχε την καλωσύνη να μου υποδείξει ένα αποδεικτικό αποφοίτησης από το Κεντρικό Σχολείο του Άργους με ημερομηνία 26 Μαΐου 1825, στο οποίο αναφέρεται ότι ο Ιωάννης Αγγελίδης από τη Σύμη, 28 ετών, διδάχτηκε "θεωρητικώς και πρακτικώς την αλληλοδιδακτικήν μέθοδον" και εκρίθη "άξιος του να συστήση, διδάξη και διοικήση επωφελώς τοιούτου είδους διδασκαλεία" (Μουσείο Λαογραφικής Συλλογής Μυκόνου, Αρχείο χειρογράφων, Έγγραφα μονής Αγίου Παντελεήμονος).

5. Βλ. A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ό.π., τεκμ. αρ. 51, σ. 84-85 (Οι Έφοροι του σχολείου του Άργους προς την Κυβέρνηση, 9 Απριλίου 1825).

6. Βλ. για παράδειγμα: A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 76, σ. 111 (έκθεση

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/44.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Όλοι αυτοί οι δάσκαλοι, που στο μεγαλύτερο μέρος τους δηλώνουν ότι ακολουθούν το σύστημα του Κλεόβουλου, έχουν στη διάθεση τους ως βοηθήματα μόνο κάποια χειρόγραφα και ακρωτηριασμένα αντίγραφα ενός οδηγού που ο Κλεόβουλος συνέταξε γύρω στα 18201' και αυτά για να οργανώσουν τα σχολεία τους σύμφωνα με μια μέθοδο που η εξαιρετική κωδικοποίηση της καθιστά απαραίτητες τις γραπτές οδηγίες. Δύο έντυποι "Οδηγοί" που υπάρχουν στα ελληνικά, ο ένας του Αθ. Πολίτη2 και ο άλλος-άμεσα εμπνευσμένος από το αγγλικό σύστημα-που είναι έκδοση ιεραποστόλων3, δεν φαίνεται να γνωρίζουν μεγάλη διάδοση 4. Αν προσθέσουμε σ' αυτά τον προσωρινό χαρακτήρα της εγκατάστασης των περισσότερων σχολείων, καθώς και τις ελλείψεις σε υλικό απαραίτητο για τη διδασκαλία5, τότε μπορούμε να θεωρήσουμε πραγματική την εικόνα που ο Γ. Γεννάδιος δίνει το 1825: "[...] τα ολίγα [αλληλο] διδακτικά σχολεία, όσα είδα εις την Ελλάδα, είναι μόνον σκιά σχολείων, εκτός του των Αθηνών και οι διδάσκαλοι τόσον αμαθείς, ώστε δικαίως ημπορεί τις να μη πιστεύη ότι εδιδάχθησαν η καν είδαν την μέθοδον ταύτην, αν και έχωσι πολλοί και διπλώματα αποδεικτικά της σπουδής των" 6. Τις διαπιστώσεις αυτές ο Γ. Γεννάδιος τις συνοδεύει με την πρόταση να εκδοθούν οι απαραίτητοι για τη διδασκαλία πίνακες με τη φροντίδα του Γ. Κωνσταντά, Γενικού Εφόρου της Παιδείας, καθώς επίσης και μια "Οδηγητική" που να καθορίζει τον τρόπο διδασκαλίας και το μηχανισμό της μεθόδου. Δέν βρήκαμε όμως κανένα ίχνος οποιασδήποτε απήχησης αυτής της πρότασης στις αρχές. Έτσι o Ι. Καποδίστριας θα διαπιστώσει ξανά το 1829 την απουσία οποιασδήποτε ομοιομορφίας στην οργάνωση των σχολείων της χώρας: "Επειδή μέχρι τούδε δεν εκανονίσθη δι' εγγράφου διατάξεως ο τρόπος, τον οποίον οφείλουν να ακολουθούν οι διδάσκαλοι των ήδη υπαρχόντων αλληλοδιδακτικών σχολείων, καθείς τούτων μεταχειρίζεται

Συνεσίου Σμυρναίου), καθώς και δίπλωμα αλληλοδιδακτικού διδασκάλου με υπογραφή του Κωνσταντά (18 Σεπτ 1825), στο ίδιο, τεκμ άρ 64, σ. 96

Ι 1 Π Κοκκώνης, Περίληψις της γενομένης αναφοράς εις την επί της Προπαιδείας Επιτροπήν περί του Εγχειριδίου του διά τα 'Αλληλοδιδακτικά Σχολεία της Γαλλίας συνταχθέντος υπό του Κ. Σαραζίνου (SARAZIN), Αίγινα 1830, σ 7

2 Αθ Πολίτης, Εγχειρίδιον της Αλληλοδιδακτικής μεθόδου, εις χρήσιν των κατά το Ιόνιον Κράτος παιδαγωγών, Κέρκυρα 1820

3 Σύστημα Αγγλικών διά τα σχολειά, η εύκολος μέθοδος διά την διδασκαλίαν των παίδων, Μάλτα 1827

4 Στο συμπέρασμα αυτό μας οδηγούν οι απαντήσεις των δασκάλων στο ερωτηματολόγιο της επί της Προπαιδείας Επιτροπής (βλ πιο κάτω) Σε σύνολο 20 δασκάλων μόνον δύο αναφέρονται στο "αγγλικό σύστημα" και ένας στο σύστημα του Πολίτη

5 1 Π Κοκκώνης, ΙΙερίληψις , ο.π , σ 25-26

6 Α Δασκαλάκης, Κείμενα , ο π , τεκμ. αρ 46, σ 79-82 (επιστολή του Γεννάδιου -"αρχιδιδασκάλου" του ελληνικού σχολείου και "επιστάτου" των αλληλοδιδακτικών σχολείων της Αθήνας την εποχή αυτή- προς το στρατηγό Γκούρα, 30 Ιαν. 1825)

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/45.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

χειρίζεται ίδιον σύστημα εις την διεύθυνσιν του σχολείου του, οποίον έκαστος νομίζει καταλληλότερον"1.

Για την επίτευξη της ομοιογενούς οργάνωσης των σχολείων στη βάση μιας "ορθής" μεθόδου το συγκεντρωτικό κράτος θα νομοθετήσει προδιαγραφές και θα χρησιμοποιήσει το μηχανισμό του για την εφαρμογή τους. Σαν πρώτο μέτρο προς την κατεύθυνση αυτή ορίζονται, τον Οκτώβριο του 1829, τρεις επιτροπές επιφορτισμένες με τη μετάφραση η τη σύνταξη των διαφόρων σχολικών εγχειριδίων και συγγραμμάτων "συντεινόντων προς ομοιόμορφον και τελειοτερον οργανισμόν των αλληλοδιδακτικών και τυπικών σχολείων"2. Ανάμεσα σ" αυτές η τρίτη επιτροπή, η "Επί της Προπαιδείας", συγκροτείται από τους H.A. Dutrone3, N. Νικητόπλο 4 και Ι,Π, Κοκκώνη 5. Τα καθήκοντα της ορίζονται από το ίδιο διάταγμα ως εξής: "Θέλουν δε ενασχοληθή εις την αναθεώρησιν των ήδη μεταφρασμένων πινάκων και βιβλίων εις χρήσιν των αλληλοδιδακτικών σχολείων και θέλουν καθυποβάλει εις την Κυβέρνησιν τάς παρατηρήσεις των περί των άλλων, όσα αναφέρονται εις το θεμελιώδες τούτο μέρος

1. στο ίδιο, τεκμ. αρ. 206, σ. 346-347 (ο Κυβερνήτης προς την επί της Προπαιδείας Επιτροπή, 24 Οκτ. 1829).

2. Ψήφισμα Α' και διάταγμα της 18 Οκτ. 1829, στο ίδιο, τεκμ. αρ. 195, σ. 331.

3. Ο H.A. Dutrône (1796-1867), λοχαγός του Γαλλικού επιτελείου, ήρθε στην Ελλάδα στις αρχές του 1828. Όπως οι περισσότεροι Γάλλοι αξιωματικοί χρησιμοποιήθηκε από τον Καποδίστρια σε διάφορες αποστολές. Επέστρεψε στη Γαλλία στα μέσα του 1830. Το 1831 σε φυλλάδιο που δημοσίευσε στο Παρίσι, αποσείει, βασιζόμενος στην αλληλογραφία του με τον Καποδίστρια, οποιαδήποτε συμμετοχή και ευθύνη για την οργάνωση της δημόσιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα και εκφράζει τη διαφωνία του ως προς τη φιλολογική και θεωρητική κατεύθυνση που της δόθηκε. Βλ. σχετικά (Η. Dutrône), Extraits de la correspondance de H. Dutrône avec M. le Président Capodistria, pour éclairer la polémique élevée à l'occasion des derniers événements de Grèce, Παρίσι 1831, σ. 23-24.

4. Ο Ν. Νικητόπλος (1795-1846), παρακολούθησε τη διδασκαλία του Κλεόβουλου στο Ιάσιο το διάστημα 1819-1821. Το 1822 τον βρίσκουμε δάσκαλο στο αλληλοδιδακτικό της Τρίπολης. Από το 1824 ως το 1826 διευθύνει το αλληλοδιδακτικό σχολείο θηλέων στην Αθήνα. Από τον Μάρτιο του 1829 ως τον Αύγουστο του 1830 διδάσκει στο σχολείο του 'Ορφανοτροφείου στην Αίγινα. "Εγραψε πολλά σχολικά εγχειρίδια κυρίως κατηχήσεις. [Βλ. Α. Δημαράς, "Νεόφυτος Νικητόπλος (1795-1846), Για ένα αλλοιώτικο ελληνικό σχολείο", Ερανιστής, 11 (1974), Αθήνα 1980, σ. 323-332].

5. Ο Ι.Π. Κοκκώνης (1796-1864) παρακολούθησε τα μαθήματα του Gh. Sarazin στο Παρίσι. Υπήρξε κυρίαρχη φυσιογνωμία στο χώρο της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης τόσο στην καποδιστριακή όσο και στην οθωνική περίοδο. Από το 1836 έως το 1852 χρημάτισε Διευθυντής του Διδασκαλείου και Γενικός Επιθεωρητής των Δημοτικών Σχολείων. Δημοσίευσε σχολικά εγχειρίδια για το σύνολο σχεδόν των διδασκομένων μαθημάτων, καθώς και παιδαγωγικές πραγματείες. (Βλ. Μ. Αμαριώτου, Ι.Π. Κοκκώνης, Ο πρώτος μας παιδαγωγός, Αθήνα 1937).

Σελ. 45
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 26
    8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

    χημείας, πειραματικής φυσικής, μαθηματικών και μηχανικής, πρακτική γεωμετρία, "Τεκτονική και Υδραγωγική" και "Τεχνολογία εν γένει, παριστάνουσα Ποία τεχνικά έργα εμπορεί να μας δώση χειρ ανθρώπινη από τα τρία γένη των της γης σωμάτων". Τα μαθήματα αυτά είναι όλα προσανατολισμένα στην άσκηση κάποιας συγκεκριμένης τέχνης, και συνολικά καλύπτονται όλες σχεδόν οι βιοτεχνικές δραστηριότητες της εποχής. - τα "εμπορικά σχολεία", όπου διδάσκονται εμπορικές τεχνικές, λογιστικά, εμπορικό δίκαιο, ξένες γλώσσες, εμπορική γεωγραφία και ιστορία του εμπορίου.

    Η πρόταση αύτή, να δοθεί στην επαγγελματική μαθητεία σχολική μορφή όπου η γνώση προηγείται της εμπειρίας, ο Κούμας ξέρει ότι δεν αντιστοιχεί στις ελληνικές συνθήκες. Οι διαστάσεις και οι όροι της βιοτεχνικής και γεωργικής παραγωγής δεν θέτουν προβλήματα υπέρβασης των παραδοσιακών τεχνικών και κατά συνέπεια οργάνωσης της μαθητείας. Οι μόνες ειδικές σχολές που εκτιμά ότι είναι δυνατόν να ιδρυθούν είναι οι εμπορικές, με φροντίδα των εμπορικών συστημάτων των σημαντικών αστικών κέντρων. Οι εμπορικές επιχειρήσεις -ήδη ανεπτυγμένες- επιβάλλουν την απόκτηση ορισμένων τεχνικών διαχείρισης, που δεν μπορούν να καλυφθούν από την παραδοσιακή σχολική εκπαίδευση1.

    Για τις σχολές γενικής παιδείας του β' κύκλου, τα "Γυμνάσια η Λύκεια", που "συνάπτονται κατά το παρόν αμέσως με τα κοινά σχολεία" ο Κούμας θα προτείνει πρόγραμμα 5 χρόνων σπουδών. Εκτός από την αρχαία ελληνική γραμματική και γραμματεία, προβλέπεται επίσης η διδασκαλία της αριθμητικής, η γεωγραφία, η ιστορία, η φυσική ιστορία και φυσική πειραματική, η κατήχηση: "Ξηρά η σπουδή της γραμματικής [...] είναι οχληρόν βάρος της μνήμης, μήδ' είναι δυνατόν να μάθουν οι νέοι τάς δυνάμεις των λέξεων χωρίς να εξεύρωσι πράγματα"2.

    3. Τέλος, σχετικά με τον ανώτατο κύκλο, τα Πανεπιστήμια, στα όποια "διδάσκουσιν οι Ευρωπαίοι, Φιλοσοφίαν, Θεολογίαν, Ιατρικήν και Νομικά", ο Κούμας θεωρεί αδύνατη τη σύσταση τέτοιων ιδρυμάτων στις συγκεκριμένες συνθήκες και αντιπροτείνει ένα πρόγραμμα φιλοσοφικών και θεολογικών μαθημάτων που να συμπληρώνει τον γυμνασιακό κύκλο.

    Το σύστημα του Κούμα εμπεριέχει τις πολιτικές αρχές και συγχρόνως τον τεχνικό ορθολογισμό ενός εθνικού σχολικού συστήματος: η γενικευμένη εκπαίδευση σε "κοινά παιδευτήρια", όπου φοιτούν "οι παίδες πάσης τάξεως", συνιστά έναν από τους όρους συγκρότησης ενός ομοιογενοποιημένου κοινωνικού

    1 Σ Ασδραχάς, Ελληνική κοινωνία και οικονομία, IH' και ΙΘ΄ αιώνες, Αθήνα 1982, π 152

    2 Λόγιος Ερμής,'1819, σ 737