Συγγραφέας:Καλαφάτη, Ελένη
 
Τίτλος:Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
 
Υπότιτλος:Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:288
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1821-1929
 
Περίληψη:Οι όροι της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε «νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου» αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζεται αφενός πώς το πρόβλημα του σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφετέρου πώς μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 58.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 40-59 από: 372
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/40.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

που ιδρύθηκαν ανάμεσα στο Μάρτιο του 1821 και τον Ιανουάριο του 1828, 14 είναι αλληλοδιδακτικά, με 557 μαθητές.

Όλα αυτά είναι συγχρόνως πολλά και πολύ λίγα. Η σημασία αυτής της περιόδου στην ιστορία της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης δεν βρίσκεται στην έκταση που δόθηκε στο σχολικό δίκτυο, αλλά στο γεγονός ότι το σχολείο γίνεται χώρος εθνικής ολοκλήρωσης, και με αυτόν τον τρόπο τομέας κρατικής παρέμβασης. Εκείνο που συνιστά τη θεμελίωση του σύγχρονου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα είναι τα κείμενα -οι διακηρύξεις, οι νόμοι, τα σχέδια που δεν εφαρμόζονται η ακρωτηριάζονται-, μέσα στα οποία το Κράτος ανακηρύσσεται παιδαγωγός του Έθνους, μόνος κάτοχος της παιδαγωγικής εξουσίας 1.

2. Η ΠΡΟΤΥΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΑΛΛΗΛΟΔΙΔΑΚΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Κατά την καποδιστριακή περίοδο η ιδέα ενός πρωτοβάθμιου δημόσιον σχολείου2 παγιώνεται, και, στα πλαίσια του κράτους που αρχίζει να συγκροτείται 1,

1. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμα στα 1856 ο Υπουργός Παιδείας αισθάνεται υποχρεωμένος ·να αναφερθεί στο Σύνταγμα του 1823 όταν ζητά από τους νομάρχες την αυστηρότερη εφαρμογή των διατάξεων του νόμου του 1834 που αφορούν τον έλεγχο του κράτους επάνω στα δημοτικά σχολεία: "Κατά [,.,] τας μελέτας μου παρετήρησα, ότι μέγα μέρος της των παίδων επιμελείας ανετέθη εις την κυβέρνησιν. Η εν Άστρει συνέλευσις διά του συντάγματος αυτής πρώτη ωρίσατο, ίνα η διοίκησις φροντίσει περί της δημοτικής εκπαιδεύσεως εισάγουσα την αλληλοδιδακτικήν μέθοδον. Δυσχερής ίσως και ανέφικτος ήθελεν είσθαι τοις ιδιώταις η εκτέλεσις του καθήκοντος τούτου, εάν κατελείπετο αυτοίς καθ' ολοκληρίαν η φροντίς της στοιχειώδους των τέκνων αυτών διδασκαλίας, και σύγχυσις και ανωμαλία ήθελεν εμφιλοχωρήσει εις την διεύθυνσιν της διδασκαλίας, ως εν άλλοις τισί μέρεσι συνέβη, ένθα το ζήτημα τούτο έμεινεν αλυτον, η ευκρινώς δεν εκανονίσθη" (Εγκύκλιος του επί των εκκλησιαστικών υπουργείου, αρ. 2388, 5 Μαΐου 1856, περί εφορευτικών επιτροπών, στο Γ. Ζηνόπουλος-και Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική Νομοθεσία από του 1833, τόμ. ΣΤ', Αθήνα 1870, σ. 484-485).

2. Πβ. "Αφού συστήσωμεν εις όλας τας Επαρχίας Αλληλοδιδακτικά σχολεία και καταστήσωμεν Δημόσιον την θεμελιώδη εκπαίδευσιν, θέλομεν φροντίσει και περί Σχολείων ανωτέρας τάξεως και προς τούτον τον σκοπόν εσυστήσαμεν το Κ(εντρικ)όν Σχολείον, εις το οποίον προπαρασκευάζονται ήδη οι μέλλοντες να διευθύνωσι τα Ελληνικά Σχολεία" (Ο Καποδίστριας στον Έκτακτο Επίτροπο της Ανατολικής Ελλάδος στις 2 Μαρτίου 1830, A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 375, σ. 830).

Αυτή η απόλυτη προτεραιότητα που ο Καποδίστριας αποδίδει στη δημιουργία ενός πρωτοβάθμιου σχολικού δικτύου, έγινε αντικείμενο έντονης κριτικής από ορισμένους από τους σύγχρονους του που διέβλεπαν σ' αυτήν την επιλογή την έκφραση μιας αυταρχικής πολιτικής με στόχο τη διαμόρφωση υπηκόων και όχι πολιτών. Ο Καποδίστριας από τη μεριά του, επιμένει στο συγκυριακό χαρακτήρα αυτής της επιλογής, που καθορίζεται από την κρίσιμη κατάσταση της χώρας και την έλλειψη μέσων (βλ. μεταξύ άλλων, επιστολή στον Κοραή,

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/41.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

συγκεκριμενοποιείται με μέτρα που στοχεύουν αφ' ενός στην επέκταση του δικτύου των δημόσιων σχολείων που παρέχουν δωρεάν εκπαίδευση, και αφ' ετέρου στην εξασφάλιση του κρατικού μονοπωλίου πάνω σ' αυτά τα σχολεία.

Αμέσως μετά τη συγκρότηση του κεντρικού διοικητικού μηχανισμού του κράτους, τους πρώτους μήνες του 18282, οι έκτακτοι επίτροποι, τους όποιους ο Κυβερνήτης τοποθετεί επικεφαλής των 13 διοικήσεων -που αποτελούν τις βασικές ενότητες της διοικητικής διαίρεσης της χώρας3, καλούνται να εργαστούν σε δύο κατευθύνσεις: επιθεώρηση όλων των υπαρχόντων κοινοτικών αλλά και ιδιωτικών σχολείων και χρησιμοποίηση όλων των :δυνατών μέσων, για ίδρυση νέων σχολείων 4. Παράλληλα, τον Αύγουστο του 1829, η Δ' Εθνοσυνέλευση εκδίδει, μετά από πρόταση .του Κυβερνήτη, ψήφισμα που προβλέπει τη σύσταση ειδικού ταμείου (Γαζοφυλάκιον) για τη χρηματοδότηση των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. To ταμείο αυτό: θα; τροφοδοτείται από διάφορες δωρεές και από υποχρεωτικές: συνεισφορές; των εκκλησιαστικών και φιλανθρωπικών ιδρυμάτων, ενώ η κυβέρνηση · θα έχει την απόλυτη ευθύνη της διαχείρισης του5. To ψήφισμα θα αποτελέσει τη θεσμική αναφορά για τη σχετική κυβερνητική δραστηριότητα,.η όποια συνεχώς εντείνεται. Ωστόσο, ένας ακόμη απαραίτητος όρος μένει να ικανοποιηθεί ώστε· αυτή η- δραστηριότητα να είναι .-αποτελεσματική: να διατυπωθεί όσο το δυνατόν πληρέστερα το πρότυπο του σχολείου που πρέπει να διαδοθεί σε εθνικό επίπεδο 6.

4/16 Οκτωβρίου 1829, στο J. Capodistrias, Correspondance du. Compte J. Capodistrias, président de la Grèce, comprennant les lettres diplomatiques, administratives et particulières écrites par lui depuis le 20 Αvril 1827 jusqu'au 9 Octobre 1831, publiées par E.A. Bétant, Γενεύη-Παρίσι 1839, τ. HI, σ. 3.30). Η αντιμετώπιση αυτής της υπόθεσης ξεφεύγει όμως από τα πλαίσια της μελέτης μας.

1. Είναι χαρακτηριστικό ότι o Ν. Δραγούμης αποκαλεί το Σύνταγμα του 1822 "Νόμον οργανικόν του έτι ανυπάρκτου κράτους" (Ιστορικαί Αναμνήσεις, ό.π., σ. 32).

2. Βλ. σχετικά Στ. Παπαδόπουλος, "Ιωάννης Καποδίστριας, Ο Θεμελιωτής του Νεοελληνικού Κράτους", Έτος Καποδίστρια, Διακόσια χρόνια από τη γέννηση του, Αθήνα 1978, σ. 46-48' Χ. Κλειώσης, Ιστορία..., ο.π., σ. 289 κ.ε.

3. Από τον Ιανουάριο του 1830 οι έκτακτοι επίτροποι αντικαθίστανται στους περισσότερους νομούς από "Πολιτικούς Διοικητάς" (βλ. Χ. Κλειώσης, Ιστορία..., ο.π., σ. 310311). Αλλά και αυτοί διορίζονται από τον Κυβερνήτη και μετατίθενται η παύονται από τον 'ίδιο κατά βούληση: απόλυτη εξάρτηση σύμφωνη με την αντίληψη για μια διοίκηση ενοποιημένη και αυστηρά ιεραρχημένη.

4. Γενική Έφημερίς. έτος Γ', αρ. 29,25 Απριλίου 1828, σ. 121 (Γενικαί Οδηγίαι προς τους Εκτάκτους Επιτρόπους).

5. A. Μάμουκας, Τα κατά την Αναγέννησιν της Ελλάδος υπό διαφόρων συνελεύσεων συνταχθέντα πολιτεύματα, τ. ΙΑ', Πειραιάς 1852, σ. 137, 188 κ.έ.

6. "Οι σκοποί του έθνους απήντησαν με τας ευχάς της Κυβερνήσεως, και εξεδόθη κατά την 2 Αυγούστου το υπ' αρ. ΙΑ' ψήφισμα της Εθνικής Συνελεύσεως. Το ψήφισμα τούτο έχον

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/42.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Ήδη στα πρώτα χρόνια της Επανάστασης, η βελτίωση της παιδαγωγικής οργάνωσης των σχολείων μέσα από κεντρική παρέμβαση αποτελεί ένα από τα κεντρικά σημεία της εκπαιδευτικής προβληματικής και ένα από τα κύρια καθήκοντα του Εφόρου της Παιδείας. Αυτός ο τελευταίος καλείται, εκτός από τις συγκεκριμένες και κατά περίπτωση προτάσεις και παρεμβάσεις για τις οποίες ήδη μιλήσαμε, να επεξεργαστεί και να προτείνει στην κυβέρνηση ένα λεπτομερές σχέδιο σπουδών για τα ελληνικά σχολεία, στο οποίο να προσδιορίζονται τα μαθήματα που πρέπει να διδάσκονται, η κατάταξη τους, η διάρκεια τους, καθώς και η μέθοδος διδασκαλίας για το καθένα από αυτά. Αυτό το σχέδιο, αφού το ενέκρινε η Διοίκηση, θα εισαγόταν σε όλα τα ελληνικά σχολεία της χώρας για να μην "καταναλίσκεται εις μάτην ο πολυτιμότερος καιρός της νεότητος"1. Αλλά τέτοιου τύπου λεπτομερείς αναφορές στην παιδαγωγική οργάνωση έχουμε εντοπίσει στα επίσημα κείμενα μόνον όσον αφορά τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Για την πρωτοβάθμια οι αρχές φαίνεται ότι θεωρούν την αποδοχή της αλληλοδιδακτικής μεθόδου ικανοποιητική απάντηση στο πρόβλημα: το γεγονός ότι ουσιαστικό χαρακτηριστικό της μεθόδου είναι η απόλυτη κωδικοποίηση όλων των στοιχείων της σχολικής εργασίας με στόχο την εντατικοποίηση του ωφέλιμου χρόνου, θεωρείται αρκετό για την εξασφάλιση της αποδοτικότητας των αλληλοδιδακτικών σχολείων.

Αλλά τι είναι στην πραγματικότητα αυτά τα σχολεία που Ιδρύονται στα 1820 και που η οργάνωση τους έχει αφεθεί στις ικανότητες των δασκάλων που δηλώνουν "αλληλοδιδακτικοί"; Και που έχουν μαθητεύσει αυτοί οι δάσκαλοι;

Ο πρώτος πυρήνας των "αλληλοδιδασκάλων" προέρχεται από το σχολείο του Ιασίου, που από την πρώτη στιγμή λειτούργησε και ως διδασκαλείο. Στο Λόγιο Ερμή δημοσιεύονται ανταποκρίσεις από δύο δημόσιες εξετάσεις που έγιναν, η μία στα μέσα Ιουλίου του 1820 και η άλλη στις 28 'Οκτωβρίου του ίδιου έτους2. Στη διάρκεια αυτών των εξετάσεων, οι "μαθητοδιδάσκαλοι" -δηλαδή ενήλικες με γραμματικές γνώσεις που παρακολούθησαν επί τρίμηνο

 

αντικείμενον, οποίον πρέπει να έχη η δημόσιος ενός έθνους εκπαίδευσις, την ανάπτυξιν δηλονότι, των φυσικών, νοερών και ηθικών δυνάμεων, απαιτεί την σύστασιν των διδακτικών καταστημάτων, όσα εκτίθενται εις το άρθρον 3.Αλλ' εις την σύστασιν ταύτην απαιτείται προηγουμένως να πραγματοποιηθώσιν οι προσδιωρισμένοι παρά του έθνους διά τα καταστήματα ταύτα πόροι· και αφού προμηθευθώσιν όλα τα αναγκαία μέσα, να συνταχθή γενικός Οργανισμός, και μέθοδος διδακτική ομοιόμορφος εις όλα τα διδακτικά καταστήματα, χωρίς της οποίας δεν ελπίζεται ουδεμία πρόοδος" ("Η των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Παιδεύσεως Γραμματεία Προς τους κατά την Επικράτειαν Διδασκάλους", 10 Οκτ. 1829, Γενική Εφημερίς, 1829, σ. 299).

1. Διάταγμα του Υπουργού 'Εσωτερικών της 10 Φεβρ. 1825, παράγραφος ι' (A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 38, σ. 69).

5. Λόγιος Ερμής, 1820, σ. 688-694, και 1821, σ. 125-129.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/43.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ως πρωτόσχολοι το αλληλοδιδακτικό σχολείο- απαντούν σε ερωτήσεις σχετικά με το μηχανισμό της μεθόδου και την Οργάνωση του σχολείου, και εφοδιάζονται με διπλώματα και συστατικά γράμματα, Σύμφωνα με τις πληροφορίες του Λόγιου Έρμη, σε σύνολο 18 υποψηφίων που παρουσιάστηκαν και πέρασαν με επιτυχία τις εξετάσεις, οι 11 θα αναχωρούσαν αμέσως για περιοχές της Ελλάδας (Πελοπόννησος, Στερεά, Θεσσαλία, Κρήτη) όπου είχαν προσκληθεί να συστήσουν και να διευθύνουν αλληλοδιδακτικά σχολεία. Στον πυρήνα αυτό των μαθητών του Κλεόβουλου θα πρέπει να προσθέσουμε εκείνους που παρακολούθησαν παραδόσεις με την αλληλοδιδακτική μέθοδο στην Ευρώπη, όπως o Γ. Κωνσταντινίδης, δάσκαλος στο σχολείο της Φιλανθρωπικής Εταιρείας στο Ναύπλιο το 1826, ο οποίος είχε σπουδάσει τη μέθοδο στο ίδρυμα της Borough-Road στο Λονδίνο1' άλλους επίσης που δηλώνουν μαθητές του Αθανασίου Πολίτη, διευθυντή των αλληλοδιδακτικών σχολείων των Ιονίων, όπως π.χ. ο Συνέσιος Σμυρναίος, τον οποίο βρίσκουμε το, 1826 δάσκαλο στο σχολείο της Φιλόμουσου Εταιρείας στην Αθήνα 2 καθώς και κάποιους μισσιοναρίους, όπως, π.χ., ο Κορκ, ο οποίος διατηρεί αλληλοδιδακτικό σχολείο στη Σύρα 3, Τέλος, ένας ορισμένος αριθμός αλληλοδιδασκάλων θα πρέπει να αποφοίτησε από το Κεντρικό Αλληλοδιδακτικό Σχολείο του Άργους 4· αριθμός όχι σημαντικός πάντως στο βαθμό που η λειτουργία του δεν φαίνεται να ήταν ούτε κανονική ούτε συνεχής5. Στο μεγαλύτερο ποσοστό τους οι δάσκαλοι των αλληλοδιδακτικών σχολείων δεν έχουν υποστεί καμιά ειδική εκπαίδευση. Είναι απλώς μαθητές κάποιων αλληλοδιδακτικών σχολείων, με περιορισμένες γνώσεις της γλώσσας και μια σχετική ικανότητα στην εφαρμογή της μεθόδου, η όποια ορισμένες φορές βεβαιώνεται από διπλώματα και αποδεικτικά που εκδίδουν οι δάσκαλοι τους η ο Έφορος της Παιδείας 6.

1. J. Emerson, Cte de Pecchio, Tableau..., ο.π., σ. 334· Γενική Εφημερίς, αρ. 92, 15 Σεπτ. 1826· A. Dimaras, The Other British Philhellenes, Macmillan, 1973. Ανάτυπο από R. Clogg (επιμ.), The Struggle for Greek Independence, σ. 210.

2. Βλ. A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 76, σ. 110 (Έκθεση του Συνεσίου για τη λειτουργία του σχολείου του με ημερομηνία 24 Ιανουαρ. 1826).

3. Βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), Αθήνα 1986, σ. 50, 61.

4. Ο Τρ. Σκλαβενίτης είχε την καλωσύνη να μου υποδείξει ένα αποδεικτικό αποφοίτησης από το Κεντρικό Σχολείο του Άργους με ημερομηνία 26 Μαΐου 1825, στο οποίο αναφέρεται ότι ο Ιωάννης Αγγελίδης από τη Σύμη, 28 ετών, διδάχτηκε "θεωρητικώς και πρακτικώς την αλληλοδιδακτικήν μέθοδον" και εκρίθη "άξιος του να συστήση, διδάξη και διοικήση επωφελώς τοιούτου είδους διδασκαλεία" (Μουσείο Λαογραφικής Συλλογής Μυκόνου, Αρχείο χειρογράφων, Έγγραφα μονής Αγίου Παντελεήμονος).

5. Βλ. A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ό.π., τεκμ. αρ. 51, σ. 84-85 (Οι Έφοροι του σχολείου του Άργους προς την Κυβέρνηση, 9 Απριλίου 1825).

6. Βλ. για παράδειγμα: A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 76, σ. 111 (έκθεση

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/44.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Όλοι αυτοί οι δάσκαλοι, που στο μεγαλύτερο μέρος τους δηλώνουν ότι ακολουθούν το σύστημα του Κλεόβουλου, έχουν στη διάθεση τους ως βοηθήματα μόνο κάποια χειρόγραφα και ακρωτηριασμένα αντίγραφα ενός οδηγού που ο Κλεόβουλος συνέταξε γύρω στα 18201' και αυτά για να οργανώσουν τα σχολεία τους σύμφωνα με μια μέθοδο που η εξαιρετική κωδικοποίηση της καθιστά απαραίτητες τις γραπτές οδηγίες. Δύο έντυποι "Οδηγοί" που υπάρχουν στα ελληνικά, ο ένας του Αθ. Πολίτη2 και ο άλλος-άμεσα εμπνευσμένος από το αγγλικό σύστημα-που είναι έκδοση ιεραποστόλων3, δεν φαίνεται να γνωρίζουν μεγάλη διάδοση 4. Αν προσθέσουμε σ' αυτά τον προσωρινό χαρακτήρα της εγκατάστασης των περισσότερων σχολείων, καθώς και τις ελλείψεις σε υλικό απαραίτητο για τη διδασκαλία5, τότε μπορούμε να θεωρήσουμε πραγματική την εικόνα που ο Γ. Γεννάδιος δίνει το 1825: "[...] τα ολίγα [αλληλο] διδακτικά σχολεία, όσα είδα εις την Ελλάδα, είναι μόνον σκιά σχολείων, εκτός του των Αθηνών και οι διδάσκαλοι τόσον αμαθείς, ώστε δικαίως ημπορεί τις να μη πιστεύη ότι εδιδάχθησαν η καν είδαν την μέθοδον ταύτην, αν και έχωσι πολλοί και διπλώματα αποδεικτικά της σπουδής των" 6. Τις διαπιστώσεις αυτές ο Γ. Γεννάδιος τις συνοδεύει με την πρόταση να εκδοθούν οι απαραίτητοι για τη διδασκαλία πίνακες με τη φροντίδα του Γ. Κωνσταντά, Γενικού Εφόρου της Παιδείας, καθώς επίσης και μια "Οδηγητική" που να καθορίζει τον τρόπο διδασκαλίας και το μηχανισμό της μεθόδου. Δέν βρήκαμε όμως κανένα ίχνος οποιασδήποτε απήχησης αυτής της πρότασης στις αρχές. Έτσι o Ι. Καποδίστριας θα διαπιστώσει ξανά το 1829 την απουσία οποιασδήποτε ομοιομορφίας στην οργάνωση των σχολείων της χώρας: "Επειδή μέχρι τούδε δεν εκανονίσθη δι' εγγράφου διατάξεως ο τρόπος, τον οποίον οφείλουν να ακολουθούν οι διδάσκαλοι των ήδη υπαρχόντων αλληλοδιδακτικών σχολείων, καθείς τούτων μεταχειρίζεται

Συνεσίου Σμυρναίου), καθώς και δίπλωμα αλληλοδιδακτικού διδασκάλου με υπογραφή του Κωνσταντά (18 Σεπτ 1825), στο ίδιο, τεκμ άρ 64, σ. 96

Ι 1 Π Κοκκώνης, Περίληψις της γενομένης αναφοράς εις την επί της Προπαιδείας Επιτροπήν περί του Εγχειριδίου του διά τα 'Αλληλοδιδακτικά Σχολεία της Γαλλίας συνταχθέντος υπό του Κ. Σαραζίνου (SARAZIN), Αίγινα 1830, σ 7

2 Αθ Πολίτης, Εγχειρίδιον της Αλληλοδιδακτικής μεθόδου, εις χρήσιν των κατά το Ιόνιον Κράτος παιδαγωγών, Κέρκυρα 1820

3 Σύστημα Αγγλικών διά τα σχολειά, η εύκολος μέθοδος διά την διδασκαλίαν των παίδων, Μάλτα 1827

4 Στο συμπέρασμα αυτό μας οδηγούν οι απαντήσεις των δασκάλων στο ερωτηματολόγιο της επί της Προπαιδείας Επιτροπής (βλ πιο κάτω) Σε σύνολο 20 δασκάλων μόνον δύο αναφέρονται στο "αγγλικό σύστημα" και ένας στο σύστημα του Πολίτη

5 1 Π Κοκκώνης, ΙΙερίληψις , ο.π , σ 25-26

6 Α Δασκαλάκης, Κείμενα , ο π , τεκμ. αρ 46, σ 79-82 (επιστολή του Γεννάδιου -"αρχιδιδασκάλου" του ελληνικού σχολείου και "επιστάτου" των αλληλοδιδακτικών σχολείων της Αθήνας την εποχή αυτή- προς το στρατηγό Γκούρα, 30 Ιαν. 1825)

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/45.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

χειρίζεται ίδιον σύστημα εις την διεύθυνσιν του σχολείου του, οποίον έκαστος νομίζει καταλληλότερον"1.

Για την επίτευξη της ομοιογενούς οργάνωσης των σχολείων στη βάση μιας "ορθής" μεθόδου το συγκεντρωτικό κράτος θα νομοθετήσει προδιαγραφές και θα χρησιμοποιήσει το μηχανισμό του για την εφαρμογή τους. Σαν πρώτο μέτρο προς την κατεύθυνση αυτή ορίζονται, τον Οκτώβριο του 1829, τρεις επιτροπές επιφορτισμένες με τη μετάφραση η τη σύνταξη των διαφόρων σχολικών εγχειριδίων και συγγραμμάτων "συντεινόντων προς ομοιόμορφον και τελειοτερον οργανισμόν των αλληλοδιδακτικών και τυπικών σχολείων"2. Ανάμεσα σ" αυτές η τρίτη επιτροπή, η "Επί της Προπαιδείας", συγκροτείται από τους H.A. Dutrone3, N. Νικητόπλο 4 και Ι,Π, Κοκκώνη 5. Τα καθήκοντα της ορίζονται από το ίδιο διάταγμα ως εξής: "Θέλουν δε ενασχοληθή εις την αναθεώρησιν των ήδη μεταφρασμένων πινάκων και βιβλίων εις χρήσιν των αλληλοδιδακτικών σχολείων και θέλουν καθυποβάλει εις την Κυβέρνησιν τάς παρατηρήσεις των περί των άλλων, όσα αναφέρονται εις το θεμελιώδες τούτο μέρος

1. στο ίδιο, τεκμ. αρ. 206, σ. 346-347 (ο Κυβερνήτης προς την επί της Προπαιδείας Επιτροπή, 24 Οκτ. 1829).

2. Ψήφισμα Α' και διάταγμα της 18 Οκτ. 1829, στο ίδιο, τεκμ. αρ. 195, σ. 331.

3. Ο H.A. Dutrône (1796-1867), λοχαγός του Γαλλικού επιτελείου, ήρθε στην Ελλάδα στις αρχές του 1828. Όπως οι περισσότεροι Γάλλοι αξιωματικοί χρησιμοποιήθηκε από τον Καποδίστρια σε διάφορες αποστολές. Επέστρεψε στη Γαλλία στα μέσα του 1830. Το 1831 σε φυλλάδιο που δημοσίευσε στο Παρίσι, αποσείει, βασιζόμενος στην αλληλογραφία του με τον Καποδίστρια, οποιαδήποτε συμμετοχή και ευθύνη για την οργάνωση της δημόσιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα και εκφράζει τη διαφωνία του ως προς τη φιλολογική και θεωρητική κατεύθυνση που της δόθηκε. Βλ. σχετικά (Η. Dutrône), Extraits de la correspondance de H. Dutrône avec M. le Président Capodistria, pour éclairer la polémique élevée à l'occasion des derniers événements de Grèce, Παρίσι 1831, σ. 23-24.

4. Ο Ν. Νικητόπλος (1795-1846), παρακολούθησε τη διδασκαλία του Κλεόβουλου στο Ιάσιο το διάστημα 1819-1821. Το 1822 τον βρίσκουμε δάσκαλο στο αλληλοδιδακτικό της Τρίπολης. Από το 1824 ως το 1826 διευθύνει το αλληλοδιδακτικό σχολείο θηλέων στην Αθήνα. Από τον Μάρτιο του 1829 ως τον Αύγουστο του 1830 διδάσκει στο σχολείο του 'Ορφανοτροφείου στην Αίγινα. "Εγραψε πολλά σχολικά εγχειρίδια κυρίως κατηχήσεις. [Βλ. Α. Δημαράς, "Νεόφυτος Νικητόπλος (1795-1846), Για ένα αλλοιώτικο ελληνικό σχολείο", Ερανιστής, 11 (1974), Αθήνα 1980, σ. 323-332].

5. Ο Ι.Π. Κοκκώνης (1796-1864) παρακολούθησε τα μαθήματα του Gh. Sarazin στο Παρίσι. Υπήρξε κυρίαρχη φυσιογνωμία στο χώρο της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης τόσο στην καποδιστριακή όσο και στην οθωνική περίοδο. Από το 1836 έως το 1852 χρημάτισε Διευθυντής του Διδασκαλείου και Γενικός Επιθεωρητής των Δημοτικών Σχολείων. Δημοσίευσε σχολικά εγχειρίδια για το σύνολο σχεδόν των διδασκομένων μαθημάτων, καθώς και παιδαγωγικές πραγματείες. (Βλ. Μ. Αμαριώτου, Ι.Π. Κοκκώνης, Ο πρώτος μας παιδαγωγός, Αθήνα 1937).

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/46.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

της Δημοσίου Παιδεύσεως"1, Αυτό το τελευταίο σκέλος συγκεκριμενοποιείται σύντομα στην ανάγκη σύνταξης ενός εγγράφου κανονισμού οργάνωσης των αλληλοδιδακτικών σχολείων.

Για το σκοπό αυτό η επιτροπή αποφασίζει στις πρώτες συνεδριάσεις της να μελετήσει συγκριτικά: 1) όλα τα εγχειρίδια της αλληλοδιδακτικής μεθόδου σε ελληνική γλώσσα' 2) το εγχειρίδιο της αλληλοδιδακτικής του Ch. Sarazin2, 3) τους διάφορους τρόπους οργάνωσης των αλληλοδιδακτικών σχολείων που εφαρμόζουν οι δάσκαλοι της χώρας και που τους περιγράφουν στις απαντήσεις τους σε ερωτηματολόγιο που τους απηύθυνε η Επιτροπή3,

Φαίνεται, όμως, ότι η επιτροπή προσανατολίστηκε από την αρχή προς τη μετάφραση και προσαρμογή του Εγχειριδίου του Sarazin. Στα πρακτικά της Συνεδρίασης της 8 Δεκεμβρίου 1829 σημειώνεται: "Η Επιτροπή, αφού κατ' αρχάς εδιώρισε την εξέτασιν του εγχειριδίου της μεθόδου, έκρινεν εύλογον να ζητήση από τους διδασκάλους δι" εγκυκλίου όσα εζήτησε· επειδή εστοχάσθη, ότι αν και με τούτο δεν είχε τίποτε καλόν να ελπίση εις βοήθειάν της, εσήκωνε τουλάχιστον από τους διδασκάλους πάσαν αιτίαν προφάσεως ότι εκανονίσθη η μέθοδος υπό της Επιτροπής χωρίς να ερωτηθώσιν εκείνοι ποσώς περί των όσων ήξευραν καλών, ως τους υπολαμβάνουσι, τρόπων"4. Η αντιμετώπιση αυτή διαφαίνεται και στη σύνταξη της εγκυκλίου της 14 Νοεμβρίου 18295. Το ερωτηματολόγιο ως μέσο προτυποποίησης, η όποια επιπλέον πρέπει να πραγματοποιηθεί σε περιορισμένο χρονικό διάστημα, απαιτεί προσδιορισμό των παραμέτρων και τάξη στη διατύπωση των ερωτήσεων ώστε να κατευθύνει τις απαντήσεις και να επιτρέπει στη συνέχεια τις ομαδοποιήσεις και τη μέτρηση

1. Α. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 195, σ. 332,

2. Ch. L. Sarazin, Manuel des écoles élémentaires ou Exposé de la, méthode d'enseignement mutuel, Παρίσι 1829. Ο Gh. Sarazin ήταν από το 1824 καθηγητής της ειδικής σειράς μαθημάτων αλληλοδιδακτικής μεθόδου που ίδρυσε o Δήμος του Παρισιού και επιθεωρητής των αλληλοδιδακτικών σχολείων του Διαμερίσματος του Σηκουάνα. Διατηρούσε προσωπική αλληλογραφία με τον Καποδίστρια, 6 οποίος σε επιστολή του τον ευχαριστεί για το ενδιαφέρον του και "τις φροντίδες με τις οποίες περιέβαλε τους έλληνες μαθητές του Ινστιτούτου του" (J. Capodistrias, Correspondance..., ο.π., τ. Π, σ. 34). Το Εγχειρίδιο του υιοθετήθηκε από την "Société pour l'insrtuction élémentaire de Paris", το Διοικητικό Συμβούλιο της όποιας πρότεινε στον Καποδίστρια τη μετάφραση του έργου στα 'Ελληνικά (βλ. επιστολή της 5 Ιουνίου 1828, στο ίδιο, σ. 329). Ακόμη το 1911 το Manuel... χαρακτηρίζεται ως "πραγματικός κώδικας της αλληλοδιδακτικής μεθόδου" [F. Buisson (sous la direction de), Νοuveau dictionnaire de pédagogie et d'instruction primaire, Παρίσι 1911, σ. 1859].

3. Ι.Π. Κοκκώνης, Περίληψις..., ο.π., σ. 3-4.

4. Α. Δασκαλάκης, Κείμενα..., 8.π., τεκμ. αρ. 283, σ. 603.

5. "Η Επί της Προπαιδείας Επιτροπή προς τους Διδασκάλους των κατά την Ελληνικήν Επικράτειαν Αλληλοδιδακτικών Σχολείων", 14 Νοεμβρίου 1829, στο ίδιο, τεκμ. αρ. 248, σ. 468-469.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/47.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των αποκλίσεων 1. Αντίθετα, η εγκύκλιος της Επιτροπής αφήνει σχεδόν απόλυτη ελευθερία στους δασκάλους για τη διατύπωση των παρατηρήσεων τους, μειώνοντας έτσι την επιχειρησιακή χρησιμότητα της.

Στην τελική του έκθεση προς την Επιτροπή, με ημερομηνία 30 Ιανουαρίου 1830, ο Ι.Π. Κοκκώνης επιχειρεί μια κριτική παρουσίαση των υπαρχόντων "Εγχειριδίων" και "Όδηγών" της μεθόδου, καθώς και ένα σύντομο σχολιασμό των απαντήσεων των δασκάλων, εμμένοντας κυρίως στον αποσπασματικό και μερικό χαρακτήρα τους. Θεωρεί ότι τα στοιχεία που παρέχουν είναι ανεπαρκή για να χρησιμοποιηθούν ως προδιαγραφές μιας μεθόδου διδασκαλίας, της οποίας τα πλεονεκτήματα πηγάζουν ακριβώς από τη μεθοδική και πειραματικά επιβεβαιωμένη νέα σύνθεση ήδη υπαρχόντων στοιχείων της παιδαγωγικής τεχνικής. Μπροστά λοιπόν στο κενό των γραπτών και ενιαίων προδιαγραφών, που πρέπει να καλυφθεί, και δεδομένων της πίεσης χρόνου και της έλλειψης των μέσων που θα επέτρεπαν τον πειραματισμό, ο Κοκκώνης εκφράζεται υπέρ της υιοθέτησης του προτύπου του Sarazin. Πρόκειται εξάλλου για μετεξέλιξη και μεγαλύτερη κωδικοποίηση του ίδιου αρχικού προτύπου που ο Κλεόβουλος είχε ακολουθήσει στο σύστημά του. Προτείνει, λοιπόν, τη μετάφραση του εγχειριδίου, η όποια θα πρέπει να, διατηρήσει επακριβώς όλες; τις διατάξεις που αναφέρονται στην οργάνωση του σχολείου και το μηχανισμό της μεθόδου, ενώ θα πρέπει να γίνουν οι απαραίτητες τροποποιήσεις για να προσαρμοστεί ο τρόπος διδασκαλίας της ανάγνωσης και της γραφής στην ελληνική γλωσσά2.

Η πρόταση αυτή έγινε αποδεκτή από τον Καποδίστρια3 παρά τη διαφωνία του N, Νικητόπλου, ο οποίος στη δική του έκθεση είχε υποστηρίξει να μην περιοριστούν στο Εγχειρίδιο, αλλά να επιχειρήσουν τη σύνταξη ενός νέου "Οδηγού" ενσωματώνοντας την εμπειρία των ελλήνων δασκάλων4. Η διαφωνία αυτή έχει αντιμετωπιστεί ως έκφραση της αντίθεσης ανάμεσα σε μια "δημοκρατική" παιδαγωγική αντίληψη -που την εκφράζει ο Νικητόπλος- η οποία τείνει να αφήσει στο δάσκαλο ένα αρκετά ευρύ περιθώριο πρωτοβουλίας και να εγκαταστήσει μια παιδαγωγική σχέση που αντιστοιχεί σε μια φιλελεύθερη πολιτική αντίληψη, και σε μια τάση αυταρχική -Κοκκώνης και

1. Βλ. για την πρακτική των ερωτηματολογίων ως εργαλείο της διοικητικής παρέμβασης με κατεύθυνση την ομοιογενοποίηση της σχολικής εκπαίδευσης στη Γαλλία τον 19ο αι.: A. Quemen, Généalogie des équipements collectifs. Les équipements de normalisation. L'école primaire, Παρίσι 1975, σ. 79-82.

2. Ι. Π.. Κοκκώνης, Περίληψις..., ".π., σ. 23-24.

3. Βλ. επιστολή του Καποδίστρια προς την Επιτροπή με ημερομηνία 17 Φεβρ. 1830, στο ίδιο, σ. 29-30.

4. Έκθεση με ημερομηνία 9 Φεβρ. 1830, A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ό.π., τεκμ. αρ. 353, σ. 760-772.

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/48.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Καποδίστριας-, που θέλει να επιβάλει ένα ξένο, αυστηρό και αμετακίνητο πρότυπο, του οποίου ο μηχανισμός χρησιμοποιείται για την υποταγή του παιδιού1. 'Ωστόσο, και στις δύο εκθέσεις -Κοκκώνης και Νικητόπλος-, ο σκοπός της στοιχειώδους εκπαίδευσης ορίζεται με τον ίδιο τρόπο: μετάδοση των στοιχειωδών γνώσεων των αναγκαίων για κάθε επάγγελμα και για όλες τις κοινωνικές ομάδες, και διαμόρφωση πολιτών που θα υπακούουν στους νόμους2, Σχετικά με τους τρόπους αυτής της διαμόρφωσης, και οι δύο επιλέγουν το αλληλοδιδακτικό πρότυπο όπου η παίδευση και ο εθισμός στην πειθαρχία βασίζονται στην "ομαλοποιητική κύρωση" και στην "ιεραρχημένη επιτήρηση"3. Επιπλέον και οι δύο παιδαγωγοί - Νικητόπουλος και Κοκκώνης- επιμένουν στην αναγκαιότητα της ενιαίας και ομοιόμορφης οργάνωσης των σχολείων, στη βάση ενός λεπτομερούς κανονισμού, που θα επιβληθεί από το κράτος4 και θα διαδώσει σε εθνικό επίπεδο αυτήν την τεχνική της εξουσίας.

Η μετάφραση-διαοκευή του Εγχειριδίου του Sarazin από τον Κοκκώνη εκδόθηκε τον Ιούλιο του 1830 5. To μοντέλλο στις αρχές του δεν διαφέρει από εκείνο που είχε παρουσιάσει ο Κλεόβουλος στο Λόγιο Έρμη, αλλά εντυπωσιάζει ο σφαιρικός χαρακτήρας του, η πλήρης και λεπτομερέστατη παρουσίαση του μηχανισμού. Τίποτα δεν αφήνεται στην τύχη η στην εκτίμηση του δασκάλου. Κάθε στοιχείο συστατικό της σχολικής διαδικασίας προδιαγράφεται με λεπτομέρεια και ακρίβεια που αποκλείουν την όποια παραλλαγή: το υλικό πλαίσιο (κτίριο, έπιπλα, όργανα) (κεφ. A', σ. 1-15), ο τρόπος διδασκαλίας των διαφόρων μαθημάτων-γραφή (κεφ. Β', σ, 15-23 και κεφ. ΣΤ', σ, 118120), ανάγνωση (κεφ. Γ', σ, 13-37), αριθμητική (κεφ. Δ', σ. 37-46), χριστιανική διδασκαλία (κεφ. Ε', σ. 46-50), γραμμική ιχνογραφία (κεφ. ΣΤ', σ. 50-55), γραμματική (κεφ. Ζ', σ. 55-59) -καθώς και ο τρόπος κατάταξης των μαθητών

1. Α. Δημαράς, "Ν. Νικητόπλος...", ο.π.

2. Βλ. Α. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 353, σ. 772' Ι.Π. Κοκκώνης, Περίληψις..., ο.π., σ. 4.

3. Βλ. M. Foucault, Surveiller et punir, Παρίσι 1975, σ. 172-186. Ο Ν. Πουλαντζάς έχει υπογραμμίσει την αναλογία αυτού του προτύπου με τη διαδικασία εξατομίκευση, που είναι ίδια του αστικού κράτους χωρίς διάκριση πολιτικού καθεστώτος (N. Poulantzas, L' état, le pouvoir, le socialisme, Παρίσι 1978, σ. 72 κ.ε.).

4. Βλ. A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., σ. 764. Σ' ο,τι αφορά τις ειδικές διατάξεις αυτού του κανονισμού, τα πρακτικά των συνεδριάσεων της επιτροπής δεν μας παρέχουν ικανοποιητικές πληροφορίες για την κατανόηση της διαφοροποίησης του Νικητόπλου. Ο ίδιος στην έκθεση του περιορίζεται στην παρουσίαση των παρατηρήσεων και υποδείξεων των δασκάλων, χωρίς να τοποθετείται απέναντι σ' αυτές.

5. (Ι.Π. Κοκκώνης), Εγχειρίδιον διά τα αλληλοδιδακτικά σχολεία η Οδηγός της αλληλοδιδακτικής μεθόδου υπό Σαραζίνου, Αίγινα 1830. Θα αναφερόμαστε σ' αυτήν την έκδοση ως ο "Όδηγός".

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/49.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

στο καθένα από αυτά, η κατανομή του χρόνου, ημερήσια, εβδομαδιαία και ετήσια, με λεπτομέρεια λεπτών (κεφ. Η', σ. 59-64)1, τα διάφορα "προστάγματα" και ο τρόπος εκτέλεσης τους (κεφ. Θ', σ. 64-85)2, ο ακριβής αριθμός των "πρωτοσχόλων", τα καθήκοντα τους και το δικό τους ωρολόγιο πρόγραμμα (κεφ. Ι', σ. 85-89), η περιοδικότητα και η διαδικασία διεξαγωγής των διαφόρων εξετάσεων (κεφ. IA', σ. 88-89), τα διάφορα κατάστιχα (επτά τον αριθμό) και πίνακες κατάταξης των μαθητών, καθώς και υποδείγματα των φύλλων μηνιαίου και τριμηνιαίου ελέγχου, που οι δάσκαλοι είναι υποχρεωμένοι να συμπληρώνουν και να στέλνουν στη Διοίκηση (κεφ. ΙΒ', σ, 91-97), τα καθήκοντα των μαθητών, οι ποινές και οι βραβεύσεις (κεφ. ΙΓ', σ, 97-107), τα καθήκοντα του δασκάλου και ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να επιβάλλει την απαιτούμενη τάξη (κεφ. ΙΔ', σ. 106-116), τέλος ο τρόπος οργάνωσης ενός νέου αλληλοδιδακτικού σχολείου (κεφ. ΙΕ', σ. 116-117),

1. Το ημερήσιο πρόγραμμα, για παράδειγμα παρουσιάζεται ως εξής:

Παράδοσις πρωινή

Κατά την Ώραν και Λεπτά.

8 Εμβαίνει ο διδάσκαλος και οι γενικοί πρωτόσχολοι εις το διδακτήριον. Γίνεται η εξέτασις της. καθαριότητος των μαθητών, τεταγμένων εις το προαύλιον.

8 45 Εμβαίνουσιν οι πρωτόσχολοι της ημέρας' γίνεται η πρόσκλησις αυτών.

9 Είσοδος των μαθητών, προσευχή, πρόσκλησις.

Γραφή

9 10 Αρχή της γραφής, υπαγορεύσεις, διορθώσεις.

Ανάγνωσις

10 Δίδεται το σημείον εις τους μαθητάς να εκβώσιν από τα θρανία και να καταταχθώσιν εις κλάσεις αναγνώσεως. Σύστασις των χορειών διά την ανάγνωσιν εις τα ημικύκλια.

10 10 Αρχή της αναγνώσεως, Α' τρόπος.

10 25 Β' τρόπος.

10 40 Γ' τρόπος

10 55 Τέλος του γ' τρόπου. Διανομή των πρωτείων. Πρόσκλησις των υπαγορευτών της αριθμητικής. Επάνοδος εις τα θρανία. Συστάσις των κλάσεων της αριθμητικής.

2. Παρουσιάζουμε σε παράρτημα ένα τμήμα του κεφαλαίου θ' του Οδηγού (σ. 64-79). Η γνώση αυτού του συγκεκριμένου συστήματος των προσταγμάτων, που δεν είναι δυνατό να παρουσιαστεί περιληπτικά, είναι απαραίτητη για να γίνει κατανοητός ο μηχανισμός της μεθόδου και η άρθρωση διδακτικής διαδικασίας και διευθέτησης του σχολικού χώρου. Βλ. επίσης εικ. 13.

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/50.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΠΙΝΑΚΑΣ  Ι

Η δημόσια εκπαίδευση στο τέλος του 1829

ΑΛΛΗΛΟΔ. ΣΧΟΛΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ

    περιοχές                        Αριθμός             Αριθμός             Αριθμός                 Αριθμός

                                         σχολείων             μαθητών             σχολείων             μαθητών

Πελοπόννησος

25

1768

18

694

Νησιά

37

3650

31

1712

Σύνολο

62

5418

49

2406

Συμπεριλαμβάνονται το Κεντρικό Σχολείο και το ορφανοτροφείο της Αίγινας.

Πηγή: Γενική Εφημερίς, 1830, αρ. 21, σ. 81.

Η εφαρμογή αυτού του προτύπου εσωτερικής οργάνωσης των σχολείων θεσπίστηκε ως υποχρεωτική για όλα τα σχολεία της χώρας με το διάταγμα της 12ης Ιουλίου 18301. Ο 'Οδηγός συνιστά έτσι τον απαράβατο κανόνα τόσο για ό,τι έχει. σχέση με την εγκατάσταση του σχολείου όσο και για ό,τι αφορά την ίδια τη διδασκαλία: "[...] εάν δε τις των διδασκάλων νομίζη αναγκαίαν την κατάτι τροπολογίαν, χωρίς να καινοτομή παντελώς, θέλει καθυποβάλλει εις την Κυβέρνησιν τας παρατηρήσεις του, αι οποία., δύνανται να συντελέσωσιν εγκαίρως μετά των άλλων εις την βελτίωσιν της μεθόδου" (άρθρ. 2). Η προθυμία που θα επίδειξε., ο δάσκαλος για τη μεταρρύθμιση του σχολείου του σύμφωνα με τον Οδηγό επιβραβεύεται από την Κυβέρνηση (άρθρ. 4). Εξάλλου, μόνο όσοι είναι εφοδιασμένοι ,με δίπλωμα της κυβέρνησης η βεβαίωση της επί της Προπαιδείας Επίτροπής, μπορούν να ασκήσουν το επάγγελμα του αλληλοδιδακτικού δασκάλου (άρθρ. 3 και 6). Η κυβέρνηση βοηθάει επίσης με υλικό και χρήματα τις κοινότητες που θέλουν να μεταρρυθμίσουν σύμφωνα με τη νέα μέθοδο τα σχολεία που συντηρούν (άρθρ. 5). Τέλος, οι έκτακτοι επίτροποι και οι διοικητές σε συνεργασία με τους "εφόρους" των σχολείων 2 επιφορτίζονται με την ακριβή εκτέλεση του διατάγματος (άρθρ, 8).

Γύρω από αυτήν τη βασική νομοθετική ρύθμιση αρθρώνονται συμπληρωματικές νομοθετικές πράξεις που ρυθμίζουν διάφορους τομείς της σχολικής πρακτικής, όπως, π.χ., η κατάταξη των δασκάλων σύμφωνα με τις γνώσεις

1. Διάταγμα αρ. 1032, 12 Ιουλίου 1830, στο (Ι. Π. Κοκκώνης), Οδηγός, σ. γ'-ε'.

2. Πρόκειται για τους κατά 'τόπους υπεύθυνους των σχολείων οι οποίοι διορίζονται από τον Κυβερνήτη και των οποίων τα καθήκοντα καθορίζονται από το υπ. αρ. 735 διάταγμα της 11 Μαΐου 1830 [βλ. (Ι.Π. Κοκκώνης), Οδηγός, σ. 131-133].

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/51.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

τους 1 η ο έλεγχος της επιμελούς φοίτησης των μαθητών 2. Αυτά τα κείμενα, που στοχεύουν στην επιβολή του ίδιου σχολείου, του ίδιου δασκάλου, των ίδιων βιβλίων στο' σύνολο της επικράτειας συνιστούν το βασικό μέσο ελέγχου του σχολικού τομέα από το κράτος και εξοπλίζουν τη συγκεντρωτική δομή του. Έτσι, η ίδρυση νέων σχολείων η η μεταρρύθμιση των υπαρχόντων θα επιτρέψει τη σταδιακή εγκατάσταση και εξάπλωση ενός δικτύου αλληλοδιδακτικών σχολείων σύμφωνων με το κανονικό πρότυπο (βλ. Πίνακ. Ι-ΠΙ), ενώ συγχρόνως

ΠΙΝΑΚΑΣ II

Στατιστική σχολείων και μαθητών στην Πελοπόννησο, τέλος 1830

ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΑΛΛΗΛΟΔ. ΣΧΟΛΕΙΑ

Ονομασία

αριθμός .

αριθμός, ,

αριθμός.

αριθμός

Μαθητές που

Επαρχιών σχολείων

μαθητών

σχολείων

μαθητών

διδάσκονται

ανάγνωση με

την παλιά

μέθοδο

Άργος

1

153

38

Τριπολιτσά

1

120

47

Καρύταινα

4

174

3

335

150

Καλάβρυτα

3

9ο

5

275

65

Κόρινθος

1

7ο

Πάτραι

1

203

152

Ήλις

1

3ο

2

116

6ο

Αρκαδία

2

112

90

Μεσσηνιακά Φρούρια

1

20

2

120

15

Καλαμαι

1

130

270

Μικρομάνη

1

90

60

Λακεδ. και Μονεμβασ.

2

53

3

101

64

Σπάρτη

2

71

1

120

Πραστός

2

140

25

Άγιος Πέτρος

2

75

4

330

26

Ναύπλιο και Κ. Ναχαγιέ

2

75

5

353

45

Ύδρα

1

20

3

247

Πόρος

1

25

110

Σύνολο

19

678

38

2970

1187

Μαθητές ιδιωτικών σχολ.

31ο

180

593

Πηγή: Α. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 742, σ. 1597.

1. Διάταγμα της 12 Ιουλίου 1830 (Οδηγός, σ. 134-135).

2. Διάταγμα αρ. 353, της 16 Ιανουαρίου 1830 (Οδηγός, σ. 129-131).

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/52.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙΙ

Η δημόσια εκπαίδεναη στις αρχές του 1831

ΑΛΛΗΛΟΔ.

ΣΧΟΛΕΙΑ

ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ

Περιοχές

Αριθμός

Αριθμός

Αριθμός

Αριθμός

σχολείων

μαθητών

σχολείων

μαθητών

Πελοπόννησος

SI

2664

19

765

Νησιά

3?

3318

18

1073

Δυτ. Στερεά

4

320

1

40

Ανατολ. Στερεά

3

407

1

40

Σύνολο

75

6709

39

1918

Πηγή: Γενική Εφημερίς, αρ. 13, 18 Φεβρ. 1831, Παράρτημα.

γίνεται προσπάθεια το πρότυπο αυτό να επιβληθεί ως το μοναδικό, καταργώντας η τουλάχιστον ελέγχοντας κάθε άλλο σχολικό σχήμα1.

1. Ο Μουστοξύδης σε επιστολή του προς το Γραμματέα της Δημοσίου Παιδεύσεως, με ημερομηνία 8 Ιουλίου 1830, σημειώνει σχετικά, με τα διατάγματα τα οποία θα έπρεπε να συμπεριληφθούν ως παράρτημα στην έκδοση του Οδηγού: "Αν επιθυμή η Κυβέρνησις να ίδη ταχύτερον ευοδουμένους τους περί τακτοποιήσεως των σχολείων σκοπούς της και την μέθοδον στερεωμένην, πρέπει να γίνωσιν αυστηρά διατάγματα, προσδιορίζοντα τα πάντα ακριβώς". Επιμένει σε εξαιρετικά στην ανάγκη να υπάρξει κρατικός Έλεγχος των Ιδιωτικών σχολείων και μάλιστα των γραμματοδιδασκαλείων. Για τα τελευταία προτείνει άμεσο κλείσιμο στις περιοχές οπού λειτουργεί αλληλοδιδακτικό σχολείο δημόσιο η ιδιωτικό (βλ. A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 521, σ. 1099-1100). Πράγματι από τον Ιούνιο του 1830 και μετά διαθέτουμε αρκετές μαρτυρίες παρεμβάσεων των Διοικητών και των 'Εκτάκτων Επιτρόπων προς αυτήν την κατεύθυνση (βλ. για παράδειγμα, στο ίδιο, τεκμ. αρ. 508, σ. 1086· τεκμ. αρ. 536, σ. 1151-1163 κλπ.).

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/53.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄ Η ΓΕΝΕΣΗ ΕΝΟΣ ΝΟΜΟΘΕΤΗΜΕΝΟΥ ΧΩΡΟΥ

1. Ο ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΩΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑ

Παρά τη σημαντική διάδοση που γνωρίζει η σχολική εκπαίδευση στον ελλαδικό χώρο στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αι., δεν υπάρχουν ενδείξεις που να μας επιτρέπουν να θεωρήσουμε ότι το σχολικό κτίριο συνιστά την εποχή αυτή έναν ιδιαίτερο κτιριακό τύπο1, διάφορο από εκείνον της εκκλησίας, του μοναστηριού η της κατοικίας.

Η λειτουργία των σχολείων των "κοινών γραμμάτων" δεν φαίνεται να απαίτησε ποτέ ένα εξειδικευμένο υλικό πλαίσιο (κτίριο, έπιπλα κλπ.). Οι ανάγκες μπορούσαν να ικανοποιηθούν με την ευκαιριακή χρησιμοποίηση κτιρίων κατασκευασμένων για άλλους σκοπούς που έχουν συγχρόνως μια άλλη κύρια χρήση. Όπως γράφει ο A. Αγγέλου: "Ο περιορισμένος αριθμός των μαθητών, που απαιτούσε κατά κανόνα την ύπαρξη ενός χώρου, η γειτνίαση της κατοικίας του μαθητή προς τον χώρο του διδακτηρίου, οι εντελώς στοιχειώδεις ανάγκες της διδασκαλίας, όλα αυτά συντελούσαν στην άμεση κτιριακή ικανοποίηση. Καθώς άλλωστε, πρωτογενής μορφή του κοινού σχολείου είναι το ιδιωτικό μάθημα στην κατοικία του δασκάλου, για ένα μεγάλο χρονικά διάστημα ήταν εύκολο οι σχετικές στεγαστικές ανάγκες να μην δημιουργήσουν προβλήματα. Όταν με την πρόοδο του χρόνου, αρχίζει να μεγαλώνει ο αριθμός των

1. Με τον όρο "τύπος" εννοούμε την αφαίρεση όλων των κοινών χωρικών ιδιοτήτων μιας κατηγορίας κτιρίων, που χρησιμεύει στην παραγωγή του κτισμένου χώρου ως δομή αντιστοιχίας χρήσης και χώρου. Ο τύπος αποτελεί το σιωπηρώς εννοούμενο κτιριολογικό πρóγραμμα -που είναι και το πλέον καθοριστικό- ενώ το ρητά εκφρασμένο πρόγραμμα αναφέρεται σε ποσοτικά στοιχεία η παραλλαγές που χαρακτηρίζουν τη συγκεκριμένη παραγγελιά. Σύμφωνα με τον Ch. Devillers, ο τύπος "εφοδιάζει τον υπεύθυνο της κατασκευής με μια αρχή οργάνωσης του χώρου, σφαιρική, εμπειρικά επεξεργασμένη και επενδεδυμένη με κοινωνική αξία' ο τύπος καθορίζει την τάξη και τη φύση των κατασκευασμένων χώρων καθώς και τις σχέσεις μεταξύ τους και με το οικισμένο περιβάλλον, και συγχρόνως προσφέρει μια αρχή υλοποίησης του ίνργου που περιλαμβάνει την κατασκευαστική τεχνολογία, την χρήση συγκεκριμένων γεωμετρικών μεθόδων και, μερικές φορές, τη χρησιμοποίηση ορισμένων διακοσμητικών συστημάτων" (Gh. Devillers, "Typologie de l'habitat et morphologie, urbaine", L' Architecture d'Aujourd'hui, αρ. 174, Ιούλιος / Αύγουστος 1974, σ. 18).

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/54.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

μαθητών, τότε πάλι η αναζήτηση του κατάλληλου χώρου δεν είναι δύσκολη, Μια πλησιόχωρη εκκλησία η οποιοδήποτε άλλο οικοδόμημα εύκολα εξευρίσκονται. Γι' αυτό και η παράδοση πολύ σπάνια μνημονεύει κτιριακά κατάλοιπα κοινών σχολείων"1. Ο εξοπλισμός είναι επίσης στοιχειώδης. Τα πρώτα σύγχρονα θρανία -κάθισμα και γραφείο συνδυασμένα σε ένα ενιαίο ξυλουργικό σώμα- είναι πιθανόν ότι χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά στις αρχές του 19ου αι. στη σχολή του Βουκουρεστίου που διηύθυνε ο Γ. Γεννάδιος2. Φαίνεται, λοιπόν, ότι οι ξυλογραφίες που κοσμούν κατά κανόνα τις εκδόσεις της Οκτώηχου και της "Χρησίμου Παιδαγωγίας" και αναπαριστούν σκηνές διδασκαλίας των πρώτων γραμμάτων (βλ, εικ. 1,2) παρουσιάζουν μάλλον ιδεώδεις και πάντως όχι διαδεδομένες περιπτώσεις οργάνωσης του σχολικού χώρου - άλλωστε αποτελούν σχεδόν πάντα προσαρμογές εικονογραφικών θεμάτων αντίστοιχων δυτικών εκδόσεων: ο δάσκαλος, με εκκλησιαστικό ένδυμα, καθισμένος στη μια άκρη της αίθουσας, χωρίς βάθρο, απευθύνεται σε ένα μόνο μαθητή που στέκεται όρθιος μπροστά του κρατώντας στα χέρια του ανοιγμένο κάποιο βιβλίο. Οι υπόλοιποι μαθητές κάθονται τριγύρω στο δωμάτιο σε πάγκους με την πλάτη στον τοίχο, και κάποιοι από αυτούς -πιθανόν όσοι έχουν περάσει στη διδασκαλία της γραφής- πίσω από ένα γραφείο.

Οι ίδιες παρατηρήσεις, σχετικά με τη μη εξειδίκευση του σχολικού χώρου, θα λέγαμε ότι ισχύουν και για τα ελληνικά σχολεία, Τα κτίρια που προσφέρονται περισσότερο για την εγκατάσταση τους είναι τα μοναστήρια. Το γεγονός ότι οι δάσκαλοι ανήκουν στον κλήρο, καθώς επίσης ότι τα μοναστήρια συχνά διαθέτουν βιβλιοθήκη συνηγορούν υπέρ αυτής της λύσης 3, Έτσι στεγάζονται σε μονές μεταξύ άλλων: η σχολή του Άργους που ιδρύθηκε το 17904, οι δύο σχολές της Νάξου 5 (εικ, 3), το σχολείο της Σίφνου, που ιδρύθηκε το 17506, η σχολή της Τρύπης (Λακωνία) της όποιας η λειτουργία κατοχυρώνεται με πατριαρχικό σιγίλλιο το 17647, η σχολή της Στεμνίτσας που ιδρύθηκε το 1790 και για την εγκατάσταση της ανακαινίστηκε η ερειπωμένη κατά τα γεγονότα του 1770 μονή της Ζωοδόχου Πηγής 8 κ.ά. Παράλληλα μαρτυρούνται

1. Α. Αγγέλου, "Η εκπαίδευσις", ο.π., σ. 310-311.

2. Δ. Ζήβας, Μ. Καρδαμίτση-Αδάμη, "Σύντομο ιστορικό των σχολικών κτιρίων στην Ελλάδα", Αρχιτεκτονικά θέματα, 13/1979, σ. 175.

3. A. Αγγέλου, "Η έκπαίδευσις", ο-π., σ. 311.

4. Τ. Γριτσόπουλος, "Πελοπόννησος, η παιδεία από της Αλώσεως", Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαίδεια, τόμ. 4, σ. 475.

5. B. Σφυρόερας, "Νήσοι Ελληνικαί, η παιδεία από της Αλώσεως, ο.π., σ. 109.

6. στο ίδιο.

7. Τ. Γριτσόπουλος, "Η Πελοποννησιακή παιδεία μετά την Άλωσιν", Πρακτικά Β' Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών, τ. A', Αθήνα 1981-1982, σ. 287.

8. στο ίδιο, σ. 271.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/55.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

περιπτώσεις σχολών που στεγάζονται σε ιδιωτικά οικήματα, όπως η σχολή της Αμοργού, που στεγάζεται σε νοικιασμένο σπίτι από το 1751 1, η σχολή της Βαμβακούς2 κλπ.

Ωστόσο, όσο πλησιάζουμε στο τέλος του 18ου αιώνα πυκνώνουν οι περιπτώσεις ελληνικών και ανωτέρων σχολών για τις οποίες κατασκευάζεται ιδιαίτερο κατάλυμα. Φαίνεται ότι τα πιο απλά από αυτά τα κτίρια περιλαμβάνουν δύο ορθογώνιους χώρους και καλύπτουν τις πιο στοιχειώδης ανάγκες της διδασκαλίας3. Κατασκευάστηκαν όμως και πλήρεις εκπαιδευτικές μονάδες με βιβλιοθήκη και οικοτροφείο, κυρίως στις περιπτώσεις όπου η φήμη κάποιου δασκάλου είλκυε σημαντικό αριθμό σπουδαστών από μια ευρύτερη περιφέρεια. Θα μπορούσαμε να αναφέρουμε ως παράδειγμα η σχολή του Παλαμά στο Μεσολόγγι, που γύρω στο 1780 συγκέντρωνε περίπου 300 μαθητές4, τη σχολή της Βυτίνας που Ιδρύθηκε το 1780 και όπου συνέρρεαν μαθητές "αυτόχθονες και ετερόχθονες" 5, τη σχολή της Δημητσάνας (εικ. 4), κέντρο εκπαιδευτικό της Πελοποννήσου, που γύρω στο 1780 "ανεκαινίσθη [..,] γέγονε τελειότερα και εκοσμήθη με βιβλιοθήκην αδράν και με άλλα υποστατικά"6, τη σχολή του Ντέκα, που κατασκευάστηκε γύρω στο 1750 στην Αθήνα7, το Ελληνομουσείο της Ζαγοράς στο Πήλιο (εΐκ. 5,6) που οικοδομήθηκε το 1776 και που τμήμα του σώζεται και σήμερα8, τη σχολή των Μηλιών (εικ. 8) που οικοδομήθηκε το 1814 από τον A. Γαζή και τον Γ. Κωνσταντά με τη βοήθεια εισφορών που συγκεντρώθηκαν στη Βιέννη9, τέλος τις φημισμένες σχολές της Χίου10

1. Β. Σφυρόερας, "Νήσοι Ελληνικαί...", ό.π., σ. 102.

2. Τ. Γριτσόπουλος, "Η Πελοποννησιακή παιδεία...", ο.π., σ. 289.

3. Δ. Ζήβας, Μ. Καρδαμίτση-Αδάμη, "Σύντομο ιστορικό...", ο.π., σ. 175.

4. G. Chassiotis, L'instruction publique chez les Grecs, depuis la price de Constantinople par les Turcs jusqu'à nos jours, Παρίσι 1881, σ. 60.

5. T. Γριτσόπουλος, "Η Πελοποννησιακή παιδεία...", ο.π., σ. 270.

6. στο ίδιο, σ. 264' G. Chassiotis, L'instruction publique..., 8.π., σ. 60.

7. Γ. Ψύλλας, Απομνημονεύματα τον βίου μου, εισαγωγή Ν.Κ. Λούρου, εκδ. επιμ.: Ελευθ. Γ. Πρεβελάκης, Αθήνα, εκδ. Ακαδημίας Αθηνών, 1974, σ. 4-5.

8. K. Μακρής, Η λαϊκή τέχνη του Πηλίου, Αθήνα 1976, σ. 36- Ρ. Λεωνιδοπούλου Στυλιανού, Το "Έλληνομουσείο" στη Ζαγορά του Πηλίου, ανάτυπο: Τεχνικά Χρονικά, 6- 7/1975, σ. 340-366.

9. Κ. Μακρής, Η λαϊκή τέχνη..., ο.π., σ. 36· G. Chassiotis, L'instruction, publique..., σ. 46· Β. Σκουβαράς, Σελίδες από την Ιστορία της Μηλιώτικης Σχολής, Αθήνα 1966, ανάτυπο: Ηώς, τεύχ. 92-97, σ. 241-255.

10. Το γυμνάσιο της Χίου ιδρύθηκε το 1792. Ο Comte de Marcellus, που επισκέφτηκε το γυμνάσιο το 1820, υπολογίζει σε πεντακόσιους τους σπουδαστές και δίνει την ακόλουθη περιγραφή του κτιρίου: "Απέραντον οικοδόμημα, νεωστί οικοδομηθέν δαπάνη των προυχόντων της πόλεως, συγκεντρώνει μαθητάς και καθηγητάς, προσετέθη δε εις αυτό και βιβλιοθήκη. Είναι στερεώς εκτισμένη με λίθους και θολοσκεπής με μακράς καμάρας· μόλα ταύτα είναι ανεπαρκής, η δε διοίκησις του γυμνασίου εσκέπτετο διά να την μεγαλώση, να

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/56.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

και των Κυδωνιών 1.

Αλλά η κατασκευή κτιρίων με ειδικό προορισμό δεν σημαίνει υποχρεωτικά και την παραγωγή μιας νέας τυπολογικής δομής. To σχολικό κτίριο τροφοδοτείται από δάνεια και αναφορές στις ιδιότητες του χώρου κτιρίων άλλης χρήσης και ιδιαίτερα των μοναστηριακών συγκροτημάτων. Άλλωστε από την άποψη της φύσης των απαιτούμενων χώρων, καθώς και των μεταξύ τους σχέσεων, οι σχολικές αυτές μονάδες παρουσιάζουν σημαντικές ομοιότητες με το κτιριολογικό πρόγραμμα ενός μοναστηριού. Για μια παρεμφερή, λοιπόν, χρήση εκλέγεται μια λύση αρχιτεκτονική, δοκιμασμένη από το χρόνο.

Σ' ό,τι αφορά τη χωροθέτηση, η κατασκευή των νέων οικοδομών επιχειρείται συχνά σε γειτνίαση με μοναστήρια η εκκλησίες2. Στις περιπτώσεις-όπου η χωροθέτηση του σχολείου δεν είναι συνδεδεμένη με την παρουσία κάποιου θρησκευτικού ιδρύματος, η επιλογή του γηπέδου υπακούει σε μια παραδοσιακή αντίληψη που πηγάζει πιθανόν από τον μοναστικό χαρακτήρα των πρώτων σχολείων: για την εγκατάσταση μιας σχολής προτιμούνται μέρη απομακρυσμένα από τους οικισμούς, πρόσφορα για την ανάπτυξη ενός κλίματος απομόνωσης και περισυλλογής3. Η επιρροή του μοναστικού προτύπου στην οργάνωση των εκπαιδευτικών εγκαταστάσεων διαφαίνεται και στο περιτοίχισμα: Ακόμη και σε περιπτώσεις όπου η σχολή βρίσκεται στο κέντρο του οικισμού, όπως π.χ. η σχολή της Δημητσάνας η η σχολή του Ντέκα στην Αθήνα (εικ. 9), η οργάνωση των χώρων είναι τελείως εσωστρεφής και η απομόνωση από τον

ζητήση την απόκτησιν και μερικών γειτονικών γηπέδων. To τυπογραφείον θα εύρισκε τότε εις τάς σχεδιαζομένας νέας οικοδομάς εγκατάστασιν ευρυχορωτέραν ταύτης όπου σήμερον είναι συνεσφιγμένον" (M. L. Comte de Marcellus, Souvenirs de l'Orient, Παρίσι 21854, σ 111-113· το απόσπασμα μεταφράζεται στο Φιλ. Αργέντης και Στ. Κυριακίδης, Η Χίος παρά τοις γεωγράφοις και περιηγηταίς, Αθήνα 1946, σ. 945). Την ίδια χρονιά ένας αμερικάνος σπουδαστής του γυμνασίου, ο Parson, μιλάει για εννέα κτίρια από τα οποία ένα παρεκκλήσιο, ένα εργαστήριο και ένα. αναγνωστήριο [R. Clogg, "Ο Parson και o Fisk στο γυμνάσιο της Χίου το 1820", Ερανιστής, 5 (1967), σ. 188].

1. Βλ. R. Clogg, "Two Accounts of the Academy of Ayvalîk (Kydonies) in 18181819", Revue des Études Sud-Est .Européennes, Χ (1972), σ. 633-687, αποσπάσματα του άρθρου μεταφράζονται στο (Jowett W., Wilìiamson Gh.), Δύο περιγραφές της Ακαδημίας Κυδωνιών 1818-1819, μετ. Ν. Καραρά, Αθήνα 1974.

2. Έτσι, π.χ., το σχολείο της Ζαγοράς κτίστηκε στον περίβολο της μονής του Προδρόμου (Ρ. Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού, Το "Έλληνομουσείο"..., ο.π., σ. 343) και το σχολείο της Δημητσάνας στον περίβολο της εκκλησίας της Αγίας Κυριακής (A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο'.π., τεκμ. αρ. 303, σ. 655).

3. Βλ. A. Αγγέλου, "Η εκπαίδευσις", ο.π., σ. 314. Ο Γάλλος τυπογράφος Ambroise Firmin-Didot, που παρακολούθησε για μερικούς μήνες μαθήματα στη σχολή των Κυδωνιών γράφει; "Τα κύματα της θάλασσας έρχονται να σπάσουν στα πόδια των τειχών, και ο μονότονος ήχος τους εμπνέοντας ιδέες σοβαρές ωθεί το πνεύμα στο διαλογισμό" [A. Firmin-Didot, Notes d'un voyage en levant en 1816 et 1817, Παρίσι (1826 ;), σ. 383].

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/57.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

περίγυρο τέλεια1. Οι διάφοροι χώροι παρατίθενται γύρω από μια αυλή η κήπο, που διαθέτει παροχή νερού στο κέντρο του (βρύση, πηγάδι κλπ.). Τα κτίρια αναπτύσσονται συχνά σε δυο ορόφους. Στό ισόγειο βρίσκονται κατά κανόνα τα δωμάτια των οικοτρόφων μαθητών καθώς και οι βοηθητικοί χώροι (κουζίνα, εστιατόριο, αποθήκες κλπ.). Όλοι αυτοί οι χώροι βλέπουν στην κεντρική αυλή/κήπος κατευθείαν η μέσω στεγασμένων περιμετρικών διαδρόμων. Στον όροφο, όπου φτάνει κανείς με εξωτερικές σκάλες, βρίσκονται συνήθως η βιβλιοθήκη, οι αίθουσες διδασκαλίας, τα δωμάτια των καθηγητών. Αυτή είναι γενικά η αρχή Οργάνωσης για τη σχολή της Δημητσάνας 2, τη σχολή του Ντέκα (εικ. 10), το "Ελληνομουσείο" της Ζαγοράς (εικ. 5), καθώς και για τη σχολή των Κυδωνιών (εικ. 11)3.

Στις σπάνιες περιπτώσεις όπου ο μοναστικός τύπος εγκαταλείπεται, ως αναφορά χρησιμοποιείται το "αρχοντικό". Έτσι βλέπουμε το σωζόμενο κτίριο από το συγκρότημα του Ελληνομουσείου της Ζαγοράς (εικ. 6), που χρησίμευε πιθανότατα για τη στέγαση των δασκάλων, να παρουσιάζει ομοιότητες με το αρχοντικό του Δ. Σβαρτς στα Αμπελάκια (εικ. 7), τόσο στην οργάνωση της κάτοψης όσο και στη διαμόρφωση των όψεων (αν και ο χειρισμός είναι πολύ πιο λιτός στην περίπτωση του σχολείου) καθώς και σε αρκετές τεχνικές κατασκευαστικές λεπτομέρειες4. Το ίδιο και η σχολή των Μηλεών (εικ. 8), οικοδομημένη σύμφωνα με τα σχέδια του Γ. Κωνσταντά 5, αποτελεί "πετυχημένη

Ι. Το χαρακτηριστικό αυτό τονίζεται σε περιγραφή της σχολής της Δημητσάνας, το 1829: "Η ελληνική σχολή είναι συστημένη εις το μέσον της κωμοπόλεως [ ] Έχει περίβολον επίπεδον έκτεταμένον και περιτοιχισμένον, ώστε δεν έχει κοινωνίαν καμμίαν με τας οικίας των πολιτών" (A Δασκαλάκης, Κείμενα , ο π , τεκμ αρ 303, σ 655) Για τη σχολή Ντέκα βλ. Γ Ψύλλας, Απομνημονεύματα , ο π , σ 4-5

2 Βλ Α Δασκαλάκης, Κείμενα , ό.π , τεκμ άρ 303, σ. 655

3. Για την τελευταία ο A Finnin-Didot δίνει την ακόλουθη περιγραφή: "Το νέο γυμνάσιο που οικοδομήθηκε το 1803 -γιατί το παλαιό σε λίγο χρόνο δεν μπορούσε να χωρέσει τους μαθητές που συνέρρεαν, από ολα τα μέρη- σχηματίζει ένα τεράστιο παραλληλόγραμμα, με κήπο στο μέσο [. ] Τα κτίρια έχουν μόνο ισόγειο και οροφο, γύρω από τα οποία δεσπόζουν φαρδειά περιστύλια που οδηγούν στο μεγάλο αμφιθέατρο στην άκρη του γυμνασίου προς τη μεριά της θάλασσας" (Notes , ο π ) Ο Jcwett γράφει για ένα τετράπλευρο κτίριο εκατόν σαράντα ποδιών μήκους και ενενήντα πλάτους, το οποίο περιλαμβάνει περίπου εβδομήντα δωμάτια για τους σπουδαστές που έρχονται από άλλα μέρη (R. Glogg, "Two Accounts ", όπ, 6:75). Τέλος η Χαρίκλεια Σταυράκη δίνει μια άλλη περιγραφή του ίδιου κτιρίου περισσότερο λεπτομερή: στο ισόγειο βρίσκονται 35 δωμάτια για τους σπουδαστές, μαγειρεία και εστιατόριο, ενώ στον όροφο, εκτός από θαλάμους, βρίσκονται επίσης οι αίθουσες διδασκαλίας, η βιβλιοθήκη, καθώς και αίθουσα με πειραματικά όργανα φυσικών επιστημών Χαρίκλεια Σταυράκη, Αι Κυδωνίαι προ του 1821 Κατά τον Κύριον Μ.Δ Ραφενέλον, Σμύρνη 1861, σ. 41-44.

4. Ρ. Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού, Το "Ελληνομουσείο,,..., ο.π , σ. 346-36L " 5. Β. Σκουβαράς, Σελίδες..., ο.π., σ. 245.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/58.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

προσπάθεια προσαρμογής του τοπικού αρχιτεκτονικού ρυθμού -που εκπροσωπείται από το ιδιωτικό οίκημα, το "αρχοντικό"- σε δημόσιο κτήριο με διαφορετικό προορισμό"1.

Οι αίθουσες διδασκαλίας, σύμφωνα με τις σπάνιες περιγραφές που διαθέτουμε, δεν φαίνεται να παρουσιάζουν κάποια διαφοροποίηση από τους άλλους χώρους και να αποτελούν αντικείμενο ειδικών απαιτήσεων σ' ότι αφορά τα ανοίγματα (πόρτες, παράθυρα) η τη διάταξη του εξοπλισμού. Πρόκειται για κοινά δωμάτια, ευρύχωρα, όπου τοποθετείται το γραφείο του δασκάλου και τριγύρω καθίσματα για τους μαθητές.

Ακόμη λοιπόν και στις περιπτώσεις οπού οι σχολές είναι εγκαταστημένες σε κτίρια ειδικά κατασκευασμένα η διασκευασμένα γι' αυτόν το σκοπό, και αναγνωρίζονται οι θετικές επιδράσεις ενός ευχάριστου και άνετου κτιριακού πλαισίου 2, τα μορφολογικά χαρακτηριστικά και η οργάνωση της κάτοψης αυτών των κτιρίων καθορίζονται από αναφορές σε άλλους κτιριακούς τύπους με άλλη χρήση και κοινωνική αξία, Η σχολική εκπαίδευση, πρακτική διαδεδομένη αφ' ενός αλλά με απροσδιόριστο ακόμη περίγραμμα, δεν έχει βρει την ιδιαίτερη έκφραση της στο χώρο. Το σχολικό κτίριο θα αποτελέσει αντικείμενο κανονισμού πριν ακόμη διαμορφωθεί σε τύπο,

Με την εισαγωγή της αλληλοδιδακτικής μεθόδου διατυπώνονται προδιαγραφές και κανόνες που εγκαθιδρύουν μια μονοσήμαντη αντιστοιχία ανάμεσα στο σχολικό χώρο και τους όρους της χρήσης του. Από την πρώτη παρουσίαση της μεθόδου στο Λόγιο Ερμή τίθεται το πρόβλημα ενός χώρου διδασκαλίας προσαρμοσμένου στο νέο σύστημα. Ο Comte de Lasteyrie αναφέρεται στο έργο του Lancaster, Hints and Direction for building, fitting up, and arranging School-Rooms on the British System of Education, "σύγγραμμα με εικόνας", δημοσιευμένο το 1811, το οποίο "όχι μόνον εις την οικοδομήν

1. Κ. Μακρής, Η λαϊκή τέχνη..., ο.π., σ. 36.

2. Ο A. Γαζής στέλνει από τη Βιέννη τους υαλοπίνακες και τις κλειδαριές για το. κτίριο της σχολής των Μηλεών και σκέφτεται να ταβανώσει τους θαλάμους καθώς και την αίθουσα παραδόσεων (βλ. Β. Σκουβαράς, Σελίδες..., ο.π., παράρτημα σ. 5, επιστολή προς Κωνσταντά της 21 Σεπτ. 1814). Η βιβλιοθήκη του σχολείου της Ζαγοράς ήταν διακοσμημένη .με τοιχογραφίες (βλ. Ρ. Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού, Το "Έλληνομουσείο"..,, ο.π., σ. 343). Απ' αυτήν την άποψη εξαιρετικό παράδειγμα1, αν και προγενέστερο από την εποχή που εδώ μας απασχολεί, είναι η Αθωνιάδα. Στην περίπτωση αυτή οι οραματισμοί των Ιδρυτών για ένα έργο που θα θεράπευε τις υψηλότερες εκπαιδευτικές ανάγκες του γένους προβάλλονται στη σύλληψη ενός οικοδομικού συγκροτήματος με ασυνήθιστη αρτιότητα και μέγεθος: 2500τ.μ. εμβαδόν, τρεις όροφοι, 170 δωμάτια για τους μαθητές, διαμέρισμα για το σχολάρχη, βιβλιοθήκη και αίθουσες διδασκαλίας, καθώς και μεγάλο υδραγωγείο. Και το οικοδόμημα αυτό είναι βέβαια οργανωμένο σύμφωνα με τον τύπο των μοναστηριών [Βλ. A. Αγγέλου, Το Χρονικό της Αθωνιάδας. Δοκίμιο ιστορίας της σχολής με βάση ανέκδοτα κείμενα. Ανάτυπο από τη Νέα Εστία (Χριστούγεννα 1963), σ. 93-94].

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/59.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των ακροατηρίων [...] αυτών ημπορεί να χρησιμεύση, αλλά και της απαιτουμένης διατάξεως και των εις τον μηχανισμόν του συστήματος αυτού αναγκαίων εσωτερικών διαθέσεων ακριβήν ιδέαν να δώση"1. Στη συνέχεια ο συγγραφέας περιγράφει περιληπτικά αυτήν τη διάταξη και ο μεταφραστής αισθάνεται υποχρεωμένος να παραθέσει εντός παρενθέσεως τους αντίστοιχους γαλλικούς όρους για το "ακροατήριο (salle)", "υψηλόν σανίδωμα (estrade)", "θρανία (bancs)", "επιστασία (commandement)", "εφορεία (inspection)". Η αβεβαιότητα ως προς τις λέξεις φανερώνει το καινοφανές των πραγμάτων.

Λίγο αργότερα, γύρω στο 1820, εμφανίζονται οι πρώτες προδιαγραφές για το σχολικό κτίριο σε ελληνική γλώσσα. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που δίνει ο Ι. Π. Κοκκώνης2, ο "Οδηγός" της αλληλοδιδακτικής του Κλεόβουλου (τού όποιου δεν μας είναι γνωστό κανένα αντίτυπο) άρχιζε με ένα κεφάλαιο αφιερωμένο στο χώρο του σχολείου και τον εξοπλισμό του. Ο Κλεόβουλος φαίνεται ότι ακολουθούσε τις γαλλικές προδιαγραφές και ειδικότερα έναν ανώνυμο Οδηγό της αλληλοδιδακτικής3.

Σύμφωνα με το γαλλικό πρότυπο, ένα αλληλοδιδακτικό σχολείο αποτελείται από μια αίθουσα Ορθογώνια, μεγάλων διαστάσεων (εικ. 12). Σε όλο το μήκος της αίθουσας τοποθετούνται σειρές θρανίων που το καθένα μπορεί να χωρέσει μια δωδεκάδα μαθητών. Στη δεξιά άκρη κάθε θρανίου βρίσκεται το αναλόγιο του πρωτόσχολου, η πινακίδα των δειγμάτων της γραφής και ο "τηλέγραφος", όπου ο πρωτόσχολος αναρτά κάθε φορά επιγραφές με τις κινήσεις που πρέπει να εκτελέσουν οι μαθητές. Κατά μήκος των τοίχων της αίθουσας, ημικύκλια σιδερένια η και σχεδιασμένα στο έδαφος καθορίζουν τη θέση που πρέπει να πάρει κάθε ομάδα μαθητών κατά τη διάρκεια του μαθήματος της ανάγνωσης, της γραμματικής και της αριθμητικής. Στό μέσον του ημικύκλιου στέκεται ο πρωτόσχολος δίπλα στον πίνακα του μαθήματος. Τα θρανία αποτελούνται από γραφεία και καθίσματα ενωμένα σε ενιαίο ξυλουργικό σώμα. Το επάνω μέρος των γραφείων είναι διαμορφωμένο ανάλογα με τη θέση που αντιστοιχεί στις διάφορες τάξεις της γραφής: έτσι το πρώτο επιτρέπει τη γραφή στην άμμο ενώ το τελευταίο έχει υποδοχές για μελανοδοχεία,

Όπως θα δούμε στη συνέχεια αναλύοντας τις σχετικές προδιαγραφές του Οδηγού του Κοκκώνη, ο εξοπλισμός αυτός της αίθουσας και η συγκεκριμένη

ι. Λόγιος Ερμής, Ι816, σ. 7.

2. Ι.Π. Κοκκώνης, Περίληψις..., ο.π., σ. 4, 10.

3. στο ίδιο, σ. 4. Πρόκειται πιθανόν για τον Guide Renseignement mutuel, που εξέδωσε στα 1818 ο L. Colas, εκδοτικός οίκος της "Société d'enseignement élémentaire...". Tò σύγγραμμα αυτό φαίνεται ότι χρησιμοποίησε και ο Κοκκώνης για να συμπληρώσει τις προδιαγραφές του Manuel... του Sarazin, ακριβώς στα θέματα τα σχετικά με το κτίριο και τον εξοπλισμό (βλ. Οδηγός, σ. στ').

Σελ. 59
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 40
    8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

    που ιδρύθηκαν ανάμεσα στο Μάρτιο του 1821 και τον Ιανουάριο του 1828, 14 είναι αλληλοδιδακτικά, με 557 μαθητές.

    Όλα αυτά είναι συγχρόνως πολλά και πολύ λίγα. Η σημασία αυτής της περιόδου στην ιστορία της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης δεν βρίσκεται στην έκταση που δόθηκε στο σχολικό δίκτυο, αλλά στο γεγονός ότι το σχολείο γίνεται χώρος εθνικής ολοκλήρωσης, και με αυτόν τον τρόπο τομέας κρατικής παρέμβασης. Εκείνο που συνιστά τη θεμελίωση του σύγχρονου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα είναι τα κείμενα -οι διακηρύξεις, οι νόμοι, τα σχέδια που δεν εφαρμόζονται η ακρωτηριάζονται-, μέσα στα οποία το Κράτος ανακηρύσσεται παιδαγωγός του Έθνους, μόνος κάτοχος της παιδαγωγικής εξουσίας 1.

    2. Η ΠΡΟΤΥΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΑΛΛΗΛΟΔΙΔΑΚΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

    Κατά την καποδιστριακή περίοδο η ιδέα ενός πρωτοβάθμιου δημόσιον σχολείου2 παγιώνεται, και, στα πλαίσια του κράτους που αρχίζει να συγκροτείται 1,

    1. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμα στα 1856 ο Υπουργός Παιδείας αισθάνεται υποχρεωμένος ·να αναφερθεί στο Σύνταγμα του 1823 όταν ζητά από τους νομάρχες την αυστηρότερη εφαρμογή των διατάξεων του νόμου του 1834 που αφορούν τον έλεγχο του κράτους επάνω στα δημοτικά σχολεία: "Κατά [,.,] τας μελέτας μου παρετήρησα, ότι μέγα μέρος της των παίδων επιμελείας ανετέθη εις την κυβέρνησιν. Η εν Άστρει συνέλευσις διά του συντάγματος αυτής πρώτη ωρίσατο, ίνα η διοίκησις φροντίσει περί της δημοτικής εκπαιδεύσεως εισάγουσα την αλληλοδιδακτικήν μέθοδον. Δυσχερής ίσως και ανέφικτος ήθελεν είσθαι τοις ιδιώταις η εκτέλεσις του καθήκοντος τούτου, εάν κατελείπετο αυτοίς καθ' ολοκληρίαν η φροντίς της στοιχειώδους των τέκνων αυτών διδασκαλίας, και σύγχυσις και ανωμαλία ήθελεν εμφιλοχωρήσει εις την διεύθυνσιν της διδασκαλίας, ως εν άλλοις τισί μέρεσι συνέβη, ένθα το ζήτημα τούτο έμεινεν αλυτον, η ευκρινώς δεν εκανονίσθη" (Εγκύκλιος του επί των εκκλησιαστικών υπουργείου, αρ. 2388, 5 Μαΐου 1856, περί εφορευτικών επιτροπών, στο Γ. Ζηνόπουλος-και Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική Νομοθεσία από του 1833, τόμ. ΣΤ', Αθήνα 1870, σ. 484-485).

    2. Πβ. "Αφού συστήσωμεν εις όλας τας Επαρχίας Αλληλοδιδακτικά σχολεία και καταστήσωμεν Δημόσιον την θεμελιώδη εκπαίδευσιν, θέλομεν φροντίσει και περί Σχολείων ανωτέρας τάξεως και προς τούτον τον σκοπόν εσυστήσαμεν το Κ(εντρικ)όν Σχολείον, εις το οποίον προπαρασκευάζονται ήδη οι μέλλοντες να διευθύνωσι τα Ελληνικά Σχολεία" (Ο Καποδίστριας στον Έκτακτο Επίτροπο της Ανατολικής Ελλάδος στις 2 Μαρτίου 1830, A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 375, σ. 830).

    Αυτή η απόλυτη προτεραιότητα που ο Καποδίστριας αποδίδει στη δημιουργία ενός πρωτοβάθμιου σχολικού δικτύου, έγινε αντικείμενο έντονης κριτικής από ορισμένους από τους σύγχρονους του που διέβλεπαν σ' αυτήν την επιλογή την έκφραση μιας αυταρχικής πολιτικής με στόχο τη διαμόρφωση υπηκόων και όχι πολιτών. Ο Καποδίστριας από τη μεριά του, επιμένει στο συγκυριακό χαρακτήρα αυτής της επιλογής, που καθορίζεται από την κρίσιμη κατάσταση της χώρας και την έλλειψη μέσων (βλ. μεταξύ άλλων, επιστολή στον Κοραή,