Error(s) found: '2'

+ Unable to change databases. Unknown database 'iaennew'.
+ Unable to perform the query SELECT * FROM keywords_description WHERE (language_id = ''). No database selected.
TEXT_VISIBLE_PAGES 45-64 TEXT_OF 372
TEXT_PREVIOUS_20
TEXT_CURRENT_PAGE
TEXT_NEXT_20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/45.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

χειρίζεται ίδιον σύστημα εις την διεύθυνσιν του σχολείου του, οποίον έκαστος νομίζει καταλληλότερον"1.

Για την επίτευξη της ομοιογενούς οργάνωσης των σχολείων στη βάση μιας "ορθής" μεθόδου το συγκεντρωτικό κράτος θα νομοθετήσει προδιαγραφές και θα χρησιμοποιήσει το μηχανισμό του για την εφαρμογή τους. Σαν πρώτο μέτρο προς την κατεύθυνση αυτή ορίζονται, τον Οκτώβριο του 1829, τρεις επιτροπές επιφορτισμένες με τη μετάφραση η τη σύνταξη των διαφόρων σχολικών εγχειριδίων και συγγραμμάτων "συντεινόντων προς ομοιόμορφον και τελειοτερον οργανισμόν των αλληλοδιδακτικών και τυπικών σχολείων"2. Ανάμεσα σ" αυτές η τρίτη επιτροπή, η "Επί της Προπαιδείας", συγκροτείται από τους H.A. Dutrone3, N. Νικητόπλο 4 και Ι,Π, Κοκκώνη 5. Τα καθήκοντα της ορίζονται από το ίδιο διάταγμα ως εξής: "Θέλουν δε ενασχοληθή εις την αναθεώρησιν των ήδη μεταφρασμένων πινάκων και βιβλίων εις χρήσιν των αλληλοδιδακτικών σχολείων και θέλουν καθυποβάλει εις την Κυβέρνησιν τάς παρατηρήσεις των περί των άλλων, όσα αναφέρονται εις το θεμελιώδες τούτο μέρος

1. στο ίδιο, τεκμ. αρ. 206, σ. 346-347 (ο Κυβερνήτης προς την επί της Προπαιδείας Επιτροπή, 24 Οκτ. 1829).

2. Ψήφισμα Α' και διάταγμα της 18 Οκτ. 1829, στο ίδιο, τεκμ. αρ. 195, σ. 331.

3. Ο H.A. Dutrône (1796-1867), λοχαγός του Γαλλικού επιτελείου, ήρθε στην Ελλάδα στις αρχές του 1828. Όπως οι περισσότεροι Γάλλοι αξιωματικοί χρησιμοποιήθηκε από τον Καποδίστρια σε διάφορες αποστολές. Επέστρεψε στη Γαλλία στα μέσα του 1830. Το 1831 σε φυλλάδιο που δημοσίευσε στο Παρίσι, αποσείει, βασιζόμενος στην αλληλογραφία του με τον Καποδίστρια, οποιαδήποτε συμμετοχή και ευθύνη για την οργάνωση της δημόσιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα και εκφράζει τη διαφωνία του ως προς τη φιλολογική και θεωρητική κατεύθυνση που της δόθηκε. Βλ. σχετικά (Η. Dutrône), Extraits de la correspondance de H. Dutrône avec M. le Président Capodistria, pour éclairer la polémique élevée à l'occasion des derniers événements de Grèce, Παρίσι 1831, σ. 23-24.

4. Ο Ν. Νικητόπλος (1795-1846), παρακολούθησε τη διδασκαλία του Κλεόβουλου στο Ιάσιο το διάστημα 1819-1821. Το 1822 τον βρίσκουμε δάσκαλο στο αλληλοδιδακτικό της Τρίπολης. Από το 1824 ως το 1826 διευθύνει το αλληλοδιδακτικό σχολείο θηλέων στην Αθήνα. Από τον Μάρτιο του 1829 ως τον Αύγουστο του 1830 διδάσκει στο σχολείο του 'Ορφανοτροφείου στην Αίγινα. "Εγραψε πολλά σχολικά εγχειρίδια κυρίως κατηχήσεις. [Βλ. Α. Δημαράς, "Νεόφυτος Νικητόπλος (1795-1846), Για ένα αλλοιώτικο ελληνικό σχολείο", Ερανιστής, 11 (1974), Αθήνα 1980, σ. 323-332].

5. Ο Ι.Π. Κοκκώνης (1796-1864) παρακολούθησε τα μαθήματα του Gh. Sarazin στο Παρίσι. Υπήρξε κυρίαρχη φυσιογνωμία στο χώρο της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης τόσο στην καποδιστριακή όσο και στην οθωνική περίοδο. Από το 1836 έως το 1852 χρημάτισε Διευθυντής του Διδασκαλείου και Γενικός Επιθεωρητής των Δημοτικών Σχολείων. Δημοσίευσε σχολικά εγχειρίδια για το σύνολο σχεδόν των διδασκομένων μαθημάτων, καθώς και παιδαγωγικές πραγματείες. (Βλ. Μ. Αμαριώτου, Ι.Π. Κοκκώνης, Ο πρώτος μας παιδαγωγός, Αθήνα 1937).

TEXT_PAGE_SHORT45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/46.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

της Δημοσίου Παιδεύσεως"1, Αυτό το τελευταίο σκέλος συγκεκριμενοποιείται σύντομα στην ανάγκη σύνταξης ενός εγγράφου κανονισμού οργάνωσης των αλληλοδιδακτικών σχολείων.

Για το σκοπό αυτό η επιτροπή αποφασίζει στις πρώτες συνεδριάσεις της να μελετήσει συγκριτικά: 1) όλα τα εγχειρίδια της αλληλοδιδακτικής μεθόδου σε ελληνική γλώσσα' 2) το εγχειρίδιο της αλληλοδιδακτικής του Ch. Sarazin2, 3) τους διάφορους τρόπους οργάνωσης των αλληλοδιδακτικών σχολείων που εφαρμόζουν οι δάσκαλοι της χώρας και που τους περιγράφουν στις απαντήσεις τους σε ερωτηματολόγιο που τους απηύθυνε η Επιτροπή3,

Φαίνεται, όμως, ότι η επιτροπή προσανατολίστηκε από την αρχή προς τη μετάφραση και προσαρμογή του Εγχειριδίου του Sarazin. Στα πρακτικά της Συνεδρίασης της 8 Δεκεμβρίου 1829 σημειώνεται: "Η Επιτροπή, αφού κατ' αρχάς εδιώρισε την εξέτασιν του εγχειριδίου της μεθόδου, έκρινεν εύλογον να ζητήση από τους διδασκάλους δι" εγκυκλίου όσα εζήτησε· επειδή εστοχάσθη, ότι αν και με τούτο δεν είχε τίποτε καλόν να ελπίση εις βοήθειάν της, εσήκωνε τουλάχιστον από τους διδασκάλους πάσαν αιτίαν προφάσεως ότι εκανονίσθη η μέθοδος υπό της Επιτροπής χωρίς να ερωτηθώσιν εκείνοι ποσώς περί των όσων ήξευραν καλών, ως τους υπολαμβάνουσι, τρόπων"4. Η αντιμετώπιση αυτή διαφαίνεται και στη σύνταξη της εγκυκλίου της 14 Νοεμβρίου 18295. Το ερωτηματολόγιο ως μέσο προτυποποίησης, η όποια επιπλέον πρέπει να πραγματοποιηθεί σε περιορισμένο χρονικό διάστημα, απαιτεί προσδιορισμό των παραμέτρων και τάξη στη διατύπωση των ερωτήσεων ώστε να κατευθύνει τις απαντήσεις και να επιτρέπει στη συνέχεια τις ομαδοποιήσεις και τη μέτρηση

1. Α. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 195, σ. 332,

2. Ch. L. Sarazin, Manuel des écoles élémentaires ou Exposé de la, méthode d'enseignement mutuel, Παρίσι 1829. Ο Gh. Sarazin ήταν από το 1824 καθηγητής της ειδικής σειράς μαθημάτων αλληλοδιδακτικής μεθόδου που ίδρυσε o Δήμος του Παρισιού και επιθεωρητής των αλληλοδιδακτικών σχολείων του Διαμερίσματος του Σηκουάνα. Διατηρούσε προσωπική αλληλογραφία με τον Καποδίστρια, 6 οποίος σε επιστολή του τον ευχαριστεί για το ενδιαφέρον του και "τις φροντίδες με τις οποίες περιέβαλε τους έλληνες μαθητές του Ινστιτούτου του" (J. Capodistrias, Correspondance..., ο.π., τ. Π, σ. 34). Το Εγχειρίδιο του υιοθετήθηκε από την "Société pour l'insrtuction élémentaire de Paris", το Διοικητικό Συμβούλιο της όποιας πρότεινε στον Καποδίστρια τη μετάφραση του έργου στα 'Ελληνικά (βλ. επιστολή της 5 Ιουνίου 1828, στο ίδιο, σ. 329). Ακόμη το 1911 το Manuel... χαρακτηρίζεται ως "πραγματικός κώδικας της αλληλοδιδακτικής μεθόδου" [F. Buisson (sous la direction de), Νοuveau dictionnaire de pédagogie et d'instruction primaire, Παρίσι 1911, σ. 1859].

3. Ι.Π. Κοκκώνης, Περίληψις..., ο.π., σ. 3-4.

4. Α. Δασκαλάκης, Κείμενα..., 8.π., τεκμ. αρ. 283, σ. 603.

5. "Η Επί της Προπαιδείας Επιτροπή προς τους Διδασκάλους των κατά την Ελληνικήν Επικράτειαν Αλληλοδιδακτικών Σχολείων", 14 Νοεμβρίου 1829, στο ίδιο, τεκμ. αρ. 248, σ. 468-469.

TEXT_PAGE_SHORT46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/47.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των αποκλίσεων 1. Αντίθετα, η εγκύκλιος της Επιτροπής αφήνει σχεδόν απόλυτη ελευθερία στους δασκάλους για τη διατύπωση των παρατηρήσεων τους, μειώνοντας έτσι την επιχειρησιακή χρησιμότητα της.

Στην τελική του έκθεση προς την Επιτροπή, με ημερομηνία 30 Ιανουαρίου 1830, ο Ι.Π. Κοκκώνης επιχειρεί μια κριτική παρουσίαση των υπαρχόντων "Εγχειριδίων" και "Όδηγών" της μεθόδου, καθώς και ένα σύντομο σχολιασμό των απαντήσεων των δασκάλων, εμμένοντας κυρίως στον αποσπασματικό και μερικό χαρακτήρα τους. Θεωρεί ότι τα στοιχεία που παρέχουν είναι ανεπαρκή για να χρησιμοποιηθούν ως προδιαγραφές μιας μεθόδου διδασκαλίας, της οποίας τα πλεονεκτήματα πηγάζουν ακριβώς από τη μεθοδική και πειραματικά επιβεβαιωμένη νέα σύνθεση ήδη υπαρχόντων στοιχείων της παιδαγωγικής τεχνικής. Μπροστά λοιπόν στο κενό των γραπτών και ενιαίων προδιαγραφών, που πρέπει να καλυφθεί, και δεδομένων της πίεσης χρόνου και της έλλειψης των μέσων που θα επέτρεπαν τον πειραματισμό, ο Κοκκώνης εκφράζεται υπέρ της υιοθέτησης του προτύπου του Sarazin. Πρόκειται εξάλλου για μετεξέλιξη και μεγαλύτερη κωδικοποίηση του ίδιου αρχικού προτύπου που ο Κλεόβουλος είχε ακολουθήσει στο σύστημά του. Προτείνει, λοιπόν, τη μετάφραση του εγχειριδίου, η όποια θα πρέπει να, διατηρήσει επακριβώς όλες; τις διατάξεις που αναφέρονται στην οργάνωση του σχολείου και το μηχανισμό της μεθόδου, ενώ θα πρέπει να γίνουν οι απαραίτητες τροποποιήσεις για να προσαρμοστεί ο τρόπος διδασκαλίας της ανάγνωσης και της γραφής στην ελληνική γλωσσά2.

Η πρόταση αυτή έγινε αποδεκτή από τον Καποδίστρια3 παρά τη διαφωνία του N, Νικητόπλου, ο οποίος στη δική του έκθεση είχε υποστηρίξει να μην περιοριστούν στο Εγχειρίδιο, αλλά να επιχειρήσουν τη σύνταξη ενός νέου "Οδηγού" ενσωματώνοντας την εμπειρία των ελλήνων δασκάλων4. Η διαφωνία αυτή έχει αντιμετωπιστεί ως έκφραση της αντίθεσης ανάμεσα σε μια "δημοκρατική" παιδαγωγική αντίληψη -που την εκφράζει ο Νικητόπλος- η οποία τείνει να αφήσει στο δάσκαλο ένα αρκετά ευρύ περιθώριο πρωτοβουλίας και να εγκαταστήσει μια παιδαγωγική σχέση που αντιστοιχεί σε μια φιλελεύθερη πολιτική αντίληψη, και σε μια τάση αυταρχική -Κοκκώνης και

1. Βλ. για την πρακτική των ερωτηματολογίων ως εργαλείο της διοικητικής παρέμβασης με κατεύθυνση την ομοιογενοποίηση της σχολικής εκπαίδευσης στη Γαλλία τον 19ο αι.: A. Quemen, Généalogie des équipements collectifs. Les équipements de normalisation. L'école primaire, Παρίσι 1975, σ. 79-82.

2. Ι. Π.. Κοκκώνης, Περίληψις..., ".π., σ. 23-24.

3. Βλ. επιστολή του Καποδίστρια προς την Επιτροπή με ημερομηνία 17 Φεβρ. 1830, στο ίδιο, σ. 29-30.

4. Έκθεση με ημερομηνία 9 Φεβρ. 1830, A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ό.π., τεκμ. αρ. 353, σ. 760-772.

TEXT_PAGE_SHORT47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/48.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Καποδίστριας-, που θέλει να επιβάλει ένα ξένο, αυστηρό και αμετακίνητο πρότυπο, του οποίου ο μηχανισμός χρησιμοποιείται για την υποταγή του παιδιού1. 'Ωστόσο, και στις δύο εκθέσεις -Κοκκώνης και Νικητόπλος-, ο σκοπός της στοιχειώδους εκπαίδευσης ορίζεται με τον ίδιο τρόπο: μετάδοση των στοιχειωδών γνώσεων των αναγκαίων για κάθε επάγγελμα και για όλες τις κοινωνικές ομάδες, και διαμόρφωση πολιτών που θα υπακούουν στους νόμους2, Σχετικά με τους τρόπους αυτής της διαμόρφωσης, και οι δύο επιλέγουν το αλληλοδιδακτικό πρότυπο όπου η παίδευση και ο εθισμός στην πειθαρχία βασίζονται στην "ομαλοποιητική κύρωση" και στην "ιεραρχημένη επιτήρηση"3. Επιπλέον και οι δύο παιδαγωγοί - Νικητόπουλος και Κοκκώνης- επιμένουν στην αναγκαιότητα της ενιαίας και ομοιόμορφης οργάνωσης των σχολείων, στη βάση ενός λεπτομερούς κανονισμού, που θα επιβληθεί από το κράτος4 και θα διαδώσει σε εθνικό επίπεδο αυτήν την τεχνική της εξουσίας.

Η μετάφραση-διαοκευή του Εγχειριδίου του Sarazin από τον Κοκκώνη εκδόθηκε τον Ιούλιο του 1830 5. To μοντέλλο στις αρχές του δεν διαφέρει από εκείνο που είχε παρουσιάσει ο Κλεόβουλος στο Λόγιο Έρμη, αλλά εντυπωσιάζει ο σφαιρικός χαρακτήρας του, η πλήρης και λεπτομερέστατη παρουσίαση του μηχανισμού. Τίποτα δεν αφήνεται στην τύχη η στην εκτίμηση του δασκάλου. Κάθε στοιχείο συστατικό της σχολικής διαδικασίας προδιαγράφεται με λεπτομέρεια και ακρίβεια που αποκλείουν την όποια παραλλαγή: το υλικό πλαίσιο (κτίριο, έπιπλα, όργανα) (κεφ. A', σ. 1-15), ο τρόπος διδασκαλίας των διαφόρων μαθημάτων-γραφή (κεφ. Β', σ, 15-23 και κεφ. ΣΤ', σ, 118120), ανάγνωση (κεφ. Γ', σ, 13-37), αριθμητική (κεφ. Δ', σ. 37-46), χριστιανική διδασκαλία (κεφ. Ε', σ. 46-50), γραμμική ιχνογραφία (κεφ. ΣΤ', σ. 50-55), γραμματική (κεφ. Ζ', σ. 55-59) -καθώς και ο τρόπος κατάταξης των μαθητών

1. Α. Δημαράς, "Ν. Νικητόπλος...", ο.π.

2. Βλ. Α. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 353, σ. 772' Ι.Π. Κοκκώνης, Περίληψις..., ο.π., σ. 4.

3. Βλ. M. Foucault, Surveiller et punir, Παρίσι 1975, σ. 172-186. Ο Ν. Πουλαντζάς έχει υπογραμμίσει την αναλογία αυτού του προτύπου με τη διαδικασία εξατομίκευση, που είναι ίδια του αστικού κράτους χωρίς διάκριση πολιτικού καθεστώτος (N. Poulantzas, L' état, le pouvoir, le socialisme, Παρίσι 1978, σ. 72 κ.ε.).

4. Βλ. A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., σ. 764. Σ' ο,τι αφορά τις ειδικές διατάξεις αυτού του κανονισμού, τα πρακτικά των συνεδριάσεων της επιτροπής δεν μας παρέχουν ικανοποιητικές πληροφορίες για την κατανόηση της διαφοροποίησης του Νικητόπλου. Ο ίδιος στην έκθεση του περιορίζεται στην παρουσίαση των παρατηρήσεων και υποδείξεων των δασκάλων, χωρίς να τοποθετείται απέναντι σ' αυτές.

5. (Ι.Π. Κοκκώνης), Εγχειρίδιον διά τα αλληλοδιδακτικά σχολεία η Οδηγός της αλληλοδιδακτικής μεθόδου υπό Σαραζίνου, Αίγινα 1830. Θα αναφερόμαστε σ' αυτήν την έκδοση ως ο "Όδηγός".

TEXT_PAGE_SHORT48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/49.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

στο καθένα από αυτά, η κατανομή του χρόνου, ημερήσια, εβδομαδιαία και ετήσια, με λεπτομέρεια λεπτών (κεφ. Η', σ. 59-64)1, τα διάφορα "προστάγματα" και ο τρόπος εκτέλεσης τους (κεφ. Θ', σ. 64-85)2, ο ακριβής αριθμός των "πρωτοσχόλων", τα καθήκοντα τους και το δικό τους ωρολόγιο πρόγραμμα (κεφ. Ι', σ. 85-89), η περιοδικότητα και η διαδικασία διεξαγωγής των διαφόρων εξετάσεων (κεφ. IA', σ. 88-89), τα διάφορα κατάστιχα (επτά τον αριθμό) και πίνακες κατάταξης των μαθητών, καθώς και υποδείγματα των φύλλων μηνιαίου και τριμηνιαίου ελέγχου, που οι δάσκαλοι είναι υποχρεωμένοι να συμπληρώνουν και να στέλνουν στη Διοίκηση (κεφ. ΙΒ', σ, 91-97), τα καθήκοντα των μαθητών, οι ποινές και οι βραβεύσεις (κεφ. ΙΓ', σ, 97-107), τα καθήκοντα του δασκάλου και ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να επιβάλλει την απαιτούμενη τάξη (κεφ. ΙΔ', σ. 106-116), τέλος ο τρόπος οργάνωσης ενός νέου αλληλοδιδακτικού σχολείου (κεφ. ΙΕ', σ. 116-117),

1. Το ημερήσιο πρόγραμμα, για παράδειγμα παρουσιάζεται ως εξής:

Παράδοσις πρωινή

Κατά την Ώραν και Λεπτά.

8 Εμβαίνει ο διδάσκαλος και οι γενικοί πρωτόσχολοι εις το διδακτήριον. Γίνεται η εξέτασις της. καθαριότητος των μαθητών, τεταγμένων εις το προαύλιον.

8 45 Εμβαίνουσιν οι πρωτόσχολοι της ημέρας' γίνεται η πρόσκλησις αυτών.

9 Είσοδος των μαθητών, προσευχή, πρόσκλησις.

Γραφή

9 10 Αρχή της γραφής, υπαγορεύσεις, διορθώσεις.

Ανάγνωσις

10 Δίδεται το σημείον εις τους μαθητάς να εκβώσιν από τα θρανία και να καταταχθώσιν εις κλάσεις αναγνώσεως. Σύστασις των χορειών διά την ανάγνωσιν εις τα ημικύκλια.

10 10 Αρχή της αναγνώσεως, Α' τρόπος.

10 25 Β' τρόπος.

10 40 Γ' τρόπος

10 55 Τέλος του γ' τρόπου. Διανομή των πρωτείων. Πρόσκλησις των υπαγορευτών της αριθμητικής. Επάνοδος εις τα θρανία. Συστάσις των κλάσεων της αριθμητικής.

2. Παρουσιάζουμε σε παράρτημα ένα τμήμα του κεφαλαίου θ' του Οδηγού (σ. 64-79). Η γνώση αυτού του συγκεκριμένου συστήματος των προσταγμάτων, που δεν είναι δυνατό να παρουσιαστεί περιληπτικά, είναι απαραίτητη για να γίνει κατανοητός ο μηχανισμός της μεθόδου και η άρθρωση διδακτικής διαδικασίας και διευθέτησης του σχολικού χώρου. Βλ. επίσης εικ. 13.

TEXT_PAGE_SHORT49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/50.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΠΙΝΑΚΑΣ  Ι

Η δημόσια εκπαίδευση στο τέλος του 1829

ΑΛΛΗΛΟΔ. ΣΧΟΛΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ

    περιοχές                        Αριθμός             Αριθμός             Αριθμός                 Αριθμός

                                         σχολείων             μαθητών             σχολείων             μαθητών

Πελοπόννησος

25

1768

18

694

Νησιά

37

3650

31

1712

Σύνολο

62

5418

49

2406

Συμπεριλαμβάνονται το Κεντρικό Σχολείο και το ορφανοτροφείο της Αίγινας.

Πηγή: Γενική Εφημερίς, 1830, αρ. 21, σ. 81.

Η εφαρμογή αυτού του προτύπου εσωτερικής οργάνωσης των σχολείων θεσπίστηκε ως υποχρεωτική για όλα τα σχολεία της χώρας με το διάταγμα της 12ης Ιουλίου 18301. Ο 'Οδηγός συνιστά έτσι τον απαράβατο κανόνα τόσο για ό,τι έχει. σχέση με την εγκατάσταση του σχολείου όσο και για ό,τι αφορά την ίδια τη διδασκαλία: "[...] εάν δε τις των διδασκάλων νομίζη αναγκαίαν την κατάτι τροπολογίαν, χωρίς να καινοτομή παντελώς, θέλει καθυποβάλλει εις την Κυβέρνησιν τας παρατηρήσεις του, αι οποία., δύνανται να συντελέσωσιν εγκαίρως μετά των άλλων εις την βελτίωσιν της μεθόδου" (άρθρ. 2). Η προθυμία που θα επίδειξε., ο δάσκαλος για τη μεταρρύθμιση του σχολείου του σύμφωνα με τον Οδηγό επιβραβεύεται από την Κυβέρνηση (άρθρ. 4). Εξάλλου, μόνο όσοι είναι εφοδιασμένοι ,με δίπλωμα της κυβέρνησης η βεβαίωση της επί της Προπαιδείας Επίτροπής, μπορούν να ασκήσουν το επάγγελμα του αλληλοδιδακτικού δασκάλου (άρθρ. 3 και 6). Η κυβέρνηση βοηθάει επίσης με υλικό και χρήματα τις κοινότητες που θέλουν να μεταρρυθμίσουν σύμφωνα με τη νέα μέθοδο τα σχολεία που συντηρούν (άρθρ. 5). Τέλος, οι έκτακτοι επίτροποι και οι διοικητές σε συνεργασία με τους "εφόρους" των σχολείων 2 επιφορτίζονται με την ακριβή εκτέλεση του διατάγματος (άρθρ, 8).

Γύρω από αυτήν τη βασική νομοθετική ρύθμιση αρθρώνονται συμπληρωματικές νομοθετικές πράξεις που ρυθμίζουν διάφορους τομείς της σχολικής πρακτικής, όπως, π.χ., η κατάταξη των δασκάλων σύμφωνα με τις γνώσεις

1. Διάταγμα αρ. 1032, 12 Ιουλίου 1830, στο (Ι. Π. Κοκκώνης), Οδηγός, σ. γ'-ε'.

2. Πρόκειται για τους κατά 'τόπους υπεύθυνους των σχολείων οι οποίοι διορίζονται από τον Κυβερνήτη και των οποίων τα καθήκοντα καθορίζονται από το υπ. αρ. 735 διάταγμα της 11 Μαΐου 1830 [βλ. (Ι.Π. Κοκκώνης), Οδηγός, σ. 131-133].

TEXT_PAGE_SHORT50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/51.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

τους 1 η ο έλεγχος της επιμελούς φοίτησης των μαθητών 2. Αυτά τα κείμενα, που στοχεύουν στην επιβολή του ίδιου σχολείου, του ίδιου δασκάλου, των ίδιων βιβλίων στο' σύνολο της επικράτειας συνιστούν το βασικό μέσο ελέγχου του σχολικού τομέα από το κράτος και εξοπλίζουν τη συγκεντρωτική δομή του. Έτσι, η ίδρυση νέων σχολείων η η μεταρρύθμιση των υπαρχόντων θα επιτρέψει τη σταδιακή εγκατάσταση και εξάπλωση ενός δικτύου αλληλοδιδακτικών σχολείων σύμφωνων με το κανονικό πρότυπο (βλ. Πίνακ. Ι-ΠΙ), ενώ συγχρόνως

ΠΙΝΑΚΑΣ II

Στατιστική σχολείων και μαθητών στην Πελοπόννησο, τέλος 1830

ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΑΛΛΗΛΟΔ. ΣΧΟΛΕΙΑ

Ονομασία

αριθμός .

αριθμός, ,

αριθμός.

αριθμός

Μαθητές που

Επαρχιών σχολείων

μαθητών

σχολείων

μαθητών

διδάσκονται

ανάγνωση με

την παλιά

μέθοδο

Άργος

1

153

38

Τριπολιτσά

1

120

47

Καρύταινα

4

174

3

335

150

Καλάβρυτα

3

9ο

5

275

65

Κόρινθος

1

7ο

Πάτραι

1

203

152

Ήλις

1

3ο

2

116

6ο

Αρκαδία

2

112

90

Μεσσηνιακά Φρούρια

1

20

2

120

15

Καλαμαι

1

130

270

Μικρομάνη

1

90

60

Λακεδ. και Μονεμβασ.

2

53

3

101

64

Σπάρτη

2

71

1

120

Πραστός

2

140

25

Άγιος Πέτρος

2

75

4

330

26

Ναύπλιο και Κ. Ναχαγιέ

2

75

5

353

45

Ύδρα

1

20

3

247

Πόρος

1

25

110

Σύνολο

19

678

38

2970

1187

Μαθητές ιδιωτικών σχολ.

31ο

180

593

Πηγή: Α. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 742, σ. 1597.

1. Διάταγμα της 12 Ιουλίου 1830 (Οδηγός, σ. 134-135).

2. Διάταγμα αρ. 353, της 16 Ιανουαρίου 1830 (Οδηγός, σ. 129-131).

TEXT_PAGE_SHORT51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/52.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙΙ

Η δημόσια εκπαίδεναη στις αρχές του 1831

ΑΛΛΗΛΟΔ.

ΣΧΟΛΕΙΑ

ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ

Περιοχές

Αριθμός

Αριθμός

Αριθμός

Αριθμός

σχολείων

μαθητών

σχολείων

μαθητών

Πελοπόννησος

SI

2664

19

765

Νησιά

3?

3318

18

1073

Δυτ. Στερεά

4

320

1

40

Ανατολ. Στερεά

3

407

1

40

Σύνολο

75

6709

39

1918

Πηγή: Γενική Εφημερίς, αρ. 13, 18 Φεβρ. 1831, Παράρτημα.

γίνεται προσπάθεια το πρότυπο αυτό να επιβληθεί ως το μοναδικό, καταργώντας η τουλάχιστον ελέγχοντας κάθε άλλο σχολικό σχήμα1.

1. Ο Μουστοξύδης σε επιστολή του προς το Γραμματέα της Δημοσίου Παιδεύσεως, με ημερομηνία 8 Ιουλίου 1830, σημειώνει σχετικά, με τα διατάγματα τα οποία θα έπρεπε να συμπεριληφθούν ως παράρτημα στην έκδοση του Οδηγού: "Αν επιθυμή η Κυβέρνησις να ίδη ταχύτερον ευοδουμένους τους περί τακτοποιήσεως των σχολείων σκοπούς της και την μέθοδον στερεωμένην, πρέπει να γίνωσιν αυστηρά διατάγματα, προσδιορίζοντα τα πάντα ακριβώς". Επιμένει σε εξαιρετικά στην ανάγκη να υπάρξει κρατικός Έλεγχος των Ιδιωτικών σχολείων και μάλιστα των γραμματοδιδασκαλείων. Για τα τελευταία προτείνει άμεσο κλείσιμο στις περιοχές οπού λειτουργεί αλληλοδιδακτικό σχολείο δημόσιο η ιδιωτικό (βλ. A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 521, σ. 1099-1100). Πράγματι από τον Ιούνιο του 1830 και μετά διαθέτουμε αρκετές μαρτυρίες παρεμβάσεων των Διοικητών και των 'Εκτάκτων Επιτρόπων προς αυτήν την κατεύθυνση (βλ. για παράδειγμα, στο ίδιο, τεκμ. αρ. 508, σ. 1086· τεκμ. αρ. 536, σ. 1151-1163 κλπ.).

TEXT_PAGE_SHORT52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/53.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄ Η ΓΕΝΕΣΗ ΕΝΟΣ ΝΟΜΟΘΕΤΗΜΕΝΟΥ ΧΩΡΟΥ

1. Ο ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΩΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑ

Παρά τη σημαντική διάδοση που γνωρίζει η σχολική εκπαίδευση στον ελλαδικό χώρο στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αι., δεν υπάρχουν ενδείξεις που να μας επιτρέπουν να θεωρήσουμε ότι το σχολικό κτίριο συνιστά την εποχή αυτή έναν ιδιαίτερο κτιριακό τύπο1, διάφορο από εκείνον της εκκλησίας, του μοναστηριού η της κατοικίας.

Η λειτουργία των σχολείων των "κοινών γραμμάτων" δεν φαίνεται να απαίτησε ποτέ ένα εξειδικευμένο υλικό πλαίσιο (κτίριο, έπιπλα κλπ.). Οι ανάγκες μπορούσαν να ικανοποιηθούν με την ευκαιριακή χρησιμοποίηση κτιρίων κατασκευασμένων για άλλους σκοπούς που έχουν συγχρόνως μια άλλη κύρια χρήση. Όπως γράφει ο A. Αγγέλου: "Ο περιορισμένος αριθμός των μαθητών, που απαιτούσε κατά κανόνα την ύπαρξη ενός χώρου, η γειτνίαση της κατοικίας του μαθητή προς τον χώρο του διδακτηρίου, οι εντελώς στοιχειώδεις ανάγκες της διδασκαλίας, όλα αυτά συντελούσαν στην άμεση κτιριακή ικανοποίηση. Καθώς άλλωστε, πρωτογενής μορφή του κοινού σχολείου είναι το ιδιωτικό μάθημα στην κατοικία του δασκάλου, για ένα μεγάλο χρονικά διάστημα ήταν εύκολο οι σχετικές στεγαστικές ανάγκες να μην δημιουργήσουν προβλήματα. Όταν με την πρόοδο του χρόνου, αρχίζει να μεγαλώνει ο αριθμός των

1. Με τον όρο "τύπος" εννοούμε την αφαίρεση όλων των κοινών χωρικών ιδιοτήτων μιας κατηγορίας κτιρίων, που χρησιμεύει στην παραγωγή του κτισμένου χώρου ως δομή αντιστοιχίας χρήσης και χώρου. Ο τύπος αποτελεί το σιωπηρώς εννοούμενο κτιριολογικό πρóγραμμα -που είναι και το πλέον καθοριστικό- ενώ το ρητά εκφρασμένο πρόγραμμα αναφέρεται σε ποσοτικά στοιχεία η παραλλαγές που χαρακτηρίζουν τη συγκεκριμένη παραγγελιά. Σύμφωνα με τον Ch. Devillers, ο τύπος "εφοδιάζει τον υπεύθυνο της κατασκευής με μια αρχή οργάνωσης του χώρου, σφαιρική, εμπειρικά επεξεργασμένη και επενδεδυμένη με κοινωνική αξία' ο τύπος καθορίζει την τάξη και τη φύση των κατασκευασμένων χώρων καθώς και τις σχέσεις μεταξύ τους και με το οικισμένο περιβάλλον, και συγχρόνως προσφέρει μια αρχή υλοποίησης του ίνργου που περιλαμβάνει την κατασκευαστική τεχνολογία, την χρήση συγκεκριμένων γεωμετρικών μεθόδων και, μερικές φορές, τη χρησιμοποίηση ορισμένων διακοσμητικών συστημάτων" (Gh. Devillers, "Typologie de l'habitat et morphologie, urbaine", L' Architecture d'Aujourd'hui, αρ. 174, Ιούλιος / Αύγουστος 1974, σ. 18).

TEXT_PAGE_SHORT53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/54.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

μαθητών, τότε πάλι η αναζήτηση του κατάλληλου χώρου δεν είναι δύσκολη, Μια πλησιόχωρη εκκλησία η οποιοδήποτε άλλο οικοδόμημα εύκολα εξευρίσκονται. Γι' αυτό και η παράδοση πολύ σπάνια μνημονεύει κτιριακά κατάλοιπα κοινών σχολείων"1. Ο εξοπλισμός είναι επίσης στοιχειώδης. Τα πρώτα σύγχρονα θρανία -κάθισμα και γραφείο συνδυασμένα σε ένα ενιαίο ξυλουργικό σώμα- είναι πιθανόν ότι χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά στις αρχές του 19ου αι. στη σχολή του Βουκουρεστίου που διηύθυνε ο Γ. Γεννάδιος2. Φαίνεται, λοιπόν, ότι οι ξυλογραφίες που κοσμούν κατά κανόνα τις εκδόσεις της Οκτώηχου και της "Χρησίμου Παιδαγωγίας" και αναπαριστούν σκηνές διδασκαλίας των πρώτων γραμμάτων (βλ, εικ. 1,2) παρουσιάζουν μάλλον ιδεώδεις και πάντως όχι διαδεδομένες περιπτώσεις οργάνωσης του σχολικού χώρου - άλλωστε αποτελούν σχεδόν πάντα προσαρμογές εικονογραφικών θεμάτων αντίστοιχων δυτικών εκδόσεων: ο δάσκαλος, με εκκλησιαστικό ένδυμα, καθισμένος στη μια άκρη της αίθουσας, χωρίς βάθρο, απευθύνεται σε ένα μόνο μαθητή που στέκεται όρθιος μπροστά του κρατώντας στα χέρια του ανοιγμένο κάποιο βιβλίο. Οι υπόλοιποι μαθητές κάθονται τριγύρω στο δωμάτιο σε πάγκους με την πλάτη στον τοίχο, και κάποιοι από αυτούς -πιθανόν όσοι έχουν περάσει στη διδασκαλία της γραφής- πίσω από ένα γραφείο.

Οι ίδιες παρατηρήσεις, σχετικά με τη μη εξειδίκευση του σχολικού χώρου, θα λέγαμε ότι ισχύουν και για τα ελληνικά σχολεία, Τα κτίρια που προσφέρονται περισσότερο για την εγκατάσταση τους είναι τα μοναστήρια. Το γεγονός ότι οι δάσκαλοι ανήκουν στον κλήρο, καθώς επίσης ότι τα μοναστήρια συχνά διαθέτουν βιβλιοθήκη συνηγορούν υπέρ αυτής της λύσης 3, Έτσι στεγάζονται σε μονές μεταξύ άλλων: η σχολή του Άργους που ιδρύθηκε το 17904, οι δύο σχολές της Νάξου 5 (εικ, 3), το σχολείο της Σίφνου, που ιδρύθηκε το 17506, η σχολή της Τρύπης (Λακωνία) της όποιας η λειτουργία κατοχυρώνεται με πατριαρχικό σιγίλλιο το 17647, η σχολή της Στεμνίτσας που ιδρύθηκε το 1790 και για την εγκατάσταση της ανακαινίστηκε η ερειπωμένη κατά τα γεγονότα του 1770 μονή της Ζωοδόχου Πηγής 8 κ.ά. Παράλληλα μαρτυρούνται

1. Α. Αγγέλου, "Η εκπαίδευσις", ο.π., σ. 310-311.

2. Δ. Ζήβας, Μ. Καρδαμίτση-Αδάμη, "Σύντομο ιστορικό των σχολικών κτιρίων στην Ελλάδα", Αρχιτεκτονικά θέματα, 13/1979, σ. 175.

3. A. Αγγέλου, "Η έκπαίδευσις", ο-π., σ. 311.

4. Τ. Γριτσόπουλος, "Πελοπόννησος, η παιδεία από της Αλώσεως", Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαίδεια, τόμ. 4, σ. 475.

5. B. Σφυρόερας, "Νήσοι Ελληνικαί, η παιδεία από της Αλώσεως, ο.π., σ. 109.

6. στο ίδιο.

7. Τ. Γριτσόπουλος, "Η Πελοποννησιακή παιδεία μετά την Άλωσιν", Πρακτικά Β' Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών, τ. A', Αθήνα 1981-1982, σ. 287.

8. στο ίδιο, σ. 271.

TEXT_PAGE_SHORT54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/55.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

περιπτώσεις σχολών που στεγάζονται σε ιδιωτικά οικήματα, όπως η σχολή της Αμοργού, που στεγάζεται σε νοικιασμένο σπίτι από το 1751 1, η σχολή της Βαμβακούς2 κλπ.

Ωστόσο, όσο πλησιάζουμε στο τέλος του 18ου αιώνα πυκνώνουν οι περιπτώσεις ελληνικών και ανωτέρων σχολών για τις οποίες κατασκευάζεται ιδιαίτερο κατάλυμα. Φαίνεται ότι τα πιο απλά από αυτά τα κτίρια περιλαμβάνουν δύο ορθογώνιους χώρους και καλύπτουν τις πιο στοιχειώδης ανάγκες της διδασκαλίας3. Κατασκευάστηκαν όμως και πλήρεις εκπαιδευτικές μονάδες με βιβλιοθήκη και οικοτροφείο, κυρίως στις περιπτώσεις όπου η φήμη κάποιου δασκάλου είλκυε σημαντικό αριθμό σπουδαστών από μια ευρύτερη περιφέρεια. Θα μπορούσαμε να αναφέρουμε ως παράδειγμα η σχολή του Παλαμά στο Μεσολόγγι, που γύρω στο 1780 συγκέντρωνε περίπου 300 μαθητές4, τη σχολή της Βυτίνας που Ιδρύθηκε το 1780 και όπου συνέρρεαν μαθητές "αυτόχθονες και ετερόχθονες" 5, τη σχολή της Δημητσάνας (εικ. 4), κέντρο εκπαιδευτικό της Πελοποννήσου, που γύρω στο 1780 "ανεκαινίσθη [..,] γέγονε τελειότερα και εκοσμήθη με βιβλιοθήκην αδράν και με άλλα υποστατικά"6, τη σχολή του Ντέκα, που κατασκευάστηκε γύρω στο 1750 στην Αθήνα7, το Ελληνομουσείο της Ζαγοράς στο Πήλιο (εΐκ. 5,6) που οικοδομήθηκε το 1776 και που τμήμα του σώζεται και σήμερα8, τη σχολή των Μηλιών (εικ. 8) που οικοδομήθηκε το 1814 από τον A. Γαζή και τον Γ. Κωνσταντά με τη βοήθεια εισφορών που συγκεντρώθηκαν στη Βιέννη9, τέλος τις φημισμένες σχολές της Χίου10

1. Β. Σφυρόερας, "Νήσοι Ελληνικαί...", ό.π., σ. 102.

2. Τ. Γριτσόπουλος, "Η Πελοποννησιακή παιδεία...", ο.π., σ. 289.

3. Δ. Ζήβας, Μ. Καρδαμίτση-Αδάμη, "Σύντομο ιστορικό...", ο.π., σ. 175.

4. G. Chassiotis, L'instruction publique chez les Grecs, depuis la price de Constantinople par les Turcs jusqu'à nos jours, Παρίσι 1881, σ. 60.

5. T. Γριτσόπουλος, "Η Πελοποννησιακή παιδεία...", ο.π., σ. 270.

6. στο ίδιο, σ. 264' G. Chassiotis, L'instruction publique..., 8.π., σ. 60.

7. Γ. Ψύλλας, Απομνημονεύματα τον βίου μου, εισαγωγή Ν.Κ. Λούρου, εκδ. επιμ.: Ελευθ. Γ. Πρεβελάκης, Αθήνα, εκδ. Ακαδημίας Αθηνών, 1974, σ. 4-5.

8. K. Μακρής, Η λαϊκή τέχνη του Πηλίου, Αθήνα 1976, σ. 36- Ρ. Λεωνιδοπούλου Στυλιανού, Το "Έλληνομουσείο" στη Ζαγορά του Πηλίου, ανάτυπο: Τεχνικά Χρονικά, 6- 7/1975, σ. 340-366.

9. Κ. Μακρής, Η λαϊκή τέχνη..., ο.π., σ. 36· G. Chassiotis, L'instruction, publique..., σ. 46· Β. Σκουβαράς, Σελίδες από την Ιστορία της Μηλιώτικης Σχολής, Αθήνα 1966, ανάτυπο: Ηώς, τεύχ. 92-97, σ. 241-255.

10. Το γυμνάσιο της Χίου ιδρύθηκε το 1792. Ο Comte de Marcellus, που επισκέφτηκε το γυμνάσιο το 1820, υπολογίζει σε πεντακόσιους τους σπουδαστές και δίνει την ακόλουθη περιγραφή του κτιρίου: "Απέραντον οικοδόμημα, νεωστί οικοδομηθέν δαπάνη των προυχόντων της πόλεως, συγκεντρώνει μαθητάς και καθηγητάς, προσετέθη δε εις αυτό και βιβλιοθήκη. Είναι στερεώς εκτισμένη με λίθους και θολοσκεπής με μακράς καμάρας· μόλα ταύτα είναι ανεπαρκής, η δε διοίκησις του γυμνασίου εσκέπτετο διά να την μεγαλώση, να

TEXT_PAGE_SHORT55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/56.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

και των Κυδωνιών 1.

Αλλά η κατασκευή κτιρίων με ειδικό προορισμό δεν σημαίνει υποχρεωτικά και την παραγωγή μιας νέας τυπολογικής δομής. To σχολικό κτίριο τροφοδοτείται από δάνεια και αναφορές στις ιδιότητες του χώρου κτιρίων άλλης χρήσης και ιδιαίτερα των μοναστηριακών συγκροτημάτων. Άλλωστε από την άποψη της φύσης των απαιτούμενων χώρων, καθώς και των μεταξύ τους σχέσεων, οι σχολικές αυτές μονάδες παρουσιάζουν σημαντικές ομοιότητες με το κτιριολογικό πρόγραμμα ενός μοναστηριού. Για μια παρεμφερή, λοιπόν, χρήση εκλέγεται μια λύση αρχιτεκτονική, δοκιμασμένη από το χρόνο.

Σ' ό,τι αφορά τη χωροθέτηση, η κατασκευή των νέων οικοδομών επιχειρείται συχνά σε γειτνίαση με μοναστήρια η εκκλησίες2. Στις περιπτώσεις-όπου η χωροθέτηση του σχολείου δεν είναι συνδεδεμένη με την παρουσία κάποιου θρησκευτικού ιδρύματος, η επιλογή του γηπέδου υπακούει σε μια παραδοσιακή αντίληψη που πηγάζει πιθανόν από τον μοναστικό χαρακτήρα των πρώτων σχολείων: για την εγκατάσταση μιας σχολής προτιμούνται μέρη απομακρυσμένα από τους οικισμούς, πρόσφορα για την ανάπτυξη ενός κλίματος απομόνωσης και περισυλλογής3. Η επιρροή του μοναστικού προτύπου στην οργάνωση των εκπαιδευτικών εγκαταστάσεων διαφαίνεται και στο περιτοίχισμα: Ακόμη και σε περιπτώσεις όπου η σχολή βρίσκεται στο κέντρο του οικισμού, όπως π.χ. η σχολή της Δημητσάνας η η σχολή του Ντέκα στην Αθήνα (εικ. 9), η οργάνωση των χώρων είναι τελείως εσωστρεφής και η απομόνωση από τον

ζητήση την απόκτησιν και μερικών γειτονικών γηπέδων. To τυπογραφείον θα εύρισκε τότε εις τάς σχεδιαζομένας νέας οικοδομάς εγκατάστασιν ευρυχορωτέραν ταύτης όπου σήμερον είναι συνεσφιγμένον" (M. L. Comte de Marcellus, Souvenirs de l'Orient, Παρίσι 21854, σ 111-113· το απόσπασμα μεταφράζεται στο Φιλ. Αργέντης και Στ. Κυριακίδης, Η Χίος παρά τοις γεωγράφοις και περιηγηταίς, Αθήνα 1946, σ. 945). Την ίδια χρονιά ένας αμερικάνος σπουδαστής του γυμνασίου, ο Parson, μιλάει για εννέα κτίρια από τα οποία ένα παρεκκλήσιο, ένα εργαστήριο και ένα. αναγνωστήριο [R. Clogg, "Ο Parson και o Fisk στο γυμνάσιο της Χίου το 1820", Ερανιστής, 5 (1967), σ. 188].

1. Βλ. R. Clogg, "Two Accounts of the Academy of Ayvalîk (Kydonies) in 18181819", Revue des Études Sud-Est .Européennes, Χ (1972), σ. 633-687, αποσπάσματα του άρθρου μεταφράζονται στο (Jowett W., Wilìiamson Gh.), Δύο περιγραφές της Ακαδημίας Κυδωνιών 1818-1819, μετ. Ν. Καραρά, Αθήνα 1974.

2. Έτσι, π.χ., το σχολείο της Ζαγοράς κτίστηκε στον περίβολο της μονής του Προδρόμου (Ρ. Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού, Το "Έλληνομουσείο"..., ο.π., σ. 343) και το σχολείο της Δημητσάνας στον περίβολο της εκκλησίας της Αγίας Κυριακής (A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο'.π., τεκμ. αρ. 303, σ. 655).

3. Βλ. A. Αγγέλου, "Η εκπαίδευσις", ο.π., σ. 314. Ο Γάλλος τυπογράφος Ambroise Firmin-Didot, που παρακολούθησε για μερικούς μήνες μαθήματα στη σχολή των Κυδωνιών γράφει; "Τα κύματα της θάλασσας έρχονται να σπάσουν στα πόδια των τειχών, και ο μονότονος ήχος τους εμπνέοντας ιδέες σοβαρές ωθεί το πνεύμα στο διαλογισμό" [A. Firmin-Didot, Notes d'un voyage en levant en 1816 et 1817, Παρίσι (1826 ;), σ. 383].

TEXT_PAGE_SHORT56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/57.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

περίγυρο τέλεια1. Οι διάφοροι χώροι παρατίθενται γύρω από μια αυλή η κήπο, που διαθέτει παροχή νερού στο κέντρο του (βρύση, πηγάδι κλπ.). Τα κτίρια αναπτύσσονται συχνά σε δυο ορόφους. Στό ισόγειο βρίσκονται κατά κανόνα τα δωμάτια των οικοτρόφων μαθητών καθώς και οι βοηθητικοί χώροι (κουζίνα, εστιατόριο, αποθήκες κλπ.). Όλοι αυτοί οι χώροι βλέπουν στην κεντρική αυλή/κήπος κατευθείαν η μέσω στεγασμένων περιμετρικών διαδρόμων. Στον όροφο, όπου φτάνει κανείς με εξωτερικές σκάλες, βρίσκονται συνήθως η βιβλιοθήκη, οι αίθουσες διδασκαλίας, τα δωμάτια των καθηγητών. Αυτή είναι γενικά η αρχή Οργάνωσης για τη σχολή της Δημητσάνας 2, τη σχολή του Ντέκα (εικ. 10), το "Ελληνομουσείο" της Ζαγοράς (εικ. 5), καθώς και για τη σχολή των Κυδωνιών (εικ. 11)3.

Στις σπάνιες περιπτώσεις όπου ο μοναστικός τύπος εγκαταλείπεται, ως αναφορά χρησιμοποιείται το "αρχοντικό". Έτσι βλέπουμε το σωζόμενο κτίριο από το συγκρότημα του Ελληνομουσείου της Ζαγοράς (εικ. 6), που χρησίμευε πιθανότατα για τη στέγαση των δασκάλων, να παρουσιάζει ομοιότητες με το αρχοντικό του Δ. Σβαρτς στα Αμπελάκια (εικ. 7), τόσο στην οργάνωση της κάτοψης όσο και στη διαμόρφωση των όψεων (αν και ο χειρισμός είναι πολύ πιο λιτός στην περίπτωση του σχολείου) καθώς και σε αρκετές τεχνικές κατασκευαστικές λεπτομέρειες4. Το ίδιο και η σχολή των Μηλεών (εικ. 8), οικοδομημένη σύμφωνα με τα σχέδια του Γ. Κωνσταντά 5, αποτελεί "πετυχημένη

Ι. Το χαρακτηριστικό αυτό τονίζεται σε περιγραφή της σχολής της Δημητσάνας, το 1829: "Η ελληνική σχολή είναι συστημένη εις το μέσον της κωμοπόλεως [ ] Έχει περίβολον επίπεδον έκτεταμένον και περιτοιχισμένον, ώστε δεν έχει κοινωνίαν καμμίαν με τας οικίας των πολιτών" (A Δασκαλάκης, Κείμενα , ο π , τεκμ αρ 303, σ 655) Για τη σχολή Ντέκα βλ. Γ Ψύλλας, Απομνημονεύματα , ο π , σ 4-5

2 Βλ Α Δασκαλάκης, Κείμενα , ό.π , τεκμ άρ 303, σ. 655

3. Για την τελευταία ο A Finnin-Didot δίνει την ακόλουθη περιγραφή: "Το νέο γυμνάσιο που οικοδομήθηκε το 1803 -γιατί το παλαιό σε λίγο χρόνο δεν μπορούσε να χωρέσει τους μαθητές που συνέρρεαν, από ολα τα μέρη- σχηματίζει ένα τεράστιο παραλληλόγραμμα, με κήπο στο μέσο [. ] Τα κτίρια έχουν μόνο ισόγειο και οροφο, γύρω από τα οποία δεσπόζουν φαρδειά περιστύλια που οδηγούν στο μεγάλο αμφιθέατρο στην άκρη του γυμνασίου προς τη μεριά της θάλασσας" (Notes , ο π ) Ο Jcwett γράφει για ένα τετράπλευρο κτίριο εκατόν σαράντα ποδιών μήκους και ενενήντα πλάτους, το οποίο περιλαμβάνει περίπου εβδομήντα δωμάτια για τους σπουδαστές που έρχονται από άλλα μέρη (R. Glogg, "Two Accounts ", όπ, 6:75). Τέλος η Χαρίκλεια Σταυράκη δίνει μια άλλη περιγραφή του ίδιου κτιρίου περισσότερο λεπτομερή: στο ισόγειο βρίσκονται 35 δωμάτια για τους σπουδαστές, μαγειρεία και εστιατόριο, ενώ στον όροφο, εκτός από θαλάμους, βρίσκονται επίσης οι αίθουσες διδασκαλίας, η βιβλιοθήκη, καθώς και αίθουσα με πειραματικά όργανα φυσικών επιστημών Χαρίκλεια Σταυράκη, Αι Κυδωνίαι προ του 1821 Κατά τον Κύριον Μ.Δ Ραφενέλον, Σμύρνη 1861, σ. 41-44.

4. Ρ. Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού, Το "Ελληνομουσείο,,..., ο.π , σ. 346-36L " 5. Β. Σκουβαράς, Σελίδες..., ο.π., σ. 245.

TEXT_PAGE_SHORT57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/58.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

προσπάθεια προσαρμογής του τοπικού αρχιτεκτονικού ρυθμού -που εκπροσωπείται από το ιδιωτικό οίκημα, το "αρχοντικό"- σε δημόσιο κτήριο με διαφορετικό προορισμό"1.

Οι αίθουσες διδασκαλίας, σύμφωνα με τις σπάνιες περιγραφές που διαθέτουμε, δεν φαίνεται να παρουσιάζουν κάποια διαφοροποίηση από τους άλλους χώρους και να αποτελούν αντικείμενο ειδικών απαιτήσεων σ' ότι αφορά τα ανοίγματα (πόρτες, παράθυρα) η τη διάταξη του εξοπλισμού. Πρόκειται για κοινά δωμάτια, ευρύχωρα, όπου τοποθετείται το γραφείο του δασκάλου και τριγύρω καθίσματα για τους μαθητές.

Ακόμη λοιπόν και στις περιπτώσεις οπού οι σχολές είναι εγκαταστημένες σε κτίρια ειδικά κατασκευασμένα η διασκευασμένα γι' αυτόν το σκοπό, και αναγνωρίζονται οι θετικές επιδράσεις ενός ευχάριστου και άνετου κτιριακού πλαισίου 2, τα μορφολογικά χαρακτηριστικά και η οργάνωση της κάτοψης αυτών των κτιρίων καθορίζονται από αναφορές σε άλλους κτιριακούς τύπους με άλλη χρήση και κοινωνική αξία, Η σχολική εκπαίδευση, πρακτική διαδεδομένη αφ' ενός αλλά με απροσδιόριστο ακόμη περίγραμμα, δεν έχει βρει την ιδιαίτερη έκφραση της στο χώρο. Το σχολικό κτίριο θα αποτελέσει αντικείμενο κανονισμού πριν ακόμη διαμορφωθεί σε τύπο,

Με την εισαγωγή της αλληλοδιδακτικής μεθόδου διατυπώνονται προδιαγραφές και κανόνες που εγκαθιδρύουν μια μονοσήμαντη αντιστοιχία ανάμεσα στο σχολικό χώρο και τους όρους της χρήσης του. Από την πρώτη παρουσίαση της μεθόδου στο Λόγιο Ερμή τίθεται το πρόβλημα ενός χώρου διδασκαλίας προσαρμοσμένου στο νέο σύστημα. Ο Comte de Lasteyrie αναφέρεται στο έργο του Lancaster, Hints and Direction for building, fitting up, and arranging School-Rooms on the British System of Education, "σύγγραμμα με εικόνας", δημοσιευμένο το 1811, το οποίο "όχι μόνον εις την οικοδομήν

1. Κ. Μακρής, Η λαϊκή τέχνη..., ο.π., σ. 36.

2. Ο A. Γαζής στέλνει από τη Βιέννη τους υαλοπίνακες και τις κλειδαριές για το. κτίριο της σχολής των Μηλεών και σκέφτεται να ταβανώσει τους θαλάμους καθώς και την αίθουσα παραδόσεων (βλ. Β. Σκουβαράς, Σελίδες..., ο.π., παράρτημα σ. 5, επιστολή προς Κωνσταντά της 21 Σεπτ. 1814). Η βιβλιοθήκη του σχολείου της Ζαγοράς ήταν διακοσμημένη .με τοιχογραφίες (βλ. Ρ. Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού, Το "Έλληνομουσείο"..,, ο.π., σ. 343). Απ' αυτήν την άποψη εξαιρετικό παράδειγμα1, αν και προγενέστερο από την εποχή που εδώ μας απασχολεί, είναι η Αθωνιάδα. Στην περίπτωση αυτή οι οραματισμοί των Ιδρυτών για ένα έργο που θα θεράπευε τις υψηλότερες εκπαιδευτικές ανάγκες του γένους προβάλλονται στη σύλληψη ενός οικοδομικού συγκροτήματος με ασυνήθιστη αρτιότητα και μέγεθος: 2500τ.μ. εμβαδόν, τρεις όροφοι, 170 δωμάτια για τους μαθητές, διαμέρισμα για το σχολάρχη, βιβλιοθήκη και αίθουσες διδασκαλίας, καθώς και μεγάλο υδραγωγείο. Και το οικοδόμημα αυτό είναι βέβαια οργανωμένο σύμφωνα με τον τύπο των μοναστηριών [Βλ. A. Αγγέλου, Το Χρονικό της Αθωνιάδας. Δοκίμιο ιστορίας της σχολής με βάση ανέκδοτα κείμενα. Ανάτυπο από τη Νέα Εστία (Χριστούγεννα 1963), σ. 93-94].

TEXT_PAGE_SHORT58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/59.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των ακροατηρίων [...] αυτών ημπορεί να χρησιμεύση, αλλά και της απαιτουμένης διατάξεως και των εις τον μηχανισμόν του συστήματος αυτού αναγκαίων εσωτερικών διαθέσεων ακριβήν ιδέαν να δώση"1. Στη συνέχεια ο συγγραφέας περιγράφει περιληπτικά αυτήν τη διάταξη και ο μεταφραστής αισθάνεται υποχρεωμένος να παραθέσει εντός παρενθέσεως τους αντίστοιχους γαλλικούς όρους για το "ακροατήριο (salle)", "υψηλόν σανίδωμα (estrade)", "θρανία (bancs)", "επιστασία (commandement)", "εφορεία (inspection)". Η αβεβαιότητα ως προς τις λέξεις φανερώνει το καινοφανές των πραγμάτων.

Λίγο αργότερα, γύρω στο 1820, εμφανίζονται οι πρώτες προδιαγραφές για το σχολικό κτίριο σε ελληνική γλώσσα. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που δίνει ο Ι. Π. Κοκκώνης2, ο "Οδηγός" της αλληλοδιδακτικής του Κλεόβουλου (τού όποιου δεν μας είναι γνωστό κανένα αντίτυπο) άρχιζε με ένα κεφάλαιο αφιερωμένο στο χώρο του σχολείου και τον εξοπλισμό του. Ο Κλεόβουλος φαίνεται ότι ακολουθούσε τις γαλλικές προδιαγραφές και ειδικότερα έναν ανώνυμο Οδηγό της αλληλοδιδακτικής3.

Σύμφωνα με το γαλλικό πρότυπο, ένα αλληλοδιδακτικό σχολείο αποτελείται από μια αίθουσα Ορθογώνια, μεγάλων διαστάσεων (εικ. 12). Σε όλο το μήκος της αίθουσας τοποθετούνται σειρές θρανίων που το καθένα μπορεί να χωρέσει μια δωδεκάδα μαθητών. Στη δεξιά άκρη κάθε θρανίου βρίσκεται το αναλόγιο του πρωτόσχολου, η πινακίδα των δειγμάτων της γραφής και ο "τηλέγραφος", όπου ο πρωτόσχολος αναρτά κάθε φορά επιγραφές με τις κινήσεις που πρέπει να εκτελέσουν οι μαθητές. Κατά μήκος των τοίχων της αίθουσας, ημικύκλια σιδερένια η και σχεδιασμένα στο έδαφος καθορίζουν τη θέση που πρέπει να πάρει κάθε ομάδα μαθητών κατά τη διάρκεια του μαθήματος της ανάγνωσης, της γραμματικής και της αριθμητικής. Στό μέσον του ημικύκλιου στέκεται ο πρωτόσχολος δίπλα στον πίνακα του μαθήματος. Τα θρανία αποτελούνται από γραφεία και καθίσματα ενωμένα σε ενιαίο ξυλουργικό σώμα. Το επάνω μέρος των γραφείων είναι διαμορφωμένο ανάλογα με τη θέση που αντιστοιχεί στις διάφορες τάξεις της γραφής: έτσι το πρώτο επιτρέπει τη γραφή στην άμμο ενώ το τελευταίο έχει υποδοχές για μελανοδοχεία,

Όπως θα δούμε στη συνέχεια αναλύοντας τις σχετικές προδιαγραφές του Οδηγού του Κοκκώνη, ο εξοπλισμός αυτός της αίθουσας και η συγκεκριμένη

ι. Λόγιος Ερμής, Ι816, σ. 7.

2. Ι.Π. Κοκκώνης, Περίληψις..., ο.π., σ. 4, 10.

3. στο ίδιο, σ. 4. Πρόκειται πιθανόν για τον Guide Renseignement mutuel, που εξέδωσε στα 1818 ο L. Colas, εκδοτικός οίκος της "Société d'enseignement élémentaire...". Tò σύγγραμμα αυτό φαίνεται ότι χρησιμοποίησε και ο Κοκκώνης για να συμπληρώσει τις προδιαγραφές του Manuel... του Sarazin, ακριβώς στα θέματα τα σχετικά με το κτίριο και τον εξοπλισμό (βλ. Οδηγός, σ. στ').

TEXT_PAGE_SHORT59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/60.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

διάταξη του είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για τη λειτουργία του μηχανισμού της μεθόδου (συγχρονισμός της διδασκαλίας των διαφόρων τάξεων, διατήρηση της τάξης κλπ.), Το πρωτοβάθμιο σχολείο αρχίζει λοιπόν να απαιτεί ειδική φροντίδα από την άποψη των κτιριακών εγκαταστάσεων, Ο Κλεόβουλος αφιερώνει σημαντικό χρόνο για να διαρρυθμίσει σύμφωνα με την αλληλοδιδακτική μέθοδο, το σπίτι που νοικιάστηκε στο Ιάσιο για να φιλοξενήσει το σχολείο του1. Μετά την Επανάσταση, η ίδια φροντίδα εξακολουθεί να διαφαίνεται, παρόλο που χρησιμοποιούνται σχεδόν αποκλειστικά υπάρχοντα κτίρια για τη στέγαση των αλληλοδιδακτικών σχολείων 2. Έτσι το τζαμί του Δεφτέρ-Κεχαγιά στην Τρίπολη, που η Πελοποννησιακή Γερουσία όρισε για τη στέγαση του αλληλοδιδακτικού σχολείου, διαρρυθμίστηκε γι' αυτόν το σκόπό3. Παρόμοια φροντίδα λαμβάνεται για να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις της αλληλοδιδακτική.:1 μεθόδου, η εθνική οικία στην οποία εγκαθίσταται, μετά από άδεια της Διοικήσεως, το σχολείο της Φιλανθρωπικής Εταιρείας. Για το σκοπό αυτό το Συμβούλιο της Εταιρείας διορίζει "αρχιτέκτονα" για να συντάξει τον προϋπολογισμό των απαιτουμένων εργασιών σύμφωνα με το σχέδιο του δασκάλου του σχολείου. Γ, Κωνσταντίνου4, Τέλος, σύμφωνα με τον Comte de Pecchio υπάρχει στο Άργος το 1825 "ένα αλληλοδιδακτικό σχολείο, που κτίστηκε ειδικά γι' αυτόν το σκοπό από την Κυβέρνηση, και λειτουργεί από

1. Λόγιος Έρμής, 1820, σ. 264.

2. Αναφέρουμε σαν παράδειγμα την απόφαση της κοινότητας της Νάουσας να στεγάσει το αλληλοδιδακτικό σχολείο σε μονή που φιλοξενεί ήδη πρόσφυγες από την Κρήτη (Γενική Εφημερίς, αρ. 61,29 Μαΐου, 1826, σ. 341). Η Εθνοσυνέλευση του 1826 προσφέρει στην κοινότητα της Πιάδας (Παλαιά Επίδαυρος) την εθνική οικία που φιλοξένησε τις συνεδριάσεις της για να χρησιμοποιηθεί σαν σχολείο (Γενική Εφημερίς, αρ. 58, 5 Μαΐου 1826, σ. 229). To Νοέμβριο του 1824 παραχωρείται με απόφαση της Προσωρινής Κυβέρνησης το τζαμί του Σταροπάζαρου, στην Αθήνα, για να στεγάσει το αλληλοδιδακτικό σχολείο της Φιλόμουσου Εταιρείας (βλ. A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ό.π., τεκμ. αρ. 25, σ. 59, και αρ. 30, σ. 64).

3. Διακήρυξη της Πελοποννησιακής Γερουσίας, της 27 Απριλίου 1822 (Α. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 5, σ. 30). Πβ. J. Emerson et Gte de Pecchio, Tableau..., ό.π., σ. 334: "[...] στις 8 Μαΐου (1825), άνοιξε ένα αλληλοδιδακτικό σχολείο σ' ένα τζαμί που είχε διαρρυθμιστεί γι' αυτόν το σκοπό και μπορούσε να χωρέσει 400 μαθητές. Ένας μικρός κήπος έχει ενωθεί μ' αυτό και μπροστά από το πρόπυλο βρίσκεται μια πηγή με άφθονα νερά [...]". Πρόκειται για επαναλειτουργία του σχολείου της Διακήρυξης του 1822, το οποίο είχε κατά την περίοδο αυτή συχνά διακόψει τη λειτουργία του για διάφορους λόγους (έλλειψη πόρων, έλλειψη δασκάλων κλπ.). Άλλωστε αυτό αποτελεί γενικό κανόνα για την εποχή αυτή και ακόμη και μετά το 1834.

4. Γενική Εφημερίς, αρ. 92, 15 Σεπτ. 1826. Δεν μπορούμε να ξέρουμε αν πρόκειται για αρχιτέκτονα/μηχανικό μοντέρνου τύπου η για κάποιον παραδοσιακό πρωτομάστορα, αφού ο 'ίδιος όρος χρησιμοποιείται αυτήν την εποχή αδιάκριτα για να χαρακτηρίσει και τους δυο.

TEXT_PAGE_SHORT60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/61.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

τον περασμένο Δεκέμβριο. Η εσωτερική του διάταξη έγινε σύμφωνα με το πρότυπο των αγγλικών σχολείων, αλλά είναι πολύ μικρό για τα 200 παιδιά που φοιτούν. Συνεχόμενο στο σχολείο βρίσκεται ένα σπίτι για τον δάσκαλο"1. Δεν μπορέσαμε, όμως, να επιβεβαιώσουμε την πληροφορία αυτή και από άλλες πηγές.

Αυτή η νέα συνείδηση του σχολικού χώρου, ως αναγκαία συνθήκη για την αποτελεσματικότητα της διδασκαλίας και ως μέσο πειθαναγκασμού, υπόβαθρο για την επίτευξη της επιθυμητής συμπεριφοράς, εμφανίζεται πολύ πιο καθαρά στο λόγο των ίδιων των δασκάλων. Ο Συνέσιος Σμυρναίος, γράφει στην έκθεση του στον Γκούρα ο Γ. Γεννάδιος, δεν μπορεί παρ' όλες τις ικανότητες του να οργανώσει σωστά το σχολείο του γιατί ενώ η αίθουσα χώρα 132 μαθητές έχουν μαζευτεί 250. Έτσι οι μετακινήσεις των μαθητών δεν μπορεί να γίνουν "ευτάκτως και γοργώς" και ο δάσκαλος δεν βλέπει "τους ελπιζομένους καρπούς αναλόγως των κόπων του"2.

Ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τον προβληματισμό των δασκάλων σχετικά με το σχολικό χώρο περιέχει η έκθεση του N. Νικητόπλου προς την επί της Προπαιδείας Επιτροπή με ημερομηνία 9 Φεβρ, 1830 3.-Πρόκειται; τόσο για περιγραφές υφιστάμενων σχολείων όσο και για συγκεκριμένες προτάσεις των δασκάλων που αφορούν στη βελτίωση του αρχικού προτύπου. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι προτάσεις αυτές διαφοροποιούνται ριζικά από το γαλλικό πρότυπο που περιγράψαμε, Έτσι, σε ότι αφορά τη διάταξη των θρανίων μέσα στην αίθουσα, η πλειοψηφία των δασκάλων ακολουθεί τον αρχικό τύπο της μακρόστενης αίθουσας με μία μόνο σειρά θρανίων. Βρίσκουμε όμως και μια πρόταση για αίθουσα αλληλοδιδακτικής ανεπτυγμένης σε πλάτος, όπου θα μπορούσαν να τοποθετηθούν δύο σειρές θρανία "ως να ενώνωνται δύο αλληλοδιδακτικά" και που στον κενό χώρο ανάμεσα στις δύο σειρές -πλάτους 5 ποδών- θα μπορούσαν να τοποθετηθούν ημικύκλια για την ανάγνωση, Η λύση αυτή προτείνεται για μεγάλα σχολεία που συγκεντρώνουν περισσότερο από 300 μαθητές και οπού το μεγάλο μήκος της αίθουσας εμποδίζει τη φωνή -και θα προσθέταμε και το βλέμμα- του δασκάλου να φτάσει όλους τους μαθητές4. Κάποιος άλλος δάσκαλος προτείνει την ανατροπή της σειράς με την όποια διατάσσονται τα Θρανία. "Οπως αναφέραμε ήδη, στο αρχικό πρότυπο το πρώτο θρανίο που είναι τοποθετημένο μπροστά στην έδρα του δασκάλου, φιλοξενεί τους μαθητές που γράφουν στην άμμο, δηλ. την πρώτη τάξη της γραφής, ενώ

1. J. Emerson et Crate de Pecchio, Tableau..., ό.π., σ. 311.

2. Α. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ό.π., τεκμ. αρ. 46, σ. 80· βλ. επίσης τεκμ. αρ. 76, σ. 110.

3. στο ίδιο, τεκμ. αρ. 353, σ. 760-772.

4. στο ίδιο, σ. 764. Η διάταξη αυτή εμφανίζεται λίγο αργότερα σε γαλλικές συλλογές προτύπων, διατάξεων αιθουσών αλληλοδιδακτικής (βλ. εικ. 18).

TEXT_PAGE_SHORT61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/62.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

οι υπόλοιπες επτά τάξεις αναπτύσσονται η μία πίσω από την άλλη προς το βάθος της αίθουσας με τελευταίο το θρανίο της όγδοης τάξης που γράφει σε χαρτί με μελάνι. Σ' αυτήν τη διάταξη ο εν λόγω δάσκαλος αντιπροτείνει να τοποθετείται το θρανίο της όγδοης τάξης μπροστά από το διδασκαλικό βάθρο και εκείνο της πρώτης στο βάθος της αίθουσας "επειδή ούτω εκπληρώνεται ο αλληλοδιδακτικός σκοπός. Ο διδάσκαλος διδάσκει τους πλησιέστερους του δυνατωτέρους. Ούτοι επιστρέφοντες ως εις τα κάτωθεν της άμμου οι δυνατότεροι, διδάσκουν τους άδυνατωτέρους"1. 'Υπέρ της προτεινόμενης διάταξης αναφέρεται και το επιχείρημα ότι τα μικρότερα παιδιά δεν αγαπούν να έχουν εμπρός τους το δάσκαλο, ούτε να έρχονται σε άμεση επαφή μαζί του, αφού αισθάνονται σαν επίπληξη την οποιαδήποτε παρατήρηση του με όση οικειότητα και αν διατυπώνεται. Αντίθετα, ένας μαθητής, περισσότερο οικείος, μπορεί "να τους εμπνεύση τα μαθήματα των, καλύτερα"2. Πρόταση λοιπόν που αγνοεί τον σύνθετο μηχανισμό της μεθόδου και θέτει σε αμφισβήτηση την πρωτογενή παιδαγωγική σχέση.

Οι περισσότερες όμως παρατηρήσεις/προτάσεις των δασκάλων έχουν χαρακτήρα πρακτικό και τεχνικό και δεν θίγουν τα βασικά στοιχεία του προτύπου. Τέτοιες είναι, για παράδειγμα, όσες αναφέρονται στα ημικύκλια. Έτσι κάποιος προτείνει κάθε 10 ·γραφεία να υπάρχει διάκενο όπου να τοποθετούνται ημικύκλια για την ανάγνωση. Με αυτόν τον τρόπο μειώνεται η επιφάνεια των τοίχων που αυτά καταλαμβάνουν και βελτιώνεται η σχέση των διαστάσεων της αίθουσας προς τον αριθμό των μαθητών. Στην ίδια λογική εγγράφεται και η άποψη που θέλει ημικύκλια και στα θρανία και όχι μόνο κατά μήκος των τοίχων3. Αρκετοί δάσκαλοι προτιμούν τη χρησιμοποίηση ημικυκλίων από σίδερο, ενώ άλλοι επιμένουν ότι πρέπει να αντικατασταθούν με άλλα κατασκευασμένα από ξύλο, η, απλούστερο ακόμη, με την απλή χάραξη του σχήματος στο δάπεδο, με την αιτιολογία ότι τα ημικύκλια από σίδερο "προξενούν πολλάκις ζημίας θανατηφόρους! Οι μαθηταί πάντοτε, όντες εις κίνησιν και ανησυχίαν, τραβούν και τα ρίπτουν συντρίβοντες τους πόδας των μαθητών"4. 'Υπάρχει ακόμα η πρόταση για την πλήρη κατάργηση τους, "επειδή ισάζονται ούτω εις την ανάγνωσιν χωρίς αυτά"5 κλπ.

Το βάθρο του δασκάλου αποτελεί επίσης αντικείμενο προβληματισμού. Προτείνεται να είναι αρκετά υπερυψωμένο και να σχηματίζεται από κάτω ντουλάπι όπου να φυλάγονται η άμμος, τα μολυβδοκόνδυλα κλπ. Ακόμη ζητείται

1. στο ίδιο, σ 764

2 στο ίδιο, σ. 765

3 στο ίδιο, σ 765.

4. στο ίδιο, σ. 767.

5 στο ίδιο, σ 767.

TEXT_PAGE_SHORT62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/63.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

να είναι περισσότερο ευρύχωρο και μακρύ ώστε να τοποθετούν δίπλα στην έδρα του δασκάλου γραφεία για τους γενικούς πρωτόσχολους1, που με αυτόν τον τρόπο όμως παίρνουν τη θέση υποδιδασκάλων. Και οι υποδείξεις συνεχίζουν και θίγουν θέματα όπως το υλικό που πρέπει να χρησιμοποιείται; για την επίστρωση του δαπέδου της αίθουσας, η χρησιμότητα των "τηλεγράφων" η ο θόρυβος που κάνει το λειαντήριο που χρησιμοποιείται για να ισιώνεται η άμμος κλπ. Για όλα αυτά οι δάσκαλοι προσκαλούν την Επιτροπή να σκεφτεί και να αποφασίσει.

Βλέπουμε, λοιπόν, την αίθουσα της διδασκαλίας, αυτόν τον "κενό" και "απροσδιόριστο" χώρο των παραδοσιακών σχολείων, να γεμίζει από έπιπλα και από διάφορες θεωρήσεις, που στο σύνολο τους αποσκοπούν στην εξασφάλιση της πειθαρχίας και της τάξης, αλλά επίσης στην οικονομία του χρόνου, στη μεγαλύτερη αποδοτικότητα της κάθε χειρονομίας. Στο εξής μπορεί επομένως να αναφέρεται κάνεις στο σχολικό κτίριο στην Ελλάδα, εννοώντας ένα οικοδόμημα διακριτό, έναν χώρο που η διαρρύθμιση του υπακούει σε λόγο ο οποίος διατυπώνεται σε σχέση με τις ειδικές απαιτήσεις και τις διάφορες συνθήκες της δραστηριότητας που στεγάζει. Η επόμενη φάση θα είναι η προτυποποίηση; αυτού του χώρου σε εθνικό επίπεδο.

2. ΕΝΑΣ  ΝΟΜΟΘΕΤΗΜΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ: Το ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΟΥ ΟΔΗΓΟΥ ΤΟΥ ΚΟΚΚΩΝΗ (SARAZIN)

Στο προηγούμενο κεφάλαιο παρουσιάσαμε συνοπτικά το θεσμικό πλαίσιο και τις διοικητικές ρυθμίσεις που κατά την καποδιστριακή περίοδο αποσκοπούν στο να εξασφαλίσουν "μέθοδον ορθήν" και όσον το δυνατόν εντελή, και διάταξιν ομοιότροπον των της αλληλοδιδακτικής, προς ομοιότροπον και τακτικήν προεκπαίδευσιν της νεολαίας"2. Το Κράτος τείνει να εγκαταστήσει ένα σύστημα ενιαίας και ομοιόμορφης πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το αλληλοδιδακτικό σχολείο συλλαμβάνεται σαν μέσο μαζικής μόρφωσης και σαν παράγοντας που θα επιδράσει στα ήθη απαντώντας έτσι στο αίτημα για εθνική ενοποίηση. Σ' αυτήν την προοπτική το σχολικό κτίριο πρέπει να οργανωθεί σαν μονάδα και να χωροθετηθεί στον εθνικό χώρο με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορεί να υποδεχτεί κάθε εκπαιδεύσιμο άτομο οπουδήποτε και αν βρίσκεται, μέσα στην ίδια πανομοιότυπη μήτρα. Για την πραγματοποίηση αυτού του δικτύου, χρειάζονται τα κατάλληλα εργαλεία σε θεσμικό και διοικητικό επίπεδο. Ευθύς εξαρχής ο κανονισμός, κείμενο νομοθετημένο με ισχύ σε ολόκληρη τη χώρα

1. στο ίδιο, σ. 765. Για μια ανάλογη διάταξη βλ. εικ. 17.

2. Ι.Π. Κοκκώνης, Περίληψις..., ο.π., σ. 26.

TEXT_PAGE_SHORT63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/64.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

θα αποτελέσει το σημείο αναφοράς για όσους συμμετέχουν στη διαδικασία κατασκευής σχολικών κτιρίων. Εγκαθιστώντας μια σαφώς διατυπωμένη αντιστοιχία ανάμεσα στο χώρο και στη χρήση του, θα λειτουργήσει ως σύστημα για την αναπαραγωγή του μοναδικού προτύπου που θα προσαρμοστεί σε κάθε σχολικό πληθυσμό, όποιο και Αν είναι το περιβάλλον του (αγροτικό η αστικό), όποιο και αν είναι το αριθμητικό μέγεθος του1. Η σχολική αρχιτεκτονική θα γεννηθεί σαν επίσημη κωδικοποιημένη αρχιτεκτονική, σαν αρχιτεκτονική επαναλαμβανόμενη.

Το A' κεφάλαιο του Οδηγού του Κοκκώνη, που επικυρώθηκε όπως ήδη αναφέραμε με διάταγμα τον 'Ιούλιο του 1830, συνιστά το πρώτο κείμενο αυτού του τύπου στην Ελλάδα. Για τα επόμενα πενήντα χρόνια θα αποτελέσει τη βασική αναφορά για όλους τους παράγοντες που με τον ένα η τον άλλο τρόπο ενέχονται στην κατασκευή η τη χρήση του σχολικού κτιρίου: δημόσιες-αρχές, αρχιτέκτονες/μηχανικοί, δάσκαλοι κλπ.

α. To σχολικό κτίριο: ένας ελεγχόμενος χώρος

Σύμφωνα με τον Οδηγό, το αλληλοδιδακτικό σχολείο συνιστά διακριτό οικοδόμημα, διαφορετικό από όλα τα άλλα, που πρέπει να περιλαμβάνει συγκεκριμένους χώρους (αίθουσα, αυλή, προαύλιο, αποχωρητήρια), που η διάταξή τους, οι μεταξύ τους σχέσεις και η ιδιαίτερη διαρρύθμιση είναι σαφώς καθορισμένες, όπως και η σχέση τους με τον περιβάλλοντα χώρο2.

Η χωροθέτηση του σχολείου κατ' αρχήν: "Το σχολείον πρέπει να κτίζηται εις τινα τόπον παράμερον των πολυπληθέστερων γειτονιών"3. Η διάταξη αυτή εμφανίζει μια πρώτη διαφοροποίηση -στην έκφραση περισσότερο παρά στην ουσία, όπως θα δούμε στη συνέχεια- από την έκδοση του 1829 του Manuel... του Sarazin που ορίζει την τοποθέτηση του σχολείου σε "πολυάνθρωπη

1. Για την υποκατάσταση του "τύπου" από το "νομοθετημένο χώρο" σαν δομή αντιστοιχίας χώρου και χρήσης μέσα στη διαδικασία παραγωγής του δομημένου χώρου βλ.: Gh. Devilliers, "Typologie...", ο.π., σ. 20 κ.έ. Για το ρόλο του μοντέλλου και του κανονισμού στην παραγωγή των σχολικών κτιρίων βλ. Β. Toulier, "L'architecture scolaire au XIXe siècle: De l'usage des modèles pour l'édification des écoles primaires". Histoire de l'Education, 17/1982, σ. 8-9.

2. Στην σελίδα 3 του Οδηγόν, σημείωση 1, ο Κοκκώνης αναφέρει ένα τυπωμένο σχέδιο αλληλοδιδακτικού σχολείου που επισυνάπτεται στο τέλος του βιβλίου. Τα αντίτυπα όμως του Οδηγού που μπορέσαμε να δούμε στις ελληνικές βιβλιοθήκες δεν περιείχαν κανένα σχέδιο. Όμοια, δεν περιείχαν κανένα σχέδιο τα αντίτυπα των εκδόσεων του 1829 και 1839 του Manuel... του Sarazin που είδαμε στην Εθνική Βιβλιοθήκη στο Παρίσι. Έτσι για τη γραφική αναπαράσταση των προδιαγραφών αναφερόμαστε στα σχέδια που δημοσιεύονται στον Guide... του 1818 (εικ. 15, 16), τα οποία είναι πιθανόν να χρησιμοποιήθηκαν σαν πρότυπο για το αντίστοιχο σχέδιο του Κοκκώνη.

3. Οδηγός, σ. 1.

TEXT_PAGE_SHORT64
    TEXT_SEARCH_FORM
    TEXT_SEARCH_IN_BOOK
    TEXT_SEARCH_RESULTS
      TEXT_BOOK_LIST
        8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

        χειρίζεται ίδιον σύστημα εις την διεύθυνσιν του σχολείου του, οποίον έκαστος νομίζει καταλληλότερον"1.

        Για την επίτευξη της ομοιογενούς οργάνωσης των σχολείων στη βάση μιας "ορθής" μεθόδου το συγκεντρωτικό κράτος θα νομοθετήσει προδιαγραφές και θα χρησιμοποιήσει το μηχανισμό του για την εφαρμογή τους. Σαν πρώτο μέτρο προς την κατεύθυνση αυτή ορίζονται, τον Οκτώβριο του 1829, τρεις επιτροπές επιφορτισμένες με τη μετάφραση η τη σύνταξη των διαφόρων σχολικών εγχειριδίων και συγγραμμάτων "συντεινόντων προς ομοιόμορφον και τελειοτερον οργανισμόν των αλληλοδιδακτικών και τυπικών σχολείων"2. Ανάμεσα σ" αυτές η τρίτη επιτροπή, η "Επί της Προπαιδείας", συγκροτείται από τους H.A. Dutrone3, N. Νικητόπλο 4 και Ι,Π, Κοκκώνη 5. Τα καθήκοντα της ορίζονται από το ίδιο διάταγμα ως εξής: "Θέλουν δε ενασχοληθή εις την αναθεώρησιν των ήδη μεταφρασμένων πινάκων και βιβλίων εις χρήσιν των αλληλοδιδακτικών σχολείων και θέλουν καθυποβάλει εις την Κυβέρνησιν τάς παρατηρήσεις των περί των άλλων, όσα αναφέρονται εις το θεμελιώδες τούτο μέρος

        1. στο ίδιο, τεκμ. αρ. 206, σ. 346-347 (ο Κυβερνήτης προς την επί της Προπαιδείας Επιτροπή, 24 Οκτ. 1829).

        2. Ψήφισμα Α' και διάταγμα της 18 Οκτ. 1829, στο ίδιο, τεκμ. αρ. 195, σ. 331.

        3. Ο H.A. Dutrône (1796-1867), λοχαγός του Γαλλικού επιτελείου, ήρθε στην Ελλάδα στις αρχές του 1828. Όπως οι περισσότεροι Γάλλοι αξιωματικοί χρησιμοποιήθηκε από τον Καποδίστρια σε διάφορες αποστολές. Επέστρεψε στη Γαλλία στα μέσα του 1830. Το 1831 σε φυλλάδιο που δημοσίευσε στο Παρίσι, αποσείει, βασιζόμενος στην αλληλογραφία του με τον Καποδίστρια, οποιαδήποτε συμμετοχή και ευθύνη για την οργάνωση της δημόσιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα και εκφράζει τη διαφωνία του ως προς τη φιλολογική και θεωρητική κατεύθυνση που της δόθηκε. Βλ. σχετικά (Η. Dutrône), Extraits de la correspondance de H. Dutrône avec M. le Président Capodistria, pour éclairer la polémique élevée à l'occasion des derniers événements de Grèce, Παρίσι 1831, σ. 23-24.

        4. Ο Ν. Νικητόπλος (1795-1846), παρακολούθησε τη διδασκαλία του Κλεόβουλου στο Ιάσιο το διάστημα 1819-1821. Το 1822 τον βρίσκουμε δάσκαλο στο αλληλοδιδακτικό της Τρίπολης. Από το 1824 ως το 1826 διευθύνει το αλληλοδιδακτικό σχολείο θηλέων στην Αθήνα. Από τον Μάρτιο του 1829 ως τον Αύγουστο του 1830 διδάσκει στο σχολείο του 'Ορφανοτροφείου στην Αίγινα. "Εγραψε πολλά σχολικά εγχειρίδια κυρίως κατηχήσεις. [Βλ. Α. Δημαράς, "Νεόφυτος Νικητόπλος (1795-1846), Για ένα αλλοιώτικο ελληνικό σχολείο", Ερανιστής, 11 (1974), Αθήνα 1980, σ. 323-332].

        5. Ο Ι.Π. Κοκκώνης (1796-1864) παρακολούθησε τα μαθήματα του Gh. Sarazin στο Παρίσι. Υπήρξε κυρίαρχη φυσιογνωμία στο χώρο της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης τόσο στην καποδιστριακή όσο και στην οθωνική περίοδο. Από το 1836 έως το 1852 χρημάτισε Διευθυντής του Διδασκαλείου και Γενικός Επιθεωρητής των Δημοτικών Σχολείων. Δημοσίευσε σχολικά εγχειρίδια για το σύνολο σχεδόν των διδασκομένων μαθημάτων, καθώς και παιδαγωγικές πραγματείες. (Βλ. Μ. Αμαριώτου, Ι.Π. Κοκκώνης, Ο πρώτος μας παιδαγωγός, Αθήνα 1937).