Συγγραφέας:Καλαφάτη, Ελένη
 
Τίτλος:Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
 
Υπότιτλος:Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:288
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1821-1929
 
Περίληψη:Οι όροι της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε «νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου» αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζεται αφενός πώς το πρόβλημα του σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφετέρου πώς μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 58.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 53-72 από: 372
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/53.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄ Η ΓΕΝΕΣΗ ΕΝΟΣ ΝΟΜΟΘΕΤΗΜΕΝΟΥ ΧΩΡΟΥ

1. Ο ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΩΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑ

Παρά τη σημαντική διάδοση που γνωρίζει η σχολική εκπαίδευση στον ελλαδικό χώρο στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αι., δεν υπάρχουν ενδείξεις που να μας επιτρέπουν να θεωρήσουμε ότι το σχολικό κτίριο συνιστά την εποχή αυτή έναν ιδιαίτερο κτιριακό τύπο1, διάφορο από εκείνον της εκκλησίας, του μοναστηριού η της κατοικίας.

Η λειτουργία των σχολείων των "κοινών γραμμάτων" δεν φαίνεται να απαίτησε ποτέ ένα εξειδικευμένο υλικό πλαίσιο (κτίριο, έπιπλα κλπ.). Οι ανάγκες μπορούσαν να ικανοποιηθούν με την ευκαιριακή χρησιμοποίηση κτιρίων κατασκευασμένων για άλλους σκοπούς που έχουν συγχρόνως μια άλλη κύρια χρήση. Όπως γράφει ο A. Αγγέλου: "Ο περιορισμένος αριθμός των μαθητών, που απαιτούσε κατά κανόνα την ύπαρξη ενός χώρου, η γειτνίαση της κατοικίας του μαθητή προς τον χώρο του διδακτηρίου, οι εντελώς στοιχειώδεις ανάγκες της διδασκαλίας, όλα αυτά συντελούσαν στην άμεση κτιριακή ικανοποίηση. Καθώς άλλωστε, πρωτογενής μορφή του κοινού σχολείου είναι το ιδιωτικό μάθημα στην κατοικία του δασκάλου, για ένα μεγάλο χρονικά διάστημα ήταν εύκολο οι σχετικές στεγαστικές ανάγκες να μην δημιουργήσουν προβλήματα. Όταν με την πρόοδο του χρόνου, αρχίζει να μεγαλώνει ο αριθμός των

1. Με τον όρο "τύπος" εννοούμε την αφαίρεση όλων των κοινών χωρικών ιδιοτήτων μιας κατηγορίας κτιρίων, που χρησιμεύει στην παραγωγή του κτισμένου χώρου ως δομή αντιστοιχίας χρήσης και χώρου. Ο τύπος αποτελεί το σιωπηρώς εννοούμενο κτιριολογικό πρóγραμμα -που είναι και το πλέον καθοριστικό- ενώ το ρητά εκφρασμένο πρόγραμμα αναφέρεται σε ποσοτικά στοιχεία η παραλλαγές που χαρακτηρίζουν τη συγκεκριμένη παραγγελιά. Σύμφωνα με τον Ch. Devillers, ο τύπος "εφοδιάζει τον υπεύθυνο της κατασκευής με μια αρχή οργάνωσης του χώρου, σφαιρική, εμπειρικά επεξεργασμένη και επενδεδυμένη με κοινωνική αξία' ο τύπος καθορίζει την τάξη και τη φύση των κατασκευασμένων χώρων καθώς και τις σχέσεις μεταξύ τους και με το οικισμένο περιβάλλον, και συγχρόνως προσφέρει μια αρχή υλοποίησης του ίνργου που περιλαμβάνει την κατασκευαστική τεχνολογία, την χρήση συγκεκριμένων γεωμετρικών μεθόδων και, μερικές φορές, τη χρησιμοποίηση ορισμένων διακοσμητικών συστημάτων" (Gh. Devillers, "Typologie de l'habitat et morphologie, urbaine", L' Architecture d'Aujourd'hui, αρ. 174, Ιούλιος / Αύγουστος 1974, σ. 18).

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/54.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

μαθητών, τότε πάλι η αναζήτηση του κατάλληλου χώρου δεν είναι δύσκολη, Μια πλησιόχωρη εκκλησία η οποιοδήποτε άλλο οικοδόμημα εύκολα εξευρίσκονται. Γι' αυτό και η παράδοση πολύ σπάνια μνημονεύει κτιριακά κατάλοιπα κοινών σχολείων"1. Ο εξοπλισμός είναι επίσης στοιχειώδης. Τα πρώτα σύγχρονα θρανία -κάθισμα και γραφείο συνδυασμένα σε ένα ενιαίο ξυλουργικό σώμα- είναι πιθανόν ότι χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά στις αρχές του 19ου αι. στη σχολή του Βουκουρεστίου που διηύθυνε ο Γ. Γεννάδιος2. Φαίνεται, λοιπόν, ότι οι ξυλογραφίες που κοσμούν κατά κανόνα τις εκδόσεις της Οκτώηχου και της "Χρησίμου Παιδαγωγίας" και αναπαριστούν σκηνές διδασκαλίας των πρώτων γραμμάτων (βλ, εικ. 1,2) παρουσιάζουν μάλλον ιδεώδεις και πάντως όχι διαδεδομένες περιπτώσεις οργάνωσης του σχολικού χώρου - άλλωστε αποτελούν σχεδόν πάντα προσαρμογές εικονογραφικών θεμάτων αντίστοιχων δυτικών εκδόσεων: ο δάσκαλος, με εκκλησιαστικό ένδυμα, καθισμένος στη μια άκρη της αίθουσας, χωρίς βάθρο, απευθύνεται σε ένα μόνο μαθητή που στέκεται όρθιος μπροστά του κρατώντας στα χέρια του ανοιγμένο κάποιο βιβλίο. Οι υπόλοιποι μαθητές κάθονται τριγύρω στο δωμάτιο σε πάγκους με την πλάτη στον τοίχο, και κάποιοι από αυτούς -πιθανόν όσοι έχουν περάσει στη διδασκαλία της γραφής- πίσω από ένα γραφείο.

Οι ίδιες παρατηρήσεις, σχετικά με τη μη εξειδίκευση του σχολικού χώρου, θα λέγαμε ότι ισχύουν και για τα ελληνικά σχολεία, Τα κτίρια που προσφέρονται περισσότερο για την εγκατάσταση τους είναι τα μοναστήρια. Το γεγονός ότι οι δάσκαλοι ανήκουν στον κλήρο, καθώς επίσης ότι τα μοναστήρια συχνά διαθέτουν βιβλιοθήκη συνηγορούν υπέρ αυτής της λύσης 3, Έτσι στεγάζονται σε μονές μεταξύ άλλων: η σχολή του Άργους που ιδρύθηκε το 17904, οι δύο σχολές της Νάξου 5 (εικ, 3), το σχολείο της Σίφνου, που ιδρύθηκε το 17506, η σχολή της Τρύπης (Λακωνία) της όποιας η λειτουργία κατοχυρώνεται με πατριαρχικό σιγίλλιο το 17647, η σχολή της Στεμνίτσας που ιδρύθηκε το 1790 και για την εγκατάσταση της ανακαινίστηκε η ερειπωμένη κατά τα γεγονότα του 1770 μονή της Ζωοδόχου Πηγής 8 κ.ά. Παράλληλα μαρτυρούνται

1. Α. Αγγέλου, "Η εκπαίδευσις", ο.π., σ. 310-311.

2. Δ. Ζήβας, Μ. Καρδαμίτση-Αδάμη, "Σύντομο ιστορικό των σχολικών κτιρίων στην Ελλάδα", Αρχιτεκτονικά θέματα, 13/1979, σ. 175.

3. A. Αγγέλου, "Η έκπαίδευσις", ο-π., σ. 311.

4. Τ. Γριτσόπουλος, "Πελοπόννησος, η παιδεία από της Αλώσεως", Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαίδεια, τόμ. 4, σ. 475.

5. B. Σφυρόερας, "Νήσοι Ελληνικαί, η παιδεία από της Αλώσεως, ο.π., σ. 109.

6. στο ίδιο.

7. Τ. Γριτσόπουλος, "Η Πελοποννησιακή παιδεία μετά την Άλωσιν", Πρακτικά Β' Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών, τ. A', Αθήνα 1981-1982, σ. 287.

8. στο ίδιο, σ. 271.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/55.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

περιπτώσεις σχολών που στεγάζονται σε ιδιωτικά οικήματα, όπως η σχολή της Αμοργού, που στεγάζεται σε νοικιασμένο σπίτι από το 1751 1, η σχολή της Βαμβακούς2 κλπ.

Ωστόσο, όσο πλησιάζουμε στο τέλος του 18ου αιώνα πυκνώνουν οι περιπτώσεις ελληνικών και ανωτέρων σχολών για τις οποίες κατασκευάζεται ιδιαίτερο κατάλυμα. Φαίνεται ότι τα πιο απλά από αυτά τα κτίρια περιλαμβάνουν δύο ορθογώνιους χώρους και καλύπτουν τις πιο στοιχειώδης ανάγκες της διδασκαλίας3. Κατασκευάστηκαν όμως και πλήρεις εκπαιδευτικές μονάδες με βιβλιοθήκη και οικοτροφείο, κυρίως στις περιπτώσεις όπου η φήμη κάποιου δασκάλου είλκυε σημαντικό αριθμό σπουδαστών από μια ευρύτερη περιφέρεια. Θα μπορούσαμε να αναφέρουμε ως παράδειγμα η σχολή του Παλαμά στο Μεσολόγγι, που γύρω στο 1780 συγκέντρωνε περίπου 300 μαθητές4, τη σχολή της Βυτίνας που Ιδρύθηκε το 1780 και όπου συνέρρεαν μαθητές "αυτόχθονες και ετερόχθονες" 5, τη σχολή της Δημητσάνας (εικ. 4), κέντρο εκπαιδευτικό της Πελοποννήσου, που γύρω στο 1780 "ανεκαινίσθη [..,] γέγονε τελειότερα και εκοσμήθη με βιβλιοθήκην αδράν και με άλλα υποστατικά"6, τη σχολή του Ντέκα, που κατασκευάστηκε γύρω στο 1750 στην Αθήνα7, το Ελληνομουσείο της Ζαγοράς στο Πήλιο (εΐκ. 5,6) που οικοδομήθηκε το 1776 και που τμήμα του σώζεται και σήμερα8, τη σχολή των Μηλιών (εικ. 8) που οικοδομήθηκε το 1814 από τον A. Γαζή και τον Γ. Κωνσταντά με τη βοήθεια εισφορών που συγκεντρώθηκαν στη Βιέννη9, τέλος τις φημισμένες σχολές της Χίου10

1. Β. Σφυρόερας, "Νήσοι Ελληνικαί...", ό.π., σ. 102.

2. Τ. Γριτσόπουλος, "Η Πελοποννησιακή παιδεία...", ο.π., σ. 289.

3. Δ. Ζήβας, Μ. Καρδαμίτση-Αδάμη, "Σύντομο ιστορικό...", ο.π., σ. 175.

4. G. Chassiotis, L'instruction publique chez les Grecs, depuis la price de Constantinople par les Turcs jusqu'à nos jours, Παρίσι 1881, σ. 60.

5. T. Γριτσόπουλος, "Η Πελοποννησιακή παιδεία...", ο.π., σ. 270.

6. στο ίδιο, σ. 264' G. Chassiotis, L'instruction publique..., 8.π., σ. 60.

7. Γ. Ψύλλας, Απομνημονεύματα τον βίου μου, εισαγωγή Ν.Κ. Λούρου, εκδ. επιμ.: Ελευθ. Γ. Πρεβελάκης, Αθήνα, εκδ. Ακαδημίας Αθηνών, 1974, σ. 4-5.

8. K. Μακρής, Η λαϊκή τέχνη του Πηλίου, Αθήνα 1976, σ. 36- Ρ. Λεωνιδοπούλου Στυλιανού, Το "Έλληνομουσείο" στη Ζαγορά του Πηλίου, ανάτυπο: Τεχνικά Χρονικά, 6- 7/1975, σ. 340-366.

9. Κ. Μακρής, Η λαϊκή τέχνη..., ο.π., σ. 36· G. Chassiotis, L'instruction, publique..., σ. 46· Β. Σκουβαράς, Σελίδες από την Ιστορία της Μηλιώτικης Σχολής, Αθήνα 1966, ανάτυπο: Ηώς, τεύχ. 92-97, σ. 241-255.

10. Το γυμνάσιο της Χίου ιδρύθηκε το 1792. Ο Comte de Marcellus, που επισκέφτηκε το γυμνάσιο το 1820, υπολογίζει σε πεντακόσιους τους σπουδαστές και δίνει την ακόλουθη περιγραφή του κτιρίου: "Απέραντον οικοδόμημα, νεωστί οικοδομηθέν δαπάνη των προυχόντων της πόλεως, συγκεντρώνει μαθητάς και καθηγητάς, προσετέθη δε εις αυτό και βιβλιοθήκη. Είναι στερεώς εκτισμένη με λίθους και θολοσκεπής με μακράς καμάρας· μόλα ταύτα είναι ανεπαρκής, η δε διοίκησις του γυμνασίου εσκέπτετο διά να την μεγαλώση, να

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/56.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

και των Κυδωνιών 1.

Αλλά η κατασκευή κτιρίων με ειδικό προορισμό δεν σημαίνει υποχρεωτικά και την παραγωγή μιας νέας τυπολογικής δομής. To σχολικό κτίριο τροφοδοτείται από δάνεια και αναφορές στις ιδιότητες του χώρου κτιρίων άλλης χρήσης και ιδιαίτερα των μοναστηριακών συγκροτημάτων. Άλλωστε από την άποψη της φύσης των απαιτούμενων χώρων, καθώς και των μεταξύ τους σχέσεων, οι σχολικές αυτές μονάδες παρουσιάζουν σημαντικές ομοιότητες με το κτιριολογικό πρόγραμμα ενός μοναστηριού. Για μια παρεμφερή, λοιπόν, χρήση εκλέγεται μια λύση αρχιτεκτονική, δοκιμασμένη από το χρόνο.

Σ' ό,τι αφορά τη χωροθέτηση, η κατασκευή των νέων οικοδομών επιχειρείται συχνά σε γειτνίαση με μοναστήρια η εκκλησίες2. Στις περιπτώσεις-όπου η χωροθέτηση του σχολείου δεν είναι συνδεδεμένη με την παρουσία κάποιου θρησκευτικού ιδρύματος, η επιλογή του γηπέδου υπακούει σε μια παραδοσιακή αντίληψη που πηγάζει πιθανόν από τον μοναστικό χαρακτήρα των πρώτων σχολείων: για την εγκατάσταση μιας σχολής προτιμούνται μέρη απομακρυσμένα από τους οικισμούς, πρόσφορα για την ανάπτυξη ενός κλίματος απομόνωσης και περισυλλογής3. Η επιρροή του μοναστικού προτύπου στην οργάνωση των εκπαιδευτικών εγκαταστάσεων διαφαίνεται και στο περιτοίχισμα: Ακόμη και σε περιπτώσεις όπου η σχολή βρίσκεται στο κέντρο του οικισμού, όπως π.χ. η σχολή της Δημητσάνας η η σχολή του Ντέκα στην Αθήνα (εικ. 9), η οργάνωση των χώρων είναι τελείως εσωστρεφής και η απομόνωση από τον

ζητήση την απόκτησιν και μερικών γειτονικών γηπέδων. To τυπογραφείον θα εύρισκε τότε εις τάς σχεδιαζομένας νέας οικοδομάς εγκατάστασιν ευρυχορωτέραν ταύτης όπου σήμερον είναι συνεσφιγμένον" (M. L. Comte de Marcellus, Souvenirs de l'Orient, Παρίσι 21854, σ 111-113· το απόσπασμα μεταφράζεται στο Φιλ. Αργέντης και Στ. Κυριακίδης, Η Χίος παρά τοις γεωγράφοις και περιηγηταίς, Αθήνα 1946, σ. 945). Την ίδια χρονιά ένας αμερικάνος σπουδαστής του γυμνασίου, ο Parson, μιλάει για εννέα κτίρια από τα οποία ένα παρεκκλήσιο, ένα εργαστήριο και ένα. αναγνωστήριο [R. Clogg, "Ο Parson και o Fisk στο γυμνάσιο της Χίου το 1820", Ερανιστής, 5 (1967), σ. 188].

1. Βλ. R. Clogg, "Two Accounts of the Academy of Ayvalîk (Kydonies) in 18181819", Revue des Études Sud-Est .Européennes, Χ (1972), σ. 633-687, αποσπάσματα του άρθρου μεταφράζονται στο (Jowett W., Wilìiamson Gh.), Δύο περιγραφές της Ακαδημίας Κυδωνιών 1818-1819, μετ. Ν. Καραρά, Αθήνα 1974.

2. Έτσι, π.χ., το σχολείο της Ζαγοράς κτίστηκε στον περίβολο της μονής του Προδρόμου (Ρ. Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού, Το "Έλληνομουσείο"..., ο.π., σ. 343) και το σχολείο της Δημητσάνας στον περίβολο της εκκλησίας της Αγίας Κυριακής (A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο'.π., τεκμ. αρ. 303, σ. 655).

3. Βλ. A. Αγγέλου, "Η εκπαίδευσις", ο.π., σ. 314. Ο Γάλλος τυπογράφος Ambroise Firmin-Didot, που παρακολούθησε για μερικούς μήνες μαθήματα στη σχολή των Κυδωνιών γράφει; "Τα κύματα της θάλασσας έρχονται να σπάσουν στα πόδια των τειχών, και ο μονότονος ήχος τους εμπνέοντας ιδέες σοβαρές ωθεί το πνεύμα στο διαλογισμό" [A. Firmin-Didot, Notes d'un voyage en levant en 1816 et 1817, Παρίσι (1826 ;), σ. 383].

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/57.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

περίγυρο τέλεια1. Οι διάφοροι χώροι παρατίθενται γύρω από μια αυλή η κήπο, που διαθέτει παροχή νερού στο κέντρο του (βρύση, πηγάδι κλπ.). Τα κτίρια αναπτύσσονται συχνά σε δυο ορόφους. Στό ισόγειο βρίσκονται κατά κανόνα τα δωμάτια των οικοτρόφων μαθητών καθώς και οι βοηθητικοί χώροι (κουζίνα, εστιατόριο, αποθήκες κλπ.). Όλοι αυτοί οι χώροι βλέπουν στην κεντρική αυλή/κήπος κατευθείαν η μέσω στεγασμένων περιμετρικών διαδρόμων. Στον όροφο, όπου φτάνει κανείς με εξωτερικές σκάλες, βρίσκονται συνήθως η βιβλιοθήκη, οι αίθουσες διδασκαλίας, τα δωμάτια των καθηγητών. Αυτή είναι γενικά η αρχή Οργάνωσης για τη σχολή της Δημητσάνας 2, τη σχολή του Ντέκα (εικ. 10), το "Ελληνομουσείο" της Ζαγοράς (εικ. 5), καθώς και για τη σχολή των Κυδωνιών (εικ. 11)3.

Στις σπάνιες περιπτώσεις όπου ο μοναστικός τύπος εγκαταλείπεται, ως αναφορά χρησιμοποιείται το "αρχοντικό". Έτσι βλέπουμε το σωζόμενο κτίριο από το συγκρότημα του Ελληνομουσείου της Ζαγοράς (εικ. 6), που χρησίμευε πιθανότατα για τη στέγαση των δασκάλων, να παρουσιάζει ομοιότητες με το αρχοντικό του Δ. Σβαρτς στα Αμπελάκια (εικ. 7), τόσο στην οργάνωση της κάτοψης όσο και στη διαμόρφωση των όψεων (αν και ο χειρισμός είναι πολύ πιο λιτός στην περίπτωση του σχολείου) καθώς και σε αρκετές τεχνικές κατασκευαστικές λεπτομέρειες4. Το ίδιο και η σχολή των Μηλεών (εικ. 8), οικοδομημένη σύμφωνα με τα σχέδια του Γ. Κωνσταντά 5, αποτελεί "πετυχημένη

Ι. Το χαρακτηριστικό αυτό τονίζεται σε περιγραφή της σχολής της Δημητσάνας, το 1829: "Η ελληνική σχολή είναι συστημένη εις το μέσον της κωμοπόλεως [ ] Έχει περίβολον επίπεδον έκτεταμένον και περιτοιχισμένον, ώστε δεν έχει κοινωνίαν καμμίαν με τας οικίας των πολιτών" (A Δασκαλάκης, Κείμενα , ο π , τεκμ αρ 303, σ 655) Για τη σχολή Ντέκα βλ. Γ Ψύλλας, Απομνημονεύματα , ο π , σ 4-5

2 Βλ Α Δασκαλάκης, Κείμενα , ό.π , τεκμ άρ 303, σ. 655

3. Για την τελευταία ο A Finnin-Didot δίνει την ακόλουθη περιγραφή: "Το νέο γυμνάσιο που οικοδομήθηκε το 1803 -γιατί το παλαιό σε λίγο χρόνο δεν μπορούσε να χωρέσει τους μαθητές που συνέρρεαν, από ολα τα μέρη- σχηματίζει ένα τεράστιο παραλληλόγραμμα, με κήπο στο μέσο [. ] Τα κτίρια έχουν μόνο ισόγειο και οροφο, γύρω από τα οποία δεσπόζουν φαρδειά περιστύλια που οδηγούν στο μεγάλο αμφιθέατρο στην άκρη του γυμνασίου προς τη μεριά της θάλασσας" (Notes , ο π ) Ο Jcwett γράφει για ένα τετράπλευρο κτίριο εκατόν σαράντα ποδιών μήκους και ενενήντα πλάτους, το οποίο περιλαμβάνει περίπου εβδομήντα δωμάτια για τους σπουδαστές που έρχονται από άλλα μέρη (R. Glogg, "Two Accounts ", όπ, 6:75). Τέλος η Χαρίκλεια Σταυράκη δίνει μια άλλη περιγραφή του ίδιου κτιρίου περισσότερο λεπτομερή: στο ισόγειο βρίσκονται 35 δωμάτια για τους σπουδαστές, μαγειρεία και εστιατόριο, ενώ στον όροφο, εκτός από θαλάμους, βρίσκονται επίσης οι αίθουσες διδασκαλίας, η βιβλιοθήκη, καθώς και αίθουσα με πειραματικά όργανα φυσικών επιστημών Χαρίκλεια Σταυράκη, Αι Κυδωνίαι προ του 1821 Κατά τον Κύριον Μ.Δ Ραφενέλον, Σμύρνη 1861, σ. 41-44.

4. Ρ. Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού, Το "Ελληνομουσείο,,..., ο.π , σ. 346-36L " 5. Β. Σκουβαράς, Σελίδες..., ο.π., σ. 245.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/58.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

προσπάθεια προσαρμογής του τοπικού αρχιτεκτονικού ρυθμού -που εκπροσωπείται από το ιδιωτικό οίκημα, το "αρχοντικό"- σε δημόσιο κτήριο με διαφορετικό προορισμό"1.

Οι αίθουσες διδασκαλίας, σύμφωνα με τις σπάνιες περιγραφές που διαθέτουμε, δεν φαίνεται να παρουσιάζουν κάποια διαφοροποίηση από τους άλλους χώρους και να αποτελούν αντικείμενο ειδικών απαιτήσεων σ' ότι αφορά τα ανοίγματα (πόρτες, παράθυρα) η τη διάταξη του εξοπλισμού. Πρόκειται για κοινά δωμάτια, ευρύχωρα, όπου τοποθετείται το γραφείο του δασκάλου και τριγύρω καθίσματα για τους μαθητές.

Ακόμη λοιπόν και στις περιπτώσεις οπού οι σχολές είναι εγκαταστημένες σε κτίρια ειδικά κατασκευασμένα η διασκευασμένα γι' αυτόν το σκοπό, και αναγνωρίζονται οι θετικές επιδράσεις ενός ευχάριστου και άνετου κτιριακού πλαισίου 2, τα μορφολογικά χαρακτηριστικά και η οργάνωση της κάτοψης αυτών των κτιρίων καθορίζονται από αναφορές σε άλλους κτιριακούς τύπους με άλλη χρήση και κοινωνική αξία, Η σχολική εκπαίδευση, πρακτική διαδεδομένη αφ' ενός αλλά με απροσδιόριστο ακόμη περίγραμμα, δεν έχει βρει την ιδιαίτερη έκφραση της στο χώρο. Το σχολικό κτίριο θα αποτελέσει αντικείμενο κανονισμού πριν ακόμη διαμορφωθεί σε τύπο,

Με την εισαγωγή της αλληλοδιδακτικής μεθόδου διατυπώνονται προδιαγραφές και κανόνες που εγκαθιδρύουν μια μονοσήμαντη αντιστοιχία ανάμεσα στο σχολικό χώρο και τους όρους της χρήσης του. Από την πρώτη παρουσίαση της μεθόδου στο Λόγιο Ερμή τίθεται το πρόβλημα ενός χώρου διδασκαλίας προσαρμοσμένου στο νέο σύστημα. Ο Comte de Lasteyrie αναφέρεται στο έργο του Lancaster, Hints and Direction for building, fitting up, and arranging School-Rooms on the British System of Education, "σύγγραμμα με εικόνας", δημοσιευμένο το 1811, το οποίο "όχι μόνον εις την οικοδομήν

1. Κ. Μακρής, Η λαϊκή τέχνη..., ο.π., σ. 36.

2. Ο A. Γαζής στέλνει από τη Βιέννη τους υαλοπίνακες και τις κλειδαριές για το. κτίριο της σχολής των Μηλεών και σκέφτεται να ταβανώσει τους θαλάμους καθώς και την αίθουσα παραδόσεων (βλ. Β. Σκουβαράς, Σελίδες..., ο.π., παράρτημα σ. 5, επιστολή προς Κωνσταντά της 21 Σεπτ. 1814). Η βιβλιοθήκη του σχολείου της Ζαγοράς ήταν διακοσμημένη .με τοιχογραφίες (βλ. Ρ. Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού, Το "Έλληνομουσείο"..,, ο.π., σ. 343). Απ' αυτήν την άποψη εξαιρετικό παράδειγμα1, αν και προγενέστερο από την εποχή που εδώ μας απασχολεί, είναι η Αθωνιάδα. Στην περίπτωση αυτή οι οραματισμοί των Ιδρυτών για ένα έργο που θα θεράπευε τις υψηλότερες εκπαιδευτικές ανάγκες του γένους προβάλλονται στη σύλληψη ενός οικοδομικού συγκροτήματος με ασυνήθιστη αρτιότητα και μέγεθος: 2500τ.μ. εμβαδόν, τρεις όροφοι, 170 δωμάτια για τους μαθητές, διαμέρισμα για το σχολάρχη, βιβλιοθήκη και αίθουσες διδασκαλίας, καθώς και μεγάλο υδραγωγείο. Και το οικοδόμημα αυτό είναι βέβαια οργανωμένο σύμφωνα με τον τύπο των μοναστηριών [Βλ. A. Αγγέλου, Το Χρονικό της Αθωνιάδας. Δοκίμιο ιστορίας της σχολής με βάση ανέκδοτα κείμενα. Ανάτυπο από τη Νέα Εστία (Χριστούγεννα 1963), σ. 93-94].

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/59.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των ακροατηρίων [...] αυτών ημπορεί να χρησιμεύση, αλλά και της απαιτουμένης διατάξεως και των εις τον μηχανισμόν του συστήματος αυτού αναγκαίων εσωτερικών διαθέσεων ακριβήν ιδέαν να δώση"1. Στη συνέχεια ο συγγραφέας περιγράφει περιληπτικά αυτήν τη διάταξη και ο μεταφραστής αισθάνεται υποχρεωμένος να παραθέσει εντός παρενθέσεως τους αντίστοιχους γαλλικούς όρους για το "ακροατήριο (salle)", "υψηλόν σανίδωμα (estrade)", "θρανία (bancs)", "επιστασία (commandement)", "εφορεία (inspection)". Η αβεβαιότητα ως προς τις λέξεις φανερώνει το καινοφανές των πραγμάτων.

Λίγο αργότερα, γύρω στο 1820, εμφανίζονται οι πρώτες προδιαγραφές για το σχολικό κτίριο σε ελληνική γλώσσα. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που δίνει ο Ι. Π. Κοκκώνης2, ο "Οδηγός" της αλληλοδιδακτικής του Κλεόβουλου (τού όποιου δεν μας είναι γνωστό κανένα αντίτυπο) άρχιζε με ένα κεφάλαιο αφιερωμένο στο χώρο του σχολείου και τον εξοπλισμό του. Ο Κλεόβουλος φαίνεται ότι ακολουθούσε τις γαλλικές προδιαγραφές και ειδικότερα έναν ανώνυμο Οδηγό της αλληλοδιδακτικής3.

Σύμφωνα με το γαλλικό πρότυπο, ένα αλληλοδιδακτικό σχολείο αποτελείται από μια αίθουσα Ορθογώνια, μεγάλων διαστάσεων (εικ. 12). Σε όλο το μήκος της αίθουσας τοποθετούνται σειρές θρανίων που το καθένα μπορεί να χωρέσει μια δωδεκάδα μαθητών. Στη δεξιά άκρη κάθε θρανίου βρίσκεται το αναλόγιο του πρωτόσχολου, η πινακίδα των δειγμάτων της γραφής και ο "τηλέγραφος", όπου ο πρωτόσχολος αναρτά κάθε φορά επιγραφές με τις κινήσεις που πρέπει να εκτελέσουν οι μαθητές. Κατά μήκος των τοίχων της αίθουσας, ημικύκλια σιδερένια η και σχεδιασμένα στο έδαφος καθορίζουν τη θέση που πρέπει να πάρει κάθε ομάδα μαθητών κατά τη διάρκεια του μαθήματος της ανάγνωσης, της γραμματικής και της αριθμητικής. Στό μέσον του ημικύκλιου στέκεται ο πρωτόσχολος δίπλα στον πίνακα του μαθήματος. Τα θρανία αποτελούνται από γραφεία και καθίσματα ενωμένα σε ενιαίο ξυλουργικό σώμα. Το επάνω μέρος των γραφείων είναι διαμορφωμένο ανάλογα με τη θέση που αντιστοιχεί στις διάφορες τάξεις της γραφής: έτσι το πρώτο επιτρέπει τη γραφή στην άμμο ενώ το τελευταίο έχει υποδοχές για μελανοδοχεία,

Όπως θα δούμε στη συνέχεια αναλύοντας τις σχετικές προδιαγραφές του Οδηγού του Κοκκώνη, ο εξοπλισμός αυτός της αίθουσας και η συγκεκριμένη

ι. Λόγιος Ερμής, Ι816, σ. 7.

2. Ι.Π. Κοκκώνης, Περίληψις..., ο.π., σ. 4, 10.

3. στο ίδιο, σ. 4. Πρόκειται πιθανόν για τον Guide Renseignement mutuel, που εξέδωσε στα 1818 ο L. Colas, εκδοτικός οίκος της "Société d'enseignement élémentaire...". Tò σύγγραμμα αυτό φαίνεται ότι χρησιμοποίησε και ο Κοκκώνης για να συμπληρώσει τις προδιαγραφές του Manuel... του Sarazin, ακριβώς στα θέματα τα σχετικά με το κτίριο και τον εξοπλισμό (βλ. Οδηγός, σ. στ').

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/60.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

διάταξη του είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για τη λειτουργία του μηχανισμού της μεθόδου (συγχρονισμός της διδασκαλίας των διαφόρων τάξεων, διατήρηση της τάξης κλπ.), Το πρωτοβάθμιο σχολείο αρχίζει λοιπόν να απαιτεί ειδική φροντίδα από την άποψη των κτιριακών εγκαταστάσεων, Ο Κλεόβουλος αφιερώνει σημαντικό χρόνο για να διαρρυθμίσει σύμφωνα με την αλληλοδιδακτική μέθοδο, το σπίτι που νοικιάστηκε στο Ιάσιο για να φιλοξενήσει το σχολείο του1. Μετά την Επανάσταση, η ίδια φροντίδα εξακολουθεί να διαφαίνεται, παρόλο που χρησιμοποιούνται σχεδόν αποκλειστικά υπάρχοντα κτίρια για τη στέγαση των αλληλοδιδακτικών σχολείων 2. Έτσι το τζαμί του Δεφτέρ-Κεχαγιά στην Τρίπολη, που η Πελοποννησιακή Γερουσία όρισε για τη στέγαση του αλληλοδιδακτικού σχολείου, διαρρυθμίστηκε γι' αυτόν το σκόπό3. Παρόμοια φροντίδα λαμβάνεται για να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις της αλληλοδιδακτική.:1 μεθόδου, η εθνική οικία στην οποία εγκαθίσταται, μετά από άδεια της Διοικήσεως, το σχολείο της Φιλανθρωπικής Εταιρείας. Για το σκοπό αυτό το Συμβούλιο της Εταιρείας διορίζει "αρχιτέκτονα" για να συντάξει τον προϋπολογισμό των απαιτουμένων εργασιών σύμφωνα με το σχέδιο του δασκάλου του σχολείου. Γ, Κωνσταντίνου4, Τέλος, σύμφωνα με τον Comte de Pecchio υπάρχει στο Άργος το 1825 "ένα αλληλοδιδακτικό σχολείο, που κτίστηκε ειδικά γι' αυτόν το σκοπό από την Κυβέρνηση, και λειτουργεί από

1. Λόγιος Έρμής, 1820, σ. 264.

2. Αναφέρουμε σαν παράδειγμα την απόφαση της κοινότητας της Νάουσας να στεγάσει το αλληλοδιδακτικό σχολείο σε μονή που φιλοξενεί ήδη πρόσφυγες από την Κρήτη (Γενική Εφημερίς, αρ. 61,29 Μαΐου, 1826, σ. 341). Η Εθνοσυνέλευση του 1826 προσφέρει στην κοινότητα της Πιάδας (Παλαιά Επίδαυρος) την εθνική οικία που φιλοξένησε τις συνεδριάσεις της για να χρησιμοποιηθεί σαν σχολείο (Γενική Εφημερίς, αρ. 58, 5 Μαΐου 1826, σ. 229). To Νοέμβριο του 1824 παραχωρείται με απόφαση της Προσωρινής Κυβέρνησης το τζαμί του Σταροπάζαρου, στην Αθήνα, για να στεγάσει το αλληλοδιδακτικό σχολείο της Φιλόμουσου Εταιρείας (βλ. A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ό.π., τεκμ. αρ. 25, σ. 59, και αρ. 30, σ. 64).

3. Διακήρυξη της Πελοποννησιακής Γερουσίας, της 27 Απριλίου 1822 (Α. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 5, σ. 30). Πβ. J. Emerson et Gte de Pecchio, Tableau..., ό.π., σ. 334: "[...] στις 8 Μαΐου (1825), άνοιξε ένα αλληλοδιδακτικό σχολείο σ' ένα τζαμί που είχε διαρρυθμιστεί γι' αυτόν το σκοπό και μπορούσε να χωρέσει 400 μαθητές. Ένας μικρός κήπος έχει ενωθεί μ' αυτό και μπροστά από το πρόπυλο βρίσκεται μια πηγή με άφθονα νερά [...]". Πρόκειται για επαναλειτουργία του σχολείου της Διακήρυξης του 1822, το οποίο είχε κατά την περίοδο αυτή συχνά διακόψει τη λειτουργία του για διάφορους λόγους (έλλειψη πόρων, έλλειψη δασκάλων κλπ.). Άλλωστε αυτό αποτελεί γενικό κανόνα για την εποχή αυτή και ακόμη και μετά το 1834.

4. Γενική Εφημερίς, αρ. 92, 15 Σεπτ. 1826. Δεν μπορούμε να ξέρουμε αν πρόκειται για αρχιτέκτονα/μηχανικό μοντέρνου τύπου η για κάποιον παραδοσιακό πρωτομάστορα, αφού ο 'ίδιος όρος χρησιμοποιείται αυτήν την εποχή αδιάκριτα για να χαρακτηρίσει και τους δυο.

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/61.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

τον περασμένο Δεκέμβριο. Η εσωτερική του διάταξη έγινε σύμφωνα με το πρότυπο των αγγλικών σχολείων, αλλά είναι πολύ μικρό για τα 200 παιδιά που φοιτούν. Συνεχόμενο στο σχολείο βρίσκεται ένα σπίτι για τον δάσκαλο"1. Δεν μπορέσαμε, όμως, να επιβεβαιώσουμε την πληροφορία αυτή και από άλλες πηγές.

Αυτή η νέα συνείδηση του σχολικού χώρου, ως αναγκαία συνθήκη για την αποτελεσματικότητα της διδασκαλίας και ως μέσο πειθαναγκασμού, υπόβαθρο για την επίτευξη της επιθυμητής συμπεριφοράς, εμφανίζεται πολύ πιο καθαρά στο λόγο των ίδιων των δασκάλων. Ο Συνέσιος Σμυρναίος, γράφει στην έκθεση του στον Γκούρα ο Γ. Γεννάδιος, δεν μπορεί παρ' όλες τις ικανότητες του να οργανώσει σωστά το σχολείο του γιατί ενώ η αίθουσα χώρα 132 μαθητές έχουν μαζευτεί 250. Έτσι οι μετακινήσεις των μαθητών δεν μπορεί να γίνουν "ευτάκτως και γοργώς" και ο δάσκαλος δεν βλέπει "τους ελπιζομένους καρπούς αναλόγως των κόπων του"2.

Ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τον προβληματισμό των δασκάλων σχετικά με το σχολικό χώρο περιέχει η έκθεση του N. Νικητόπλου προς την επί της Προπαιδείας Επιτροπή με ημερομηνία 9 Φεβρ, 1830 3.-Πρόκειται; τόσο για περιγραφές υφιστάμενων σχολείων όσο και για συγκεκριμένες προτάσεις των δασκάλων που αφορούν στη βελτίωση του αρχικού προτύπου. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι προτάσεις αυτές διαφοροποιούνται ριζικά από το γαλλικό πρότυπο που περιγράψαμε, Έτσι, σε ότι αφορά τη διάταξη των θρανίων μέσα στην αίθουσα, η πλειοψηφία των δασκάλων ακολουθεί τον αρχικό τύπο της μακρόστενης αίθουσας με μία μόνο σειρά θρανίων. Βρίσκουμε όμως και μια πρόταση για αίθουσα αλληλοδιδακτικής ανεπτυγμένης σε πλάτος, όπου θα μπορούσαν να τοποθετηθούν δύο σειρές θρανία "ως να ενώνωνται δύο αλληλοδιδακτικά" και που στον κενό χώρο ανάμεσα στις δύο σειρές -πλάτους 5 ποδών- θα μπορούσαν να τοποθετηθούν ημικύκλια για την ανάγνωση, Η λύση αυτή προτείνεται για μεγάλα σχολεία που συγκεντρώνουν περισσότερο από 300 μαθητές και οπού το μεγάλο μήκος της αίθουσας εμποδίζει τη φωνή -και θα προσθέταμε και το βλέμμα- του δασκάλου να φτάσει όλους τους μαθητές4. Κάποιος άλλος δάσκαλος προτείνει την ανατροπή της σειράς με την όποια διατάσσονται τα Θρανία. "Οπως αναφέραμε ήδη, στο αρχικό πρότυπο το πρώτο θρανίο που είναι τοποθετημένο μπροστά στην έδρα του δασκάλου, φιλοξενεί τους μαθητές που γράφουν στην άμμο, δηλ. την πρώτη τάξη της γραφής, ενώ

1. J. Emerson et Crate de Pecchio, Tableau..., ό.π., σ. 311.

2. Α. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ό.π., τεκμ. αρ. 46, σ. 80· βλ. επίσης τεκμ. αρ. 76, σ. 110.

3. στο ίδιο, τεκμ. αρ. 353, σ. 760-772.

4. στο ίδιο, σ. 764. Η διάταξη αυτή εμφανίζεται λίγο αργότερα σε γαλλικές συλλογές προτύπων, διατάξεων αιθουσών αλληλοδιδακτικής (βλ. εικ. 18).

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/62.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

οι υπόλοιπες επτά τάξεις αναπτύσσονται η μία πίσω από την άλλη προς το βάθος της αίθουσας με τελευταίο το θρανίο της όγδοης τάξης που γράφει σε χαρτί με μελάνι. Σ' αυτήν τη διάταξη ο εν λόγω δάσκαλος αντιπροτείνει να τοποθετείται το θρανίο της όγδοης τάξης μπροστά από το διδασκαλικό βάθρο και εκείνο της πρώτης στο βάθος της αίθουσας "επειδή ούτω εκπληρώνεται ο αλληλοδιδακτικός σκοπός. Ο διδάσκαλος διδάσκει τους πλησιέστερους του δυνατωτέρους. Ούτοι επιστρέφοντες ως εις τα κάτωθεν της άμμου οι δυνατότεροι, διδάσκουν τους άδυνατωτέρους"1. 'Υπέρ της προτεινόμενης διάταξης αναφέρεται και το επιχείρημα ότι τα μικρότερα παιδιά δεν αγαπούν να έχουν εμπρός τους το δάσκαλο, ούτε να έρχονται σε άμεση επαφή μαζί του, αφού αισθάνονται σαν επίπληξη την οποιαδήποτε παρατήρηση του με όση οικειότητα και αν διατυπώνεται. Αντίθετα, ένας μαθητής, περισσότερο οικείος, μπορεί "να τους εμπνεύση τα μαθήματα των, καλύτερα"2. Πρόταση λοιπόν που αγνοεί τον σύνθετο μηχανισμό της μεθόδου και θέτει σε αμφισβήτηση την πρωτογενή παιδαγωγική σχέση.

Οι περισσότερες όμως παρατηρήσεις/προτάσεις των δασκάλων έχουν χαρακτήρα πρακτικό και τεχνικό και δεν θίγουν τα βασικά στοιχεία του προτύπου. Τέτοιες είναι, για παράδειγμα, όσες αναφέρονται στα ημικύκλια. Έτσι κάποιος προτείνει κάθε 10 ·γραφεία να υπάρχει διάκενο όπου να τοποθετούνται ημικύκλια για την ανάγνωση. Με αυτόν τον τρόπο μειώνεται η επιφάνεια των τοίχων που αυτά καταλαμβάνουν και βελτιώνεται η σχέση των διαστάσεων της αίθουσας προς τον αριθμό των μαθητών. Στην ίδια λογική εγγράφεται και η άποψη που θέλει ημικύκλια και στα θρανία και όχι μόνο κατά μήκος των τοίχων3. Αρκετοί δάσκαλοι προτιμούν τη χρησιμοποίηση ημικυκλίων από σίδερο, ενώ άλλοι επιμένουν ότι πρέπει να αντικατασταθούν με άλλα κατασκευασμένα από ξύλο, η, απλούστερο ακόμη, με την απλή χάραξη του σχήματος στο δάπεδο, με την αιτιολογία ότι τα ημικύκλια από σίδερο "προξενούν πολλάκις ζημίας θανατηφόρους! Οι μαθηταί πάντοτε, όντες εις κίνησιν και ανησυχίαν, τραβούν και τα ρίπτουν συντρίβοντες τους πόδας των μαθητών"4. 'Υπάρχει ακόμα η πρόταση για την πλήρη κατάργηση τους, "επειδή ισάζονται ούτω εις την ανάγνωσιν χωρίς αυτά"5 κλπ.

Το βάθρο του δασκάλου αποτελεί επίσης αντικείμενο προβληματισμού. Προτείνεται να είναι αρκετά υπερυψωμένο και να σχηματίζεται από κάτω ντουλάπι όπου να φυλάγονται η άμμος, τα μολυβδοκόνδυλα κλπ. Ακόμη ζητείται

1. στο ίδιο, σ 764

2 στο ίδιο, σ. 765

3 στο ίδιο, σ 765.

4. στο ίδιο, σ. 767.

5 στο ίδιο, σ 767.

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/63.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

να είναι περισσότερο ευρύχωρο και μακρύ ώστε να τοποθετούν δίπλα στην έδρα του δασκάλου γραφεία για τους γενικούς πρωτόσχολους1, που με αυτόν τον τρόπο όμως παίρνουν τη θέση υποδιδασκάλων. Και οι υποδείξεις συνεχίζουν και θίγουν θέματα όπως το υλικό που πρέπει να χρησιμοποιείται; για την επίστρωση του δαπέδου της αίθουσας, η χρησιμότητα των "τηλεγράφων" η ο θόρυβος που κάνει το λειαντήριο που χρησιμοποιείται για να ισιώνεται η άμμος κλπ. Για όλα αυτά οι δάσκαλοι προσκαλούν την Επιτροπή να σκεφτεί και να αποφασίσει.

Βλέπουμε, λοιπόν, την αίθουσα της διδασκαλίας, αυτόν τον "κενό" και "απροσδιόριστο" χώρο των παραδοσιακών σχολείων, να γεμίζει από έπιπλα και από διάφορες θεωρήσεις, που στο σύνολο τους αποσκοπούν στην εξασφάλιση της πειθαρχίας και της τάξης, αλλά επίσης στην οικονομία του χρόνου, στη μεγαλύτερη αποδοτικότητα της κάθε χειρονομίας. Στο εξής μπορεί επομένως να αναφέρεται κάνεις στο σχολικό κτίριο στην Ελλάδα, εννοώντας ένα οικοδόμημα διακριτό, έναν χώρο που η διαρρύθμιση του υπακούει σε λόγο ο οποίος διατυπώνεται σε σχέση με τις ειδικές απαιτήσεις και τις διάφορες συνθήκες της δραστηριότητας που στεγάζει. Η επόμενη φάση θα είναι η προτυποποίηση; αυτού του χώρου σε εθνικό επίπεδο.

2. ΕΝΑΣ  ΝΟΜΟΘΕΤΗΜΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ: Το ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΟΥ ΟΔΗΓΟΥ ΤΟΥ ΚΟΚΚΩΝΗ (SARAZIN)

Στο προηγούμενο κεφάλαιο παρουσιάσαμε συνοπτικά το θεσμικό πλαίσιο και τις διοικητικές ρυθμίσεις που κατά την καποδιστριακή περίοδο αποσκοπούν στο να εξασφαλίσουν "μέθοδον ορθήν" και όσον το δυνατόν εντελή, και διάταξιν ομοιότροπον των της αλληλοδιδακτικής, προς ομοιότροπον και τακτικήν προεκπαίδευσιν της νεολαίας"2. Το Κράτος τείνει να εγκαταστήσει ένα σύστημα ενιαίας και ομοιόμορφης πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το αλληλοδιδακτικό σχολείο συλλαμβάνεται σαν μέσο μαζικής μόρφωσης και σαν παράγοντας που θα επιδράσει στα ήθη απαντώντας έτσι στο αίτημα για εθνική ενοποίηση. Σ' αυτήν την προοπτική το σχολικό κτίριο πρέπει να οργανωθεί σαν μονάδα και να χωροθετηθεί στον εθνικό χώρο με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορεί να υποδεχτεί κάθε εκπαιδεύσιμο άτομο οπουδήποτε και αν βρίσκεται, μέσα στην ίδια πανομοιότυπη μήτρα. Για την πραγματοποίηση αυτού του δικτύου, χρειάζονται τα κατάλληλα εργαλεία σε θεσμικό και διοικητικό επίπεδο. Ευθύς εξαρχής ο κανονισμός, κείμενο νομοθετημένο με ισχύ σε ολόκληρη τη χώρα

1. στο ίδιο, σ. 765. Για μια ανάλογη διάταξη βλ. εικ. 17.

2. Ι.Π. Κοκκώνης, Περίληψις..., ο.π., σ. 26.

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/64.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

θα αποτελέσει το σημείο αναφοράς για όσους συμμετέχουν στη διαδικασία κατασκευής σχολικών κτιρίων. Εγκαθιστώντας μια σαφώς διατυπωμένη αντιστοιχία ανάμεσα στο χώρο και στη χρήση του, θα λειτουργήσει ως σύστημα για την αναπαραγωγή του μοναδικού προτύπου που θα προσαρμοστεί σε κάθε σχολικό πληθυσμό, όποιο και Αν είναι το περιβάλλον του (αγροτικό η αστικό), όποιο και αν είναι το αριθμητικό μέγεθος του1. Η σχολική αρχιτεκτονική θα γεννηθεί σαν επίσημη κωδικοποιημένη αρχιτεκτονική, σαν αρχιτεκτονική επαναλαμβανόμενη.

Το A' κεφάλαιο του Οδηγού του Κοκκώνη, που επικυρώθηκε όπως ήδη αναφέραμε με διάταγμα τον 'Ιούλιο του 1830, συνιστά το πρώτο κείμενο αυτού του τύπου στην Ελλάδα. Για τα επόμενα πενήντα χρόνια θα αποτελέσει τη βασική αναφορά για όλους τους παράγοντες που με τον ένα η τον άλλο τρόπο ενέχονται στην κατασκευή η τη χρήση του σχολικού κτιρίου: δημόσιες-αρχές, αρχιτέκτονες/μηχανικοί, δάσκαλοι κλπ.

α. To σχολικό κτίριο: ένας ελεγχόμενος χώρος

Σύμφωνα με τον Οδηγό, το αλληλοδιδακτικό σχολείο συνιστά διακριτό οικοδόμημα, διαφορετικό από όλα τα άλλα, που πρέπει να περιλαμβάνει συγκεκριμένους χώρους (αίθουσα, αυλή, προαύλιο, αποχωρητήρια), που η διάταξή τους, οι μεταξύ τους σχέσεις και η ιδιαίτερη διαρρύθμιση είναι σαφώς καθορισμένες, όπως και η σχέση τους με τον περιβάλλοντα χώρο2.

Η χωροθέτηση του σχολείου κατ' αρχήν: "Το σχολείον πρέπει να κτίζηται εις τινα τόπον παράμερον των πολυπληθέστερων γειτονιών"3. Η διάταξη αυτή εμφανίζει μια πρώτη διαφοροποίηση -στην έκφραση περισσότερο παρά στην ουσία, όπως θα δούμε στη συνέχεια- από την έκδοση του 1829 του Manuel... του Sarazin που ορίζει την τοποθέτηση του σχολείου σε "πολυάνθρωπη

1. Για την υποκατάσταση του "τύπου" από το "νομοθετημένο χώρο" σαν δομή αντιστοιχίας χώρου και χρήσης μέσα στη διαδικασία παραγωγής του δομημένου χώρου βλ.: Gh. Devilliers, "Typologie...", ο.π., σ. 20 κ.έ. Για το ρόλο του μοντέλλου και του κανονισμού στην παραγωγή των σχολικών κτιρίων βλ. Β. Toulier, "L'architecture scolaire au XIXe siècle: De l'usage des modèles pour l'édification des écoles primaires". Histoire de l'Education, 17/1982, σ. 8-9.

2. Στην σελίδα 3 του Οδηγόν, σημείωση 1, ο Κοκκώνης αναφέρει ένα τυπωμένο σχέδιο αλληλοδιδακτικού σχολείου που επισυνάπτεται στο τέλος του βιβλίου. Τα αντίτυπα όμως του Οδηγού που μπορέσαμε να δούμε στις ελληνικές βιβλιοθήκες δεν περιείχαν κανένα σχέδιο. Όμοια, δεν περιείχαν κανένα σχέδιο τα αντίτυπα των εκδόσεων του 1829 και 1839 του Manuel... του Sarazin που είδαμε στην Εθνική Βιβλιοθήκη στο Παρίσι. Έτσι για τη γραφική αναπαράσταση των προδιαγραφών αναφερόμαστε στα σχέδια που δημοσιεύονται στον Guide... του 1818 (εικ. 15, 16), τα οποία είναι πιθανόν να χρησιμοποιήθηκαν σαν πρότυπο για το αντίστοιχο σχέδιο του Κοκκώνη.

3. Οδηγός, σ. 1.

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/65.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

γειτονιά"1. Στην έκδοση όμως του 1839 η προδιαγραφή αυτή μεταβάλλεται και μας παρέχει το κλειδί για να κατανοήσουμε τη θέση του Κοκκώνη: "Το σχολείο πρέπει [.,,] να βρίσκεται σε πολυάνθρωπη γειτονιά, αλλά σε κάποια απόσταση από το δρόμο, ώστε ο θόρυβος να μην έρχεται απ' έξω και διαταράσσει τα μαθήματα"2. Αν λοιπόν η εκπαιδευτική πολιτική που επιδιώκει τη γενικευμένη φοίτηση συνεπάγεται την εύκολη πρόσβαση στο σχολείο και άρα την κατασκευή των σχολείων μέσα στους οικισμούς, στο κέντρο των πληθυσμών που αλφαβητίζουν και εκπαιδεύουν, είναι συγχρόνως απαραίτητο να εξασφαλιστεί η διεξαγωγή των μαθημάτων μέσα σε ηρεμία, και άρα να μειωθούν στο ελάχιστο οι πιθανοί περισπασμοί: "Διά της επιμόνου διατηρήσεως της σιωπής θέλει έχει τις και σχολείον εύκτακτον. Περιπλέον αύτη είναι ο ουσιώδης κανών εις εν σχολείον, και εκείνος, όστις προπάντων πρέπει να φυλάσσεται"3. Στο κεφάλαιο ΙΔ' του 'Οδηγού, που είναι αφιερωμένο στα καθήκοντα του δασκάλου και τη διατήρηση της τάξης γενικότερα, αναπτύσσεται διεξοδικά το θέμα αυτό σε σχέση με τους μαθητές, τους πρωτόσχολους και το δάσκαλο4. Και σημειώνεται μεταξύ άλλων: "Διά την σιγήν ταύτην προσέτι παραγγέλεται να μη ήναι γύρω του σχολείου εργαστήρια θορυβώδη, ούτε άνθρωποι συνειθισμένοι να φωνάζωσιν όλ' ημέρα, να τραγωδώσι, κ.τ.λ."5. Πρόκειται σ' αυτήν την περίπτωση για διάταξη που περιέχεται στο Manuel... του 1829.

Οι προδιαγραφές αυτές για τη χωροθέτηση του σχολείου αντιστοιχούν και σε προβληματισμούς μιας άλλης τάξης: εκτός από την προστασία της διεξαγωγής των μαθημάτων από τους θορύβους και τους περισπασμούς του δρόμου επιδιώκεται επίσης η προστασία του παιδιού από "ανήθικους χώρους" που μπορεί να συναντήσει στο κέντρο η στις πολυάνθρωπες γειτονιές των οικισμών. Πραγματικά, αν το σχολείο με την εγκατάσταση του στους χώρους κατοικίας επιτρέπει τη φοίτηση χωρίς να αποσπάσει το παιδί από το φυσικό και το οικογενειακό του περιβάλλον6, ωστόσο ο ρόλος του είναι επίσης να το αποτραβήξει

1. Ch L Sarazin, Manuel des écoles élémentaires ., Παρίσι 1829, σ. 9.

2 Ch L Sarazin, Manuel des écoles élémentaires. , Παρίσι 3 1839, σ. 1.

3 Οδηγός, σ 107

4 Σύμφωνα με τον Οδηγό (σ 106-107), ο δάσκαλος δεν χρειάζεται να μιλά πολύ και δυνατά προσπαθώντας να κάνει τους μαθητές να υπακούσουν. Αντίθετα η σιωπή και η μετριοπάθεια του βοηθούν στην αποκατάσταση της τάξης στο σχολείο Αν ο δάσκαλος μιλάει σπάνια, τότε μπορεί να τραβήξει και να κρατήσει την προσοχή των παιδιών όταν αυτό είναι απαραίτητο. Επιπλέον, μ' αυτήν του τη στάση, δίνει το παράδειγμα στους μαθητές του, δείχνει δηλαδή ότι και ο ίδιος υποτάσσεται στον κοινό νόμο, σ' αυτήν την απρόσωπη τάξη που αποτελεί τη βάση της σχολικής πειθαρχίας σύμφωνα με την αλληλοδιδακτική μέθοδο.

5 Οδηγός, σ 107

6. Τη λογική αυτή την συναντήσαμε ήδη στο σχέδιο του Κούμα: "Πάσα λοιπόν πόλις, παν πολίχνιον, πάσα μικρά κώμη, και αγρός πρέπει να έχουν τα ανάλογα των κατοίκων των

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/66.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

τραβήξει από το δρόμο και να το προφυλάξει από την καθημερινή ζωή1. Κατά συνέπεια το σχολείο δεν μπορεί να γειτνιάζει με χώρους που ενδέχεται να επιδράσουν αρνητικά στην ηθική διάπλαση του παιδιού. Αυτός o προβληματισμός δεν είναι νέος στην παιδαγωγική και στην αρχιτεκτονική ευρωπαϊκή σκέψη. Ήδη στο De re aedificatoria ο Alberti αναφερόμενος στην καταλληλότητα των σχολείων επαναλαμβάνει τους κανόνες που εφάρμοζαν οι αρχαίοι για τα γυμναστήρια, "συμπληρώνοντας τους όμως κυρίως σε ότι αφορά την επιλογή της θέσης του σχολείου μακριά από το θόρυβο, τις δυσοσμίες, τους αργόσχολους πολίτες και το πλήθος"2. Ο J.B. de la Salle και οι άλλοι παιδαγωγοί του 17ου αι. βλέπουν στο δρόμο μόνο κινδύνους3. Το μέλημα αυτό το βλέπουμε να εκφράζεται και στην Ελλάδα, αν όχι Θεωρητικά, οπωσδήποτε στην πράξη. Έτσι, για παράδειγμα, το σχολείο του Σωτήρη στην Αθήνα κλείνει και το κτίριο εγκαταλείπεται γιατί η είσοδος του βρισκόταν σε πλατεία με τουρκικά καφενεία, όπου "διημέρευον και ακόμη διενυκτέρευον μόνον οι εκ των Οθωμανών προκριτώτεροι και πλουσιώτεροι αλλ' ουδείς εκ των Ελλήνων..."4.

Η έγνοια να κρατηθεί το παιδί μακριά από τον κόσμο των ενηλίκων για να προφυλαχτεί από κάθε κακή επιρροή κατά την περίοδο της διαμόρφωσης του -χαρακτηριστικό ίδιο της σχολικής εκπαίδευσης 5- εκφράζεται και στις λεπτομερείς προδιαγραφές που περιέχει ο Οδηγός σχετικά με την "απομόνωση" του σχολείου. "Οπως ακριβώς εγκαθιδρύεται μια σαφής διάκριση ανάμεσα στο σχολικό και στον εξωσχολικό χρόνο -σε όλη τη χρονική κλίμακα από

 

παιδευτήρια· διότι καθώς σωματικώς αυξάνουν οι παίδες εις την πατρίδα των υποκάτω εις την φιλόστοργον επιμέλειαν των γονέων των, ούτω και ψυχικώς εις τάς πρώτας καν γνώσεις των δεν δύνανται να ασκηθώσιν αλλού ειμή εις τον τόπον της γεννήσεως των" (Λόγιος Έρμης, 1819, σ. 732).

1. Ο Οδηγός κανονίζει την είσοδο και την έξοδο των μαθητών από το σχολείο και προβλέπει ότι οι μαθητές που κατοικούν στην ίδια ενορία η γειτονιά θα κάνουν τη διαδρομή της επιστροφής συντεταγμένοι και υπό την εποπτεία ενός πρωτοσχόλου (σ. 84).

2. F. Choay, La règle et le modèle Sur la théorie de l'architecture et de l'urbanisme, Παρίσι 1980, σ. 109.

3. G. Vincent, L'école primaire française. Étude sociologique, Presses Universitaires de Lyon, Editions de la Maison des Sciences de l'Homme, 1980, σ. 38-39.

4. Γ. Ψύλλας, Απομνημονεύματα.. , ο.π., σ. 4. Πρόκειται για κατοικία που ο ιδρυτής μεταρρύθμισε σε σχολείο εφοδιάζοντας το με βιβλιοθήκη και εποπτικό υλικό για τη διδασκαλία της φυσικής, της γεωγραφίας κλπ., και το δώρησε στην κοινότητα. Και είναι ακριβώς η κοινότητα που στις αρχές του 19ου αι. αποφάσισε το κλείσιμο του

5. Ο Ph. Aries μιλά για "τη μακρυά διαδικασία εγκλεισμού των παιδιών" που αρχίζει να επιβάλλεται προς το τέλος του 17ου αι. και "που δεν Θά σταματήσει να διευρύνεται ως τις μέρες μας και που αποκαλείται σχολική φοίτηση" (L'enfant et la vie familiale sous l'Ancien Regime, Παρίσι 1973, σ 7-8). Βλ. επίσης Μ Foucault, Surveiller et punir, ο π., σ. 143-144. Σχετικά με τον ελληνικό χώρο αναφερθήκαμε ήδη στην επιρροή του μοναστικού μοντέλλου πάνω στη σχολική οργάνωση.

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/67.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

την ημέρα μέχρι το έτος-, κατά τον ίδιο τρόπο προσδιορίζονται τα όρια, οι μεταβατικοί χώροι και οι τρόποι της μετάβασης από τον εξωσχολικό στο σχολικό χώρο: "Το σχολείον πρέπει να έχη αυλήν περιτοιχισμένην, όπου γίνεται και το προ του διδακτηρίου προαύλιον, έχον και έν μέρος σκεπασμένον με στέγην, Εις το σκεπασμένον τούτο προαύλιον η μεσαύλιον συνάζονται τα παιδία, πριν αρχίση η παράδοσις των μαθημάτων· και αυτού εμπορούν να μένωσιν ακινδύνως και εκείνα, όσων αι κατοικίαι είναι μακράν, κατά τον της αναπαύσεως καιρόν τον διατρέχοντα μεταξύ της πρωϊνής και της μετά μεσημβρίαν παραδόσεως. Ευθύς ερχόμενοι οι μαθηταί θέτουσιν αυτού τα καλαθιά των επάνω εις τα πέριξ καθίσματα, και κρεμώσι και τα καλύμματα της κεφαλής η τα επανωφόριά των εις πασσάλους εμπηγμένους πέριξ των τοίχων"1. Κατά τη διάρκεια των παραδόσεων ένας μαθητής βρίσκεται συνεχώς στο προαύλιο για να ελέγχει την άφιξη των καθυστερημένων μαθητών και την είσοδο στην αυλή προσώπων ξένων προς το σχολείο, και να ειδοποιεί το δάσκαλο 2. Η εσωστρεφής οργάνωση και η "αυτάρκεια" της σχολικής μονάδας σε σχέση με την πόλη καθιστούν αναγκαία την ύπαρξη ενός σημείου υδροδότησης- "εις μίαν γωνίαν του μεσαυλίου θέτεται και πίθος διά νερόν η βρύσις"3-, καθώς και αποχωρητηρίων 4'.

Ο έλεγχος της επικοινωνίας σχολείου και πόλης επεκείνεται επίσης και στην οπτική μόνωση. Σύμφωνα με τον Οδηγό τα παράθυρα της αίθουσας διδασκαλίας "πρέπει να είναι μεγάλα, ανοιγμένα, το εν άντικρυ του άλλου, εις τας δύο μεγαλητέρας παραλλήλους πλευράς του διδακτηρίου δύο μέτρα άνω του εδάφους αυτού"5.

Πρόκειται βέβαια για διαρρύθμιση που υπακούει σε λειτουργικές και υγιεινιστικές επιταγές. Όπως διατυπώνεται καθαρά στην έκδοση του Manuel... του 1839: "Εάν μια αίθουσα φωτίζεται από μία μόνο πλευρά πρέπει να ληφθεί φροντίδα να τοποθετηθούν οι μαθητές έτσι ώστε το φως να έρχεται από τα αριστερά τους, διαφορετικά, το χέρι τους θα ρίχνει σκιά επάνω στο γραπτό"6. Ο αμφιπλάγιος φωτισμός της αίθουσας αποδεσμεύει λοιπόν την διάταξη των θρανίων από αυτούς τους λειτουργικούς περιορισμούς και επιτρέπει ευκολότερα την ικανοποίηση αναγκών άλλου τύπου, όπως θα δούμε στη συνέχεια. Εξάλλου, αυτή η κατανομή των παράθυρων εξασφαλίζει καλύτερο αερισμό της αίθουσας, θέμα πολύ σημαντικό για την εποχή. Πράγματι, ο καλός εξαερισμός χώρων όπου συγκεντρώνεται Ικανός αριθμός ατόμων αποτελεί μία από τις βασικές

1. Οδηγός, σ. 13.

2. Οδηγός, σ. 111.

3. Οδηγός, σ. 3.

4. Οδηγός, σ. 3

5. Οδηγός, σ. 1.

6. Gh. Sarazin, Manuel..., 1839, σ. 2.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/68.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

επιταγές της ιατρικής γνώσης που αναπτύχθηκε στον 18ο αι., και πίστευε σταθερά στη μετάδοση ασθενειών μέσω του αέρα1. Ο όρος αυτός γίνεται προσπάθεια να εξασφαλιστεί με το μεγάλο ύψος των αιθουσών και το άνοιγμα των παραθύρων σε θέσεις που να βοηθούν τη δημιουργία ρευμάτων απαραίτητων για την ανανέωση του αέρα που υποτίθεται ότι μολύνεται συνεχώς. Αλλά αν οι υγιεινιστικές θεωρήσεις μπορούν να ερμηνεύσουν τη θέση και το μέγεθος των παραθύρων, ο καθορισμός των δύο μέτρων ως ελάχιστης απόστασης από το δάπεδο της αίθουσας πηγάζει από μια λογική τελείως διαφορετική: να εμποδιστεί η Οπτική επαφή με τον εξωτερικό χώρο. "Με αυτόν τον τρόπο οι μαθητές δεν διασπώνται ποτέ από αυτά που συμβαίνουν έξω", γράφει ο Sarazìn στην έκδοση του 1839 2. Η σημασία της προδιαγραφής υπογραμμίζεται και από την επιμονή του Οδηγού: "'Εάν δε τύχωσιν [τα παράθυρα]"ανοιγμένα εις χαμηλότερον του ειρημένου ύψους, πρέπει να βάλλωνται μικρά παραπετάσματα έμπροσθεν των υαλίων του παραθύρου, όσα είναι πλησιέστερα εις το έδαφος, η τουλάχιστον ν' αλείφωνται με κανέν χρώμα υπόλευκον"3. Το σχολείο συλλαμβάνεται λοιπόν ως χώρος "κλειστός" και προστατευμένος από τους "πειρασμούς" της καθημερινής δημόσιας ζωής. Η εκπαίδευση, μέσα από τη διαρρύθμιση του χώρου, που τη στεγάζει, χαρακτηρίζεται ως πρακτική διακριτή και διαχωρισμένη από τον ενεργό βίο.

β. Η μορφή της αίθουσας και η διαρρύθμιση του εξοπλισμού

Οι προδιαγραφές που παρουσιάσαμε αποτελούν βέβαια ορούς αναγκαίους για την εγκατάσταση του σχολείου, αλλά όχι και ικανούς για την ορθολογική και αποδοτική οργάνωση του αλληλοδιδακτικού σχολείου. Οι τεχνικές καινοτομίες που η αλληλοδιδακτική εισάγει στην οργάνωση του σχολικού χώρου αφορούν κυρίως την αίθουσα διδασκαλίας και τον εξοπλισμό της. Αυτή η ιδιαίτερη διαρρύθμιση της αίθουσας θα επιτρέψει στο σχολικό χώρο να λειτουργήσει

1. Σχετικά με την κλιματολογική και τοπογραφική υγιεινή βλ. Β1. Barret-Kriegel, "Les demeures de la misère: La choléra morbus et l'émergence de l'"Habitat"", Ροίίtiques de l'Habitat, Παρίσι 1977, σ. 84-93· της ίδιας, "L'hôpital comme équipement". Les machines à guérir, Παρίσι 1979, σ. 26-27. Για va διευκολυνθεί περισσότερο η ανανέωση του αέρα o Guide de l'enseignement mutuel του 1818 (σ. 12) προτείνει τη χρησιμοποίηση υαλοστασίων περιστρεφόμενων περί οριζόντιο άξονα (croisées à bascule), λεπτομέρεια που υιοθετεί και ο Sarazin στην "έκδοση του 1839. Ο Ι.Π. Κοκκώνης, αντίστοιχα, σημειώνει στον Οδηγό (σ. 2, σημ. Ι) : "Τινές συνεθίζουν να κατασκευάζωσι τα παραθυρόφυλλα έξωθεν ως τα λεγόμενα τουρκιστί κεπένια των εργαστηρίων. Ταύτα ημιανοιγόμενα έμποδίζουσι την βροχήν, και συστήνουσι και τα ρεύματα του αέρος κάτωθεν προς τα άνω".

2. Ch. Sarazin, Manuel.,., 3 1839, σ. 1.

3. Οδηγός, σ. 1-2.

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/69.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

σαν "μηχανή διδακτική αλλά επίσης μηχανή για επιτήρηση, ιεράρχηση, ανταμοιβή" 1.

Στις προδιαγραφές σχετικά με την αίθουσα και τον εξοπλισμό της βρίσκουμε αυτόν το "χρησιμοθηρικό εξορθολογισμό της λεπτομέρειας" 2 που χαρακτηρίζει το σύνολο του Οδηγού. Στην αρχή εκτίθενται αναλυτικά τα διάφορα σημεία τα σχετικά με την κατασκευή και τη μορφή της αίθουσας3. Η αίθουσα πρέπει να είναι ισόγεια, προφανώς για να αποφεύγεται κίνδυνος συνωστισμού και ατυχημάτων κατά την είσοδο και έξοδο των μαθητών 4, Για να μειωθεί όμως η υγρασία, το δάπεδο σηκώνεται λίγα εκατοστά πάνω από το έδαφος και από κάτω κατασκευάζεται υπόγειο, Το ύψος της αίθουσας προβλέπεται από 5 έως 7 μέτρα, ύψος αρκετά μεγάλο που υπακούει στην προβληματική για τη σημασία του αέρα στη μετάδοση των ασθενειών και σκοπεύει στην αύξηση του όγκου του αναγκαίου για την αναπνοή των μαθητών. Η κάτοψη τής. αίθουσας, είναι ορθογωνική, Το πλάτος της, που είναι αρκετά μικρότερο από το μήκος, δεν πρέπει να ξεπερνά τα εννέα έως δέκα μέτρα, αλλά οι ακριβείς διαστάσεις καθορίζονται σε σχέση με τον αριθμό των μαθητών σύμφωνα με ένα λεπτομερή υπολογισμό για τον Οποίον θα μιλήσουμε στη συνέχεια.

Εκτός από τα παράθυρα, στα οποία ήδη αναφερθήκαμε, οι πόρτες της αίθουσας αποτελούν επίσης αντικείμενο ειδικών προδιαγραφών. Ο αριθμός τους δεν καθορίζεται ακριβώς. Μπορεί να υπάρχουν έως τρεις. Η τελική επιλογή αφήνεται στον υπεύθυνο της οικοδομής. Αλλά σε όλες τις περιπτώσεις καθορίζεται ακριβώς η θέση τους σε σχέση με έναν ειδικό προορισμό, πάντα μέσα στα πλαίσια της λογικής που χρησιμοποιεί το χώρο για να επιβεβαιώσει τις ιεραρχίες και να διευκολύνει' την επιτήρηση, Έτσι η μία από τις πόρτες, αυτή που φέρνει κατευθείαν στο δρόμο, χρησιμοποιείται αποκλειστικά από το δάσκαλο και θεωρείται καλό να βρίσκεται σε μία άκρη της αίθουσας μακριά από την έδρα. Αντίθετα η κύρια είσοδος, που είναι η είσοδος των μαθητών, οδηγεί στο προαύλιο και βρίσκεται δίπλα στο βάθρο. Με αυτόν τον τρόπο ο δάσκαλος μπορεί να ελέγχει την είσοδο και την έξοδο των μαθητών και να επιβάλλει την τάξη χωρίς να χρειάζεται να μετακινηθεί, Η τρίτη πόρτα είναι μικρότερη, στην άλλη άκρη του βάθρου, και οδηγεί στα αποχωρητήρια που πρέπει να είναι χωρισμένα από το προαύλιο5 (βλ. εικ, 17),

Αυτή η τελευταία διάταξη είναι αποτύπωση στη σχολική αρχιτεκτονική μιας παλαιάς και έμμονης ενασχόλησης των παιδαγωγών και των γιατρών

1. M. Foucault, Surveiller et punir, ό.π., σ. 148-149.

2. στο ίδιο, σ. 141.

3. Οδηγός, σ. 1.

4. Βλ. αντίστοιχα Guide de l'enseignement mutuel, ο.π., σ. 2.

5. Οδηγός, σ, 2-3.

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/70.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

στην Ευρώπη: του ελέγχου της παιδικής σεξουαλικότητας1. Σύμφωνα με την Anne Quemen: "Το πρωτοβάθμιο σχολείο θεωρείται από τους φανατικούς υποστηρικτές του σαν πραγματικό εμβόλιο κατά της μάστιγας του αυνανισμοϋ"2. Η ίδια συγγραφέας αναφέρει ότι ένα από τα επιχειρήματα που προβλήθηκαν υπέρ της αλληλοδιδακτικής μεθόδου ήταν η ουσιαστική εξαφάνιση του αυνανισμού, αφού τα παιδιά είναι αναγκασμένα να κινούνται συχνά και βρίσκονται πάντα κάτω από την επιτήρηση των συμμαθητών τους3, Σύμφωνα λοιπόν με αυτήν τη λογική, τα αποχωρητήρια αντιπροσωπεύουν σημαντικό κίνδυνο για τη σχολική πειθαρχία, Ο μαθητής βρίσκεται εκεί μόνος, μακριά από κάθε επιτήρηση, άρα εκτεθειμένος στις κακές συνήθειες. Στον Οδηγό γίνεται προσπάθεια αντιμετώπισης αυτού του κινδύνου με την τοποθέτηση· της εισόδου των αποχωρητηρίων σε εμφανές σημείο, κάτω από τα βλέμματα όλων των μαθητών, έτσι ώστε μια πιο μακριά παραμονή σ' αυτόν το χώρο να γέννα συναισθήματα ενοχής, χωρίς καν να χρειάζεται η παρέμβαση του δασκάλου; Στις περιπτώσεις σχολείων όπου η διάταξη αυτή δεν είναι δυνατή, ανατίθεται στον "μαθητή-θυρωρό", που στέκεται στο προαύλιο "να παρατηρή τους μαθητάς, όσοι πηγαίνουν εις τους αποπάτους, διά να μή διατρίβωσιν εκεί, πολλήν ώραν" 4.

Τα αποχωρητήρια παρουσιάζουν  επίσης κίνδυνο σε ότι αφορά την ομοφυλοφιλία, Ο Κοκκώνης επιμένει στην ανάγκη να παρακολουθεί ο δάσκαλος πολύ προσεκτικά την έξοδο των μαθητών "πηγαινόντων προς χρείαν των" και να 'απαγορεύει κατά το δυνατό τη σύγχρονη έξοδο πολλών μαθητών. Γι' αυτόν το σκοπό προβλέπεται ειδική βοηθητική διαρρύθμιση: "[...] πρέπει να ήναι πλησίον της θύρας της εις έξοδον, εις τον τοίχον, εν σημείον όμοιον με τηλέγραφον κλάσεως, το εν πρόσωπον του οποίου είναι λευκόν, και το έτερον μαύρον, Όταν είς των μαθητών εξέρχεται προς χρείαν του, στρέφει το μαύρον πρόσωπον προς τα άνω, η προς τους μαθητάς κάλλιον, και τότε κανείς άλλος δεν συγχωρείται να εξέλθη· όταν δ' επιστρέψη γυρίζει το λευκόν. Άλλος μαθητής τότε εξέρχεται πράσσων το αυτό"5.

1. Βλ. σχετικά Ph. Aries, L'enfant et la vie familiale..., ο.π., σ. 148-152. Δεν έχω υπόψη μου καμιά μελέτη για τα ήθη και τις νοοτροπίες των ελληνικών πληθυσμών κατά την τουρκοκρατία αντίστοιχα. Πάντως το θέμα της αθωότητας του παιδιού επανέρχεται συχνά στο λόγο των εκπροσώπων του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

2. A. Querrien, Généalogie..., ο.π., σ. 104.

3. στο ίδιο, σ. 104-106.

4. Οδηγός, σ. 111.

5. Οδηγός, σ. 112. Το θέμα των αποχωρητηρίων θα αναπτυχθεί περισσότερο στην επανέκδοση του Οδηγού το 1842. Μια σειρά επιχειρημάτων ηθικής τάξεως και υγιεινής θα προβληθούν για να δικαιολογήσουν την προτεινόμενη διαρρύθμιση που επιτρέπει στο δάσκαλο όχι μόνο να επιτηρεί τις εισόδους και τις εξόδους αλλά επίσης να εποπτεύει και το εσωτερικό:

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/71.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Ο έλεγχος όμως της σεξουαλικότητας δεν αποτελεί παρά μόνο μία όψη της σχέσης ιεραρχικής επιτήρησης που βρίσκεται στο επίκεντρο της σχολικής πρακτικής. Η οργάνωση του χώρου της αίθουσας υπακούει και διευκολύνει μια διαπλοκή βλεμμάτων σύνθετη αλλά σαφώς προσδιορισμένη. Προκύπτουν έτσι κάποιες ειδικές διατάξεις, όπως για παράδειγμα οι σχετικές με την κατασκευή του πατώματος της αίθουσας και του βάθρου: "Το έδαφος εις τα μεγάλα σχολεία της Αλληλοδιδακτικής πρέπει να ήναι κεκλιμένον έπίπεδον, ήγουν ολίγον κατωφερές (εγκλινόμενον, φερ' ειπείν, με ύψωσιν 0,027 μ. εις 0,40 μ. η εις 0,54 μ. μήκους) προς το μέρος της καθέδρας του διδασκάλου. Το βάθρον (εξέδρα η σκοπιά) γίνεται αναλόγως με την έκτασιν του διδακτηρίου εις μίαν των μικρότερων παραλλήλων πλευρών αυτού, κατά πρόσωπον των καθήμενων εις τα θρανία παιδίων. Πρέπει δε να έχη ύψος 0,65 μ. περίπου και πολλάς βαθμίδας προς ανάβασιν. Εις αυτό επάνω στήνεται η καθέδρα ομού με το γραφείον του διδασκάλου"1.

Ο σχεδιασμός του σχολικού χώρου εξασφαλίζει λοιπόν τη δυνατότητα στο δάσκαλο να επιτηρεί συνεχώς όλους τους μαθητές του. Εκεί βρίσκεται η πρωταρχική υλική βάση της εξουσίας του, εξουσία πολύ περισσότερο αποτελεσματική από εκείνη του παραδοσιακού δασκάλου, που τιμωρούσε σκληρά αλλά που τις περισσότερες φορές δεν μπορούσε να ξέρει τι συνέβαινε γύρω του. 'Από την άλλη μεριά, αυτή η ειδική διαρρύθμιση που τοποθετεί το δάσκαλο στο σημείο σύγκλισης των βλεμμάτων των μαθητών και συγχρόνως "υπεράνω" όλων προσφέρει τους υλικούς και συμβολικούς όρους της "παιδαγωγικής" απόστασης, επιτρέπει την επιβολή της τάξης και της πειθαρχίας χωρίς να θίγεται η μετριοπαθής στάση του δασκάλου. Άλλωστε, "το βάθρο συμβολίζει την εξουσία του δασκάλου περισσότερο απ' ότι διευκολύνει την άσκηση της"2. Είναι χαρακτηριστικό ότι το βάθρο δεν καταργείται στις περιπτώσεις όπου η κλίση του εδάφους της αίθουσας μπορεί μόνη να εξασφαλίσει τον οπτικό έλεγχο, αλλά απλώς μειώνεται το ύψος του3.

"Τα αναγκαία η οι απόπατοι, πρέπει να ήναι εις μέρος χωριστόν του προαυλίου, όχι όμως πολύ μακράν, ώστε να μη φθάνη το βλέμμα του διδασκάλου εκ του βάθρου, όστις και από μέρος απόκρυφον είναι καλόν να εμπορή να παρατηρή μη τινές κακοήθειαι πράσσωνται μέσα εις τους αποπάτους, διότι τοιαύται κακοήθειαι, φθοροποιαί και των ηθών και της υγείας των μαθητών, γίνονται κατά δυστυχίαν εις τα απροσέκτως διοικούμενα σχολεία. Προς φύλαξιν εκ των τοιούτων η θύρα των αποπάτων κόπτεται εις το κάτω μέρος έως 0,30 μ. άνω του κατωφλίου και εις 1,60 υψηλά ανοίγεται εις ρόμβου σχήμα οπή 0,21 μ. έχουσα μήκος εκάστης πλευράς" (Ι.Π. Κοκκώνης, Εγχειρίδιον η Οδηγός της Αλληλοδιδακτικής Μεθόδου Νέος, τελειοποιημένος και πληρέστερος του μέχρι τούδε εν χρήσει Οδηγού του Σ., Αθήνα 1842, σ. 4-5).

1. Οδηγός, σ. 2.

2. A. Querrien, Généalogie..., ο.π., σ. 96.

3. Οδηγός, σ. 2, σημ. 3. Στην ίδια σημείωση ο Κοκκώνης προσθέτει και μερικές συμπληρωματικές

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/72.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Αφού έχει προσδιορίσει το γενικό Οργανόγραμμα του σχολείου, τη μορφή της αίθουσας και τη σχετική θέση του δασκάλου, ο 'Οδηγός συνεχίζει με τις προδιαγραφές του εξοπλισμού. Κάθε στοιχείο της επίπλωσης περιγράφεται με λεπτομέρεια και καθορίζεται η ακριβής και σταθερή θέση του μέσα στην αίθουσα. Πρώτα αναφέρεται στα έπιπλα που βρίσκονται στο κέντρο της αίθουσας, δηλ. τα θρανία και όλα τα αντικείμενα που είναι προσαρτημένα σ' αυτά. Τα καθίσματα, τα "θρανία" όπως τα αποκαλεί ο Κοκκώνης, κατασκευάζονται κατά κανόνα από ξύλο δρυός και συνιστούν ένα σώμα με τα γραφεία) συνήθως από ξύλο ελάτης. Οι ξυλουργικές αυτές κατασκευές, που χρησιμεύουν κυρίως στο μάθημα της γραφής και της αριθμητικής, καταλαμβάνουν, όλο το πλάτος της αίθουσας αφήνοντας δεξιά και αριστερά μόνο το χώρο που είναι απαραίτητος για την κυκλοφορία και την τοποθέτηση των ημικυκλίων της ανάγνωσης. Ανάλογα με τις διαστάσεις της αίθουσας κατασκευάζονται ώστε να χωρούν από τέσσερεις έως είκοσι μαθητές 1. Οι ακριβείς τους· διαστάσεις καθορίζονται στη βάση ανθρωπομετρικών δεδομένων. Έτσι για τον προσδιορισμό του μήκους του θρανίου υπολογίζονται 0,38 μ. ανά μαθητή. Κατά συνέπεια ένα θρανίο για έξι μαθητές, π.χ., πρέπει να είναι 2,28 μ.2. Το φάρδος του ζεύγους θρανίο - γραφείο ορίζεται 0,457.μ. από τα οποία 0,24 μ. για το γραφείο, 0,19 μ. για τα θρανία και 0,027 μ. για τη μεταξύ τους απόσταση. Το οψος των γραφείων αυξάνει σταδιακά από 68 εκ. για εκείνα της πρώτης τάξεως ως 73 εκ. για την τελευταία. Αυτή η αύξηση είναι προφανώς υπολογισμένη στη βάση του υποτιθέμενου ύψους των μαθητών. Αλλά πρόκειται για υπολογισμό που δεν αφορά την ελληνική πραγματικότητα του 1830, όπου δεν υπάρχει κανενός τύπου αντιστοιχία ανάμεσα σε σχολική κατάταξη και τάξη ηλικίας3. Εκφράζει όμως καθαρά τη λογική μιας γενικευμένης εκπαίδευσης που

διευκρινίσεις σχετικά με την προσαρμογή του βάθρου στο μέγεθος της αίθουσας: "Εις τα μεγάλα διδακτήρια το βάθρον τούτο κρατεί όλην σχεδόν την κατά πλάτος του διδακτηρίου μίαν πλευράν, κτιζόμενον υπέρ την επιφάνειαν του εδάφους ικανώς πλατύ (1,65 μ. περίπου), ώστε στήνονται και έπ' αυτού ημικύκλια· εις δε τα μικρά κτίζεται όσον να χωρή η διδασκαλοκαθέδρα". ;

1. Το ανώτατο όριο των 20 μαθητών ανά θρανίο προκύπτει από τις ανάγκες της επιτήρησης: "[...] διότι 20 το πλέον μαθητάς εμπορεί εις πρωτόσχολος εις το Θρανίον καθήμενος να προσέξη" (Οδηγός..., σ. 124). Στη βάση αυτού του μεγέθους προσδιορίζεται το μέγιστο πλάτος της αίθουσας σε 9-10 μ. Στην έκδοση του 1839, o Sarazin προτείνει για τις πολύ φαρδιές αίθουσες τη διάταξη των Θρανίων σε δύο στήλες με τη δημιουργία στη μέση διαδρόμου "ο οποίος διευκολύνει την επιτήρηση" (σ. 5, σημ. 1). Πρόκειται, όπως ήδη αναφέρθηκε, για διάταξη που είχε προταθεί από τους δασκάλους στην επί της Προπαιδείας Επιτροπή.

2. Ο κατάλογος των διαστάσεων των Θρανίων όλων των τύπων, από 4 έως 20 μαθητές, περιλαμβάνεται στον "Πίνακα των διαστάσεων ενός τινός διδακτηρίου αλληλοδιδακτικού δι' οποσουσδήποτε μαθητάς" που δημοσιεύεται στη σελίδα 122 του Οδηγού (βλ. εικ. 19).

3. Βλ. για παράδειγμα τον κατάλογο των μαθητών του αλληλοδιδακτικού σχολείου του

Σελ. 72
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 53
    8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄ Η ΓΕΝΕΣΗ ΕΝΟΣ ΝΟΜΟΘΕΤΗΜΕΝΟΥ ΧΩΡΟΥ

    1. Ο ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΩΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑ

    Παρά τη σημαντική διάδοση που γνωρίζει η σχολική εκπαίδευση στον ελλαδικό χώρο στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αι., δεν υπάρχουν ενδείξεις που να μας επιτρέπουν να θεωρήσουμε ότι το σχολικό κτίριο συνιστά την εποχή αυτή έναν ιδιαίτερο κτιριακό τύπο1, διάφορο από εκείνον της εκκλησίας, του μοναστηριού η της κατοικίας.

    Η λειτουργία των σχολείων των "κοινών γραμμάτων" δεν φαίνεται να απαίτησε ποτέ ένα εξειδικευμένο υλικό πλαίσιο (κτίριο, έπιπλα κλπ.). Οι ανάγκες μπορούσαν να ικανοποιηθούν με την ευκαιριακή χρησιμοποίηση κτιρίων κατασκευασμένων για άλλους σκοπούς που έχουν συγχρόνως μια άλλη κύρια χρήση. Όπως γράφει ο A. Αγγέλου: "Ο περιορισμένος αριθμός των μαθητών, που απαιτούσε κατά κανόνα την ύπαρξη ενός χώρου, η γειτνίαση της κατοικίας του μαθητή προς τον χώρο του διδακτηρίου, οι εντελώς στοιχειώδεις ανάγκες της διδασκαλίας, όλα αυτά συντελούσαν στην άμεση κτιριακή ικανοποίηση. Καθώς άλλωστε, πρωτογενής μορφή του κοινού σχολείου είναι το ιδιωτικό μάθημα στην κατοικία του δασκάλου, για ένα μεγάλο χρονικά διάστημα ήταν εύκολο οι σχετικές στεγαστικές ανάγκες να μην δημιουργήσουν προβλήματα. Όταν με την πρόοδο του χρόνου, αρχίζει να μεγαλώνει ο αριθμός των

    1. Με τον όρο "τύπος" εννοούμε την αφαίρεση όλων των κοινών χωρικών ιδιοτήτων μιας κατηγορίας κτιρίων, που χρησιμεύει στην παραγωγή του κτισμένου χώρου ως δομή αντιστοιχίας χρήσης και χώρου. Ο τύπος αποτελεί το σιωπηρώς εννοούμενο κτιριολογικό πρóγραμμα -που είναι και το πλέον καθοριστικό- ενώ το ρητά εκφρασμένο πρόγραμμα αναφέρεται σε ποσοτικά στοιχεία η παραλλαγές που χαρακτηρίζουν τη συγκεκριμένη παραγγελιά. Σύμφωνα με τον Ch. Devillers, ο τύπος "εφοδιάζει τον υπεύθυνο της κατασκευής με μια αρχή οργάνωσης του χώρου, σφαιρική, εμπειρικά επεξεργασμένη και επενδεδυμένη με κοινωνική αξία' ο τύπος καθορίζει την τάξη και τη φύση των κατασκευασμένων χώρων καθώς και τις σχέσεις μεταξύ τους και με το οικισμένο περιβάλλον, και συγχρόνως προσφέρει μια αρχή υλοποίησης του ίνργου που περιλαμβάνει την κατασκευαστική τεχνολογία, την χρήση συγκεκριμένων γεωμετρικών μεθόδων και, μερικές φορές, τη χρησιμοποίηση ορισμένων διακοσμητικών συστημάτων" (Gh. Devillers, "Typologie de l'habitat et morphologie, urbaine", L' Architecture d'Aujourd'hui, αρ. 174, Ιούλιος / Αύγουστος 1974, σ. 18).