Συγγραφέας:Καλαφάτη, Ελένη
 
Τίτλος:Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
 
Υπότιτλος:Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:288
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1821-1929
 
Περίληψη:Οι όροι της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε «νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου» αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζεται αφενός πώς το πρόβλημα του σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφετέρου πώς μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 58.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 63-82 από: 372
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/63.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

να είναι περισσότερο ευρύχωρο και μακρύ ώστε να τοποθετούν δίπλα στην έδρα του δασκάλου γραφεία για τους γενικούς πρωτόσχολους1, που με αυτόν τον τρόπο όμως παίρνουν τη θέση υποδιδασκάλων. Και οι υποδείξεις συνεχίζουν και θίγουν θέματα όπως το υλικό που πρέπει να χρησιμοποιείται; για την επίστρωση του δαπέδου της αίθουσας, η χρησιμότητα των "τηλεγράφων" η ο θόρυβος που κάνει το λειαντήριο που χρησιμοποιείται για να ισιώνεται η άμμος κλπ. Για όλα αυτά οι δάσκαλοι προσκαλούν την Επιτροπή να σκεφτεί και να αποφασίσει.

Βλέπουμε, λοιπόν, την αίθουσα της διδασκαλίας, αυτόν τον "κενό" και "απροσδιόριστο" χώρο των παραδοσιακών σχολείων, να γεμίζει από έπιπλα και από διάφορες θεωρήσεις, που στο σύνολο τους αποσκοπούν στην εξασφάλιση της πειθαρχίας και της τάξης, αλλά επίσης στην οικονομία του χρόνου, στη μεγαλύτερη αποδοτικότητα της κάθε χειρονομίας. Στο εξής μπορεί επομένως να αναφέρεται κάνεις στο σχολικό κτίριο στην Ελλάδα, εννοώντας ένα οικοδόμημα διακριτό, έναν χώρο που η διαρρύθμιση του υπακούει σε λόγο ο οποίος διατυπώνεται σε σχέση με τις ειδικές απαιτήσεις και τις διάφορες συνθήκες της δραστηριότητας που στεγάζει. Η επόμενη φάση θα είναι η προτυποποίηση; αυτού του χώρου σε εθνικό επίπεδο.

2. ΕΝΑΣ  ΝΟΜΟΘΕΤΗΜΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ: Το ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΟΥ ΟΔΗΓΟΥ ΤΟΥ ΚΟΚΚΩΝΗ (SARAZIN)

Στο προηγούμενο κεφάλαιο παρουσιάσαμε συνοπτικά το θεσμικό πλαίσιο και τις διοικητικές ρυθμίσεις που κατά την καποδιστριακή περίοδο αποσκοπούν στο να εξασφαλίσουν "μέθοδον ορθήν" και όσον το δυνατόν εντελή, και διάταξιν ομοιότροπον των της αλληλοδιδακτικής, προς ομοιότροπον και τακτικήν προεκπαίδευσιν της νεολαίας"2. Το Κράτος τείνει να εγκαταστήσει ένα σύστημα ενιαίας και ομοιόμορφης πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το αλληλοδιδακτικό σχολείο συλλαμβάνεται σαν μέσο μαζικής μόρφωσης και σαν παράγοντας που θα επιδράσει στα ήθη απαντώντας έτσι στο αίτημα για εθνική ενοποίηση. Σ' αυτήν την προοπτική το σχολικό κτίριο πρέπει να οργανωθεί σαν μονάδα και να χωροθετηθεί στον εθνικό χώρο με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορεί να υποδεχτεί κάθε εκπαιδεύσιμο άτομο οπουδήποτε και αν βρίσκεται, μέσα στην ίδια πανομοιότυπη μήτρα. Για την πραγματοποίηση αυτού του δικτύου, χρειάζονται τα κατάλληλα εργαλεία σε θεσμικό και διοικητικό επίπεδο. Ευθύς εξαρχής ο κανονισμός, κείμενο νομοθετημένο με ισχύ σε ολόκληρη τη χώρα

1. στο ίδιο, σ. 765. Για μια ανάλογη διάταξη βλ. εικ. 17.

2. Ι.Π. Κοκκώνης, Περίληψις..., ο.π., σ. 26.

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/64.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

θα αποτελέσει το σημείο αναφοράς για όσους συμμετέχουν στη διαδικασία κατασκευής σχολικών κτιρίων. Εγκαθιστώντας μια σαφώς διατυπωμένη αντιστοιχία ανάμεσα στο χώρο και στη χρήση του, θα λειτουργήσει ως σύστημα για την αναπαραγωγή του μοναδικού προτύπου που θα προσαρμοστεί σε κάθε σχολικό πληθυσμό, όποιο και Αν είναι το περιβάλλον του (αγροτικό η αστικό), όποιο και αν είναι το αριθμητικό μέγεθος του1. Η σχολική αρχιτεκτονική θα γεννηθεί σαν επίσημη κωδικοποιημένη αρχιτεκτονική, σαν αρχιτεκτονική επαναλαμβανόμενη.

Το A' κεφάλαιο του Οδηγού του Κοκκώνη, που επικυρώθηκε όπως ήδη αναφέραμε με διάταγμα τον 'Ιούλιο του 1830, συνιστά το πρώτο κείμενο αυτού του τύπου στην Ελλάδα. Για τα επόμενα πενήντα χρόνια θα αποτελέσει τη βασική αναφορά για όλους τους παράγοντες που με τον ένα η τον άλλο τρόπο ενέχονται στην κατασκευή η τη χρήση του σχολικού κτιρίου: δημόσιες-αρχές, αρχιτέκτονες/μηχανικοί, δάσκαλοι κλπ.

α. To σχολικό κτίριο: ένας ελεγχόμενος χώρος

Σύμφωνα με τον Οδηγό, το αλληλοδιδακτικό σχολείο συνιστά διακριτό οικοδόμημα, διαφορετικό από όλα τα άλλα, που πρέπει να περιλαμβάνει συγκεκριμένους χώρους (αίθουσα, αυλή, προαύλιο, αποχωρητήρια), που η διάταξή τους, οι μεταξύ τους σχέσεις και η ιδιαίτερη διαρρύθμιση είναι σαφώς καθορισμένες, όπως και η σχέση τους με τον περιβάλλοντα χώρο2.

Η χωροθέτηση του σχολείου κατ' αρχήν: "Το σχολείον πρέπει να κτίζηται εις τινα τόπον παράμερον των πολυπληθέστερων γειτονιών"3. Η διάταξη αυτή εμφανίζει μια πρώτη διαφοροποίηση -στην έκφραση περισσότερο παρά στην ουσία, όπως θα δούμε στη συνέχεια- από την έκδοση του 1829 του Manuel... του Sarazin που ορίζει την τοποθέτηση του σχολείου σε "πολυάνθρωπη

1. Για την υποκατάσταση του "τύπου" από το "νομοθετημένο χώρο" σαν δομή αντιστοιχίας χώρου και χρήσης μέσα στη διαδικασία παραγωγής του δομημένου χώρου βλ.: Gh. Devilliers, "Typologie...", ο.π., σ. 20 κ.έ. Για το ρόλο του μοντέλλου και του κανονισμού στην παραγωγή των σχολικών κτιρίων βλ. Β. Toulier, "L'architecture scolaire au XIXe siècle: De l'usage des modèles pour l'édification des écoles primaires". Histoire de l'Education, 17/1982, σ. 8-9.

2. Στην σελίδα 3 του Οδηγόν, σημείωση 1, ο Κοκκώνης αναφέρει ένα τυπωμένο σχέδιο αλληλοδιδακτικού σχολείου που επισυνάπτεται στο τέλος του βιβλίου. Τα αντίτυπα όμως του Οδηγού που μπορέσαμε να δούμε στις ελληνικές βιβλιοθήκες δεν περιείχαν κανένα σχέδιο. Όμοια, δεν περιείχαν κανένα σχέδιο τα αντίτυπα των εκδόσεων του 1829 και 1839 του Manuel... του Sarazin που είδαμε στην Εθνική Βιβλιοθήκη στο Παρίσι. Έτσι για τη γραφική αναπαράσταση των προδιαγραφών αναφερόμαστε στα σχέδια που δημοσιεύονται στον Guide... του 1818 (εικ. 15, 16), τα οποία είναι πιθανόν να χρησιμοποιήθηκαν σαν πρότυπο για το αντίστοιχο σχέδιο του Κοκκώνη.

3. Οδηγός, σ. 1.

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/65.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

γειτονιά"1. Στην έκδοση όμως του 1839 η προδιαγραφή αυτή μεταβάλλεται και μας παρέχει το κλειδί για να κατανοήσουμε τη θέση του Κοκκώνη: "Το σχολείο πρέπει [.,,] να βρίσκεται σε πολυάνθρωπη γειτονιά, αλλά σε κάποια απόσταση από το δρόμο, ώστε ο θόρυβος να μην έρχεται απ' έξω και διαταράσσει τα μαθήματα"2. Αν λοιπόν η εκπαιδευτική πολιτική που επιδιώκει τη γενικευμένη φοίτηση συνεπάγεται την εύκολη πρόσβαση στο σχολείο και άρα την κατασκευή των σχολείων μέσα στους οικισμούς, στο κέντρο των πληθυσμών που αλφαβητίζουν και εκπαιδεύουν, είναι συγχρόνως απαραίτητο να εξασφαλιστεί η διεξαγωγή των μαθημάτων μέσα σε ηρεμία, και άρα να μειωθούν στο ελάχιστο οι πιθανοί περισπασμοί: "Διά της επιμόνου διατηρήσεως της σιωπής θέλει έχει τις και σχολείον εύκτακτον. Περιπλέον αύτη είναι ο ουσιώδης κανών εις εν σχολείον, και εκείνος, όστις προπάντων πρέπει να φυλάσσεται"3. Στο κεφάλαιο ΙΔ' του 'Οδηγού, που είναι αφιερωμένο στα καθήκοντα του δασκάλου και τη διατήρηση της τάξης γενικότερα, αναπτύσσεται διεξοδικά το θέμα αυτό σε σχέση με τους μαθητές, τους πρωτόσχολους και το δάσκαλο4. Και σημειώνεται μεταξύ άλλων: "Διά την σιγήν ταύτην προσέτι παραγγέλεται να μη ήναι γύρω του σχολείου εργαστήρια θορυβώδη, ούτε άνθρωποι συνειθισμένοι να φωνάζωσιν όλ' ημέρα, να τραγωδώσι, κ.τ.λ."5. Πρόκειται σ' αυτήν την περίπτωση για διάταξη που περιέχεται στο Manuel... του 1829.

Οι προδιαγραφές αυτές για τη χωροθέτηση του σχολείου αντιστοιχούν και σε προβληματισμούς μιας άλλης τάξης: εκτός από την προστασία της διεξαγωγής των μαθημάτων από τους θορύβους και τους περισπασμούς του δρόμου επιδιώκεται επίσης η προστασία του παιδιού από "ανήθικους χώρους" που μπορεί να συναντήσει στο κέντρο η στις πολυάνθρωπες γειτονιές των οικισμών. Πραγματικά, αν το σχολείο με την εγκατάσταση του στους χώρους κατοικίας επιτρέπει τη φοίτηση χωρίς να αποσπάσει το παιδί από το φυσικό και το οικογενειακό του περιβάλλον6, ωστόσο ο ρόλος του είναι επίσης να το αποτραβήξει

1. Ch L Sarazin, Manuel des écoles élémentaires ., Παρίσι 1829, σ. 9.

2 Ch L Sarazin, Manuel des écoles élémentaires. , Παρίσι 3 1839, σ. 1.

3 Οδηγός, σ 107

4 Σύμφωνα με τον Οδηγό (σ 106-107), ο δάσκαλος δεν χρειάζεται να μιλά πολύ και δυνατά προσπαθώντας να κάνει τους μαθητές να υπακούσουν. Αντίθετα η σιωπή και η μετριοπάθεια του βοηθούν στην αποκατάσταση της τάξης στο σχολείο Αν ο δάσκαλος μιλάει σπάνια, τότε μπορεί να τραβήξει και να κρατήσει την προσοχή των παιδιών όταν αυτό είναι απαραίτητο. Επιπλέον, μ' αυτήν του τη στάση, δίνει το παράδειγμα στους μαθητές του, δείχνει δηλαδή ότι και ο ίδιος υποτάσσεται στον κοινό νόμο, σ' αυτήν την απρόσωπη τάξη που αποτελεί τη βάση της σχολικής πειθαρχίας σύμφωνα με την αλληλοδιδακτική μέθοδο.

5 Οδηγός, σ 107

6. Τη λογική αυτή την συναντήσαμε ήδη στο σχέδιο του Κούμα: "Πάσα λοιπόν πόλις, παν πολίχνιον, πάσα μικρά κώμη, και αγρός πρέπει να έχουν τα ανάλογα των κατοίκων των

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/66.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

τραβήξει από το δρόμο και να το προφυλάξει από την καθημερινή ζωή1. Κατά συνέπεια το σχολείο δεν μπορεί να γειτνιάζει με χώρους που ενδέχεται να επιδράσουν αρνητικά στην ηθική διάπλαση του παιδιού. Αυτός o προβληματισμός δεν είναι νέος στην παιδαγωγική και στην αρχιτεκτονική ευρωπαϊκή σκέψη. Ήδη στο De re aedificatoria ο Alberti αναφερόμενος στην καταλληλότητα των σχολείων επαναλαμβάνει τους κανόνες που εφάρμοζαν οι αρχαίοι για τα γυμναστήρια, "συμπληρώνοντας τους όμως κυρίως σε ότι αφορά την επιλογή της θέσης του σχολείου μακριά από το θόρυβο, τις δυσοσμίες, τους αργόσχολους πολίτες και το πλήθος"2. Ο J.B. de la Salle και οι άλλοι παιδαγωγοί του 17ου αι. βλέπουν στο δρόμο μόνο κινδύνους3. Το μέλημα αυτό το βλέπουμε να εκφράζεται και στην Ελλάδα, αν όχι Θεωρητικά, οπωσδήποτε στην πράξη. Έτσι, για παράδειγμα, το σχολείο του Σωτήρη στην Αθήνα κλείνει και το κτίριο εγκαταλείπεται γιατί η είσοδος του βρισκόταν σε πλατεία με τουρκικά καφενεία, όπου "διημέρευον και ακόμη διενυκτέρευον μόνον οι εκ των Οθωμανών προκριτώτεροι και πλουσιώτεροι αλλ' ουδείς εκ των Ελλήνων..."4.

Η έγνοια να κρατηθεί το παιδί μακριά από τον κόσμο των ενηλίκων για να προφυλαχτεί από κάθε κακή επιρροή κατά την περίοδο της διαμόρφωσης του -χαρακτηριστικό ίδιο της σχολικής εκπαίδευσης 5- εκφράζεται και στις λεπτομερείς προδιαγραφές που περιέχει ο Οδηγός σχετικά με την "απομόνωση" του σχολείου. "Οπως ακριβώς εγκαθιδρύεται μια σαφής διάκριση ανάμεσα στο σχολικό και στον εξωσχολικό χρόνο -σε όλη τη χρονική κλίμακα από

 

παιδευτήρια· διότι καθώς σωματικώς αυξάνουν οι παίδες εις την πατρίδα των υποκάτω εις την φιλόστοργον επιμέλειαν των γονέων των, ούτω και ψυχικώς εις τάς πρώτας καν γνώσεις των δεν δύνανται να ασκηθώσιν αλλού ειμή εις τον τόπον της γεννήσεως των" (Λόγιος Έρμης, 1819, σ. 732).

1. Ο Οδηγός κανονίζει την είσοδο και την έξοδο των μαθητών από το σχολείο και προβλέπει ότι οι μαθητές που κατοικούν στην ίδια ενορία η γειτονιά θα κάνουν τη διαδρομή της επιστροφής συντεταγμένοι και υπό την εποπτεία ενός πρωτοσχόλου (σ. 84).

2. F. Choay, La règle et le modèle Sur la théorie de l'architecture et de l'urbanisme, Παρίσι 1980, σ. 109.

3. G. Vincent, L'école primaire française. Étude sociologique, Presses Universitaires de Lyon, Editions de la Maison des Sciences de l'Homme, 1980, σ. 38-39.

4. Γ. Ψύλλας, Απομνημονεύματα.. , ο.π., σ. 4. Πρόκειται για κατοικία που ο ιδρυτής μεταρρύθμισε σε σχολείο εφοδιάζοντας το με βιβλιοθήκη και εποπτικό υλικό για τη διδασκαλία της φυσικής, της γεωγραφίας κλπ., και το δώρησε στην κοινότητα. Και είναι ακριβώς η κοινότητα που στις αρχές του 19ου αι. αποφάσισε το κλείσιμο του

5. Ο Ph. Aries μιλά για "τη μακρυά διαδικασία εγκλεισμού των παιδιών" που αρχίζει να επιβάλλεται προς το τέλος του 17ου αι. και "που δεν Θά σταματήσει να διευρύνεται ως τις μέρες μας και που αποκαλείται σχολική φοίτηση" (L'enfant et la vie familiale sous l'Ancien Regime, Παρίσι 1973, σ 7-8). Βλ. επίσης Μ Foucault, Surveiller et punir, ο π., σ. 143-144. Σχετικά με τον ελληνικό χώρο αναφερθήκαμε ήδη στην επιρροή του μοναστικού μοντέλλου πάνω στη σχολική οργάνωση.

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/67.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

την ημέρα μέχρι το έτος-, κατά τον ίδιο τρόπο προσδιορίζονται τα όρια, οι μεταβατικοί χώροι και οι τρόποι της μετάβασης από τον εξωσχολικό στο σχολικό χώρο: "Το σχολείον πρέπει να έχη αυλήν περιτοιχισμένην, όπου γίνεται και το προ του διδακτηρίου προαύλιον, έχον και έν μέρος σκεπασμένον με στέγην, Εις το σκεπασμένον τούτο προαύλιον η μεσαύλιον συνάζονται τα παιδία, πριν αρχίση η παράδοσις των μαθημάτων· και αυτού εμπορούν να μένωσιν ακινδύνως και εκείνα, όσων αι κατοικίαι είναι μακράν, κατά τον της αναπαύσεως καιρόν τον διατρέχοντα μεταξύ της πρωϊνής και της μετά μεσημβρίαν παραδόσεως. Ευθύς ερχόμενοι οι μαθηταί θέτουσιν αυτού τα καλαθιά των επάνω εις τα πέριξ καθίσματα, και κρεμώσι και τα καλύμματα της κεφαλής η τα επανωφόριά των εις πασσάλους εμπηγμένους πέριξ των τοίχων"1. Κατά τη διάρκεια των παραδόσεων ένας μαθητής βρίσκεται συνεχώς στο προαύλιο για να ελέγχει την άφιξη των καθυστερημένων μαθητών και την είσοδο στην αυλή προσώπων ξένων προς το σχολείο, και να ειδοποιεί το δάσκαλο 2. Η εσωστρεφής οργάνωση και η "αυτάρκεια" της σχολικής μονάδας σε σχέση με την πόλη καθιστούν αναγκαία την ύπαρξη ενός σημείου υδροδότησης- "εις μίαν γωνίαν του μεσαυλίου θέτεται και πίθος διά νερόν η βρύσις"3-, καθώς και αποχωρητηρίων 4'.

Ο έλεγχος της επικοινωνίας σχολείου και πόλης επεκείνεται επίσης και στην οπτική μόνωση. Σύμφωνα με τον Οδηγό τα παράθυρα της αίθουσας διδασκαλίας "πρέπει να είναι μεγάλα, ανοιγμένα, το εν άντικρυ του άλλου, εις τας δύο μεγαλητέρας παραλλήλους πλευράς του διδακτηρίου δύο μέτρα άνω του εδάφους αυτού"5.

Πρόκειται βέβαια για διαρρύθμιση που υπακούει σε λειτουργικές και υγιεινιστικές επιταγές. Όπως διατυπώνεται καθαρά στην έκδοση του Manuel... του 1839: "Εάν μια αίθουσα φωτίζεται από μία μόνο πλευρά πρέπει να ληφθεί φροντίδα να τοποθετηθούν οι μαθητές έτσι ώστε το φως να έρχεται από τα αριστερά τους, διαφορετικά, το χέρι τους θα ρίχνει σκιά επάνω στο γραπτό"6. Ο αμφιπλάγιος φωτισμός της αίθουσας αποδεσμεύει λοιπόν την διάταξη των θρανίων από αυτούς τους λειτουργικούς περιορισμούς και επιτρέπει ευκολότερα την ικανοποίηση αναγκών άλλου τύπου, όπως θα δούμε στη συνέχεια. Εξάλλου, αυτή η κατανομή των παράθυρων εξασφαλίζει καλύτερο αερισμό της αίθουσας, θέμα πολύ σημαντικό για την εποχή. Πράγματι, ο καλός εξαερισμός χώρων όπου συγκεντρώνεται Ικανός αριθμός ατόμων αποτελεί μία από τις βασικές

1. Οδηγός, σ. 13.

2. Οδηγός, σ. 111.

3. Οδηγός, σ. 3.

4. Οδηγός, σ. 3

5. Οδηγός, σ. 1.

6. Gh. Sarazin, Manuel..., 1839, σ. 2.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/68.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

επιταγές της ιατρικής γνώσης που αναπτύχθηκε στον 18ο αι., και πίστευε σταθερά στη μετάδοση ασθενειών μέσω του αέρα1. Ο όρος αυτός γίνεται προσπάθεια να εξασφαλιστεί με το μεγάλο ύψος των αιθουσών και το άνοιγμα των παραθύρων σε θέσεις που να βοηθούν τη δημιουργία ρευμάτων απαραίτητων για την ανανέωση του αέρα που υποτίθεται ότι μολύνεται συνεχώς. Αλλά αν οι υγιεινιστικές θεωρήσεις μπορούν να ερμηνεύσουν τη θέση και το μέγεθος των παραθύρων, ο καθορισμός των δύο μέτρων ως ελάχιστης απόστασης από το δάπεδο της αίθουσας πηγάζει από μια λογική τελείως διαφορετική: να εμποδιστεί η Οπτική επαφή με τον εξωτερικό χώρο. "Με αυτόν τον τρόπο οι μαθητές δεν διασπώνται ποτέ από αυτά που συμβαίνουν έξω", γράφει ο Sarazìn στην έκδοση του 1839 2. Η σημασία της προδιαγραφής υπογραμμίζεται και από την επιμονή του Οδηγού: "'Εάν δε τύχωσιν [τα παράθυρα]"ανοιγμένα εις χαμηλότερον του ειρημένου ύψους, πρέπει να βάλλωνται μικρά παραπετάσματα έμπροσθεν των υαλίων του παραθύρου, όσα είναι πλησιέστερα εις το έδαφος, η τουλάχιστον ν' αλείφωνται με κανέν χρώμα υπόλευκον"3. Το σχολείο συλλαμβάνεται λοιπόν ως χώρος "κλειστός" και προστατευμένος από τους "πειρασμούς" της καθημερινής δημόσιας ζωής. Η εκπαίδευση, μέσα από τη διαρρύθμιση του χώρου, που τη στεγάζει, χαρακτηρίζεται ως πρακτική διακριτή και διαχωρισμένη από τον ενεργό βίο.

β. Η μορφή της αίθουσας και η διαρρύθμιση του εξοπλισμού

Οι προδιαγραφές που παρουσιάσαμε αποτελούν βέβαια ορούς αναγκαίους για την εγκατάσταση του σχολείου, αλλά όχι και ικανούς για την ορθολογική και αποδοτική οργάνωση του αλληλοδιδακτικού σχολείου. Οι τεχνικές καινοτομίες που η αλληλοδιδακτική εισάγει στην οργάνωση του σχολικού χώρου αφορούν κυρίως την αίθουσα διδασκαλίας και τον εξοπλισμό της. Αυτή η ιδιαίτερη διαρρύθμιση της αίθουσας θα επιτρέψει στο σχολικό χώρο να λειτουργήσει

1. Σχετικά με την κλιματολογική και τοπογραφική υγιεινή βλ. Β1. Barret-Kriegel, "Les demeures de la misère: La choléra morbus et l'émergence de l'"Habitat"", Ροίίtiques de l'Habitat, Παρίσι 1977, σ. 84-93· της ίδιας, "L'hôpital comme équipement". Les machines à guérir, Παρίσι 1979, σ. 26-27. Για va διευκολυνθεί περισσότερο η ανανέωση του αέρα o Guide de l'enseignement mutuel του 1818 (σ. 12) προτείνει τη χρησιμοποίηση υαλοστασίων περιστρεφόμενων περί οριζόντιο άξονα (croisées à bascule), λεπτομέρεια που υιοθετεί και ο Sarazin στην "έκδοση του 1839. Ο Ι.Π. Κοκκώνης, αντίστοιχα, σημειώνει στον Οδηγό (σ. 2, σημ. Ι) : "Τινές συνεθίζουν να κατασκευάζωσι τα παραθυρόφυλλα έξωθεν ως τα λεγόμενα τουρκιστί κεπένια των εργαστηρίων. Ταύτα ημιανοιγόμενα έμποδίζουσι την βροχήν, και συστήνουσι και τα ρεύματα του αέρος κάτωθεν προς τα άνω".

2. Ch. Sarazin, Manuel.,., 3 1839, σ. 1.

3. Οδηγός, σ. 1-2.

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/69.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

σαν "μηχανή διδακτική αλλά επίσης μηχανή για επιτήρηση, ιεράρχηση, ανταμοιβή" 1.

Στις προδιαγραφές σχετικά με την αίθουσα και τον εξοπλισμό της βρίσκουμε αυτόν το "χρησιμοθηρικό εξορθολογισμό της λεπτομέρειας" 2 που χαρακτηρίζει το σύνολο του Οδηγού. Στην αρχή εκτίθενται αναλυτικά τα διάφορα σημεία τα σχετικά με την κατασκευή και τη μορφή της αίθουσας3. Η αίθουσα πρέπει να είναι ισόγεια, προφανώς για να αποφεύγεται κίνδυνος συνωστισμού και ατυχημάτων κατά την είσοδο και έξοδο των μαθητών 4, Για να μειωθεί όμως η υγρασία, το δάπεδο σηκώνεται λίγα εκατοστά πάνω από το έδαφος και από κάτω κατασκευάζεται υπόγειο, Το ύψος της αίθουσας προβλέπεται από 5 έως 7 μέτρα, ύψος αρκετά μεγάλο που υπακούει στην προβληματική για τη σημασία του αέρα στη μετάδοση των ασθενειών και σκοπεύει στην αύξηση του όγκου του αναγκαίου για την αναπνοή των μαθητών. Η κάτοψη τής. αίθουσας, είναι ορθογωνική, Το πλάτος της, που είναι αρκετά μικρότερο από το μήκος, δεν πρέπει να ξεπερνά τα εννέα έως δέκα μέτρα, αλλά οι ακριβείς διαστάσεις καθορίζονται σε σχέση με τον αριθμό των μαθητών σύμφωνα με ένα λεπτομερή υπολογισμό για τον Οποίον θα μιλήσουμε στη συνέχεια.

Εκτός από τα παράθυρα, στα οποία ήδη αναφερθήκαμε, οι πόρτες της αίθουσας αποτελούν επίσης αντικείμενο ειδικών προδιαγραφών. Ο αριθμός τους δεν καθορίζεται ακριβώς. Μπορεί να υπάρχουν έως τρεις. Η τελική επιλογή αφήνεται στον υπεύθυνο της οικοδομής. Αλλά σε όλες τις περιπτώσεις καθορίζεται ακριβώς η θέση τους σε σχέση με έναν ειδικό προορισμό, πάντα μέσα στα πλαίσια της λογικής που χρησιμοποιεί το χώρο για να επιβεβαιώσει τις ιεραρχίες και να διευκολύνει' την επιτήρηση, Έτσι η μία από τις πόρτες, αυτή που φέρνει κατευθείαν στο δρόμο, χρησιμοποιείται αποκλειστικά από το δάσκαλο και θεωρείται καλό να βρίσκεται σε μία άκρη της αίθουσας μακριά από την έδρα. Αντίθετα η κύρια είσοδος, που είναι η είσοδος των μαθητών, οδηγεί στο προαύλιο και βρίσκεται δίπλα στο βάθρο. Με αυτόν τον τρόπο ο δάσκαλος μπορεί να ελέγχει την είσοδο και την έξοδο των μαθητών και να επιβάλλει την τάξη χωρίς να χρειάζεται να μετακινηθεί, Η τρίτη πόρτα είναι μικρότερη, στην άλλη άκρη του βάθρου, και οδηγεί στα αποχωρητήρια που πρέπει να είναι χωρισμένα από το προαύλιο5 (βλ. εικ, 17),

Αυτή η τελευταία διάταξη είναι αποτύπωση στη σχολική αρχιτεκτονική μιας παλαιάς και έμμονης ενασχόλησης των παιδαγωγών και των γιατρών

1. M. Foucault, Surveiller et punir, ό.π., σ. 148-149.

2. στο ίδιο, σ. 141.

3. Οδηγός, σ. 1.

4. Βλ. αντίστοιχα Guide de l'enseignement mutuel, ο.π., σ. 2.

5. Οδηγός, σ, 2-3.

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/70.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

στην Ευρώπη: του ελέγχου της παιδικής σεξουαλικότητας1. Σύμφωνα με την Anne Quemen: "Το πρωτοβάθμιο σχολείο θεωρείται από τους φανατικούς υποστηρικτές του σαν πραγματικό εμβόλιο κατά της μάστιγας του αυνανισμοϋ"2. Η ίδια συγγραφέας αναφέρει ότι ένα από τα επιχειρήματα που προβλήθηκαν υπέρ της αλληλοδιδακτικής μεθόδου ήταν η ουσιαστική εξαφάνιση του αυνανισμού, αφού τα παιδιά είναι αναγκασμένα να κινούνται συχνά και βρίσκονται πάντα κάτω από την επιτήρηση των συμμαθητών τους3, Σύμφωνα λοιπόν με αυτήν τη λογική, τα αποχωρητήρια αντιπροσωπεύουν σημαντικό κίνδυνο για τη σχολική πειθαρχία, Ο μαθητής βρίσκεται εκεί μόνος, μακριά από κάθε επιτήρηση, άρα εκτεθειμένος στις κακές συνήθειες. Στον Οδηγό γίνεται προσπάθεια αντιμετώπισης αυτού του κινδύνου με την τοποθέτηση· της εισόδου των αποχωρητηρίων σε εμφανές σημείο, κάτω από τα βλέμματα όλων των μαθητών, έτσι ώστε μια πιο μακριά παραμονή σ' αυτόν το χώρο να γέννα συναισθήματα ενοχής, χωρίς καν να χρειάζεται η παρέμβαση του δασκάλου; Στις περιπτώσεις σχολείων όπου η διάταξη αυτή δεν είναι δυνατή, ανατίθεται στον "μαθητή-θυρωρό", που στέκεται στο προαύλιο "να παρατηρή τους μαθητάς, όσοι πηγαίνουν εις τους αποπάτους, διά να μή διατρίβωσιν εκεί, πολλήν ώραν" 4.

Τα αποχωρητήρια παρουσιάζουν  επίσης κίνδυνο σε ότι αφορά την ομοφυλοφιλία, Ο Κοκκώνης επιμένει στην ανάγκη να παρακολουθεί ο δάσκαλος πολύ προσεκτικά την έξοδο των μαθητών "πηγαινόντων προς χρείαν των" και να 'απαγορεύει κατά το δυνατό τη σύγχρονη έξοδο πολλών μαθητών. Γι' αυτόν το σκοπό προβλέπεται ειδική βοηθητική διαρρύθμιση: "[...] πρέπει να ήναι πλησίον της θύρας της εις έξοδον, εις τον τοίχον, εν σημείον όμοιον με τηλέγραφον κλάσεως, το εν πρόσωπον του οποίου είναι λευκόν, και το έτερον μαύρον, Όταν είς των μαθητών εξέρχεται προς χρείαν του, στρέφει το μαύρον πρόσωπον προς τα άνω, η προς τους μαθητάς κάλλιον, και τότε κανείς άλλος δεν συγχωρείται να εξέλθη· όταν δ' επιστρέψη γυρίζει το λευκόν. Άλλος μαθητής τότε εξέρχεται πράσσων το αυτό"5.

1. Βλ. σχετικά Ph. Aries, L'enfant et la vie familiale..., ο.π., σ. 148-152. Δεν έχω υπόψη μου καμιά μελέτη για τα ήθη και τις νοοτροπίες των ελληνικών πληθυσμών κατά την τουρκοκρατία αντίστοιχα. Πάντως το θέμα της αθωότητας του παιδιού επανέρχεται συχνά στο λόγο των εκπροσώπων του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

2. A. Querrien, Généalogie..., ο.π., σ. 104.

3. στο ίδιο, σ. 104-106.

4. Οδηγός, σ. 111.

5. Οδηγός, σ. 112. Το θέμα των αποχωρητηρίων θα αναπτυχθεί περισσότερο στην επανέκδοση του Οδηγού το 1842. Μια σειρά επιχειρημάτων ηθικής τάξεως και υγιεινής θα προβληθούν για να δικαιολογήσουν την προτεινόμενη διαρρύθμιση που επιτρέπει στο δάσκαλο όχι μόνο να επιτηρεί τις εισόδους και τις εξόδους αλλά επίσης να εποπτεύει και το εσωτερικό:

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/71.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Ο έλεγχος όμως της σεξουαλικότητας δεν αποτελεί παρά μόνο μία όψη της σχέσης ιεραρχικής επιτήρησης που βρίσκεται στο επίκεντρο της σχολικής πρακτικής. Η οργάνωση του χώρου της αίθουσας υπακούει και διευκολύνει μια διαπλοκή βλεμμάτων σύνθετη αλλά σαφώς προσδιορισμένη. Προκύπτουν έτσι κάποιες ειδικές διατάξεις, όπως για παράδειγμα οι σχετικές με την κατασκευή του πατώματος της αίθουσας και του βάθρου: "Το έδαφος εις τα μεγάλα σχολεία της Αλληλοδιδακτικής πρέπει να ήναι κεκλιμένον έπίπεδον, ήγουν ολίγον κατωφερές (εγκλινόμενον, φερ' ειπείν, με ύψωσιν 0,027 μ. εις 0,40 μ. η εις 0,54 μ. μήκους) προς το μέρος της καθέδρας του διδασκάλου. Το βάθρον (εξέδρα η σκοπιά) γίνεται αναλόγως με την έκτασιν του διδακτηρίου εις μίαν των μικρότερων παραλλήλων πλευρών αυτού, κατά πρόσωπον των καθήμενων εις τα θρανία παιδίων. Πρέπει δε να έχη ύψος 0,65 μ. περίπου και πολλάς βαθμίδας προς ανάβασιν. Εις αυτό επάνω στήνεται η καθέδρα ομού με το γραφείον του διδασκάλου"1.

Ο σχεδιασμός του σχολικού χώρου εξασφαλίζει λοιπόν τη δυνατότητα στο δάσκαλο να επιτηρεί συνεχώς όλους τους μαθητές του. Εκεί βρίσκεται η πρωταρχική υλική βάση της εξουσίας του, εξουσία πολύ περισσότερο αποτελεσματική από εκείνη του παραδοσιακού δασκάλου, που τιμωρούσε σκληρά αλλά που τις περισσότερες φορές δεν μπορούσε να ξέρει τι συνέβαινε γύρω του. 'Από την άλλη μεριά, αυτή η ειδική διαρρύθμιση που τοποθετεί το δάσκαλο στο σημείο σύγκλισης των βλεμμάτων των μαθητών και συγχρόνως "υπεράνω" όλων προσφέρει τους υλικούς και συμβολικούς όρους της "παιδαγωγικής" απόστασης, επιτρέπει την επιβολή της τάξης και της πειθαρχίας χωρίς να θίγεται η μετριοπαθής στάση του δασκάλου. Άλλωστε, "το βάθρο συμβολίζει την εξουσία του δασκάλου περισσότερο απ' ότι διευκολύνει την άσκηση της"2. Είναι χαρακτηριστικό ότι το βάθρο δεν καταργείται στις περιπτώσεις όπου η κλίση του εδάφους της αίθουσας μπορεί μόνη να εξασφαλίσει τον οπτικό έλεγχο, αλλά απλώς μειώνεται το ύψος του3.

"Τα αναγκαία η οι απόπατοι, πρέπει να ήναι εις μέρος χωριστόν του προαυλίου, όχι όμως πολύ μακράν, ώστε να μη φθάνη το βλέμμα του διδασκάλου εκ του βάθρου, όστις και από μέρος απόκρυφον είναι καλόν να εμπορή να παρατηρή μη τινές κακοήθειαι πράσσωνται μέσα εις τους αποπάτους, διότι τοιαύται κακοήθειαι, φθοροποιαί και των ηθών και της υγείας των μαθητών, γίνονται κατά δυστυχίαν εις τα απροσέκτως διοικούμενα σχολεία. Προς φύλαξιν εκ των τοιούτων η θύρα των αποπάτων κόπτεται εις το κάτω μέρος έως 0,30 μ. άνω του κατωφλίου και εις 1,60 υψηλά ανοίγεται εις ρόμβου σχήμα οπή 0,21 μ. έχουσα μήκος εκάστης πλευράς" (Ι.Π. Κοκκώνης, Εγχειρίδιον η Οδηγός της Αλληλοδιδακτικής Μεθόδου Νέος, τελειοποιημένος και πληρέστερος του μέχρι τούδε εν χρήσει Οδηγού του Σ., Αθήνα 1842, σ. 4-5).

1. Οδηγός, σ. 2.

2. A. Querrien, Généalogie..., ο.π., σ. 96.

3. Οδηγός, σ. 2, σημ. 3. Στην ίδια σημείωση ο Κοκκώνης προσθέτει και μερικές συμπληρωματικές

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/72.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Αφού έχει προσδιορίσει το γενικό Οργανόγραμμα του σχολείου, τη μορφή της αίθουσας και τη σχετική θέση του δασκάλου, ο 'Οδηγός συνεχίζει με τις προδιαγραφές του εξοπλισμού. Κάθε στοιχείο της επίπλωσης περιγράφεται με λεπτομέρεια και καθορίζεται η ακριβής και σταθερή θέση του μέσα στην αίθουσα. Πρώτα αναφέρεται στα έπιπλα που βρίσκονται στο κέντρο της αίθουσας, δηλ. τα θρανία και όλα τα αντικείμενα που είναι προσαρτημένα σ' αυτά. Τα καθίσματα, τα "θρανία" όπως τα αποκαλεί ο Κοκκώνης, κατασκευάζονται κατά κανόνα από ξύλο δρυός και συνιστούν ένα σώμα με τα γραφεία) συνήθως από ξύλο ελάτης. Οι ξυλουργικές αυτές κατασκευές, που χρησιμεύουν κυρίως στο μάθημα της γραφής και της αριθμητικής, καταλαμβάνουν, όλο το πλάτος της αίθουσας αφήνοντας δεξιά και αριστερά μόνο το χώρο που είναι απαραίτητος για την κυκλοφορία και την τοποθέτηση των ημικυκλίων της ανάγνωσης. Ανάλογα με τις διαστάσεις της αίθουσας κατασκευάζονται ώστε να χωρούν από τέσσερεις έως είκοσι μαθητές 1. Οι ακριβείς τους· διαστάσεις καθορίζονται στη βάση ανθρωπομετρικών δεδομένων. Έτσι για τον προσδιορισμό του μήκους του θρανίου υπολογίζονται 0,38 μ. ανά μαθητή. Κατά συνέπεια ένα θρανίο για έξι μαθητές, π.χ., πρέπει να είναι 2,28 μ.2. Το φάρδος του ζεύγους θρανίο - γραφείο ορίζεται 0,457.μ. από τα οποία 0,24 μ. για το γραφείο, 0,19 μ. για τα θρανία και 0,027 μ. για τη μεταξύ τους απόσταση. Το οψος των γραφείων αυξάνει σταδιακά από 68 εκ. για εκείνα της πρώτης τάξεως ως 73 εκ. για την τελευταία. Αυτή η αύξηση είναι προφανώς υπολογισμένη στη βάση του υποτιθέμενου ύψους των μαθητών. Αλλά πρόκειται για υπολογισμό που δεν αφορά την ελληνική πραγματικότητα του 1830, όπου δεν υπάρχει κανενός τύπου αντιστοιχία ανάμεσα σε σχολική κατάταξη και τάξη ηλικίας3. Εκφράζει όμως καθαρά τη λογική μιας γενικευμένης εκπαίδευσης που

διευκρινίσεις σχετικά με την προσαρμογή του βάθρου στο μέγεθος της αίθουσας: "Εις τα μεγάλα διδακτήρια το βάθρον τούτο κρατεί όλην σχεδόν την κατά πλάτος του διδακτηρίου μίαν πλευράν, κτιζόμενον υπέρ την επιφάνειαν του εδάφους ικανώς πλατύ (1,65 μ. περίπου), ώστε στήνονται και έπ' αυτού ημικύκλια· εις δε τα μικρά κτίζεται όσον να χωρή η διδασκαλοκαθέδρα". ;

1. Το ανώτατο όριο των 20 μαθητών ανά θρανίο προκύπτει από τις ανάγκες της επιτήρησης: "[...] διότι 20 το πλέον μαθητάς εμπορεί εις πρωτόσχολος εις το Θρανίον καθήμενος να προσέξη" (Οδηγός..., σ. 124). Στη βάση αυτού του μεγέθους προσδιορίζεται το μέγιστο πλάτος της αίθουσας σε 9-10 μ. Στην έκδοση του 1839, o Sarazin προτείνει για τις πολύ φαρδιές αίθουσες τη διάταξη των Θρανίων σε δύο στήλες με τη δημιουργία στη μέση διαδρόμου "ο οποίος διευκολύνει την επιτήρηση" (σ. 5, σημ. 1). Πρόκειται, όπως ήδη αναφέρθηκε, για διάταξη που είχε προταθεί από τους δασκάλους στην επί της Προπαιδείας Επιτροπή.

2. Ο κατάλογος των διαστάσεων των Θρανίων όλων των τύπων, από 4 έως 20 μαθητές, περιλαμβάνεται στον "Πίνακα των διαστάσεων ενός τινός διδακτηρίου αλληλοδιδακτικού δι' οποσουσδήποτε μαθητάς" που δημοσιεύεται στη σελίδα 122 του Οδηγού (βλ. εικ. 19).

3. Βλ. για παράδειγμα τον κατάλογο των μαθητών του αλληλοδιδακτικού σχολείου του

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/73.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

στοχεύει στη μεθοδική και προοδευτική διαμόρφωση του παιδιού από τη νεότατη ηλικία του, Προεικονίζει επίσης την έννοια της σχολικής ηλικίας που θα εισαγάγει ο νόμος του 1834.

Τα ξύλινα αυτά έπιπλα -που οι τεχνικές λεπτομέρειες της κατασκευής τους προδιαγράφονται ακριβώς, σε συνάρτηση με τις τεχνικές της γραφής και τη στάση του σώματος του μαθητή που θεωρείται επιθυμητή1- χωρίζονται από κενό 0,32 μ., απόσταση απαραίτητη για το πέρασμα των μαθητών, αλλά κυρίως για τις μετακινήσεις του δασκάλου, τον οποίο ο Κοκκώνης προτρέπει να μη στέκεται πάντοτε στο γραφείο του: "Ναι μεν χρεωστεί να ευρίσκεται εις αυτό συχνάκις, επειδή εκείθεν εμπορεί, ως εκ περιωπής, να βλέπη ο,τι γίνεται μέσα εις το διδακτήριον· πλην είναι καλόν να περιέρχηται πολλάκις τα θρανία και τα ημικύκλια, διά να βεβαιόνηται αφ' εαυτού, αν τα πάντα εκτελώνται, ως πρέπει"2. Το πρόβλημα λοιπόν της εποπτείας παρεμβαίνει σε όλες τις διαστάσεις του σχολικού χώρου,

Αναφέραμε ήδη ότι οι μαθητές κατανέμονται στα θρανία σύμφωνα με την κατάταξη τους στο μάθημα της γραφής,· με την πρώτη τάξη πιο κοντά στο βάθρο. Στο μάθημα της αριθμητικής ακολουθείται η ίδια αρχή κατανομής μόνο που οι τάξεις έχουν βέβαια διαφορετική σύνθεση ανάλογη με την πρόοδο των μαθητών στο μάθημα αυτό3, Η κατάταξη των μαθητών στα διάφορα μαθήματα καθορίζεται μετά από εξετάσεις που γίνονται κάθε 4 η 6 εβδομάδες4'. Η κατανομή λοιπόν των μαθητών μέσα στο χώρο της αίθουσας μεταβάλλεται συνεχώς ανάλογα με το διδασκόμενο μάθημα και την πρόοδο του κάθε μαθητή. Οι "τηλέγραφοι" χρησιμοποιούνται για να καταγράψουν την κάθε στιγμή αυτήν την κατανομή. Πρόκειται για πινακίδες πλάτους 22 εκ. και ύψους 14 εκ. που περιστρέφονται γύρω από κατακόρυφους ξύλινους άξονες, τους "πινακοστάτες", και τοποθετούνται στην άκρη των θρανίων απ' όπου αρχίζουν οι διάφορες τάξεις (βλ, εικ, 14). Κάθε πινακίδα -συνολικά είναι οκτώ- έχει από τη μια μεριά γραμμένο έναν αριθμό από το 1 έως το 8 και από την άλλη το

 

Άργους, τον Ιούνιο του 1830 (A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ό.π., τεκμ. αρ. 536, σ. 1147). Η ηλικία των μαθητών κυμαίνεται από πέντε έως δεκαεννιά χρονών. Παιδιά εννέα η δέκα ετών ανήκουν στην ογδόη τάξη της γραφής, ενώ έφηβοι δεκατεσσάρων η ακόμη και δεκαεννέα ετών βρίσκονται μόλις στη δεύτερη.

1. Παρουσιάζουμε σε παράρτημα το τμήμα του A' κεφαλαίου του Οδηγού που αναφέρεται στον εξοπλισμό της αίθουσας. Η αναλυτική περιγραφή του κάθε αντικειμένου (υλικό κατασκευής, διαστάσεις, τεχνικές λεπτομέρειες κλπ.) και ο ακριβής καθορισμός της θέσης του μέσα στην αίθουσα καθώς και της χρήσης του κατά τη διδασκαλία των διαφόρων μαθημάτων παρουσιάζουν έντονο ενδιαφέρον και φωτίζουν τη λογική του κανονισμού.

2. Οδηγός, σ. 109.

3. Οδηγός, σ. 21-22,37-38.

4. Οδηγός, σ. 88-89.

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/74.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

γράμμα Δ, που αντιστοιχεί στο πρόσταγμα "Διόρθωσον". Στην αρχή κάθε μαθήματος οι πρωτόσχολοι στρέφουν την όψη των τηλεγράφων με τους αριθμούς που αντιστοιχούν στην τάξη που θα καταλάβει το θρανίο, προς τη μεριά των θρανίων απ' όπου μπαίνουν οι μαθητές. Κατόπιν όλοι οι τηλέγραφοι στρέφονται έτσι ώστε τα ψηφία να είναι ορατά από το βάθρο και να διαθέτει ο δάσκαλος την ακριβή αποτύπωση της κατανομής των μαθητών κάθε στιγμή1.

Στη συνέχεια ο 'Οδηγός αναφέρεται σε διάφορα αντικείμενα που χρησιμεύουν για τη γραφή και είναι στερεωμένα στα γραφεία, όπως τα "αβάκια", οι "κονδυλοφόροι", τα "σπογγιστήρια" για τον καθαρισμό των αβακίων, το "ομαλιστήριο" για την εξομάλυνση της άμμου του γραφείου των αρχαρίων (βλ. εικ. 16). "Ολα αυτά περιγράφονται με τη γνωστή αφθονία λεπτομερειών, ενώ στα κεφάλαια που αφορούν τη διδασκαλία των μαθημάτων αναφέρεται ακριβώς ο τρόπος χρησιμοποίησης τους2.

Το επόμενο υποκεφάλαιο είναι αφιερωμένο στα "πέριξ του διδακτηρίου θετόμενα" και πρώτα απ' όλα στα ημικύκλια. Κατασκευασμένα από ξύλο και με διάμετρο 1,63 μ., τοποθετούνται περιμετρικά στην αίθουσα και αναρτώνται στη βάση των τοίχων έτσι ώστε να ανασηκώνονται όταν το μάθημα εξελίσσεται στα θρανία (βλ. εικ. 15). Τα ημικύκλια συνιστούν ένα στοιχείο της αίθουσας που είναι ουσιαστικό για την εφαρμογή του μηχανισμού της αλληλοδιδακτικής μεθόδου: καθορίζουν στο χώρο τη διάταξη των μαθητών κατά τη διάρκεια του μαθήματος της ανάγνωσης και μία φάση του μαθήματος της αριθμητικής. Στη διάρκεια της διδασκαλίας των άλλων μαθημάτων κλείνουν και ο χώρος που καταλαμβάνουν απελευθερώνεται και αποδίδεται στην κυκλοφορία. Πρόκειται για μια περίπτωση αλληλομεταθετότητας χρήσεων, χαρακτηριστική για τη λογική της οικονομίας που διέπει την αλληλοδιδακτική μέθοδο στο σύνολο της (οικονομία χώρου, κινήσεων, δυνάμεων), η οποία όμως διαφοροποιείται καθαρά από την παραδοσιακή εκδοχή που θέλει το χώρο εν γένει διαθέσιμο και προσφερόμενο σε πολλαπλές χρήσεις. Αντίθετα εδώ, αν και ο χώρος παραμένει ο ίδιος, οι λειτουργίες που φιλοξενεί διαδοχικά είναι διαφοροποιημένες και αυστηρά προσδιορισμένες από το ημερήσιο πρόγραμμα κατανομής του χρόνου.

Δεν θα μπούμε στις λεπτομέρειες των προδιαγραφών που αφορούν τα υπόλοιπα αντικείμενα της αίθουσας και που μπορεί να βρει κανείς στο Παράρτημα II. Απλώς απαριθμούμε: θερμάστρες, γραφείο για το δάσκαλο, βιβλιοθήκη, πινακίδες, μαυροπίνακες, ρολόι, "δείκται" των πρωτόσχολων ερμηνευτών, διάφορα ένσημα και παράσημα, ντουλάπια, κλπ. Τέλος, στον τοίχο πάνω από την έδρα αναρτώνται τα ακόλουθα αντικείμενα: οι κατάλογοι κατάταξης

1. Οδηγός, σ. s-6,64-65. Εδώ παράρτημα Ι και ΙΙ.

2. Οδηγός, σ. 5-9, 15-21 κλπ.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/75.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των μαθητών στα διάφορα μαθήματα, ο "πίναξ της τιμής"1, ο "μαύρος πίναξ της ατιμώσεως"2, μία πινακίδα όπου με "μεγάλα γράμματα" είναι γραμμένο το γνωμικό: "Εις τόπος διά καθέν πράγμα και καθέν πράγμα εις τον τόπον του" καθώς και ένα εικονοστάσιο με την εικόνα του Σωτήρα, της Μεταμόρφωσης η του Παντοκράτορα. Οι εικόνες αυτές προτείνονται στη θέση του Εσταυρωμένου που προβλέπει το γαλλικό εγχειρίδιο γιατί, όπως σημειώνει ο Κοκκώνης: "Κατά τα ήθη και τα εκκλησιαστικά ημών έθιμα, αρμόζει εις ημάς κάλλιον να βάλλωμεν εικόνα του Σωτήρος [...] Αύται δε αι εικόνες αρμόζουσι προσέτι πρώτον, ως απεικόνισμα της αναγεννήσεως και της πολιτικής σωτηρίας του Ελληνικού έθνους' έπειτα δε, ότι τα αλληλοδιδακτικά σχολεία βάλλονται υπό την άμεσον προστασίαν αυτής της αυτοσοφίας, του Θεού και Σωτήρος ήμών"3.

Άμιλλα, υπακοή, τάξη, θρησκεία και εκφράσεις εθνικής συνείδησης: όλα τα σύμβολα των μέσων της "αγωγής" συγκεντρώνονται πάνω από την έδρα, το κατεξοχήν σύμβολο της σχολικής εξουσίας...

γ. Υποχρέωση πρόβλεψης: οι διαστάσεις της αίθουσας διδασκαλίας

Η λεπτομερής "διαστασιολόγηση" των διαφόρων αντικειμένων και οι καθορισμένες μεταξύ τους αποστάσεις υπεισέρχονται στους υπολογισμούς που ο 'Οδηγός προτείνει ως απάντηση στο κεντρικό ερώτημα που τίθεται από τις αρχές σε σχέση με το πρόγραμμα κατασκευής του σχολικού κτιρίου: ποιες πρέπει να είναι οι ακριβείς διαστάσεις μιας αίθουσας διδασκαλίας για να μπορεί να φιλοξενήσει έναν ορισμένο αριθμό μαθητών, και αντίστροφα πόσοι μαθητές μπορούν να φοιτήσουν σ' ένα ορισμένο κτίριο;

Ακόμη περισσότερο, ο 'Οδηγός θα προτείνει έναν κατ' αρχήν υπολογισμό των αναγκών, προσπαθώντας να καθορίσει τον αριθμό των μαθητών που θα φοιτήσουν. Αφού η αλληλοδιδακτική μέθοδος προσφέρει τη δυνατότητα διδασκαλίας από έναν μόνο δάσκαλο ενός απεριόριστου θεωρητικά αριθμού παιδιών, συγκεντρωμένων σ' ένα ενιαίο χώρο, κατά συνέπεια το μέγεθος του σχολείου, δηλαδή οι διαστάσεις της αίθουσας, θα προσδιοριστεί από τον πληθυσμό σχολικής ηλικίας της περιοχής στην οποία απευθύνεται. Το μέγεθος αυτού του

1 Πρόκειται για πίνακα χωρισμένο σε στήλες με επιγραφές όπως: "φρόνιμος, επιμελής, εύτακτος, φιλαλήθης, ευπειθής κ.τ.λ ", στον οποίον καταγράφονται κάθε μήνα τα ονόματα των μαθητών που βραβεύονται για την επιτυχία τους στις διάφορες ασκήσεις η για τη συμπεριφορά τους γενικά, (βλ Οδηγός, ο- 99,ι03)

2 Στον πίνακα αυτό σημειώνονται τα ονόματα των μαθητών που μετά από συχνές παρατηρήσεις και ποινές παραμένουν "αδιόρθωτοι". Ο πίνακας χωρίζεται σε στήλες που αντιστοιχούν στα σφάλματα όπως: "φλύαρος, ρυπαρός, παρήκοος, οκνηρός η αμελής, φιλοπαίκτης, ψεύστης, διεστραμμένος" (Οδηγός, σ 102-103)

3 'Οδηγός, σ 14, σημ 1

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/76.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

πληθυσμού σύμφωνα με τον 'Οδηγό ανέρχεται στο 10% του συνολικού πληθυσμού μιας περιοχής1, ενώ οι θέσεις του σχολείου προκύπτουν αν αφαιρεθεί από το νούμερο αυτό το 19%, που αντιστοιχεί σ' ένα προβλεπόμενο ποσοστό καθημερινών απουσιών. Έτσι για έναν οικισμό με 1000 κατοίκους, π,χ., πρέπει να κατασκευαστεί ένα σχολείο 81 θέσεων2.

Για τον προσδιορισμό των ακριβών διαστάσεων της αίθουσας βάσει των προϋπολογιζόμενων Θέσεων, ο 'Οδηγός προτείνει μια σειρά πρακτικών κανόνων που επεξηγούνται με απλά παραδείγματα3, Ο υπολογισμός δεν βασίζεται σ' ένα μέγεθος επιφανείας ανά μαθητή -όπως θα γίνει στο τέλος του 19ου αι. και όπως συμβαίνει ακόμη και σήμερα-, αλλά στο μήκος θρανίου που καταλαμβάνει κάθε μαθητής και που όπως είδαμε ορίζεται 0,38 μ. Ξεκινώντας από αυτό το δεδομένο και λαμβάνοντας υπόψη την αρχική προδιαγραφή που θέλει την αίθουσα σε σχήμα ορθογωνίου παραλληλογράμμου, υπολογίζεται το μέγεθος του ζεύγους θρανίο-γραφείο. Ο κανόνας ορίζει ότι η κατανομή των μαθητών στα θρανία πρέπει να δίνει μια στήλη θρανίων με μήκος διπλάσιο από το πλάτος της. Αν, για παράδειγμα, προβλέπονται 200 μαθητές, τότε επιλέγεται θρανίο με 12 θέσεις. Κατά συνέπεια, το μήκος του κάθε ξυλουργικού σώματος θα είναι 12X0,38=4,55, ενώ το μήκος της στήλης των θρανίων θα είναι 200/12 Χ0,76= 12,90 μ,, όπου η διάσταση 0,76 μ. προκύπτει αν στο πλάτος του κάθε ξυλουργικού σώματος προστεθεί ο ελεύθερος χώρος που πρέπει να υπάρχει μεταξύ δύο τέτοιων σωμάτων. Αφού οριστούν με αυτόν τον τρόπο οι διαστάσεις του παραλληλογράμμου που καταλαμβάνουν τα θρανία, οι διαστάσεις της αίθουσας προκύπτουν αν προστεθούν, κατά μεν την έννοια του μήκους, 3,90 μ. -που αντιστοιχούν στο χώρο που απαιτείται για το βάθρο του δασκάλου, τα ημικύκλια του βάθους της αίθουσας και την κυκλοφορία-, κατά δε την έννοια του πλάτους, δηλαδή του μήκους του θρανίου, 2,60 μ., που απαιτούνται για δύο σειρές ημικύκλια και τους αναγκαίους διαδρόμους. Άρα μια αίθουσα 200 μαθητών είναι ένα ορθογώνιο παραλληλόγραμμο 7,14X16,80 μ. Για να διευκολυνθούν ακόμη περισσότερο αυτοί οι υπολογισμοί, ο 'Οδηγός προτείνει τη χρησιμοποίηση πίνακα, ο οποίος καθορίζει τις διαστάσεις μιας αίθουσας αλληλοδιδακτικής σε σχέση με τον αριθμό των μαθητών και τον τύπο των θρανίων που

1. Πρόκειται για το ποσοστό που δίνει ο Sarazin στο Manuel... Η κατάσταση της στατιστικής του πληθυσμού στην Ελλάδα την εποχή αυτή -αλλά και για αρκετές δεκαετίες αργότερα- δεν επιτρέπει τον υπολογισμό της αντίστοιχης ομάδας ηλικιών (βλ. πιο κάτω). Έτσι, και δεδομένων των χαρακτηριστικών της αλληλοδιδακτικής μεθόδου, το ποσοστό αυτό μπορεί να θεωρηθεί μάλλον αυθαίρετο. Πάντως το ίδιο χρησιμοποιείται και για τον υπολογισμό του δυνητικού σχολικού πληθυσμού ακόμη και το 1888.

2. Οδηγός, σ. 126.

3. Οδηγός, σ. 3-5.

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/77.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν (εικ. 19) 1.

Η λογική της "οικονομίας" είναι εντυπωσιακή. Πρόκειται πράγματι για ένα κτίριο όπου ούτε ένα εκατοστόμετρο επιφάνειας δεν αφήνεται στην τύχη: όλος ο χώρος είναι "χρήσιμος" χώρος.

Μετά από αυτό το περιδιάβασμα της οργάνωσης του χώρου ενός "τυπικού" αλληλοδιδακτικού σχολείου, θα επιχειρήσουμε να διατυπώσουμε τα βασικά χαρακτηριστικά αυτού του χώρου, καθώς επίσης και τους μείζονες άξονες της λογικής του ίδιου του κειμένου των προδιαγραφών.

Πρώτα απ' όλα η "απομόνωση", που μπορεί να θεωρηθεί από πρώτη άποψη χαρακτηριστικό κοινό τόσο στα προεπαναστατικά σχολεία όσο και στα αλληλοδιδακτικά. Στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για τελείως διαφορετική προσέγγιση. Στη θέση του απλού σχήματος της απομόνωσης, που πραγματοποιείται με υψηλό περιτοίχισμα και ελεγχόμενη είσοδο, αναπτύσσεται ολόκληρη τακτική μετάβασης με τον προσδιορισμό της διαπλοκής των περασμάτων, των ανοιγμάτων και των διαφανειών.

"Ομοια, στη βάση ενός λεπτομερούς υπολογισμού, η αίθουσα διδασκαλίας, αυτός ο μη διαφοροποιημένος χώρος των παραδοσιακών σχολείων, εξειδικεύεται λειτουργικά. Η ανάλυση και κωδικοποίηση της διαρρύθμισης του τείνει:

α. στη δημιουργία "χρήσιμων" χώρων που συχνά προορίζονται για πολλαπλές χρήσεις, αυστηρά όμως καθορισμένες και κατανεμημένες στο χρόνο"

β. στο να διευκολύνει τον οπτικό έλεγχο, αμοιβαίο και ιεραρχημένο, όλων όσων συμμετέχουν στη σχολική εργασία4

γ. στην κατανομή θέσεων, δεδομένου ότι η συνεχής μετακίνηση των προσώπων μέσα στο σταθερά διαμορφωμένο χώρο δεν αποσκοπεί μόνο στο να καταστήσει

1. Συντάκτης του Πίνακα είναι ο Jomard, μαθηματικός ο οποίος χρημάτισε γραμματέας της "Société d'enseignement élémentaire" γύρω στα 1818. Ο ίδιος έχει γράψει εγχειρίδια για τη διδασκαλία της αριθμητικής στα πρωτοβάθμια σχολεία. Ένα από αυτά μεταφράστηκε και στα ελληνικά και υιοθετήθηκε από την Κυβέρνηση για τα αλληλοδιδακτικά σχολεία (βλ Α Δασκαλάκης, ό.π. τεκμ. αρ 222, σ 402 Οδηγός, σ. 41, σημ. 1). Στόν Jomard οφείλονται και τα δύο σχέδια αλληλοδιδακτικών σχολείων που περιλαμβάνονται στον Guide de l' enseignement mutuel του 1818 (εικ 15, 16).

Οι διαστάσεις στον πίνακα αυτό δίνονται κατ' εξαίρεση σε πόδια. Θα πρέπει να σημειωθεί σχετικά, ότι μία από τις καινοτομίες που εισάγει ο Οδηγός είναι η χρησιμοποίηση του γαλλικού μέτρου σαν κύρια μονάδα μετρήσεως: "Όλαι αι διαστάσεις εις το παρόν [Το Manuel .. του Sarazin] σημειώνονται με το μέτρον τούτο κατά το δεκαδικόν της Γαλλίας σύστημα· εστοχάσθην δε να το φυλάξω κ' εγώ εις την μετάφρασιν ως ευκολύνον τους υπολογισμούς, και ον αναγκαίον προσέτι να το μεταχειρισθώμεν εις τα της γραμμικής ιχνογραφίας" (Οδηγός, σ. 2, σημ. 2). Το μέτρο σαν βάση του μετρικού συστήματος υιοθετήθηκε θεσμικά στην Ελλάδα το 1836 (βλ. Διάταγμα της 28 Οκτ 1836, "Περί νέων μέτρων και σταθμών")

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/78.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

δυνατή τη συγχρονισμένη απασχόληση όλων των μαθητών, αλλά χρησιμοποιείται επίσης για την τιμωρία και τον έπαινο, για την ιεράρχηση των ρόλων και των επιδόσεων.

Οι στόχοι αυτοί εκφράζονται τελικά στις προδιαγραφές των διαστάσεων που διατυπώνονται με μορφή "περιοριστική" η "ονομαστική". Στην πρώτη περίπτωση καθορίζονται η μέγιστη η η ελάχιστη τιμή ενός μεγέθους που δεν πρέπει να ξεπεραστεί, π.χ., το ύψος και το πλάτος της αίθουσας, το ύψος της ποδιάς των παραθύρων. Στη δεύτερη περίπτωση μια και μόνη τιμή προτείνεται ως απάντηση στα προβλήματα που θέτει το πρόγραμμα' τέτοιες είναι οι διαστάσεις των στοιχείων του εξοπλισμού1. Οι διαστάσεις αποτελούν λοιπόν το προνομιακό υπόβαθρο των προδιαγραφών.

Εδώ βρίσκεται μία από τις καινοτομίες που παρουσιάζει ο Οδηγός σε σχέση με τις παραδοσιακές κατασκευαστικές πρακτικές στην Ελλάδα. Πράγμάτι, το "δάσος των ψηφίων" που θα σχηματιζόταν αν περνούσαμε : σε ένα σχέδιο όλες τις διαστάσεις που προδιαγράφει δεν συνιστά μία: αναγκαιότητα' στην κατασκευή, σταθερή για όλες τις εποχές. Αντίθετα αναδεικνύει με ιδιαίτερη σαφήνεια την αποδυνάμωση των κατασκευαστικών συμβάσεων, δηλ; την προοδευτική εγκατάλειψη κάθε σιωπηρής αναφοράς-σε λύσεις χώρου και'τεχνικές παραδοσιακές. Οι διαστάσεις εισάγονται λοιπόν σαν σύστημα πληροφορίας στα νέα δίκτυα Οργάνωσης της εργασίας στο εργοτάξιο, και απαντούν στις ανάγκες πρόβλεψης και ελέγχου που χαρακτηρίζουν τις γενικότερες μεταβολές που η Επανάσταση και η δημιουργία ενός αστικού, συγκεντρωτικού Κράτους προκαλούν στην παραγωγή και διαχείριση του δομημένου χώρου στην Ελλάδα.

3. ΛΟΓΙΚΕΣ (ΑΣΤΙΚΟΥ) ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΥ

Ήδη από το 1828, το πρόβλημα της κατασκευής των σχολικών κτιρίων τίθεται στην πολυπλοκότητά του. Τα ζητήματα που ανακύπτουν αφορούν την καταλληλότητα, τη χωροθέτηση και το μέγεθος των κτιρίων αυτών, που αναμένεται να συμβάλλουν στην αποδοτικότητα του σχολικού έργου' ζητήματα που είναι συνδεδεμένα τόσο με τις απαιτήσεις της ίδιας της εκπαιδευτικής διαδικασίας -προσαρμογή στην αλληλοδιδακτική μέθοδο- όσο και με την κατανομή του πληθυσμού στις διάφορες περιοχές η με τις οικονομικές δυνατότητες των παραγόντων που εμπλέκονται στη χρηματοδότηση τους,

Το σχολικό κτίριο βρίσκεται ευθύς εξαρχής υπαγόμενο σε ένα καθεστώς καθαρά πολιτικό, καθεστώς κοινό -πρέπει να το υπογραμμίσουμε- για όλες

1. Για τα διάφορα συστήματα διαστασιολόγησης και τη λειτουργία τους στη διαδικασία της κατασκευής βλ. A. Dupire et al, Deux essais sur la construction, Παρίσι 1981, σ. 85-91.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/79.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

τις επεμβάσεις που αναλαμβάνει το υπό διαμόρφωση εθνικό αστικό κράτος στον τομέα της οργάνωσης και της διαχείρισης του χώρου: υποχρέωση πρόβλεψης και αξιολόγησης, προγραμματισμού και ελέγχου, οικονομίας στη διαχείριση των δημοσίων δαπανών.

Στο βαθμό που εγκαθίσταται ο μηχανισμός αυτού του συγκεντρωτικού κράτους οργανώνεται αντίστοιχα και το καθεστώς ανάθεσης έργων από τις δημόσιες αρχές, ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν σε αυτές τις απαιτήσεις. Η διοικητική διαίρεση της χώρας και ο αντίστοιχος διοικητικός μηχανισμός θα αποτελέσουν τη βάση για τον προγραμματισμό και τον έλεγχο του σχολικού δικτύου.

Σχετικά με τον προγραμματισμό αναφερθήκαμε στον στόχο που έχει τεθεί από τον Κυβερνήτη: η κατανομή σε όλη τη χώρα, πόλεις και χωριά, τριακοσίων-τετρακοσίων αλληλοδιδακτικών σχολείων1. Το πρόβλημα λοιπόν του σχολικού χάρτη παραμένει για την εποχή αυτή γενικά διατυπωμένο, και τούτο για διάφορους λόγους, από τους όποιους σημαντικός εμφανίζεται η δυσκολία χρηματοδότησης. Το "Γαζοφυλάκιο", που προέβλεπε ως ειδικό εκπαιδευτικό ταμείο το ψήφισμα της ΙΑ' Εθνοσυνέλευσης της Τροιζήνας, δεν τροφοδοτήθηκε έτσι ώστε να επιτρέπει την κεντρική χρηματοδότηση και κατά συνέπεια τον προγραμματισμό της λειτουργίας των σχολείων και της κατασκευής των σχολικών κτιρίων2. Στις 4 Φεβρουαρίου 1830 δημοσιεύτηκε το ψήφισμα Η' που θέσπιζε επιτόπιους πόρους για τη χρηματοδότηση της ανοικοδόμησης της ερειπωμένης χώρας. Πιο συγκεκριμένα ορίζεται ότι από τους πόρους αυτούς, που συλλέγονται μεν από τα επαρχιακά συμβούλια αλλά εισάγονται στο εθνικό ταμείο και άρα τη διαχείριση τους έχει η κυβέρνηση, θα αντιμετωπιστούν οι ανάγκες "[...] του να συστηθώσιν εις τας διαφόρους πόλεις της Ελλάδος, τας τε ανεγειρομένας εξ ερειπίων και τας διασωθείσας από την εκ του πολέμου καταστροφήν, καταστήματα κοινωφελή, οίον ναοί, σχολεία, νοσοκομεία, διοικητήρια, να κατασταθώσιν υδραγωγεία, δρόμοι, γέφυραι και λοιπά τοιαύτα, και να χορηγηθώσι τα διοικητικά έξοδα"3. Αλλά φαίνεται ότι οι ανάγκες σε εθνικό επίπεδο, όπως τα έξοδα του πολέμου, η βοήθεια στους πρόσφυγες κλπ. απορρόφησαν τη μεγαλύτερη μερίδα αυτών των εσόδων 4.

1. Βλ A. Δασκαλάκης, Κείμενα .., ο.π., τεκμ. αρ 202, σ 340 (επιστολή του Κυβερνήτη προς την επί της Προπαιδείας Επιτροπή, 21 Οκτ. 1829)

2 Βλ. G.L. Maurer, Ο Ελληνικός λαός, ελλ μετάφραση, Αθήνα 1976, σ 326-330.

3 Δημοσιεύεται στο Σ. Αντωνιάδης, Τα δημοτικά , τ A', Αθήνα 1842, σ. 161-163.

4. Η έκθεση του Γραμματέα επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Παιδεύσεως, της 30 Μαΐου / 11 Ιουνίου 1833 (ΓΑΚ., Οθωνικά, Υπουργ. Παιδείας, σειρά L', φάκ 40), περιέχει μια γενική εικόνα των προβλημάτων χρηματοδότησης της σχολικής πολιτικής του Καποδίστρια.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/80.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Η κατασκευή των σχολικών κτιρίων πραγματοποιείται κυρίως χάρή σε ειδικούς εράνους μεταξύ των κατοίκων μιας πόλης η μιας περιοχής. Η κυβέρνηση βοήθα στη συμπλήρωση του αναγκαίου ποσού με ειδικές επιχορηγήσεις1. Συχνά οι κάτοικοι συνεισφέρουν στην κατασκευή του σχολείου με την παραχώρηση οικοδομικών υλικών η με την προσωπική εργασία στο εργοτάξιο 2. Αλλά δεν ανήκει πάντα στους κατοίκους η πρωτοβουλία για τη συγκέντρωση χρημάτων η οικοδομικών υλών 3. Σε πολλές περιπτώσεις είναι οι διοικητές και οι έκτακτοι επίτροποι που προσπαθούν να καλύψουν τις ανάγκες, επιβάλλοντας στους κατοίκους και στα μοναστήρια της περιοχής ειδικές συνεισφορές4'. Σ' αυτές τις περιπτώσεις η χωροθέτηση του σχολείου απόκτα μεγάλη σημασία.

Το πρόβλημα που παρουσιάζεται συνδέεται αφ" ενός με το χαρακτήρα της αλληλοδιδακτικής μεθόδου που πλεονεκτεί οικονομικά εφόσον τουλάχιστον εκατό μαθητές συγκεντρώνονται σ' ένα σχολείο, αφ' ετέρου με την κατάσταση του πληθυσμού στην Ελλάδα αυτήν την εποχή. Πράγματι οι απελευθερωμένες περιοχές παρουσιάζουν για την περίοδο που μας ενδιαφέρει εξαιρετικά χαμηλή πυκνότητα και πληθυσμό διεσπαρμένο σε πολύ μικρούς οικισμούς. Σύμφωνα με τους καταλόγους των οικισμών της Πελοποννήσου που δημοσιεύθηκαν

1. Το ακόλουθο απόσπασμα μιας επιστολής του Καποδίστρια προς τον Έκτακτο Επίτροπο Αρκαδίας αναφορικά με το αλληλοδιδακτικό σχολείο της Τρίπολης εικονογραφεί αυτή τη διαδικασία: "à mon passage par Tripolitza, les employés de l'école d'enseignement mutuel m'ont remis une requête, laquelle accompagne la souscription faite pour couvrir les frais de cet établissement [,..] Lorsque je connaîtrai le montant de la souscription et le devis des dépences que l'ingénieur m'enverra, je neme refuserai pas à mettre à la disposition des éphores la somme qui sera nécessaire pour compléter cette oeuvre de dieu" (J. Capodistrias, Correspondance..., ο.π., τ. ΠΙ, σ. 121). Με την ίδια διαδικασία χρηματοδοτήθηκε η κατασκευή του σχολείου του Πόρου, της Μεθώνης, η επισκευή ενός τζαμιού για να χρησιμοποιηθεί σαν αλληλοδιδακτικό σχολείο στην Πάτρα (στο ίδιο, α. 2Ο3,110,140 αντίστοιχα), η κατασκευή του σχολείου της Βοστίτζας (Γ.Α.Κ., Καποδιστριακά, Υπ. Παιδείας, φακ. 30, έγγρ. αρ. 275) κλπ.

2. Βλ. A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 591, σ. 1300-1301 (σχολείο στο Νησί), τεκμ. αρ. 597, σ. 1313-1314 (σχολείο στον Άγιο Πέτρο Πραστού)· τεκμ. αρ. 496, σ. 1053-1054 (σχολείο Αρβανιτοκερασσιάς Τριπόλεως) κλπ.

3. Αντίθετα αυτό που συχνά συμβαίνει είναι να αρνούνται εκ των υστέρων οι κάτοικοι να πληρώσουν το ποσό για το οποίο έχουν εγγραφεί στους καταλόγους των εράνων. Βλ. για παράδειγμα σχετικά με το σχολείο της Τρίπολης: A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 143, σ. 210 και τεκμ. αρ. 656, σ. 1411. Σε ανάλογη περίπτωση προεστοί της Βυτίνας ζητούν από την Κυβέρνηση: "να διατάξη την σύναξίν των [των οφειλομένων συνεισφορών] διά της εκτελεστικής δυνάμεως" (στο ίδιο, τεκμ. αρ. 923, σ. 1908).

4. Βλ. ενδεικτικά: A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., 8.π., τεκμ. αρ. 989, σ. 2047 κ.έ. (επαρχία Αποκούρου Δυτικής Στερεάς)· τεκμ. αρ. 282, σ. 601-603 (επαρχία Λακεδαίμονος και Πραστού)· τεκμ. αρ. 503, σ. 1068 κ.έ.· τεκμ. αρ. 831, σ. 1751 κ.έ. (νήσος Άνδρος) κλπ.

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/81.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

από την Expédition Scientifique de la Morée1, η χερσόνησος έχει το 1829-1830 πυκνότητα 15,92 κάτ./km2. Ο πληθυσμός είναι κατανεμημένος σε 1011 οικισμούς, από τους οποίους μόνο 36 ξεπερνούν το όριο των 1000 κατοίκων, συγκεντρώνοντας συνολικά 77008 κατ., δηλ. το 22,9% του συνολικού πληθυσμού. Κατά συνέπεια έχουμε έναν μέσο όρο 164 κατ./οικισμό για τους υπόλοιπους 1575 οικισμούς.

Η τακτική, λοιπόν, των διοικητών συνίσταται στο να πείσουν η να εξαναγκάσουν τους κατοίκους οικισμών που γειτνιάζουν να συνεισφέρουν σε χρήμα, είδος η εργασία για την κατασκευή ενός σχολικού κτιρίου στον κεντρικότερο οικισμό η ορισμένες φορές ακόμα και σε μη κατοικημένη περιοχή που να βρίσκεται σε ίση απόσταση από τα γύρω χωριά2. Συναντάμε ακόμα περιπτώσεις όπου ο Διοικητής καλεί το επαρχιακό συμβούλιο να αποφασίσει συνολικά για τους πόρους και για την κατανομή των σχολείων στο σύνολο της επαρχίας3. Θα πρέπει, τέλος, να αναφερθούμε σε ένα πρόγραμμα κατασκευής σχολικών κτιρίων σε περιοχή αρκετά εκτεταμένη. Πρόκειται για το τμήμα της Δυτικής Στερεάς. Ο Έκτακτος Επίτροπος, με τη σύμφωνη γνώμη της κυβέρνησης, ανέλαβε την ταυτόχρονη κατασκευή εννέα σχολείων και την επισκευή ενός δέκατου, εξασφαλίζοντας τη χρηματοδότηση από ποσά που η κυβέρνηση προόριζε για την παροχή βοήθειας στους κατοίκους και την ανοικοδόμηση αυτής της περιοχής, που είχε σχεδόν ερημωθεί από τον πόλεμο. Τα σχολεία κτίστηκαν στα παραδοσιακά κέντρα της περιοχής 4.

Αλλά οποίοι και αν είναι οι ειδικοί όροι χρηματοδότησης, η κατασκευή, η αγορά η η επισκευή ενός σχολικού κτιρίου πραγματοποιείται πάντα κάτω από την εποπτεία της κεντρικής διοίκησης. Το αντικείμενο του ελέγχου είναι διπλό: καταλληλότητα του κτιρίου και προσαρμογή του στην αλληλοδιδακτική μέθοδο και οικονομία στη διαχείριση των δημοσίων χρημάτων. Δημόσια χρήματα

1 Expédition Scientifique de Morée. Section des sciences Physiques, τ II, Παρίσι 1834, σ 64 κ έ

2. Βλ. ενδεικτικά: A Δασκαλάκης, Κείμενα . , o π , τεκμ αρ. 219, σ 387-390 (νήσος Νάξος) τεκμ αρ 796, σ. 1698-1699 (Οπισινοχωρια επαρχίας Λακεδαίμονος) τεκμ. αρ. 164, σ 268-269 (Βαρδουνοχώρια επαρχίας Λακεδαίμονος) τεκμ αρ. 930, σ 1913-1919 (περιοχή Κραβάρων Στερεάς Ελλάδος) κλπ. Μερικές φορές όμως, η ύπαρξη ενός κτιρίου κατάλληλου για σχολική χρήση βαραίνει σημαντικά στην επιλογή χωροθέτησης του σχολείου στην ευρύτερη περιοχή. Έτσι, για παράδειγμα, αν και το Τρανό Ζευγολατιό βρίσκεται σε κεντρική θέση σχετικά με τα χωριά της Βόχας Κορίνθιας, το σχολείο εγκαθίσταται τελικά στην Κόρινθο γιατί εκεί διατίθεται μια παλιά στρατώνα κατάλληλη για τη στέγαση του (στο ίδιο, τεκμ αρ 586, σ 1292 τεκμ αρ 1317,σ 1317, και Γενική Εφημερίς, 1829, αρ 58)

3. Βλ A. Δασκαλάκης, Κείμενα , ο π , τεκμ. αρ. 917, σ 1899-1901, σχετικά με την επαρχία Λεβαδείας

4. στο ίδιο, τεκμ. αρ. 839, σ 1771-1773. 6

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/82.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

θεωρούνται ακόμη και τα ποσά που συγκεντρώνονται με έρανο από τους κατοίκους 1. Αυτά τα δύο σημεία επανέρχονται σταθερά στην αλληλογραφία της κυβέρνησης με τους έκτακτους επιτρόπους και τους διοικητές, καθώς και στα μηνύματα αυτών των τελευταίων προς τους κατά τόπους υπεύθυνους των σχολείων.

Για την επίτευξη του πρώτου στόχου, της καταλληλότητας δηλ. του κτιρίου, η κυβέρνηση αναθέτει σε πρόσωπα που γνωρίζουν τις ειδικές ανάγκες, την εκπόνηση του σχεδίου και την επίβλεψη των εργασιών. Αρχικά χρησιμοποιούνται οι δάσκαλοι, είτε εκείνοι των συγκεκριμένων σχολείων, είτε άλλοι που στέλνονται επιτόπου ειδικά γι' αυτόν το σκοπό2. Γρήγορα όμως το έργο

1 Παραθέτουμε ενδεικτικά ένα απόσπασμα από την επιστολή που ο Έκτακτος Επίτροπος των Νοτίων Κυκλάδων απευθύνει στη Δημογεροντία της Ανάφης, στις 9 Οκτ. 1830, σχετικά με την επισκευή του σχολείου που χρηματοδοτείται από τοπικούς εράνους: "[...] τα έξοδα διά την επισκευήν της Σχολής αναβαίνοντα εις γρ. 702, 1/2 είναι χωρις την αναγκαίαν οικονομίαν' τοσαύτα δεν εξωδεύθησαν ούτε εις το ενταύθα [Σαντορίνη] Αλληλοδιδακτικόν σχολείον. Ταύτα προσκαλείσθε να γνωστοποιήσητε εις τους Επιτρόπους ειδοποιούντες αυτούς ότι είμεθα εις χρέος να πέμπωμεν αντίγραφον του λογαριασμού τούτων προς την Σ. Κυβέρνησιν, ήτις μέλλει να τους επικρίνη διά τούτο και είναι χρεία να μεταχειρίζωνται όλην την δυνατήν οικονομίαν διά να ευαρεστήσωσιν" (A. Δασκαλάκης, Κείμενα .., ο.π., τεκμ. αρ. 648, σ 1399). Το διάταγμα αρ. 735, της 11 Μαΐου 1830, που καθορίζει τα καθήκοντα των εφόρων, ορίζει: "Δεν θέλουν επιχειρίζεσθαι καμμίαν επισκευήν σημαντικήν η μεταρρύθμισιν του καταστήματος όπου υπάρχει, η την οικοδομήν αυτού όπου δεν υπάρχει, πριν λάβωσι την άδειαν της κυβερνήσεως, αναφερόμενοι διά του Διοικητού, οστις θέλει έχει την διεύθυνσιν της οικοδομής κατά το όποιον απαιτείται σχέδιον (άρθρ. Ε') [ ..] οφείλουν να κρατούν ακριβή λογαριασμόν των εξόδων της οικοδομής η επισκευής, τον οποίον θέλουν στέλλει εις την Κυβέρνησιν με τα αναγκαία αποδεικτικά, επικυρωμένον παρά του Διοικητού (άρθρο ΣΤ)".

2. Αναφέρουμε ενδεικτικά: ο Μ. Δαπόντες, μαθητής του Κλεόβουλου, επέβλεψε τις εργασίες στο σχολείο της Πάτρας (Α. Δασκαλάκης, Κείμενα ., ο π , τεκμ άρ 421, σ 907-908) Ο Π. Μπούας, δάσκαλος στο αλληλοδιδακτικό της Καλαμάτας, διηύθυνε τίι εργασίες κατασκευής του κτιρίου του σχολείου (στο ίδιο, τεκμ. αρ. 528, σ. 1115-1117). '( ιδιος, τον Αύγουστο του 1830, επισκέπτεται, μετά από εντολή του Διοικητή Καλαμάτα και Νησίου, το Νησί για να συντάξει το σχέδιο του αλληλοδιδακτικού σχολείου που πρόκει ται να οικοδομηθεί εκεί Σε σχετική έκθεση του αναφέρεται στη μέθοδο που ακολούθησε "Ελάβομεν κατά πρώτον ύπ' Κψιν τον αριθμόν των κατοικων και, πληροφορηθείς ότι φθάν. τάς 3 000 ψυχάς, λαβών βάσιν τάς 2.500, έδωσα το σχέδιον της οικοδομής διά 250 μαθητάς κατά την άναλογίαν, αφαιρέσας και απ' αυτόν όσους οι περί των τοιούτων κανόνες διορίζουσι Όθεν, η οικοδομή πρέπει να λάβη μήκος πόδας γαλλικούς 53 και πλάτος 2,1/2, ύψος δε πόδας 15. Επεσκέφθην επομένως δειχθέντα τινά τόπον αφιερωμένον εις δημόσια καταστήματα, όπου, εγκριθείς και τόπος διά την οικοδομήν του σχολείου, εκλέξαμεν την αρμοδίαν θέσιν [. .] Σκεφθέντες ακολούθως τας παρούσας περιστάσεις, έκαμα τον υποθετικόν λογαριασμόν των εξόδων, όστις ελπίζω να δικαιώνη τα πάντα" (στό ίδιο, τεκμ. άρ 591, 1300-1303). Ο δάσκαλος Ι Δραΐκης διηύθυνε την κατασκευή του σχολείου του Μεσολογγίου "έχων ανά χείρας το μεταφρασθέν εγχειρίδιον του κου Σαραζίνου" (στό ίδιο, τεκμ. αρ. 636, σ. 1380), κλπ.

Σελ. 82
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 63
    8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

    να είναι περισσότερο ευρύχωρο και μακρύ ώστε να τοποθετούν δίπλα στην έδρα του δασκάλου γραφεία για τους γενικούς πρωτόσχολους1, που με αυτόν τον τρόπο όμως παίρνουν τη θέση υποδιδασκάλων. Και οι υποδείξεις συνεχίζουν και θίγουν θέματα όπως το υλικό που πρέπει να χρησιμοποιείται; για την επίστρωση του δαπέδου της αίθουσας, η χρησιμότητα των "τηλεγράφων" η ο θόρυβος που κάνει το λειαντήριο που χρησιμοποιείται για να ισιώνεται η άμμος κλπ. Για όλα αυτά οι δάσκαλοι προσκαλούν την Επιτροπή να σκεφτεί και να αποφασίσει.

    Βλέπουμε, λοιπόν, την αίθουσα της διδασκαλίας, αυτόν τον "κενό" και "απροσδιόριστο" χώρο των παραδοσιακών σχολείων, να γεμίζει από έπιπλα και από διάφορες θεωρήσεις, που στο σύνολο τους αποσκοπούν στην εξασφάλιση της πειθαρχίας και της τάξης, αλλά επίσης στην οικονομία του χρόνου, στη μεγαλύτερη αποδοτικότητα της κάθε χειρονομίας. Στο εξής μπορεί επομένως να αναφέρεται κάνεις στο σχολικό κτίριο στην Ελλάδα, εννοώντας ένα οικοδόμημα διακριτό, έναν χώρο που η διαρρύθμιση του υπακούει σε λόγο ο οποίος διατυπώνεται σε σχέση με τις ειδικές απαιτήσεις και τις διάφορες συνθήκες της δραστηριότητας που στεγάζει. Η επόμενη φάση θα είναι η προτυποποίηση; αυτού του χώρου σε εθνικό επίπεδο.

    2. ΕΝΑΣ  ΝΟΜΟΘΕΤΗΜΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ: Το ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΟΥ ΟΔΗΓΟΥ ΤΟΥ ΚΟΚΚΩΝΗ (SARAZIN)

    Στο προηγούμενο κεφάλαιο παρουσιάσαμε συνοπτικά το θεσμικό πλαίσιο και τις διοικητικές ρυθμίσεις που κατά την καποδιστριακή περίοδο αποσκοπούν στο να εξασφαλίσουν "μέθοδον ορθήν" και όσον το δυνατόν εντελή, και διάταξιν ομοιότροπον των της αλληλοδιδακτικής, προς ομοιότροπον και τακτικήν προεκπαίδευσιν της νεολαίας"2. Το Κράτος τείνει να εγκαταστήσει ένα σύστημα ενιαίας και ομοιόμορφης πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το αλληλοδιδακτικό σχολείο συλλαμβάνεται σαν μέσο μαζικής μόρφωσης και σαν παράγοντας που θα επιδράσει στα ήθη απαντώντας έτσι στο αίτημα για εθνική ενοποίηση. Σ' αυτήν την προοπτική το σχολικό κτίριο πρέπει να οργανωθεί σαν μονάδα και να χωροθετηθεί στον εθνικό χώρο με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορεί να υποδεχτεί κάθε εκπαιδεύσιμο άτομο οπουδήποτε και αν βρίσκεται, μέσα στην ίδια πανομοιότυπη μήτρα. Για την πραγματοποίηση αυτού του δικτύου, χρειάζονται τα κατάλληλα εργαλεία σε θεσμικό και διοικητικό επίπεδο. Ευθύς εξαρχής ο κανονισμός, κείμενο νομοθετημένο με ισχύ σε ολόκληρη τη χώρα

    1. στο ίδιο, σ. 765. Για μια ανάλογη διάταξη βλ. εικ. 17.

    2. Ι.Π. Κοκκώνης, Περίληψις..., ο.π., σ. 26.