Συγγραφέας:Καλαφάτη, Ελένη
 
Τίτλος:Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
 
Υπότιτλος:Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:288
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1821-1929
 
Περίληψη:Οι όροι της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε «νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου» αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζεται αφενός πώς το πρόβλημα του σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφετέρου πώς μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 58.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 75-94 από: 372
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/75.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

των μαθητών στα διάφορα μαθήματα, ο "πίναξ της τιμής"1, ο "μαύρος πίναξ της ατιμώσεως"2, μία πινακίδα όπου με "μεγάλα γράμματα" είναι γραμμένο το γνωμικό: "Εις τόπος διά καθέν πράγμα και καθέν πράγμα εις τον τόπον του" καθώς και ένα εικονοστάσιο με την εικόνα του Σωτήρα, της Μεταμόρφωσης η του Παντοκράτορα. Οι εικόνες αυτές προτείνονται στη θέση του Εσταυρωμένου που προβλέπει το γαλλικό εγχειρίδιο γιατί, όπως σημειώνει ο Κοκκώνης: "Κατά τα ήθη και τα εκκλησιαστικά ημών έθιμα, αρμόζει εις ημάς κάλλιον να βάλλωμεν εικόνα του Σωτήρος [...] Αύται δε αι εικόνες αρμόζουσι προσέτι πρώτον, ως απεικόνισμα της αναγεννήσεως και της πολιτικής σωτηρίας του Ελληνικού έθνους' έπειτα δε, ότι τα αλληλοδιδακτικά σχολεία βάλλονται υπό την άμεσον προστασίαν αυτής της αυτοσοφίας, του Θεού και Σωτήρος ήμών"3.

Άμιλλα, υπακοή, τάξη, θρησκεία και εκφράσεις εθνικής συνείδησης: όλα τα σύμβολα των μέσων της "αγωγής" συγκεντρώνονται πάνω από την έδρα, το κατεξοχήν σύμβολο της σχολικής εξουσίας...

γ. Υποχρέωση πρόβλεψης: οι διαστάσεις της αίθουσας διδασκαλίας

Η λεπτομερής "διαστασιολόγηση" των διαφόρων αντικειμένων και οι καθορισμένες μεταξύ τους αποστάσεις υπεισέρχονται στους υπολογισμούς που ο 'Οδηγός προτείνει ως απάντηση στο κεντρικό ερώτημα που τίθεται από τις αρχές σε σχέση με το πρόγραμμα κατασκευής του σχολικού κτιρίου: ποιες πρέπει να είναι οι ακριβείς διαστάσεις μιας αίθουσας διδασκαλίας για να μπορεί να φιλοξενήσει έναν ορισμένο αριθμό μαθητών, και αντίστροφα πόσοι μαθητές μπορούν να φοιτήσουν σ' ένα ορισμένο κτίριο;

Ακόμη περισσότερο, ο 'Οδηγός θα προτείνει έναν κατ' αρχήν υπολογισμό των αναγκών, προσπαθώντας να καθορίσει τον αριθμό των μαθητών που θα φοιτήσουν. Αφού η αλληλοδιδακτική μέθοδος προσφέρει τη δυνατότητα διδασκαλίας από έναν μόνο δάσκαλο ενός απεριόριστου θεωρητικά αριθμού παιδιών, συγκεντρωμένων σ' ένα ενιαίο χώρο, κατά συνέπεια το μέγεθος του σχολείου, δηλαδή οι διαστάσεις της αίθουσας, θα προσδιοριστεί από τον πληθυσμό σχολικής ηλικίας της περιοχής στην οποία απευθύνεται. Το μέγεθος αυτού του

1 Πρόκειται για πίνακα χωρισμένο σε στήλες με επιγραφές όπως: "φρόνιμος, επιμελής, εύτακτος, φιλαλήθης, ευπειθής κ.τ.λ ", στον οποίον καταγράφονται κάθε μήνα τα ονόματα των μαθητών που βραβεύονται για την επιτυχία τους στις διάφορες ασκήσεις η για τη συμπεριφορά τους γενικά, (βλ Οδηγός, ο- 99,ι03)

2 Στον πίνακα αυτό σημειώνονται τα ονόματα των μαθητών που μετά από συχνές παρατηρήσεις και ποινές παραμένουν "αδιόρθωτοι". Ο πίνακας χωρίζεται σε στήλες που αντιστοιχούν στα σφάλματα όπως: "φλύαρος, ρυπαρός, παρήκοος, οκνηρός η αμελής, φιλοπαίκτης, ψεύστης, διεστραμμένος" (Οδηγός, σ 102-103)

3 'Οδηγός, σ 14, σημ 1

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/76.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

πληθυσμού σύμφωνα με τον 'Οδηγό ανέρχεται στο 10% του συνολικού πληθυσμού μιας περιοχής1, ενώ οι θέσεις του σχολείου προκύπτουν αν αφαιρεθεί από το νούμερο αυτό το 19%, που αντιστοιχεί σ' ένα προβλεπόμενο ποσοστό καθημερινών απουσιών. Έτσι για έναν οικισμό με 1000 κατοίκους, π,χ., πρέπει να κατασκευαστεί ένα σχολείο 81 θέσεων2.

Για τον προσδιορισμό των ακριβών διαστάσεων της αίθουσας βάσει των προϋπολογιζόμενων Θέσεων, ο 'Οδηγός προτείνει μια σειρά πρακτικών κανόνων που επεξηγούνται με απλά παραδείγματα3, Ο υπολογισμός δεν βασίζεται σ' ένα μέγεθος επιφανείας ανά μαθητή -όπως θα γίνει στο τέλος του 19ου αι. και όπως συμβαίνει ακόμη και σήμερα-, αλλά στο μήκος θρανίου που καταλαμβάνει κάθε μαθητής και που όπως είδαμε ορίζεται 0,38 μ. Ξεκινώντας από αυτό το δεδομένο και λαμβάνοντας υπόψη την αρχική προδιαγραφή που θέλει την αίθουσα σε σχήμα ορθογωνίου παραλληλογράμμου, υπολογίζεται το μέγεθος του ζεύγους θρανίο-γραφείο. Ο κανόνας ορίζει ότι η κατανομή των μαθητών στα θρανία πρέπει να δίνει μια στήλη θρανίων με μήκος διπλάσιο από το πλάτος της. Αν, για παράδειγμα, προβλέπονται 200 μαθητές, τότε επιλέγεται θρανίο με 12 θέσεις. Κατά συνέπεια, το μήκος του κάθε ξυλουργικού σώματος θα είναι 12X0,38=4,55, ενώ το μήκος της στήλης των θρανίων θα είναι 200/12 Χ0,76= 12,90 μ,, όπου η διάσταση 0,76 μ. προκύπτει αν στο πλάτος του κάθε ξυλουργικού σώματος προστεθεί ο ελεύθερος χώρος που πρέπει να υπάρχει μεταξύ δύο τέτοιων σωμάτων. Αφού οριστούν με αυτόν τον τρόπο οι διαστάσεις του παραλληλογράμμου που καταλαμβάνουν τα θρανία, οι διαστάσεις της αίθουσας προκύπτουν αν προστεθούν, κατά μεν την έννοια του μήκους, 3,90 μ. -που αντιστοιχούν στο χώρο που απαιτείται για το βάθρο του δασκάλου, τα ημικύκλια του βάθους της αίθουσας και την κυκλοφορία-, κατά δε την έννοια του πλάτους, δηλαδή του μήκους του θρανίου, 2,60 μ., που απαιτούνται για δύο σειρές ημικύκλια και τους αναγκαίους διαδρόμους. Άρα μια αίθουσα 200 μαθητών είναι ένα ορθογώνιο παραλληλόγραμμο 7,14X16,80 μ. Για να διευκολυνθούν ακόμη περισσότερο αυτοί οι υπολογισμοί, ο 'Οδηγός προτείνει τη χρησιμοποίηση πίνακα, ο οποίος καθορίζει τις διαστάσεις μιας αίθουσας αλληλοδιδακτικής σε σχέση με τον αριθμό των μαθητών και τον τύπο των θρανίων που

1. Πρόκειται για το ποσοστό που δίνει ο Sarazin στο Manuel... Η κατάσταση της στατιστικής του πληθυσμού στην Ελλάδα την εποχή αυτή -αλλά και για αρκετές δεκαετίες αργότερα- δεν επιτρέπει τον υπολογισμό της αντίστοιχης ομάδας ηλικιών (βλ. πιο κάτω). Έτσι, και δεδομένων των χαρακτηριστικών της αλληλοδιδακτικής μεθόδου, το ποσοστό αυτό μπορεί να θεωρηθεί μάλλον αυθαίρετο. Πάντως το ίδιο χρησιμοποιείται και για τον υπολογισμό του δυνητικού σχολικού πληθυσμού ακόμη και το 1888.

2. Οδηγός, σ. 126.

3. Οδηγός, σ. 3-5.

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/77.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν (εικ. 19) 1.

Η λογική της "οικονομίας" είναι εντυπωσιακή. Πρόκειται πράγματι για ένα κτίριο όπου ούτε ένα εκατοστόμετρο επιφάνειας δεν αφήνεται στην τύχη: όλος ο χώρος είναι "χρήσιμος" χώρος.

Μετά από αυτό το περιδιάβασμα της οργάνωσης του χώρου ενός "τυπικού" αλληλοδιδακτικού σχολείου, θα επιχειρήσουμε να διατυπώσουμε τα βασικά χαρακτηριστικά αυτού του χώρου, καθώς επίσης και τους μείζονες άξονες της λογικής του ίδιου του κειμένου των προδιαγραφών.

Πρώτα απ' όλα η "απομόνωση", που μπορεί να θεωρηθεί από πρώτη άποψη χαρακτηριστικό κοινό τόσο στα προεπαναστατικά σχολεία όσο και στα αλληλοδιδακτικά. Στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για τελείως διαφορετική προσέγγιση. Στη θέση του απλού σχήματος της απομόνωσης, που πραγματοποιείται με υψηλό περιτοίχισμα και ελεγχόμενη είσοδο, αναπτύσσεται ολόκληρη τακτική μετάβασης με τον προσδιορισμό της διαπλοκής των περασμάτων, των ανοιγμάτων και των διαφανειών.

"Ομοια, στη βάση ενός λεπτομερούς υπολογισμού, η αίθουσα διδασκαλίας, αυτός ο μη διαφοροποιημένος χώρος των παραδοσιακών σχολείων, εξειδικεύεται λειτουργικά. Η ανάλυση και κωδικοποίηση της διαρρύθμισης του τείνει:

α. στη δημιουργία "χρήσιμων" χώρων που συχνά προορίζονται για πολλαπλές χρήσεις, αυστηρά όμως καθορισμένες και κατανεμημένες στο χρόνο"

β. στο να διευκολύνει τον οπτικό έλεγχο, αμοιβαίο και ιεραρχημένο, όλων όσων συμμετέχουν στη σχολική εργασία4

γ. στην κατανομή θέσεων, δεδομένου ότι η συνεχής μετακίνηση των προσώπων μέσα στο σταθερά διαμορφωμένο χώρο δεν αποσκοπεί μόνο στο να καταστήσει

1. Συντάκτης του Πίνακα είναι ο Jomard, μαθηματικός ο οποίος χρημάτισε γραμματέας της "Société d'enseignement élémentaire" γύρω στα 1818. Ο ίδιος έχει γράψει εγχειρίδια για τη διδασκαλία της αριθμητικής στα πρωτοβάθμια σχολεία. Ένα από αυτά μεταφράστηκε και στα ελληνικά και υιοθετήθηκε από την Κυβέρνηση για τα αλληλοδιδακτικά σχολεία (βλ Α Δασκαλάκης, ό.π. τεκμ. αρ 222, σ 402 Οδηγός, σ. 41, σημ. 1). Στόν Jomard οφείλονται και τα δύο σχέδια αλληλοδιδακτικών σχολείων που περιλαμβάνονται στον Guide de l' enseignement mutuel του 1818 (εικ 15, 16).

Οι διαστάσεις στον πίνακα αυτό δίνονται κατ' εξαίρεση σε πόδια. Θα πρέπει να σημειωθεί σχετικά, ότι μία από τις καινοτομίες που εισάγει ο Οδηγός είναι η χρησιμοποίηση του γαλλικού μέτρου σαν κύρια μονάδα μετρήσεως: "Όλαι αι διαστάσεις εις το παρόν [Το Manuel .. του Sarazin] σημειώνονται με το μέτρον τούτο κατά το δεκαδικόν της Γαλλίας σύστημα· εστοχάσθην δε να το φυλάξω κ' εγώ εις την μετάφρασιν ως ευκολύνον τους υπολογισμούς, και ον αναγκαίον προσέτι να το μεταχειρισθώμεν εις τα της γραμμικής ιχνογραφίας" (Οδηγός, σ. 2, σημ. 2). Το μέτρο σαν βάση του μετρικού συστήματος υιοθετήθηκε θεσμικά στην Ελλάδα το 1836 (βλ. Διάταγμα της 28 Οκτ 1836, "Περί νέων μέτρων και σταθμών")

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/78.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

δυνατή τη συγχρονισμένη απασχόληση όλων των μαθητών, αλλά χρησιμοποιείται επίσης για την τιμωρία και τον έπαινο, για την ιεράρχηση των ρόλων και των επιδόσεων.

Οι στόχοι αυτοί εκφράζονται τελικά στις προδιαγραφές των διαστάσεων που διατυπώνονται με μορφή "περιοριστική" η "ονομαστική". Στην πρώτη περίπτωση καθορίζονται η μέγιστη η η ελάχιστη τιμή ενός μεγέθους που δεν πρέπει να ξεπεραστεί, π.χ., το ύψος και το πλάτος της αίθουσας, το ύψος της ποδιάς των παραθύρων. Στη δεύτερη περίπτωση μια και μόνη τιμή προτείνεται ως απάντηση στα προβλήματα που θέτει το πρόγραμμα' τέτοιες είναι οι διαστάσεις των στοιχείων του εξοπλισμού1. Οι διαστάσεις αποτελούν λοιπόν το προνομιακό υπόβαθρο των προδιαγραφών.

Εδώ βρίσκεται μία από τις καινοτομίες που παρουσιάζει ο Οδηγός σε σχέση με τις παραδοσιακές κατασκευαστικές πρακτικές στην Ελλάδα. Πράγμάτι, το "δάσος των ψηφίων" που θα σχηματιζόταν αν περνούσαμε : σε ένα σχέδιο όλες τις διαστάσεις που προδιαγράφει δεν συνιστά μία: αναγκαιότητα' στην κατασκευή, σταθερή για όλες τις εποχές. Αντίθετα αναδεικνύει με ιδιαίτερη σαφήνεια την αποδυνάμωση των κατασκευαστικών συμβάσεων, δηλ; την προοδευτική εγκατάλειψη κάθε σιωπηρής αναφοράς-σε λύσεις χώρου και'τεχνικές παραδοσιακές. Οι διαστάσεις εισάγονται λοιπόν σαν σύστημα πληροφορίας στα νέα δίκτυα Οργάνωσης της εργασίας στο εργοτάξιο, και απαντούν στις ανάγκες πρόβλεψης και ελέγχου που χαρακτηρίζουν τις γενικότερες μεταβολές που η Επανάσταση και η δημιουργία ενός αστικού, συγκεντρωτικού Κράτους προκαλούν στην παραγωγή και διαχείριση του δομημένου χώρου στην Ελλάδα.

3. ΛΟΓΙΚΕΣ (ΑΣΤΙΚΟΥ) ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΥ

Ήδη από το 1828, το πρόβλημα της κατασκευής των σχολικών κτιρίων τίθεται στην πολυπλοκότητά του. Τα ζητήματα που ανακύπτουν αφορούν την καταλληλότητα, τη χωροθέτηση και το μέγεθος των κτιρίων αυτών, που αναμένεται να συμβάλλουν στην αποδοτικότητα του σχολικού έργου' ζητήματα που είναι συνδεδεμένα τόσο με τις απαιτήσεις της ίδιας της εκπαιδευτικής διαδικασίας -προσαρμογή στην αλληλοδιδακτική μέθοδο- όσο και με την κατανομή του πληθυσμού στις διάφορες περιοχές η με τις οικονομικές δυνατότητες των παραγόντων που εμπλέκονται στη χρηματοδότηση τους,

Το σχολικό κτίριο βρίσκεται ευθύς εξαρχής υπαγόμενο σε ένα καθεστώς καθαρά πολιτικό, καθεστώς κοινό -πρέπει να το υπογραμμίσουμε- για όλες

1. Για τα διάφορα συστήματα διαστασιολόγησης και τη λειτουργία τους στη διαδικασία της κατασκευής βλ. A. Dupire et al, Deux essais sur la construction, Παρίσι 1981, σ. 85-91.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/79.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

τις επεμβάσεις που αναλαμβάνει το υπό διαμόρφωση εθνικό αστικό κράτος στον τομέα της οργάνωσης και της διαχείρισης του χώρου: υποχρέωση πρόβλεψης και αξιολόγησης, προγραμματισμού και ελέγχου, οικονομίας στη διαχείριση των δημοσίων δαπανών.

Στο βαθμό που εγκαθίσταται ο μηχανισμός αυτού του συγκεντρωτικού κράτους οργανώνεται αντίστοιχα και το καθεστώς ανάθεσης έργων από τις δημόσιες αρχές, ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν σε αυτές τις απαιτήσεις. Η διοικητική διαίρεση της χώρας και ο αντίστοιχος διοικητικός μηχανισμός θα αποτελέσουν τη βάση για τον προγραμματισμό και τον έλεγχο του σχολικού δικτύου.

Σχετικά με τον προγραμματισμό αναφερθήκαμε στον στόχο που έχει τεθεί από τον Κυβερνήτη: η κατανομή σε όλη τη χώρα, πόλεις και χωριά, τριακοσίων-τετρακοσίων αλληλοδιδακτικών σχολείων1. Το πρόβλημα λοιπόν του σχολικού χάρτη παραμένει για την εποχή αυτή γενικά διατυπωμένο, και τούτο για διάφορους λόγους, από τους όποιους σημαντικός εμφανίζεται η δυσκολία χρηματοδότησης. Το "Γαζοφυλάκιο", που προέβλεπε ως ειδικό εκπαιδευτικό ταμείο το ψήφισμα της ΙΑ' Εθνοσυνέλευσης της Τροιζήνας, δεν τροφοδοτήθηκε έτσι ώστε να επιτρέπει την κεντρική χρηματοδότηση και κατά συνέπεια τον προγραμματισμό της λειτουργίας των σχολείων και της κατασκευής των σχολικών κτιρίων2. Στις 4 Φεβρουαρίου 1830 δημοσιεύτηκε το ψήφισμα Η' που θέσπιζε επιτόπιους πόρους για τη χρηματοδότηση της ανοικοδόμησης της ερειπωμένης χώρας. Πιο συγκεκριμένα ορίζεται ότι από τους πόρους αυτούς, που συλλέγονται μεν από τα επαρχιακά συμβούλια αλλά εισάγονται στο εθνικό ταμείο και άρα τη διαχείριση τους έχει η κυβέρνηση, θα αντιμετωπιστούν οι ανάγκες "[...] του να συστηθώσιν εις τας διαφόρους πόλεις της Ελλάδος, τας τε ανεγειρομένας εξ ερειπίων και τας διασωθείσας από την εκ του πολέμου καταστροφήν, καταστήματα κοινωφελή, οίον ναοί, σχολεία, νοσοκομεία, διοικητήρια, να κατασταθώσιν υδραγωγεία, δρόμοι, γέφυραι και λοιπά τοιαύτα, και να χορηγηθώσι τα διοικητικά έξοδα"3. Αλλά φαίνεται ότι οι ανάγκες σε εθνικό επίπεδο, όπως τα έξοδα του πολέμου, η βοήθεια στους πρόσφυγες κλπ. απορρόφησαν τη μεγαλύτερη μερίδα αυτών των εσόδων 4.

1. Βλ A. Δασκαλάκης, Κείμενα .., ο.π., τεκμ. αρ 202, σ 340 (επιστολή του Κυβερνήτη προς την επί της Προπαιδείας Επιτροπή, 21 Οκτ. 1829)

2 Βλ. G.L. Maurer, Ο Ελληνικός λαός, ελλ μετάφραση, Αθήνα 1976, σ 326-330.

3 Δημοσιεύεται στο Σ. Αντωνιάδης, Τα δημοτικά , τ A', Αθήνα 1842, σ. 161-163.

4. Η έκθεση του Γραμματέα επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Παιδεύσεως, της 30 Μαΐου / 11 Ιουνίου 1833 (ΓΑΚ., Οθωνικά, Υπουργ. Παιδείας, σειρά L', φάκ 40), περιέχει μια γενική εικόνα των προβλημάτων χρηματοδότησης της σχολικής πολιτικής του Καποδίστρια.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/80.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Η κατασκευή των σχολικών κτιρίων πραγματοποιείται κυρίως χάρή σε ειδικούς εράνους μεταξύ των κατοίκων μιας πόλης η μιας περιοχής. Η κυβέρνηση βοήθα στη συμπλήρωση του αναγκαίου ποσού με ειδικές επιχορηγήσεις1. Συχνά οι κάτοικοι συνεισφέρουν στην κατασκευή του σχολείου με την παραχώρηση οικοδομικών υλικών η με την προσωπική εργασία στο εργοτάξιο 2. Αλλά δεν ανήκει πάντα στους κατοίκους η πρωτοβουλία για τη συγκέντρωση χρημάτων η οικοδομικών υλών 3. Σε πολλές περιπτώσεις είναι οι διοικητές και οι έκτακτοι επίτροποι που προσπαθούν να καλύψουν τις ανάγκες, επιβάλλοντας στους κατοίκους και στα μοναστήρια της περιοχής ειδικές συνεισφορές4'. Σ' αυτές τις περιπτώσεις η χωροθέτηση του σχολείου απόκτα μεγάλη σημασία.

Το πρόβλημα που παρουσιάζεται συνδέεται αφ" ενός με το χαρακτήρα της αλληλοδιδακτικής μεθόδου που πλεονεκτεί οικονομικά εφόσον τουλάχιστον εκατό μαθητές συγκεντρώνονται σ' ένα σχολείο, αφ' ετέρου με την κατάσταση του πληθυσμού στην Ελλάδα αυτήν την εποχή. Πράγματι οι απελευθερωμένες περιοχές παρουσιάζουν για την περίοδο που μας ενδιαφέρει εξαιρετικά χαμηλή πυκνότητα και πληθυσμό διεσπαρμένο σε πολύ μικρούς οικισμούς. Σύμφωνα με τους καταλόγους των οικισμών της Πελοποννήσου που δημοσιεύθηκαν

1. Το ακόλουθο απόσπασμα μιας επιστολής του Καποδίστρια προς τον Έκτακτο Επίτροπο Αρκαδίας αναφορικά με το αλληλοδιδακτικό σχολείο της Τρίπολης εικονογραφεί αυτή τη διαδικασία: "à mon passage par Tripolitza, les employés de l'école d'enseignement mutuel m'ont remis une requête, laquelle accompagne la souscription faite pour couvrir les frais de cet établissement [,..] Lorsque je connaîtrai le montant de la souscription et le devis des dépences que l'ingénieur m'enverra, je neme refuserai pas à mettre à la disposition des éphores la somme qui sera nécessaire pour compléter cette oeuvre de dieu" (J. Capodistrias, Correspondance..., ο.π., τ. ΠΙ, σ. 121). Με την ίδια διαδικασία χρηματοδοτήθηκε η κατασκευή του σχολείου του Πόρου, της Μεθώνης, η επισκευή ενός τζαμιού για να χρησιμοποιηθεί σαν αλληλοδιδακτικό σχολείο στην Πάτρα (στο ίδιο, α. 2Ο3,110,140 αντίστοιχα), η κατασκευή του σχολείου της Βοστίτζας (Γ.Α.Κ., Καποδιστριακά, Υπ. Παιδείας, φακ. 30, έγγρ. αρ. 275) κλπ.

2. Βλ. A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 591, σ. 1300-1301 (σχολείο στο Νησί), τεκμ. αρ. 597, σ. 1313-1314 (σχολείο στον Άγιο Πέτρο Πραστού)· τεκμ. αρ. 496, σ. 1053-1054 (σχολείο Αρβανιτοκερασσιάς Τριπόλεως) κλπ.

3. Αντίθετα αυτό που συχνά συμβαίνει είναι να αρνούνται εκ των υστέρων οι κάτοικοι να πληρώσουν το ποσό για το οποίο έχουν εγγραφεί στους καταλόγους των εράνων. Βλ. για παράδειγμα σχετικά με το σχολείο της Τρίπολης: A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 143, σ. 210 και τεκμ. αρ. 656, σ. 1411. Σε ανάλογη περίπτωση προεστοί της Βυτίνας ζητούν από την Κυβέρνηση: "να διατάξη την σύναξίν των [των οφειλομένων συνεισφορών] διά της εκτελεστικής δυνάμεως" (στο ίδιο, τεκμ. αρ. 923, σ. 1908).

4. Βλ. ενδεικτικά: A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., 8.π., τεκμ. αρ. 989, σ. 2047 κ.έ. (επαρχία Αποκούρου Δυτικής Στερεάς)· τεκμ. αρ. 282, σ. 601-603 (επαρχία Λακεδαίμονος και Πραστού)· τεκμ. αρ. 503, σ. 1068 κ.έ.· τεκμ. αρ. 831, σ. 1751 κ.έ. (νήσος Άνδρος) κλπ.

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/81.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

από την Expédition Scientifique de la Morée1, η χερσόνησος έχει το 1829-1830 πυκνότητα 15,92 κάτ./km2. Ο πληθυσμός είναι κατανεμημένος σε 1011 οικισμούς, από τους οποίους μόνο 36 ξεπερνούν το όριο των 1000 κατοίκων, συγκεντρώνοντας συνολικά 77008 κατ., δηλ. το 22,9% του συνολικού πληθυσμού. Κατά συνέπεια έχουμε έναν μέσο όρο 164 κατ./οικισμό για τους υπόλοιπους 1575 οικισμούς.

Η τακτική, λοιπόν, των διοικητών συνίσταται στο να πείσουν η να εξαναγκάσουν τους κατοίκους οικισμών που γειτνιάζουν να συνεισφέρουν σε χρήμα, είδος η εργασία για την κατασκευή ενός σχολικού κτιρίου στον κεντρικότερο οικισμό η ορισμένες φορές ακόμα και σε μη κατοικημένη περιοχή που να βρίσκεται σε ίση απόσταση από τα γύρω χωριά2. Συναντάμε ακόμα περιπτώσεις όπου ο Διοικητής καλεί το επαρχιακό συμβούλιο να αποφασίσει συνολικά για τους πόρους και για την κατανομή των σχολείων στο σύνολο της επαρχίας3. Θα πρέπει, τέλος, να αναφερθούμε σε ένα πρόγραμμα κατασκευής σχολικών κτιρίων σε περιοχή αρκετά εκτεταμένη. Πρόκειται για το τμήμα της Δυτικής Στερεάς. Ο Έκτακτος Επίτροπος, με τη σύμφωνη γνώμη της κυβέρνησης, ανέλαβε την ταυτόχρονη κατασκευή εννέα σχολείων και την επισκευή ενός δέκατου, εξασφαλίζοντας τη χρηματοδότηση από ποσά που η κυβέρνηση προόριζε για την παροχή βοήθειας στους κατοίκους και την ανοικοδόμηση αυτής της περιοχής, που είχε σχεδόν ερημωθεί από τον πόλεμο. Τα σχολεία κτίστηκαν στα παραδοσιακά κέντρα της περιοχής 4.

Αλλά οποίοι και αν είναι οι ειδικοί όροι χρηματοδότησης, η κατασκευή, η αγορά η η επισκευή ενός σχολικού κτιρίου πραγματοποιείται πάντα κάτω από την εποπτεία της κεντρικής διοίκησης. Το αντικείμενο του ελέγχου είναι διπλό: καταλληλότητα του κτιρίου και προσαρμογή του στην αλληλοδιδακτική μέθοδο και οικονομία στη διαχείριση των δημοσίων χρημάτων. Δημόσια χρήματα

1 Expédition Scientifique de Morée. Section des sciences Physiques, τ II, Παρίσι 1834, σ 64 κ έ

2. Βλ. ενδεικτικά: A Δασκαλάκης, Κείμενα . , o π , τεκμ αρ. 219, σ 387-390 (νήσος Νάξος) τεκμ αρ 796, σ. 1698-1699 (Οπισινοχωρια επαρχίας Λακεδαίμονος) τεκμ. αρ. 164, σ 268-269 (Βαρδουνοχώρια επαρχίας Λακεδαίμονος) τεκμ αρ. 930, σ 1913-1919 (περιοχή Κραβάρων Στερεάς Ελλάδος) κλπ. Μερικές φορές όμως, η ύπαρξη ενός κτιρίου κατάλληλου για σχολική χρήση βαραίνει σημαντικά στην επιλογή χωροθέτησης του σχολείου στην ευρύτερη περιοχή. Έτσι, για παράδειγμα, αν και το Τρανό Ζευγολατιό βρίσκεται σε κεντρική θέση σχετικά με τα χωριά της Βόχας Κορίνθιας, το σχολείο εγκαθίσταται τελικά στην Κόρινθο γιατί εκεί διατίθεται μια παλιά στρατώνα κατάλληλη για τη στέγαση του (στο ίδιο, τεκμ αρ 586, σ 1292 τεκμ αρ 1317,σ 1317, και Γενική Εφημερίς, 1829, αρ 58)

3. Βλ A. Δασκαλάκης, Κείμενα , ο π , τεκμ. αρ. 917, σ 1899-1901, σχετικά με την επαρχία Λεβαδείας

4. στο ίδιο, τεκμ. αρ. 839, σ 1771-1773. 6

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/82.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

θεωρούνται ακόμη και τα ποσά που συγκεντρώνονται με έρανο από τους κατοίκους 1. Αυτά τα δύο σημεία επανέρχονται σταθερά στην αλληλογραφία της κυβέρνησης με τους έκτακτους επιτρόπους και τους διοικητές, καθώς και στα μηνύματα αυτών των τελευταίων προς τους κατά τόπους υπεύθυνους των σχολείων.

Για την επίτευξη του πρώτου στόχου, της καταλληλότητας δηλ. του κτιρίου, η κυβέρνηση αναθέτει σε πρόσωπα που γνωρίζουν τις ειδικές ανάγκες, την εκπόνηση του σχεδίου και την επίβλεψη των εργασιών. Αρχικά χρησιμοποιούνται οι δάσκαλοι, είτε εκείνοι των συγκεκριμένων σχολείων, είτε άλλοι που στέλνονται επιτόπου ειδικά γι' αυτόν το σκοπό2. Γρήγορα όμως το έργο

1 Παραθέτουμε ενδεικτικά ένα απόσπασμα από την επιστολή που ο Έκτακτος Επίτροπος των Νοτίων Κυκλάδων απευθύνει στη Δημογεροντία της Ανάφης, στις 9 Οκτ. 1830, σχετικά με την επισκευή του σχολείου που χρηματοδοτείται από τοπικούς εράνους: "[...] τα έξοδα διά την επισκευήν της Σχολής αναβαίνοντα εις γρ. 702, 1/2 είναι χωρις την αναγκαίαν οικονομίαν' τοσαύτα δεν εξωδεύθησαν ούτε εις το ενταύθα [Σαντορίνη] Αλληλοδιδακτικόν σχολείον. Ταύτα προσκαλείσθε να γνωστοποιήσητε εις τους Επιτρόπους ειδοποιούντες αυτούς ότι είμεθα εις χρέος να πέμπωμεν αντίγραφον του λογαριασμού τούτων προς την Σ. Κυβέρνησιν, ήτις μέλλει να τους επικρίνη διά τούτο και είναι χρεία να μεταχειρίζωνται όλην την δυνατήν οικονομίαν διά να ευαρεστήσωσιν" (A. Δασκαλάκης, Κείμενα .., ο.π., τεκμ. αρ. 648, σ 1399). Το διάταγμα αρ. 735, της 11 Μαΐου 1830, που καθορίζει τα καθήκοντα των εφόρων, ορίζει: "Δεν θέλουν επιχειρίζεσθαι καμμίαν επισκευήν σημαντικήν η μεταρρύθμισιν του καταστήματος όπου υπάρχει, η την οικοδομήν αυτού όπου δεν υπάρχει, πριν λάβωσι την άδειαν της κυβερνήσεως, αναφερόμενοι διά του Διοικητού, οστις θέλει έχει την διεύθυνσιν της οικοδομής κατά το όποιον απαιτείται σχέδιον (άρθρ. Ε') [ ..] οφείλουν να κρατούν ακριβή λογαριασμόν των εξόδων της οικοδομής η επισκευής, τον οποίον θέλουν στέλλει εις την Κυβέρνησιν με τα αναγκαία αποδεικτικά, επικυρωμένον παρά του Διοικητού (άρθρο ΣΤ)".

2. Αναφέρουμε ενδεικτικά: ο Μ. Δαπόντες, μαθητής του Κλεόβουλου, επέβλεψε τις εργασίες στο σχολείο της Πάτρας (Α. Δασκαλάκης, Κείμενα ., ο π , τεκμ άρ 421, σ 907-908) Ο Π. Μπούας, δάσκαλος στο αλληλοδιδακτικό της Καλαμάτας, διηύθυνε τίι εργασίες κατασκευής του κτιρίου του σχολείου (στο ίδιο, τεκμ. αρ. 528, σ. 1115-1117). '( ιδιος, τον Αύγουστο του 1830, επισκέπτεται, μετά από εντολή του Διοικητή Καλαμάτα και Νησίου, το Νησί για να συντάξει το σχέδιο του αλληλοδιδακτικού σχολείου που πρόκει ται να οικοδομηθεί εκεί Σε σχετική έκθεση του αναφέρεται στη μέθοδο που ακολούθησε "Ελάβομεν κατά πρώτον ύπ' Κψιν τον αριθμόν των κατοικων και, πληροφορηθείς ότι φθάν. τάς 3 000 ψυχάς, λαβών βάσιν τάς 2.500, έδωσα το σχέδιον της οικοδομής διά 250 μαθητάς κατά την άναλογίαν, αφαιρέσας και απ' αυτόν όσους οι περί των τοιούτων κανόνες διορίζουσι Όθεν, η οικοδομή πρέπει να λάβη μήκος πόδας γαλλικούς 53 και πλάτος 2,1/2, ύψος δε πόδας 15. Επεσκέφθην επομένως δειχθέντα τινά τόπον αφιερωμένον εις δημόσια καταστήματα, όπου, εγκριθείς και τόπος διά την οικοδομήν του σχολείου, εκλέξαμεν την αρμοδίαν θέσιν [. .] Σκεφθέντες ακολούθως τας παρούσας περιστάσεις, έκαμα τον υποθετικόν λογαριασμόν των εξόδων, όστις ελπίζω να δικαιώνη τα πάντα" (στό ίδιο, τεκμ. άρ 591, 1300-1303). Ο δάσκαλος Ι Δραΐκης διηύθυνε την κατασκευή του σχολείου του Μεσολογγίου "έχων ανά χείρας το μεταφρασθέν εγχειρίδιον του κου Σαραζίνου" (στό ίδιο, τεκμ. αρ. 636, σ. 1380), κλπ.

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/83.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

αυτό ανατίθεται σε αρχιτέκτονες-μηχανικους 1, οι οποίοι χρησιμοποιούν για το σχεδιασμό τις προδιαγραφές του Οδηγού. Η χρησιμοποίηση των αρχιτεκτόνων-μηχανικών δεν περιορίζεται βέβαια στα σχολικά κτίρια. Η παρουσία τους εκδηλώνεται έντονη σ' όλες τις διαδικασίες καθορισμού του χώρου, την ίδια στιγμή που υιοθετούνται τα ευρωπαϊκά πρότυπα οργάνωσης και διαχείρισης του εθνικού και του αστικού χώρου. Σύμφωνα με αυτά τα πρότυπα:

- Η οικοδόμηση του χώρου της πόλης πρέπει να γίνεται στη βάση κανόνων που πηγάζουν από μια καθολική επιστημονική γνώση και στοχεύουν στην προστασία της πνευματικής και σωματικής υγείας των πολιτών. 'Ως απόρροια αυτής της επιταγής, το εθιμικό δίκαιο που εξασφάλιζε τη διαιώνιση της παραδοσιακής τάξης στην οργάνωση του αστικού χώρου θα αντικατασταθεί, κυρίως από το 1833 και μετά, από ένα σύνολο κειμένων, με ισχύ νόμου, τα οποία προδιαγράφουν το χώρο και είναι εμπνευσμένα από τις ευρωπαϊκές πολεοδομικές θεωρίες και πρακτικές.

- Η εικόνα της πόλης πρέπει να οργανωθεί, ο ιστός της πρέπει να είναι κανονικός και τυποποιημένος.

- Η τελειότητα όμως της πόλης δεν εξαρτάται μόνο από την κανονική ρυμοτομία της. Απαιτεί επιπλέον την ύπαρξη ενός συστήματος υπηρεσιών κατανεμημένων ορθολογικά στο χώρο της, που στο πολεοδομικό σχέδιο εμφανίζονται ως ενδείξεις προορισμού των διαφόρων τετραγώνων.

- Πρέπει, κατά συνέπεια, να γίνει ο σχεδιασμός ενός ιδιαίτερου συνόλου κτιρίων για να στεγάσουν αυτούς τους διάφορους θεσμούς-υπηρεσίες. Κάθε κτίριο πρέπει να ανταποκρίνεται στην ειδική χρήση του τόσο από άποψη λειτουργική όσο και από άποψη συμβολική.

- Τέλος, το εθνικό έδαφος πρέπει να οργανωθεί, να δομηθεί μέσα από τη διοικητική διαίρεση -που συνιστά το χωρικό υπόβαθρο άσκησης της κεντρικής εξουσίας-, καθώς και με τα έργα υποδομής που θα καταστήσουν δυνατή την οικονομική ανάπτυξη 2.

1 Αναφέραμε ενδεικτικά τον στρατιωτικό μηχανικό Δ Σταυρίδη ο οποίος, μεταξύ Οκτ 1829 και Νοεμβρ. 1830, εξεπόνησε τα σχέδια για τα αλληλοδιδακτικά σχολεία της Τρίπολης, του Πραστού, της Αρβανιτοκερασσιάς Τριπόλεως, της Καρύταινας, καθώς και τα σχέδια για την επισκευή και διαρρύθμιση σύμφωνα με τη μέθοδο των κτιρίων που στεγάζουν τα σχολεία της Ανδρίτσαινας και του Λεονταρίου (Βλ στο ίδιο, τεκμ. αρ 143, σ. 2092Ι2· τεκμ άρ 473, σ. 1009· τεκμ. αρ. 496, σ 1052-Ι053 τεκμ. αρ 720, σ 1541, κλπ) Ο αρχιτέκτονας Κάλανδρος είναι υπεύθυνος για τη μελέτη και την επίβλεψη της κατασκευής των σχολείων της Στερεάς Ελλάδος (στό ίδιο, τεκμ αρ. 839, σ. 1771 κέ.). Οι αρχιτέκτονες Κλεάνθης και Schaubert ασχολήθηκαν με τα σχολικά κτίρια στην Ύδρα, στις Σπέτσες, στη Βοστίτζα, στην Αίγινα (στό ίδιο, τεκμ αρ. 384, σ. 843- τεκμ. αρ. 565, σ 1232-1234 τεκμ. αρ 709, σ. 1517-1518· τεκμ αρ. 776, σ. 1670 τεκμ αρ. 787, σ. 1682· τεκμ αρ 789, σ 1684-1685 τεκμ αρ. 904, σ. 1876).

2 Γενικά για τη διαχείριση του χώρου κατά την Καποδιστριακή εποχή βλ. Y. Tsiomis,

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/84.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Για να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι, για να είναι εφικτή η παρέμβαση του κρατικού μηχανισμού" πρέπει, ο χώρος να παρασταθεί "αντικειμενικά" μεσ" από την περιγραφή η το σχέδιο. Και όχι μόνο η υπάρχουσα κατάσταση αλλά και το αποτέλεσμα της παρέμβασης. Πρέπει επιπλέον να συγκροτηθούν οι θεσμοί και οι διαδικασίες που θα επιτρέψουν τον καθορισμό μιας στρατηγικής, τακτικών και ελέγχου. Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο αναδεικνύεται κεντρικός ο ρόλος του αρχιτέκτονα-μηχανικού. Αυτή η νέα προσωπικότητα, φορέας μιας "επιστημονικής" θεωρίας, είναι κάτοχος εργαλείων που επιτρέπουν αυτήν την "αντικειμενική" περιγραφή του χώρου, όπως το σχέδιο υπό κλίμακα, και τη δυνατότητα πρόβλεψης χάρη στον περιγραφικό και αναλυτικό προϋπολογισμό. Ο προϋπολογισμός του έργού, που συντάσσεται από το μηχανικό, συγκεντρώνει το σύνολο των δεδομένων και των πληροφοριών των σχετικών με την εκτέλεση του έργου και καλύπτει όλη τη διαδικασία της παραγωγής του. Οι αρχιτέκτονες-μηχανικοί, λοιπόν, επανδρώνοντας το στρατιωτικό μηχανισμό η ειδικούς διοικητικούς κλάδους που διαμορφώνονται σταδιακά τον 19ο αι..1, "θα αναλάβουν, σχεδόν αποκλειστικά, το σχεδιασμό της ρυμοτομίας των πόλεων, το σχεδιασμό των δημόσιων κτιρίων, τη διεύθυνση των δημόσιων έργων και ακόμη τις στατιστικές έρευνες για την κατάσταση της χώρας και τον προγραμματισμό και την παρέμβαση σε εθνικό επίπεδο.

Ο Καποδίστριας χρησιμοποιεί ένα σημαντικό αριθμό ελλήνων μηχανικών που έχουν σπουδάσει στην Ευρώπη και έρχονται στην Ελλάδα μετά από την έκρηξη της Επανάστασης, αλλά και ξένους, κυρίως μέλη της Γαλλικής Αποστολής 2.

Η σημασία της παρέμβασης του αρχιτέκτονα στην κατασκευή των σχολικών κτιρίων επιβεβαιώνεται από την ευρύτητα των καθηκόντων που του ανατίθενται: επεξεργάζεται το σχέδιο, παρακολουθεί την εκτέλεση των εργασιών, είναι επίσης επιφορτισμένος με την επιλογή του γηπέδου όπου θα ανεγερθεί

Athènes à soi-même étrangère· éléments de formation et de réception du modèle néo-classique urbain en. Europe et en Grèce, au XIXe siècle, Thèse pour le doctorat d'État, Université de Paris X-Nanterre, 1983, σ. 324-329, 441-466, 481-483.

1. Τον Αύγουστο του 1829 δημοσιεύτηκε μια σειρά νομοθετικών πράξεων σχετικά με την οργάνωση του σώματος των επί της Οχυρωματοποιίας και αρχιτεκτονικής αξιωματικών (Γενική Εφημερίς, αρ. 56, 17 Αύγ. 1829). Για μια αναλυτική παρουσίαση βλ. Σπ. Λουκάτος, "Η ανοικοδόμηση των ερειπωμένων πόλεων στην ελεύθερη Ελλάδα επί Ιω. Καποδίστρια", Έτος Καποδίστρια..., ο.π., σ. 81.

2. Για μια λεπτομερή απαρίθμηση των μηχανικών και αρχιτεκτόνων πού. χρησιμοποιήθηκαν από τον Καποδίστρια για τα δημόσια έργα γενικά βλ. Σπ. Λουκάτος, "Η ανοικοδόμηση...", ο.π., σ. 83-84. Βλ. επίσης Πρώτοι Έλληνες Τεχνικοί Επιστήμονες περιόδου Απελευθέρωσης, Αθήνα 1976 (κυρίως για το 2ργο των Στ. Βούλγαρη, Στ. Κλεάνθη, και Α.. Ζαβού).

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/85.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

το σχολείο1 και βέβαια είναι εκείνος που θα συντάξει τον προϋπολογισμό -αυτό το κατ' εξοχήν μέσο συλλογικού ελέγχου-λαμβάνοντας υπόψη τις συνθήκες του εργοταξίου, τα υλικά και το εργατικό δυναμικό που διαθέτει η περιοχή. Ο ίδιος επίσης, στηριζόμενος σ' αυτόν τον προϋπολογισμό, οργανώνει τις δημοπρασίες για την κατασκευή, διαδικασία καινούρια για την Ελλάδα, που αρχίζει, να εφαρμόζεται, ακριβώς εκείνη την εποχή2. Συντάσσει επίσης τα συμβόλαια που η διοίκηση συνυπογράφει με τους τεχνίτες της κατασκευής3.

Ο αρχιτέκτονας-μηχανικός παρεμβάλλεται, επομένως, ανάμεσα στον "πελάτη" και στον "άμεσο παραγωγό" του έργου, το μάστορα, καταλαμβάνοντας έτσι μία θέση προνομιακή μέσα στη διαδικασία της κατασκευής, που παύει πια να είναι παραδοσιακή και να στηρίζεται στις κατασκευαστικές συμβάσεις "αυτές τις σιωπηλές συμφωνίες ανάμεσα σε τεχνίτες, σχετικά με τα αντικείμενα και τους τρόπους κατασκευής"4. Το παραδοσιακό κατασκευαστικό συμβόλαιο -το οποίο, ακριβώς λόγω της ύπαρξης των "συμβάσεων", περιλαμβάνει μόνο τις αναγκαίες αναφορές στη φύση του έργου, στο ύψος των αμοιβών, καθώς και σε κάποιες τεχνικές λεπτομέρειες χωρίς όμως να επιτρέπει την αναπαράσταση του αρχιτεκτονικού συνόλου5-- αντικαθίσταται από το αρχιτεκτονικό σχέδιο, τον αναλυτικό προϋπολογισμό και. το λεπτομερές συμβόλαιο. Τόσο λεπτομερές ώστε είμαστε, για παράδειγμα, σε θέση να αναπαραστήσουμε ακριβώς το σχέδιο της κάτοψης του αλληλοδιδακτικού σχολείου

1. Βλ. ενδεικτικά την έκθεση που απευθύνουν στον Κυβερνήτη οι Κλεάνθης και Schaubert σχετικά με το σχολείο της Ύδρας και τα κριτήρια χωροθέτησής του (Γ.Α.Κ., Καποδιστριακά. Υπουργείο Παιδείας, φάκ. 30β, 7 Αύγ. 1830). Οι ίδιοι αρχιτέκτονες επιλέγουν το γήπεδο για το σχολείο της Βοστίτζας (Α. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 787, σ. 1682) και των Σπετσών (Γ.Α.Κ., Καποδιστριακά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. 30β, 12 Αυγ. 1830).

2. Βλ. Α. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ό.π., τεκμ. αρ. 839, σ. 1772 σχετικά με την διαδικασία δημοπρασιών που ακολουθήθηκε για την κατασκευή εννέα σχολείων στη Στερεά 'Ελλάδα. Για το σχολείο της Καρύταινας: "Η Κυβέρνησις τον διέταξεν (το Διοικητή Καρυταίνης και Φαναρίου) να συνενοηθή μετά του Αρχιτέκτονος Κ. Σταυρίδου και να εκθέσουν εις δημοπρασίαν την οίκοδομην του περί οδ ο λόγος σχολείου συμφωνούντες με τον όστις ήθελες αναλάβει αυτήν εις μετριωτέραν τιμήν· η δε συμφωνία αύτη δεν θέλει έχει κύρος προτού επικυρωθή παρά της Κυβερνήσεως" (Γ.Α.Κ., Καποδιστριακά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. 30β, 14 Αυγ. 1830).

3. Ο Καποδίστριας επιμένει στο να συντάξει ο Διοικητής το συμβόλαιο της κατασκευής του σχολείου της Βοστίτζας σε συνεργασία με τους αρχιτέκτονες (βλ. Α. Δασκαλάκη, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 776, σ. 1670· τεκμ. αρ. 787, σ. 1682).

4. Βλ. A. Dupire et aì,Deux essais..., ό.π., σ. 13-20 και 49-81.

5. Βλ. ενδεικτικά τα παραδοσιακά συμβόλαια που δημοσιεύει ο Ν. Μουτσόπουλος, "Κουδαραίοι-Μακεδόνες και Ηπειρώτες Μαΐστορες, οι πρόδρομοι των πρώτων Ελλήνων τεχνικών επιστημόνων". Πρώτοι Έλληνες τεχνικοί Επιστήμονες..., ό.π., σ. 366-368.

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/86.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

της Καρύταινας στηριζόμενοι στο αντίστοιχο συμβόλαιο1 (βλ, εικ, 20). Αντίθετα, παρόλο που διαθέτουμε το συμφωνητικό κατασκευής του σχολείου του Ντέκα στην Αθήνα, με ημερομηνία 1749 2, χρειάστηκε να καταφύγουμε σε μεταγενέστερη περιγραφή για να αποκαταστήσουμε τη σχηματοποιημένη κάτοψη της εικ. 10.

Τα θέματα λοιπόν της οικονομίας και του ελέγχου διατυπώνονται με τη μεγαλύτερη καθαρότητα κατά τη διαδικασία σχεδιασμού των σχολικών κτιρίων από τους αρχιτέκτονες. Οι οικονομικές αποφάσεις εισάγονται στο σχεδιασμό μέσα από τη διαστασιολόγηση και τον προϋπολογισμό, ενώ παράλληλα οι χώροι αξιολογούνται με βάση τις παραμέτρους που μπορούν να αποτελέσουν σημεία αναφοράς για την επιταγή του συλλογικού ελέγχου: επιφάνειες, όρια, κατανομές κλπ. Το "ποσοτικό" εγκαθίσταται στην καρδιά της σύλληψης του χώρου. Συγχρόνως διατυπώνεται η λογική της τάξης και της ομοιομορφίας: η ομοιομορφία είναι βέβαια μια απαίτηση που πηγάζει από την ίδια την έννοια του μοναδικού σχολείου, αλλά συνιστά επίσης το καλύτερο μέσο για να επιτευχθεί οικονομία και να διευκολυνθεί η διαχείριση και ο έλεγχος τόσο του σχεδιασμού όσο και της κατασκευής3.

Από τα πρώτα, λοιπόν, χρόνια της Επανάστασης και του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, το σχολικό κτίριο -η μάλλον το πρότυπο του χώρου και της παραγωγής του- εμφανίζεται στο σχεδιασμό, στη νομοθεσία και στις κατασκευές -αν και ολιγάριθμες-, ως ένα νέο "αντικείμενο" που συνδέεται και μαρτυρεί την καινοτομία της νέας κρατικής πραγματικότητας με διπλή έννοια:

- Νέο κατασκευαστικό καθήκον, διατυπώνεται σε σχέση με τις μεταβολές στον τομέα της εκπαίδευσης, και εγγράφεται στη λογική της ενιαίας διαμόρφωσης των μελλοντικών πολιτών, Για την πραγματοποίηση αυτού του στόχου το κράτος θα επιβάλλει μια παιδαγωγική οργάνωση επικεντρωμένη κατά κύριο λόγο στην ύλη και στις τεχνικές διδασκαλίας, και μια διοικητική οργάνωση του σχολείου αυστηρή και ομοιόμορφη.

- Αυτό το νέο κατασκευαστικό καθήκον συμμετέχει μέσα από την πραγματοποίηση

1. To συμβόλαιο αυτό με ημερομηνία 3 Νοεμ. 1830, υπογράφεται από το Διοικητή Καρυταίνης και Φαναρίου, από τον οχυρωματοποιό Δ, Σταυρίδη και από τον Λαγκαδινό αρχιμάστορα Μ. Δημητρακόπουλο. Δημοσιεύεται στο Χ. Κωνσταντινόπουλος, Οι παραδοσιακοί χτίστες της Πελοποννήσου, Αθήνα 1983, σ. 180-181.

2. Δημοσιεύεται στο Δ. Καμπούρογλους, Αι παλαιοί Αθήναι, Αθήνα 1922, σ. 233-234.

3. Στο πρόγραμμα κατασκευής εννέα σχολείων στη Στερεά Ελλάδα, στο οποίο ήδη αναφερθήκαμε, εφαρμόστηκαν, με αυτήν τη λογική, μόνο τρία σχέδια-τύποι που εξεπόνησε ο αρχιτέκτονας Κάλανδρος (A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 839, σ. 1772 και τεκμ. αρ. 985, σ. 2038), (βλ. εικ. 21).

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/87.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ποίηση του στην ανάδειξη των νέων όρων οργάνωσης του εθνικού χώρου και παραγωγής του δομημένου περιβάλλοντος. Το σχολικό κτίριο μαρτυρεί έτσι την κρατική θέληση για έλεγχο της κατασκευαστικής πρακτικής, έλεγχο που θεωρείται σαν πράξη θετική με στόχο την ομοιογενοποίηση του εθνικού εδάφους και την πλαισίωση της ζωής των πολιτών.

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/88.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΛΕΥΚΗ  ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/89.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΜΕΡΟΣ  ΔΕΥΤΕΡΟ

ΟΙΚΟΔΟΜΩΝΤΑΣ  ΤΟΝ  ΘΕΣΜΟ

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/90.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΛΕΥΚΗ  ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/91.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ  Α'

Η ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

Η δολοφονία του Καποδίστρια και οι ταραχές που ακολουθούν έχουν τις επιπτώσεις τους και στο πρώτο εμβρυακό δίκτυο των αλληλοδιδακτικών σχολείων. Δεν είναι δυνατόν να βρεθούν ούτε τα αναγκαία χρήματα για την πληρωμή των δασκάλων, και τα περισσότερα σχολεία σταματούν τη λειτουργία τους μέχρι την άφιξη του Όθωνα και της Αντιβασιλείας 1,

Αύτή η τελευταία, κάτω από τη διεύθυνση του G. L. von Maurer, θα επεξεργαστεί το θεσμικό πλαίσιο και θα εγκαταστήσει το διοικητικό μηχανισμό ενός σύγχρονου αστικού κράτους. Η μακροβιότητα αυτών των ρυθμίσεων μαρτυρεί για τη σημασία του έργου που επιτελέστηκε. Πράγματι το αστικό δίκαιο, το εμπορικό δίκαιο, το ποινικό δίκαιο, η οργάνωση της δημόσιας διοίκησης, το σύστημα της δικαιοσύνης, καθώς και το εκπαιδευτικό σύστημα, θα παραμείνουν αναλλοίωτα για έναν περίπου αιώνα. Πιο συγκεκριμένα για το εκπαιδευτικό σύστημα, όπως θα δούμε στη συνέχεια αυτής της μελέτης, θα εκδηλωθούν κάποιες μεταρρυθμιστικές απόπειρες μόνο προς το τέλος του 19ου αιώνα, ενώ βασικές ρυθμίσεις, όπως αυτές που αφορούν τη χρηματοδότηση, θα παραμείνουν ίδιες μέχρι το 1920.

Οι νομοθετικές βάσεις της δημόσιας εκπαίδευσης θα τεθούν ανάμεσα στα 1834 και στα 1837. Το εθνικό εκπαιδευτικό σύστημα περιλαμβάνει τρεις βαθμίδες και στο σύνολο του παρουσιάζει σημαντικές ομοιότητες με εκείνο του 1824, που ήδη παρουσιάσαμε. Ο νόμος της 6/18 Φεβρ. 1834, που Καθορίζει το καθεστώς της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης2, εκφράζει καθαρά την ιδέα -ήδη διατυπωμένη

 

1. Βλ. G.L. von Maurer, Ο ελληνικός λαός, ό.π., σ. 330 και 524-525, Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L' 40, Έκθεση του Γραμματέα επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, της 30 Μαΐου/11 Ιουνίου 1833.

2. Μπορεί κανείς να βρει το κείμενο του νόμου σε διάφορες εκδόσεις. Αναφέρομε δύο από αυτές χρήσιμες για τα σχόλια που περιέχουν:

- Γ. Ζηνόπουλος και Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία..., ο.π., τ. ΣΤ', σ. 433 κ.έ. Οι εκδότες σχολιάζουν κριτικά το κείμενο ως προς την εσωτερική λογική και συνέπεια του και ως προς την τύχη της εφαρμογής του. Επιπλέον παρουσιάζουν τα σπουδαιότερα νομοθετικά

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/92.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

κατά την προηγούμενη δεκαετία- ενός πρωτοβάθμιου σχολείου μαζικού, οργανωμένου σύμφωνα με ένα και μοναδικό πρότυπο κάτω από κρατικό έλεγχο. Η φράση του Guizot: "Η δημόσια εκπαίδευση ανήκει στο κράτος, δηλ. ανήκει στο κράτος το να προσφέρει την εκπαίδευση στα πλαίσια δημόσιων ιδρυμάτων σε όσους θα ήθελαν να τη δεχτούν από αυτό, και να την επιτηρεί όταν προσφέρεται στα πλαίσια ιδρυμάτων ως αντικείμενο ιδιωτικής δραστηριότητας"1 , Θα μπορούσε το ίδιο καλά να αποδοθεί στον Maurer -αφού φαίνεται ότι ο νόμος είναι προσωπικό του έργο2. 'Εξάλλου η ελληνική νομοθεσία για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση είναι ευρύτατα επηρεασμένη από τον αντίστοιχο γαλλικό νόμο του 1833. τον γνωστό ως "νόμο Guizot"3. Ο ελληνικός νόμος

 

και διοικητικά κείμενα πού, μέχρι το 1870, έρχονται να συμπληρώσουν η να μεταβάλλουν διατάξεις του νόμου καθώς και την αντίστοιχη νομοθεσία άλλων ευρωπαϊκών χωρών. - Γ. Γ. Παππαδόπουλος, Ο περί δημοτικών σχολείων νόμος, Αθήνα 1864. Στην έκδοση;, αύτη κάθε άρθρο συνοδεύεται από κατάλογο όλων των σχετικών νομοθετικών και διοικητικών κειμένων, που εκδόθηκαν στο διάστημα 1834-1864, με ημερομηνία, φύση του κειμένου και περίληψη του περιεχομένου του.

1. Αναφέρεται στο F. Furet et J. Ozouf, Lire et écrire.,., ο.π., σ. 154.

2. Τα πεδία δράσης κάθε μέλους της Αντιβασιλείας είχαν ήδη προσδιοριστεί πριν από την αναχώρηση τους από το Μόναχο. Ο Maurer ήταν επιφορτισμένος με τα θέματα της δικαιοσύνης, της εκκλησίας και της εκπαίδευσης (βλ. I.A. Πετρόπουλος και Α. Κουμαριανού, Η θεμελίωση του Ελληνικού Κράτους, Οθωνική περίοδος 1833-1843, Αθήνα 1982, σ. 84). Στις 22 Μαρτίου/3 Απριλίου 1833, διορίστηκε επιτροπή με μέλη τους K. Σχινά, Α. Πολυζωΐδη, Ι. Κοκκώνη, Α. Σούτσο και το δόκτορα Φράντζ για να μελετήσει την κατάσταση της δημοσίας εκπαιδεύσεως και να προτείνει μέτρα για τη βελτίωση της (βλ. Β. Δ., "Περί συστάσεως της επιτροπής προς διοργανισμόν των σχολείων", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, 1833, αρ. 11, σ. 70). Δεν εντοπίσαμε κανένα έγγραφο σχετικό με τις εργασίες αυτής της επιτροπής στα ΓΑ.Κ. Σύμφωνα όμως με τον Maurer, "οι συσκέψεις της επιτροπής αυτής κράτησαν πολλούς μήνες, άλλα το πόρισμα της ήταν ελάχιστα εφαρμόσιμο" και η Αντιβασιλεία αποφάσισε να προχωρήσει σε "ριζική αναμόρφωση όλου του εκπαιδευτικού συστήματος" (G.L. von Maurer, Ο ελληνικός λαός, ό.π., σ. 524-525,534).

3. Βλ. σχετικά Χ. Λέφας, Ιστορία της Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1942, σ. 10' A. Dimaras, "The Central Government and the Formulation of Educational Policy in Greece in the Early XlXth Century", L'offre d'école, ο.π., σ. 77-78. Ο Χ. Λέφας θεωρεί την επιλογή άυτή του γαλλικού προτύπου σαν ένδειξη σύγχισης στη χάραξη της εκπαιδευτικής πολιτικής από την Αντιβασιλεία, αφού το θεσμικό πλαίσιο της δευτεροβάθμιας και τριτοβάθθμιας εκπαίδευσης αποτελεί αντιγραφή του αντίστοιχου βαυαρικού. Ωστόσο η διάσταση αυτή στην επιλογή των προτύπων, άρα στη λογική που διέπει το σύστημα, δεν είναι παρά επιφανειακή. Στην πραγματικότητα μέσω της Γαλλίας, επανέρχεται η Γερμανική επιρροή. Ο Victor Cousin, ένας από τους επιφανέστερους σύμβουλους του Guizot με καθοριστική συμμετοχή στη σύνταξη του γαλλικού νόμου του 1833, είχε μελετήσει διεξοδικά το πρωσσικό σχολικό σύστημα και είχε συχνά εκφράσει το θαυμασμό του για αυτήν τη νομοθεσία που τη θεωρούσε σαν την πληρέστερη στον τομέα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (βλ. F. Ponteil, Histoire de l'enseignement, 1789-1965, Παρίσι 1966, σ. 198· F. Furet et J. Ozouf, Lire et écrire..., ο.π., σ. 154- A. Dimaras, "The Central Government...", ο.π ).

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/93.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

όμως περιέχει στοιχεία πολύ περισσότερο προωθημένα σε σχέση με το πρότυπο του: το πρωτοβάθμιο ελληνικό σχολείο αποτελεί τμήμα ενός μονοδιάστατου σχολικού δικτύου, και η φοίτηση σ' αυτό είναι υποχρεωτική και εν μέρει δωρεάν ήδη από το 1834 1.

Στόχος λοιπόν του νόμου είναι η γενικευμένη φοίτηση όλων των παιδιών της χώρας, όποια και αν είναι η κοινωνική τους θέση, σε σχολεία ενιαίου τύπου. Το σχολείο αυτό θα τους εξασφαλίσει μια μακρόχρονη εκπαίδευση - το άρθρ, 6 ορίζει τη σχολική ηλικία από 5 έως 12 χρονών - , προικίζοντας τα με γνώσεις που θ" επιτρέψουν στους μεν να προχωρήσουν σε δευτεροβάθμιες σπουδές και στους άλλους να περάσουν σε κάποιο επάγγελμα. Σ' αυτήν τη λογική , το πρόγραμμα' μαθημάτων που προβλέπει ο νόμος (άρθρ. 1 και 2) συμπεριλαμβάνει τόσο τη διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, απαραίτητης για τις δευτεροβάθμιες σπουδές, όσο και τη διδασκαλία του σχεδίου, της με-

Η υποχρεωτική φοίτηση στο πρωτοβάθμιο σχολείο θεσπίζεται με το άρθρο 6 του νόμου του 1834 2. χωρίς να αντιμετωπίσει αντιδράσεις αρθρωμένες , σε δημόσιο λόγο 3. Εξάλλου, αν ο νόμος υποχρεώνει τους γονείς να στείλουν τα παιδιά τους στο σχολείο, τους επιτρέπει εντούτοις να διαλέξουν  σε ποιο σχολείο: Σύμφωνα με το άρθρο 7, εξαιρούνται από τις διατάξεις του άρθρου 6. όσα παιδιά σχολικής ηλικίας φοιτούν σε άλλο - όχι δημοτικό - σχολείο η διδάσκονται κατ' οίκον από ιδιαίτερο δάσκαλο, αρκεί το γεγονός να βεβαιώνεται από τους γονείς,

1. Το ενιαίο πρωτοβάθμιο σχολείο θεσπίστηκε στη Γαλλία μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο (βλ. F. Ponteil, Histoire..., ό.π., σ. 333), ενώ η υποχρεωτική και δωρεάν φοίτηση χρονολογείται από το 1882 και τους νομούς Ferry. Η κατάσταση παρουσιάζεται όμοια και στη Γερμανία [βλ. K. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των Εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), Αθήνα 1977, σ. 502-507].

2. "Όλοι οι εις δήμον, έχοντα σχολείον δημοτικόν, ανήκοντες παίδες από του 5 συμπεπληρωμένου μέχρι του 12 συμπεπληρωμένου έτους της ηλικίας των, χρεωστούν να φοιτώσιν εις το σχολείον. Εις γονείς μη υποχρεούντας τα τοιαύτης ηλικίας τέκνα των να φοιτώσιν εις το σχολείον, επιβάλλεται δι' εκάστην ώραν απουσίας του παιδός από το σχολείον πρόστιμον όχι ολιγώτερον των δέκα λεπτών, μη υπερβαίνον δε τας πεντήκοντα δραχμάς".

3. Οί Ζηνόπουλος-Δηλιγιάννης σχολιάζουν ως εξής το φαινόμενο: "Παρ' ημίν η διάταξις αύτη ούτε εύρεν ούτε δυνατόν ήτον να εύρη αντιπάλους· διότι καθ' εαυτήν μεν δεν αντίκειται εις την ελευθερίαν των γονέων καθόσον ενταύθα πρόκειται ουχί περί δικαιώματος αυτών, άλλα περί υποχρεώσεως, αντιστοιχούσης προς του τέκνου το δικαίωμα επί της ηθικής της εκπαιδεύσεως τροφής' λόγοι δε θρησκευτικών διαιρέσεων (εφ' ων κυρίως στηρίζονται αι ενάντιαι γνώμαι των κυρίων Γκιζώ και Beugnot) δεν υπάρχουσι παρ' ημίν" (Ελληνική νομοθεσία..., 8.π., τόμ. ΣΤ', σ. 451-452). Οι όποιες αντιδράσεις του πληθυσμού στη φοίτηση στο δημόσιο/κρατικό σχολείο είναι πρόβλημα σύνθετο ακόμη και στη περιγραφή του, και δεν μπορεί να μας απασχολήσει στα πλαίσια αυτής της μελέτης.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/94.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Η δωρεάν φοίτηση θα έπρεπε να αποτελεί το τρίτο μέρος του τρίπτυχου· ο νόμος την προβλέπει μερικώς. Σύμφωνα με τα άρθρα 24,26,27 κάθε μαθητής είναι υποχρεωμένος να καταβάλλει δίδακτρα, των οποίων το ύψος ποικίλλει από 10 έως 50 λεπτά κατά μήνα. Τα δίδακτρα αυτά δεν συνιστούν σημαντική επιβάρυνση για τον οικογενειακό προϋπολογισμό της εποχής1, και ακόμη, τα παιδιά των ενδεών οικογενειών εξαιρούνται, σύμφωνα με το άρθρο 37, παρ. 4 του νόμου. Άλλωστε η καταβολή τους -που παίρνει τη μορφή τοπικής εισφοράς αφού συλλέγεται από το δημοτικό εισπράκτορα στη βάση καταλόγου συνταγμένου από το δάσκαλο και επικυρωμένου από την επιθεωρητική επιτροπή- σύντομα καταργείται στην πράξη. Φαίνεται ότι ήδη στα 1864 το 90% των μαθητών δεν πληρώνουν δίδακτρα 2. Πράγματι, στο Δήμο Ναυπλίου και για την περίοδο 1837-1873 η είσπραξη και η πληρωμή των διδάκτρων δεν πραγματοποιήθηκε και, πάντως, όχι σύμφωνα με την προβλεπόμενη διαδικασία3. Η περίπτωση της Ερμούπολης είναι κάπως διαφορετική: εκεί ο δήμος πληρώνει τακτικά το οφειλόμενο ποσό στους δασκάλους, αλλά σχεδόν ποτέ δεν εισπράττει δίδακτρα από τους γονείς4. Το φαινόμενο μοιάζει αρκετά γενικευμένο, όπως μας αφήνει να υποθέσουμε η εγκύκλιος του Υπουργείου των Εσωτερικών αρ. 51, 30 Ιουνίου 1861 "Περί των προϋπολογισμών και της Οικονομ. διαχειρίσεως των δήμων του νομού Ευβοίας"5. Οι οικογένειες λοιπόν προσπαθούν με κάθε τρόπο να αποφύγουν την καταβολή των διδάκτρων, ενώ οι δημοτικές αρχές δεν έχουν τα μέσα η τη διάθεση να τις εξαναγκάσουν, δεδομένου μάλιστα ότι ούτε το κράτος ούτε η κοινή γνώμη μπορούν να αποδεχτούν την

1. Αναφέρουμε σαν μέτρα σύγκρισης: α Το μέσο αγροτικό μεροκάματο του 1858 είναι 3,05 δρχ (Κ Τσουκαλάς, Εξάρτηση . , ο.π , σ 75)· β. Οι μηνιαίες αποδοχές ενός κλητήρα A' Υπουργείου ανέρχονται το 1846 σε 50 δρχ. (Π. ΙΙιζάνιας, Μισθοί και εισοδήματα στην Ελλάδα (1842-1923). Τα παράδειγμα των υπαλλήλων της Εθνικής Τράπεζας, Αθήνα 1985, σ 99) γ Στα 1839 στην Αθήνα, όπου η ζωή είναι ακριβότερη από τις άλλες ελληνικές πόλεις, το ψωμί πρώτης κατηγορίας στοιχίζει 0,54 δρχ η οκά [Β Λιάτα, Τιμές και αγαθά στην Αθήνα (1839-184(1) Μια μαρτυρία από το κατάστιχο τον εμπόρου Χριστόδουλου Ευθυμίου, Αθήνα 1984, σ. 1061

2. Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση. , ο.π., σ 503 Τα δίδακτρα καταργήθηκαν επίσημα με το νόμο ΛΣΞΓ' της 26 Ιουλίου 1885

3 Το σχετικό κεφάλαιο στα έσοδα και έξοδα εμφανίζεται μόνο στους προϋπολογισμούς των ετών 1838,1839,1840,1859, 1862,1863,1866 και 1868-1873, ενώ οι αντίστοιχες εγγραφές δεν εμφανίζονται στους απολογισμούς των ετών αυτών Βλ ΔΑΝ, Κατάστιχα: α "Πρακτικά συνεδριάσεων Δημοτικού Συμβουλίου", τόμοι 10, 11, 12, 13 β. "Προϋπολογισμοί, απολογισμοί, λογαριασμοί", τόμ. 2 Φάκελοι: 1863/Α2, 1863/A1, 1867/A2, 1868/Α2,1869/A2,1871/A1, 1872/A1

4. Ι.Α.Δ.Ε., "Πρακτικά συνεδριάσεων Δημοτικού Συμβουλίου", αρ. 3, 4, 5, 7, 9 (Προϋπολογισμοί 1852-1861, 1867, 1868, 1874-1879), "Καθολικά" 1868, 1871, 1875, 1882.

5. Μονόφυλλο, Δ.A.N., φάκ 1861/A1

Σελ. 94
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 75
    8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

    των μαθητών στα διάφορα μαθήματα, ο "πίναξ της τιμής"1, ο "μαύρος πίναξ της ατιμώσεως"2, μία πινακίδα όπου με "μεγάλα γράμματα" είναι γραμμένο το γνωμικό: "Εις τόπος διά καθέν πράγμα και καθέν πράγμα εις τον τόπον του" καθώς και ένα εικονοστάσιο με την εικόνα του Σωτήρα, της Μεταμόρφωσης η του Παντοκράτορα. Οι εικόνες αυτές προτείνονται στη θέση του Εσταυρωμένου που προβλέπει το γαλλικό εγχειρίδιο γιατί, όπως σημειώνει ο Κοκκώνης: "Κατά τα ήθη και τα εκκλησιαστικά ημών έθιμα, αρμόζει εις ημάς κάλλιον να βάλλωμεν εικόνα του Σωτήρος [...] Αύται δε αι εικόνες αρμόζουσι προσέτι πρώτον, ως απεικόνισμα της αναγεννήσεως και της πολιτικής σωτηρίας του Ελληνικού έθνους' έπειτα δε, ότι τα αλληλοδιδακτικά σχολεία βάλλονται υπό την άμεσον προστασίαν αυτής της αυτοσοφίας, του Θεού και Σωτήρος ήμών"3.

    Άμιλλα, υπακοή, τάξη, θρησκεία και εκφράσεις εθνικής συνείδησης: όλα τα σύμβολα των μέσων της "αγωγής" συγκεντρώνονται πάνω από την έδρα, το κατεξοχήν σύμβολο της σχολικής εξουσίας...

    γ. Υποχρέωση πρόβλεψης: οι διαστάσεις της αίθουσας διδασκαλίας

    Η λεπτομερής "διαστασιολόγηση" των διαφόρων αντικειμένων και οι καθορισμένες μεταξύ τους αποστάσεις υπεισέρχονται στους υπολογισμούς που ο 'Οδηγός προτείνει ως απάντηση στο κεντρικό ερώτημα που τίθεται από τις αρχές σε σχέση με το πρόγραμμα κατασκευής του σχολικού κτιρίου: ποιες πρέπει να είναι οι ακριβείς διαστάσεις μιας αίθουσας διδασκαλίας για να μπορεί να φιλοξενήσει έναν ορισμένο αριθμό μαθητών, και αντίστροφα πόσοι μαθητές μπορούν να φοιτήσουν σ' ένα ορισμένο κτίριο;

    Ακόμη περισσότερο, ο 'Οδηγός θα προτείνει έναν κατ' αρχήν υπολογισμό των αναγκών, προσπαθώντας να καθορίσει τον αριθμό των μαθητών που θα φοιτήσουν. Αφού η αλληλοδιδακτική μέθοδος προσφέρει τη δυνατότητα διδασκαλίας από έναν μόνο δάσκαλο ενός απεριόριστου θεωρητικά αριθμού παιδιών, συγκεντρωμένων σ' ένα ενιαίο χώρο, κατά συνέπεια το μέγεθος του σχολείου, δηλαδή οι διαστάσεις της αίθουσας, θα προσδιοριστεί από τον πληθυσμό σχολικής ηλικίας της περιοχής στην οποία απευθύνεται. Το μέγεθος αυτού του

    1 Πρόκειται για πίνακα χωρισμένο σε στήλες με επιγραφές όπως: "φρόνιμος, επιμελής, εύτακτος, φιλαλήθης, ευπειθής κ.τ.λ ", στον οποίον καταγράφονται κάθε μήνα τα ονόματα των μαθητών που βραβεύονται για την επιτυχία τους στις διάφορες ασκήσεις η για τη συμπεριφορά τους γενικά, (βλ Οδηγός, ο- 99,ι03)

    2 Στον πίνακα αυτό σημειώνονται τα ονόματα των μαθητών που μετά από συχνές παρατηρήσεις και ποινές παραμένουν "αδιόρθωτοι". Ο πίνακας χωρίζεται σε στήλες που αντιστοιχούν στα σφάλματα όπως: "φλύαρος, ρυπαρός, παρήκοος, οκνηρός η αμελής, φιλοπαίκτης, ψεύστης, διεστραμμένος" (Οδηγός, σ 102-103)

    3 'Οδηγός, σ 14, σημ 1