Error(s) found: '2'

+ Unable to change databases. Unknown database 'iaennew'.
+ Unable to perform the query SELECT * FROM keywords_description WHERE (language_id = ''). No database selected.
TEXT_VISIBLE_PAGES 82-101 TEXT_OF 372
TEXT_PREVIOUS_20
TEXT_CURRENT_PAGE
TEXT_NEXT_20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/82.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

θεωρούνται ακόμη και τα ποσά που συγκεντρώνονται με έρανο από τους κατοίκους 1. Αυτά τα δύο σημεία επανέρχονται σταθερά στην αλληλογραφία της κυβέρνησης με τους έκτακτους επιτρόπους και τους διοικητές, καθώς και στα μηνύματα αυτών των τελευταίων προς τους κατά τόπους υπεύθυνους των σχολείων.

Για την επίτευξη του πρώτου στόχου, της καταλληλότητας δηλ. του κτιρίου, η κυβέρνηση αναθέτει σε πρόσωπα που γνωρίζουν τις ειδικές ανάγκες, την εκπόνηση του σχεδίου και την επίβλεψη των εργασιών. Αρχικά χρησιμοποιούνται οι δάσκαλοι, είτε εκείνοι των συγκεκριμένων σχολείων, είτε άλλοι που στέλνονται επιτόπου ειδικά γι' αυτόν το σκοπό2. Γρήγορα όμως το έργο

1 Παραθέτουμε ενδεικτικά ένα απόσπασμα από την επιστολή που ο Έκτακτος Επίτροπος των Νοτίων Κυκλάδων απευθύνει στη Δημογεροντία της Ανάφης, στις 9 Οκτ. 1830, σχετικά με την επισκευή του σχολείου που χρηματοδοτείται από τοπικούς εράνους: "[...] τα έξοδα διά την επισκευήν της Σχολής αναβαίνοντα εις γρ. 702, 1/2 είναι χωρις την αναγκαίαν οικονομίαν' τοσαύτα δεν εξωδεύθησαν ούτε εις το ενταύθα [Σαντορίνη] Αλληλοδιδακτικόν σχολείον. Ταύτα προσκαλείσθε να γνωστοποιήσητε εις τους Επιτρόπους ειδοποιούντες αυτούς ότι είμεθα εις χρέος να πέμπωμεν αντίγραφον του λογαριασμού τούτων προς την Σ. Κυβέρνησιν, ήτις μέλλει να τους επικρίνη διά τούτο και είναι χρεία να μεταχειρίζωνται όλην την δυνατήν οικονομίαν διά να ευαρεστήσωσιν" (A. Δασκαλάκης, Κείμενα .., ο.π., τεκμ. αρ. 648, σ 1399). Το διάταγμα αρ. 735, της 11 Μαΐου 1830, που καθορίζει τα καθήκοντα των εφόρων, ορίζει: "Δεν θέλουν επιχειρίζεσθαι καμμίαν επισκευήν σημαντικήν η μεταρρύθμισιν του καταστήματος όπου υπάρχει, η την οικοδομήν αυτού όπου δεν υπάρχει, πριν λάβωσι την άδειαν της κυβερνήσεως, αναφερόμενοι διά του Διοικητού, οστις θέλει έχει την διεύθυνσιν της οικοδομής κατά το όποιον απαιτείται σχέδιον (άρθρ. Ε') [ ..] οφείλουν να κρατούν ακριβή λογαριασμόν των εξόδων της οικοδομής η επισκευής, τον οποίον θέλουν στέλλει εις την Κυβέρνησιν με τα αναγκαία αποδεικτικά, επικυρωμένον παρά του Διοικητού (άρθρο ΣΤ)".

2. Αναφέρουμε ενδεικτικά: ο Μ. Δαπόντες, μαθητής του Κλεόβουλου, επέβλεψε τις εργασίες στο σχολείο της Πάτρας (Α. Δασκαλάκης, Κείμενα ., ο π , τεκμ άρ 421, σ 907-908) Ο Π. Μπούας, δάσκαλος στο αλληλοδιδακτικό της Καλαμάτας, διηύθυνε τίι εργασίες κατασκευής του κτιρίου του σχολείου (στο ίδιο, τεκμ. αρ. 528, σ. 1115-1117). '( ιδιος, τον Αύγουστο του 1830, επισκέπτεται, μετά από εντολή του Διοικητή Καλαμάτα και Νησίου, το Νησί για να συντάξει το σχέδιο του αλληλοδιδακτικού σχολείου που πρόκει ται να οικοδομηθεί εκεί Σε σχετική έκθεση του αναφέρεται στη μέθοδο που ακολούθησε "Ελάβομεν κατά πρώτον ύπ' Κψιν τον αριθμόν των κατοικων και, πληροφορηθείς ότι φθάν. τάς 3 000 ψυχάς, λαβών βάσιν τάς 2.500, έδωσα το σχέδιον της οικοδομής διά 250 μαθητάς κατά την άναλογίαν, αφαιρέσας και απ' αυτόν όσους οι περί των τοιούτων κανόνες διορίζουσι Όθεν, η οικοδομή πρέπει να λάβη μήκος πόδας γαλλικούς 53 και πλάτος 2,1/2, ύψος δε πόδας 15. Επεσκέφθην επομένως δειχθέντα τινά τόπον αφιερωμένον εις δημόσια καταστήματα, όπου, εγκριθείς και τόπος διά την οικοδομήν του σχολείου, εκλέξαμεν την αρμοδίαν θέσιν [. .] Σκεφθέντες ακολούθως τας παρούσας περιστάσεις, έκαμα τον υποθετικόν λογαριασμόν των εξόδων, όστις ελπίζω να δικαιώνη τα πάντα" (στό ίδιο, τεκμ. άρ 591, 1300-1303). Ο δάσκαλος Ι Δραΐκης διηύθυνε την κατασκευή του σχολείου του Μεσολογγίου "έχων ανά χείρας το μεταφρασθέν εγχειρίδιον του κου Σαραζίνου" (στό ίδιο, τεκμ. αρ. 636, σ. 1380), κλπ.

TEXT_PAGE_SHORT82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/83.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

αυτό ανατίθεται σε αρχιτέκτονες-μηχανικους 1, οι οποίοι χρησιμοποιούν για το σχεδιασμό τις προδιαγραφές του Οδηγού. Η χρησιμοποίηση των αρχιτεκτόνων-μηχανικών δεν περιορίζεται βέβαια στα σχολικά κτίρια. Η παρουσία τους εκδηλώνεται έντονη σ' όλες τις διαδικασίες καθορισμού του χώρου, την ίδια στιγμή που υιοθετούνται τα ευρωπαϊκά πρότυπα οργάνωσης και διαχείρισης του εθνικού και του αστικού χώρου. Σύμφωνα με αυτά τα πρότυπα:

- Η οικοδόμηση του χώρου της πόλης πρέπει να γίνεται στη βάση κανόνων που πηγάζουν από μια καθολική επιστημονική γνώση και στοχεύουν στην προστασία της πνευματικής και σωματικής υγείας των πολιτών. 'Ως απόρροια αυτής της επιταγής, το εθιμικό δίκαιο που εξασφάλιζε τη διαιώνιση της παραδοσιακής τάξης στην οργάνωση του αστικού χώρου θα αντικατασταθεί, κυρίως από το 1833 και μετά, από ένα σύνολο κειμένων, με ισχύ νόμου, τα οποία προδιαγράφουν το χώρο και είναι εμπνευσμένα από τις ευρωπαϊκές πολεοδομικές θεωρίες και πρακτικές.

- Η εικόνα της πόλης πρέπει να οργανωθεί, ο ιστός της πρέπει να είναι κανονικός και τυποποιημένος.

- Η τελειότητα όμως της πόλης δεν εξαρτάται μόνο από την κανονική ρυμοτομία της. Απαιτεί επιπλέον την ύπαρξη ενός συστήματος υπηρεσιών κατανεμημένων ορθολογικά στο χώρο της, που στο πολεοδομικό σχέδιο εμφανίζονται ως ενδείξεις προορισμού των διαφόρων τετραγώνων.

- Πρέπει, κατά συνέπεια, να γίνει ο σχεδιασμός ενός ιδιαίτερου συνόλου κτιρίων για να στεγάσουν αυτούς τους διάφορους θεσμούς-υπηρεσίες. Κάθε κτίριο πρέπει να ανταποκρίνεται στην ειδική χρήση του τόσο από άποψη λειτουργική όσο και από άποψη συμβολική.

- Τέλος, το εθνικό έδαφος πρέπει να οργανωθεί, να δομηθεί μέσα από τη διοικητική διαίρεση -που συνιστά το χωρικό υπόβαθρο άσκησης της κεντρικής εξουσίας-, καθώς και με τα έργα υποδομής που θα καταστήσουν δυνατή την οικονομική ανάπτυξη 2.

1 Αναφέραμε ενδεικτικά τον στρατιωτικό μηχανικό Δ Σταυρίδη ο οποίος, μεταξύ Οκτ 1829 και Νοεμβρ. 1830, εξεπόνησε τα σχέδια για τα αλληλοδιδακτικά σχολεία της Τρίπολης, του Πραστού, της Αρβανιτοκερασσιάς Τριπόλεως, της Καρύταινας, καθώς και τα σχέδια για την επισκευή και διαρρύθμιση σύμφωνα με τη μέθοδο των κτιρίων που στεγάζουν τα σχολεία της Ανδρίτσαινας και του Λεονταρίου (Βλ στο ίδιο, τεκμ. αρ 143, σ. 2092Ι2· τεκμ άρ 473, σ. 1009· τεκμ. αρ. 496, σ 1052-Ι053 τεκμ. αρ 720, σ 1541, κλπ) Ο αρχιτέκτονας Κάλανδρος είναι υπεύθυνος για τη μελέτη και την επίβλεψη της κατασκευής των σχολείων της Στερεάς Ελλάδος (στό ίδιο, τεκμ αρ. 839, σ. 1771 κέ.). Οι αρχιτέκτονες Κλεάνθης και Schaubert ασχολήθηκαν με τα σχολικά κτίρια στην Ύδρα, στις Σπέτσες, στη Βοστίτζα, στην Αίγινα (στό ίδιο, τεκμ αρ. 384, σ. 843- τεκμ. αρ. 565, σ 1232-1234 τεκμ. αρ 709, σ. 1517-1518· τεκμ αρ. 776, σ. 1670 τεκμ αρ. 787, σ. 1682· τεκμ αρ 789, σ 1684-1685 τεκμ αρ. 904, σ. 1876).

2 Γενικά για τη διαχείριση του χώρου κατά την Καποδιστριακή εποχή βλ. Y. Tsiomis,

TEXT_PAGE_SHORT83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/84.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Για να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι, για να είναι εφικτή η παρέμβαση του κρατικού μηχανισμού" πρέπει, ο χώρος να παρασταθεί "αντικειμενικά" μεσ" από την περιγραφή η το σχέδιο. Και όχι μόνο η υπάρχουσα κατάσταση αλλά και το αποτέλεσμα της παρέμβασης. Πρέπει επιπλέον να συγκροτηθούν οι θεσμοί και οι διαδικασίες που θα επιτρέψουν τον καθορισμό μιας στρατηγικής, τακτικών και ελέγχου. Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο αναδεικνύεται κεντρικός ο ρόλος του αρχιτέκτονα-μηχανικού. Αυτή η νέα προσωπικότητα, φορέας μιας "επιστημονικής" θεωρίας, είναι κάτοχος εργαλείων που επιτρέπουν αυτήν την "αντικειμενική" περιγραφή του χώρου, όπως το σχέδιο υπό κλίμακα, και τη δυνατότητα πρόβλεψης χάρη στον περιγραφικό και αναλυτικό προϋπολογισμό. Ο προϋπολογισμός του έργού, που συντάσσεται από το μηχανικό, συγκεντρώνει το σύνολο των δεδομένων και των πληροφοριών των σχετικών με την εκτέλεση του έργου και καλύπτει όλη τη διαδικασία της παραγωγής του. Οι αρχιτέκτονες-μηχανικοί, λοιπόν, επανδρώνοντας το στρατιωτικό μηχανισμό η ειδικούς διοικητικούς κλάδους που διαμορφώνονται σταδιακά τον 19ο αι..1, "θα αναλάβουν, σχεδόν αποκλειστικά, το σχεδιασμό της ρυμοτομίας των πόλεων, το σχεδιασμό των δημόσιων κτιρίων, τη διεύθυνση των δημόσιων έργων και ακόμη τις στατιστικές έρευνες για την κατάσταση της χώρας και τον προγραμματισμό και την παρέμβαση σε εθνικό επίπεδο.

Ο Καποδίστριας χρησιμοποιεί ένα σημαντικό αριθμό ελλήνων μηχανικών που έχουν σπουδάσει στην Ευρώπη και έρχονται στην Ελλάδα μετά από την έκρηξη της Επανάστασης, αλλά και ξένους, κυρίως μέλη της Γαλλικής Αποστολής 2.

Η σημασία της παρέμβασης του αρχιτέκτονα στην κατασκευή των σχολικών κτιρίων επιβεβαιώνεται από την ευρύτητα των καθηκόντων που του ανατίθενται: επεξεργάζεται το σχέδιο, παρακολουθεί την εκτέλεση των εργασιών, είναι επίσης επιφορτισμένος με την επιλογή του γηπέδου όπου θα ανεγερθεί

Athènes à soi-même étrangère· éléments de formation et de réception du modèle néo-classique urbain en. Europe et en Grèce, au XIXe siècle, Thèse pour le doctorat d'État, Université de Paris X-Nanterre, 1983, σ. 324-329, 441-466, 481-483.

1. Τον Αύγουστο του 1829 δημοσιεύτηκε μια σειρά νομοθετικών πράξεων σχετικά με την οργάνωση του σώματος των επί της Οχυρωματοποιίας και αρχιτεκτονικής αξιωματικών (Γενική Εφημερίς, αρ. 56, 17 Αύγ. 1829). Για μια αναλυτική παρουσίαση βλ. Σπ. Λουκάτος, "Η ανοικοδόμηση των ερειπωμένων πόλεων στην ελεύθερη Ελλάδα επί Ιω. Καποδίστρια", Έτος Καποδίστρια..., ο.π., σ. 81.

2. Για μια λεπτομερή απαρίθμηση των μηχανικών και αρχιτεκτόνων πού. χρησιμοποιήθηκαν από τον Καποδίστρια για τα δημόσια έργα γενικά βλ. Σπ. Λουκάτος, "Η ανοικοδόμηση...", ο.π., σ. 83-84. Βλ. επίσης Πρώτοι Έλληνες Τεχνικοί Επιστήμονες περιόδου Απελευθέρωσης, Αθήνα 1976 (κυρίως για το 2ργο των Στ. Βούλγαρη, Στ. Κλεάνθη, και Α.. Ζαβού).

TEXT_PAGE_SHORT84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/85.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

το σχολείο1 και βέβαια είναι εκείνος που θα συντάξει τον προϋπολογισμό -αυτό το κατ' εξοχήν μέσο συλλογικού ελέγχου-λαμβάνοντας υπόψη τις συνθήκες του εργοταξίου, τα υλικά και το εργατικό δυναμικό που διαθέτει η περιοχή. Ο ίδιος επίσης, στηριζόμενος σ' αυτόν τον προϋπολογισμό, οργανώνει τις δημοπρασίες για την κατασκευή, διαδικασία καινούρια για την Ελλάδα, που αρχίζει, να εφαρμόζεται, ακριβώς εκείνη την εποχή2. Συντάσσει επίσης τα συμβόλαια που η διοίκηση συνυπογράφει με τους τεχνίτες της κατασκευής3.

Ο αρχιτέκτονας-μηχανικός παρεμβάλλεται, επομένως, ανάμεσα στον "πελάτη" και στον "άμεσο παραγωγό" του έργου, το μάστορα, καταλαμβάνοντας έτσι μία θέση προνομιακή μέσα στη διαδικασία της κατασκευής, που παύει πια να είναι παραδοσιακή και να στηρίζεται στις κατασκευαστικές συμβάσεις "αυτές τις σιωπηλές συμφωνίες ανάμεσα σε τεχνίτες, σχετικά με τα αντικείμενα και τους τρόπους κατασκευής"4. Το παραδοσιακό κατασκευαστικό συμβόλαιο -το οποίο, ακριβώς λόγω της ύπαρξης των "συμβάσεων", περιλαμβάνει μόνο τις αναγκαίες αναφορές στη φύση του έργου, στο ύψος των αμοιβών, καθώς και σε κάποιες τεχνικές λεπτομέρειες χωρίς όμως να επιτρέπει την αναπαράσταση του αρχιτεκτονικού συνόλου5-- αντικαθίσταται από το αρχιτεκτονικό σχέδιο, τον αναλυτικό προϋπολογισμό και. το λεπτομερές συμβόλαιο. Τόσο λεπτομερές ώστε είμαστε, για παράδειγμα, σε θέση να αναπαραστήσουμε ακριβώς το σχέδιο της κάτοψης του αλληλοδιδακτικού σχολείου

1. Βλ. ενδεικτικά την έκθεση που απευθύνουν στον Κυβερνήτη οι Κλεάνθης και Schaubert σχετικά με το σχολείο της Ύδρας και τα κριτήρια χωροθέτησής του (Γ.Α.Κ., Καποδιστριακά. Υπουργείο Παιδείας, φάκ. 30β, 7 Αύγ. 1830). Οι ίδιοι αρχιτέκτονες επιλέγουν το γήπεδο για το σχολείο της Βοστίτζας (Α. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 787, σ. 1682) και των Σπετσών (Γ.Α.Κ., Καποδιστριακά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. 30β, 12 Αυγ. 1830).

2. Βλ. Α. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ό.π., τεκμ. αρ. 839, σ. 1772 σχετικά με την διαδικασία δημοπρασιών που ακολουθήθηκε για την κατασκευή εννέα σχολείων στη Στερεά 'Ελλάδα. Για το σχολείο της Καρύταινας: "Η Κυβέρνησις τον διέταξεν (το Διοικητή Καρυταίνης και Φαναρίου) να συνενοηθή μετά του Αρχιτέκτονος Κ. Σταυρίδου και να εκθέσουν εις δημοπρασίαν την οίκοδομην του περί οδ ο λόγος σχολείου συμφωνούντες με τον όστις ήθελες αναλάβει αυτήν εις μετριωτέραν τιμήν· η δε συμφωνία αύτη δεν θέλει έχει κύρος προτού επικυρωθή παρά της Κυβερνήσεως" (Γ.Α.Κ., Καποδιστριακά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. 30β, 14 Αυγ. 1830).

3. Ο Καποδίστριας επιμένει στο να συντάξει ο Διοικητής το συμβόλαιο της κατασκευής του σχολείου της Βοστίτζας σε συνεργασία με τους αρχιτέκτονες (βλ. Α. Δασκαλάκη, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 776, σ. 1670· τεκμ. αρ. 787, σ. 1682).

4. Βλ. A. Dupire et aì,Deux essais..., ό.π., σ. 13-20 και 49-81.

5. Βλ. ενδεικτικά τα παραδοσιακά συμβόλαια που δημοσιεύει ο Ν. Μουτσόπουλος, "Κουδαραίοι-Μακεδόνες και Ηπειρώτες Μαΐστορες, οι πρόδρομοι των πρώτων Ελλήνων τεχνικών επιστημόνων". Πρώτοι Έλληνες τεχνικοί Επιστήμονες..., ό.π., σ. 366-368.

TEXT_PAGE_SHORT85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/86.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

της Καρύταινας στηριζόμενοι στο αντίστοιχο συμβόλαιο1 (βλ, εικ, 20). Αντίθετα, παρόλο που διαθέτουμε το συμφωνητικό κατασκευής του σχολείου του Ντέκα στην Αθήνα, με ημερομηνία 1749 2, χρειάστηκε να καταφύγουμε σε μεταγενέστερη περιγραφή για να αποκαταστήσουμε τη σχηματοποιημένη κάτοψη της εικ. 10.

Τα θέματα λοιπόν της οικονομίας και του ελέγχου διατυπώνονται με τη μεγαλύτερη καθαρότητα κατά τη διαδικασία σχεδιασμού των σχολικών κτιρίων από τους αρχιτέκτονες. Οι οικονομικές αποφάσεις εισάγονται στο σχεδιασμό μέσα από τη διαστασιολόγηση και τον προϋπολογισμό, ενώ παράλληλα οι χώροι αξιολογούνται με βάση τις παραμέτρους που μπορούν να αποτελέσουν σημεία αναφοράς για την επιταγή του συλλογικού ελέγχου: επιφάνειες, όρια, κατανομές κλπ. Το "ποσοτικό" εγκαθίσταται στην καρδιά της σύλληψης του χώρου. Συγχρόνως διατυπώνεται η λογική της τάξης και της ομοιομορφίας: η ομοιομορφία είναι βέβαια μια απαίτηση που πηγάζει από την ίδια την έννοια του μοναδικού σχολείου, αλλά συνιστά επίσης το καλύτερο μέσο για να επιτευχθεί οικονομία και να διευκολυνθεί η διαχείριση και ο έλεγχος τόσο του σχεδιασμού όσο και της κατασκευής3.

Από τα πρώτα, λοιπόν, χρόνια της Επανάστασης και του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, το σχολικό κτίριο -η μάλλον το πρότυπο του χώρου και της παραγωγής του- εμφανίζεται στο σχεδιασμό, στη νομοθεσία και στις κατασκευές -αν και ολιγάριθμες-, ως ένα νέο "αντικείμενο" που συνδέεται και μαρτυρεί την καινοτομία της νέας κρατικής πραγματικότητας με διπλή έννοια:

- Νέο κατασκευαστικό καθήκον, διατυπώνεται σε σχέση με τις μεταβολές στον τομέα της εκπαίδευσης, και εγγράφεται στη λογική της ενιαίας διαμόρφωσης των μελλοντικών πολιτών, Για την πραγματοποίηση αυτού του στόχου το κράτος θα επιβάλλει μια παιδαγωγική οργάνωση επικεντρωμένη κατά κύριο λόγο στην ύλη και στις τεχνικές διδασκαλίας, και μια διοικητική οργάνωση του σχολείου αυστηρή και ομοιόμορφη.

- Αυτό το νέο κατασκευαστικό καθήκον συμμετέχει μέσα από την πραγματοποίηση

1. To συμβόλαιο αυτό με ημερομηνία 3 Νοεμ. 1830, υπογράφεται από το Διοικητή Καρυταίνης και Φαναρίου, από τον οχυρωματοποιό Δ, Σταυρίδη και από τον Λαγκαδινό αρχιμάστορα Μ. Δημητρακόπουλο. Δημοσιεύεται στο Χ. Κωνσταντινόπουλος, Οι παραδοσιακοί χτίστες της Πελοποννήσου, Αθήνα 1983, σ. 180-181.

2. Δημοσιεύεται στο Δ. Καμπούρογλους, Αι παλαιοί Αθήναι, Αθήνα 1922, σ. 233-234.

3. Στο πρόγραμμα κατασκευής εννέα σχολείων στη Στερεά Ελλάδα, στο οποίο ήδη αναφερθήκαμε, εφαρμόστηκαν, με αυτήν τη λογική, μόνο τρία σχέδια-τύποι που εξεπόνησε ο αρχιτέκτονας Κάλανδρος (A. Δασκαλάκης, Κείμενα..., ο.π., τεκμ. αρ. 839, σ. 1772 και τεκμ. αρ. 985, σ. 2038), (βλ. εικ. 21).

TEXT_PAGE_SHORT86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/87.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ποίηση του στην ανάδειξη των νέων όρων οργάνωσης του εθνικού χώρου και παραγωγής του δομημένου περιβάλλοντος. Το σχολικό κτίριο μαρτυρεί έτσι την κρατική θέληση για έλεγχο της κατασκευαστικής πρακτικής, έλεγχο που θεωρείται σαν πράξη θετική με στόχο την ομοιογενοποίηση του εθνικού εδάφους και την πλαισίωση της ζωής των πολιτών.

TEXT_PAGE_SHORT87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/88.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΛΕΥΚΗ  ΣΕΛΙΔΑ

TEXT_PAGE_SHORT88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/89.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΜΕΡΟΣ  ΔΕΥΤΕΡΟ

ΟΙΚΟΔΟΜΩΝΤΑΣ  ΤΟΝ  ΘΕΣΜΟ

TEXT_PAGE_SHORT89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/90.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΛΕΥΚΗ  ΣΕΛΙΔΑ

TEXT_PAGE_SHORT90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/91.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ  Α'

Η ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

Η δολοφονία του Καποδίστρια και οι ταραχές που ακολουθούν έχουν τις επιπτώσεις τους και στο πρώτο εμβρυακό δίκτυο των αλληλοδιδακτικών σχολείων. Δεν είναι δυνατόν να βρεθούν ούτε τα αναγκαία χρήματα για την πληρωμή των δασκάλων, και τα περισσότερα σχολεία σταματούν τη λειτουργία τους μέχρι την άφιξη του Όθωνα και της Αντιβασιλείας 1,

Αύτή η τελευταία, κάτω από τη διεύθυνση του G. L. von Maurer, θα επεξεργαστεί το θεσμικό πλαίσιο και θα εγκαταστήσει το διοικητικό μηχανισμό ενός σύγχρονου αστικού κράτους. Η μακροβιότητα αυτών των ρυθμίσεων μαρτυρεί για τη σημασία του έργου που επιτελέστηκε. Πράγματι το αστικό δίκαιο, το εμπορικό δίκαιο, το ποινικό δίκαιο, η οργάνωση της δημόσιας διοίκησης, το σύστημα της δικαιοσύνης, καθώς και το εκπαιδευτικό σύστημα, θα παραμείνουν αναλλοίωτα για έναν περίπου αιώνα. Πιο συγκεκριμένα για το εκπαιδευτικό σύστημα, όπως θα δούμε στη συνέχεια αυτής της μελέτης, θα εκδηλωθούν κάποιες μεταρρυθμιστικές απόπειρες μόνο προς το τέλος του 19ου αιώνα, ενώ βασικές ρυθμίσεις, όπως αυτές που αφορούν τη χρηματοδότηση, θα παραμείνουν ίδιες μέχρι το 1920.

Οι νομοθετικές βάσεις της δημόσιας εκπαίδευσης θα τεθούν ανάμεσα στα 1834 και στα 1837. Το εθνικό εκπαιδευτικό σύστημα περιλαμβάνει τρεις βαθμίδες και στο σύνολο του παρουσιάζει σημαντικές ομοιότητες με εκείνο του 1824, που ήδη παρουσιάσαμε. Ο νόμος της 6/18 Φεβρ. 1834, που Καθορίζει το καθεστώς της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης2, εκφράζει καθαρά την ιδέα -ήδη διατυπωμένη

 

1. Βλ. G.L. von Maurer, Ο ελληνικός λαός, ό.π., σ. 330 και 524-525, Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L' 40, Έκθεση του Γραμματέα επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, της 30 Μαΐου/11 Ιουνίου 1833.

2. Μπορεί κανείς να βρει το κείμενο του νόμου σε διάφορες εκδόσεις. Αναφέρομε δύο από αυτές χρήσιμες για τα σχόλια που περιέχουν:

- Γ. Ζηνόπουλος και Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία..., ο.π., τ. ΣΤ', σ. 433 κ.έ. Οι εκδότες σχολιάζουν κριτικά το κείμενο ως προς την εσωτερική λογική και συνέπεια του και ως προς την τύχη της εφαρμογής του. Επιπλέον παρουσιάζουν τα σπουδαιότερα νομοθετικά

TEXT_PAGE_SHORT91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/92.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

κατά την προηγούμενη δεκαετία- ενός πρωτοβάθμιου σχολείου μαζικού, οργανωμένου σύμφωνα με ένα και μοναδικό πρότυπο κάτω από κρατικό έλεγχο. Η φράση του Guizot: "Η δημόσια εκπαίδευση ανήκει στο κράτος, δηλ. ανήκει στο κράτος το να προσφέρει την εκπαίδευση στα πλαίσια δημόσιων ιδρυμάτων σε όσους θα ήθελαν να τη δεχτούν από αυτό, και να την επιτηρεί όταν προσφέρεται στα πλαίσια ιδρυμάτων ως αντικείμενο ιδιωτικής δραστηριότητας"1 , Θα μπορούσε το ίδιο καλά να αποδοθεί στον Maurer -αφού φαίνεται ότι ο νόμος είναι προσωπικό του έργο2. 'Εξάλλου η ελληνική νομοθεσία για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση είναι ευρύτατα επηρεασμένη από τον αντίστοιχο γαλλικό νόμο του 1833. τον γνωστό ως "νόμο Guizot"3. Ο ελληνικός νόμος

 

και διοικητικά κείμενα πού, μέχρι το 1870, έρχονται να συμπληρώσουν η να μεταβάλλουν διατάξεις του νόμου καθώς και την αντίστοιχη νομοθεσία άλλων ευρωπαϊκών χωρών. - Γ. Γ. Παππαδόπουλος, Ο περί δημοτικών σχολείων νόμος, Αθήνα 1864. Στην έκδοση;, αύτη κάθε άρθρο συνοδεύεται από κατάλογο όλων των σχετικών νομοθετικών και διοικητικών κειμένων, που εκδόθηκαν στο διάστημα 1834-1864, με ημερομηνία, φύση του κειμένου και περίληψη του περιεχομένου του.

1. Αναφέρεται στο F. Furet et J. Ozouf, Lire et écrire.,., ο.π., σ. 154.

2. Τα πεδία δράσης κάθε μέλους της Αντιβασιλείας είχαν ήδη προσδιοριστεί πριν από την αναχώρηση τους από το Μόναχο. Ο Maurer ήταν επιφορτισμένος με τα θέματα της δικαιοσύνης, της εκκλησίας και της εκπαίδευσης (βλ. I.A. Πετρόπουλος και Α. Κουμαριανού, Η θεμελίωση του Ελληνικού Κράτους, Οθωνική περίοδος 1833-1843, Αθήνα 1982, σ. 84). Στις 22 Μαρτίου/3 Απριλίου 1833, διορίστηκε επιτροπή με μέλη τους K. Σχινά, Α. Πολυζωΐδη, Ι. Κοκκώνη, Α. Σούτσο και το δόκτορα Φράντζ για να μελετήσει την κατάσταση της δημοσίας εκπαιδεύσεως και να προτείνει μέτρα για τη βελτίωση της (βλ. Β. Δ., "Περί συστάσεως της επιτροπής προς διοργανισμόν των σχολείων", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, 1833, αρ. 11, σ. 70). Δεν εντοπίσαμε κανένα έγγραφο σχετικό με τις εργασίες αυτής της επιτροπής στα ΓΑ.Κ. Σύμφωνα όμως με τον Maurer, "οι συσκέψεις της επιτροπής αυτής κράτησαν πολλούς μήνες, άλλα το πόρισμα της ήταν ελάχιστα εφαρμόσιμο" και η Αντιβασιλεία αποφάσισε να προχωρήσει σε "ριζική αναμόρφωση όλου του εκπαιδευτικού συστήματος" (G.L. von Maurer, Ο ελληνικός λαός, ό.π., σ. 524-525,534).

3. Βλ. σχετικά Χ. Λέφας, Ιστορία της Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1942, σ. 10' A. Dimaras, "The Central Government and the Formulation of Educational Policy in Greece in the Early XlXth Century", L'offre d'école, ο.π., σ. 77-78. Ο Χ. Λέφας θεωρεί την επιλογή άυτή του γαλλικού προτύπου σαν ένδειξη σύγχισης στη χάραξη της εκπαιδευτικής πολιτικής από την Αντιβασιλεία, αφού το θεσμικό πλαίσιο της δευτεροβάθμιας και τριτοβάθθμιας εκπαίδευσης αποτελεί αντιγραφή του αντίστοιχου βαυαρικού. Ωστόσο η διάσταση αυτή στην επιλογή των προτύπων, άρα στη λογική που διέπει το σύστημα, δεν είναι παρά επιφανειακή. Στην πραγματικότητα μέσω της Γαλλίας, επανέρχεται η Γερμανική επιρροή. Ο Victor Cousin, ένας από τους επιφανέστερους σύμβουλους του Guizot με καθοριστική συμμετοχή στη σύνταξη του γαλλικού νόμου του 1833, είχε μελετήσει διεξοδικά το πρωσσικό σχολικό σύστημα και είχε συχνά εκφράσει το θαυμασμό του για αυτήν τη νομοθεσία που τη θεωρούσε σαν την πληρέστερη στον τομέα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (βλ. F. Ponteil, Histoire de l'enseignement, 1789-1965, Παρίσι 1966, σ. 198· F. Furet et J. Ozouf, Lire et écrire..., ο.π., σ. 154- A. Dimaras, "The Central Government...", ο.π ).

TEXT_PAGE_SHORT92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/93.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

όμως περιέχει στοιχεία πολύ περισσότερο προωθημένα σε σχέση με το πρότυπο του: το πρωτοβάθμιο ελληνικό σχολείο αποτελεί τμήμα ενός μονοδιάστατου σχολικού δικτύου, και η φοίτηση σ' αυτό είναι υποχρεωτική και εν μέρει δωρεάν ήδη από το 1834 1.

Στόχος λοιπόν του νόμου είναι η γενικευμένη φοίτηση όλων των παιδιών της χώρας, όποια και αν είναι η κοινωνική τους θέση, σε σχολεία ενιαίου τύπου. Το σχολείο αυτό θα τους εξασφαλίσει μια μακρόχρονη εκπαίδευση - το άρθρ, 6 ορίζει τη σχολική ηλικία από 5 έως 12 χρονών - , προικίζοντας τα με γνώσεις που θ" επιτρέψουν στους μεν να προχωρήσουν σε δευτεροβάθμιες σπουδές και στους άλλους να περάσουν σε κάποιο επάγγελμα. Σ' αυτήν τη λογική , το πρόγραμμα' μαθημάτων που προβλέπει ο νόμος (άρθρ. 1 και 2) συμπεριλαμβάνει τόσο τη διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, απαραίτητης για τις δευτεροβάθμιες σπουδές, όσο και τη διδασκαλία του σχεδίου, της με-

Η υποχρεωτική φοίτηση στο πρωτοβάθμιο σχολείο θεσπίζεται με το άρθρο 6 του νόμου του 1834 2. χωρίς να αντιμετωπίσει αντιδράσεις αρθρωμένες , σε δημόσιο λόγο 3. Εξάλλου, αν ο νόμος υποχρεώνει τους γονείς να στείλουν τα παιδιά τους στο σχολείο, τους επιτρέπει εντούτοις να διαλέξουν  σε ποιο σχολείο: Σύμφωνα με το άρθρο 7, εξαιρούνται από τις διατάξεις του άρθρου 6. όσα παιδιά σχολικής ηλικίας φοιτούν σε άλλο - όχι δημοτικό - σχολείο η διδάσκονται κατ' οίκον από ιδιαίτερο δάσκαλο, αρκεί το γεγονός να βεβαιώνεται από τους γονείς,

1. Το ενιαίο πρωτοβάθμιο σχολείο θεσπίστηκε στη Γαλλία μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο (βλ. F. Ponteil, Histoire..., ό.π., σ. 333), ενώ η υποχρεωτική και δωρεάν φοίτηση χρονολογείται από το 1882 και τους νομούς Ferry. Η κατάσταση παρουσιάζεται όμοια και στη Γερμανία [βλ. K. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των Εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), Αθήνα 1977, σ. 502-507].

2. "Όλοι οι εις δήμον, έχοντα σχολείον δημοτικόν, ανήκοντες παίδες από του 5 συμπεπληρωμένου μέχρι του 12 συμπεπληρωμένου έτους της ηλικίας των, χρεωστούν να φοιτώσιν εις το σχολείον. Εις γονείς μη υποχρεούντας τα τοιαύτης ηλικίας τέκνα των να φοιτώσιν εις το σχολείον, επιβάλλεται δι' εκάστην ώραν απουσίας του παιδός από το σχολείον πρόστιμον όχι ολιγώτερον των δέκα λεπτών, μη υπερβαίνον δε τας πεντήκοντα δραχμάς".

3. Οί Ζηνόπουλος-Δηλιγιάννης σχολιάζουν ως εξής το φαινόμενο: "Παρ' ημίν η διάταξις αύτη ούτε εύρεν ούτε δυνατόν ήτον να εύρη αντιπάλους· διότι καθ' εαυτήν μεν δεν αντίκειται εις την ελευθερίαν των γονέων καθόσον ενταύθα πρόκειται ουχί περί δικαιώματος αυτών, άλλα περί υποχρεώσεως, αντιστοιχούσης προς του τέκνου το δικαίωμα επί της ηθικής της εκπαιδεύσεως τροφής' λόγοι δε θρησκευτικών διαιρέσεων (εφ' ων κυρίως στηρίζονται αι ενάντιαι γνώμαι των κυρίων Γκιζώ και Beugnot) δεν υπάρχουσι παρ' ημίν" (Ελληνική νομοθεσία..., 8.π., τόμ. ΣΤ', σ. 451-452). Οι όποιες αντιδράσεις του πληθυσμού στη φοίτηση στο δημόσιο/κρατικό σχολείο είναι πρόβλημα σύνθετο ακόμη και στη περιγραφή του, και δεν μπορεί να μας απασχολήσει στα πλαίσια αυτής της μελέτης.

TEXT_PAGE_SHORT93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/94.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Η δωρεάν φοίτηση θα έπρεπε να αποτελεί το τρίτο μέρος του τρίπτυχου· ο νόμος την προβλέπει μερικώς. Σύμφωνα με τα άρθρα 24,26,27 κάθε μαθητής είναι υποχρεωμένος να καταβάλλει δίδακτρα, των οποίων το ύψος ποικίλλει από 10 έως 50 λεπτά κατά μήνα. Τα δίδακτρα αυτά δεν συνιστούν σημαντική επιβάρυνση για τον οικογενειακό προϋπολογισμό της εποχής1, και ακόμη, τα παιδιά των ενδεών οικογενειών εξαιρούνται, σύμφωνα με το άρθρο 37, παρ. 4 του νόμου. Άλλωστε η καταβολή τους -που παίρνει τη μορφή τοπικής εισφοράς αφού συλλέγεται από το δημοτικό εισπράκτορα στη βάση καταλόγου συνταγμένου από το δάσκαλο και επικυρωμένου από την επιθεωρητική επιτροπή- σύντομα καταργείται στην πράξη. Φαίνεται ότι ήδη στα 1864 το 90% των μαθητών δεν πληρώνουν δίδακτρα 2. Πράγματι, στο Δήμο Ναυπλίου και για την περίοδο 1837-1873 η είσπραξη και η πληρωμή των διδάκτρων δεν πραγματοποιήθηκε και, πάντως, όχι σύμφωνα με την προβλεπόμενη διαδικασία3. Η περίπτωση της Ερμούπολης είναι κάπως διαφορετική: εκεί ο δήμος πληρώνει τακτικά το οφειλόμενο ποσό στους δασκάλους, αλλά σχεδόν ποτέ δεν εισπράττει δίδακτρα από τους γονείς4. Το φαινόμενο μοιάζει αρκετά γενικευμένο, όπως μας αφήνει να υποθέσουμε η εγκύκλιος του Υπουργείου των Εσωτερικών αρ. 51, 30 Ιουνίου 1861 "Περί των προϋπολογισμών και της Οικονομ. διαχειρίσεως των δήμων του νομού Ευβοίας"5. Οι οικογένειες λοιπόν προσπαθούν με κάθε τρόπο να αποφύγουν την καταβολή των διδάκτρων, ενώ οι δημοτικές αρχές δεν έχουν τα μέσα η τη διάθεση να τις εξαναγκάσουν, δεδομένου μάλιστα ότι ούτε το κράτος ούτε η κοινή γνώμη μπορούν να αποδεχτούν την

1. Αναφέρουμε σαν μέτρα σύγκρισης: α Το μέσο αγροτικό μεροκάματο του 1858 είναι 3,05 δρχ (Κ Τσουκαλάς, Εξάρτηση . , ο.π , σ 75)· β. Οι μηνιαίες αποδοχές ενός κλητήρα A' Υπουργείου ανέρχονται το 1846 σε 50 δρχ. (Π. ΙΙιζάνιας, Μισθοί και εισοδήματα στην Ελλάδα (1842-1923). Τα παράδειγμα των υπαλλήλων της Εθνικής Τράπεζας, Αθήνα 1985, σ 99) γ Στα 1839 στην Αθήνα, όπου η ζωή είναι ακριβότερη από τις άλλες ελληνικές πόλεις, το ψωμί πρώτης κατηγορίας στοιχίζει 0,54 δρχ η οκά [Β Λιάτα, Τιμές και αγαθά στην Αθήνα (1839-184(1) Μια μαρτυρία από το κατάστιχο τον εμπόρου Χριστόδουλου Ευθυμίου, Αθήνα 1984, σ. 1061

2. Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση. , ο.π., σ 503 Τα δίδακτρα καταργήθηκαν επίσημα με το νόμο ΛΣΞΓ' της 26 Ιουλίου 1885

3 Το σχετικό κεφάλαιο στα έσοδα και έξοδα εμφανίζεται μόνο στους προϋπολογισμούς των ετών 1838,1839,1840,1859, 1862,1863,1866 και 1868-1873, ενώ οι αντίστοιχες εγγραφές δεν εμφανίζονται στους απολογισμούς των ετών αυτών Βλ ΔΑΝ, Κατάστιχα: α "Πρακτικά συνεδριάσεων Δημοτικού Συμβουλίου", τόμοι 10, 11, 12, 13 β. "Προϋπολογισμοί, απολογισμοί, λογαριασμοί", τόμ. 2 Φάκελοι: 1863/Α2, 1863/A1, 1867/A2, 1868/Α2,1869/A2,1871/A1, 1872/A1

4. Ι.Α.Δ.Ε., "Πρακτικά συνεδριάσεων Δημοτικού Συμβουλίου", αρ. 3, 4, 5, 7, 9 (Προϋπολογισμοί 1852-1861, 1867, 1868, 1874-1879), "Καθολικά" 1868, 1871, 1875, 1882.

5. Μονόφυλλο, Δ.A.N., φάκ 1861/A1

TEXT_PAGE_SHORT94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/95.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ύπαρξη διακρίσεων ανάμεσα στα παιδιά που πληρώνουν δίδακτρα και σε εκείνα που δεν πληρώνουν1. Εξάλλου τα δίδακτρα αποτελούν ένα μόνο τμήμα των εισοδημάτων του δασκάλου. Ο νόμος προβλέπει επίσης ένα σταθερό μηνιαίο μισθό, του οποίου το κατώτατο όριο καθορίζεται από το άρθρο 23, καθώς και την παραχώρηση δωρεάν κατοικίας (άρθρ. 24)2.

Ο μισθός και το ενοίκιο της κατοικίας του δασκάλου, καθώς και όλα τα άλλα έξοδα που απαιτεί η λειτουργία ενός σχολείου, επιβαρύνουν τους δήμους, τους οποίους ο νόμος υποχρεώνει να ιδρύσουν και να συντηρούν ένα τουλάχιστον πρωτοβάθμιο σχολείο (άρθρ. 4). Για τη δημιουργία λοιπόν του πρωτοβάθμιου σχολικού δικτύου το Κράτος θα στηριχτεί στους δήμους, αυτήν την πρώτη βάση της διοικητικής διαίρεσης και οργάνωσης.

Ο δήμος θεσπίζεται ως διοικητική μονάδα με το νόμο της 27 Δεκεμβρίου 1833 και δεν αντιστοιχεί σε καμιά προηγούμενη διοικητική διαίρεση. Μέσα στη συνολική" σύλληψη τής-Αντιβασιλείας για τη διοίκηση της χώρας και την πλαισίωση των πολιτών, κατέχει σημαντική θέση αφού αποτελεί το σημείο

1. Βλ. σχετικά τις συνεδριάσεις του Δημοτικού Συμβουλίου Ερμουπόλεως με ημερομηνία 20 Φεβρουαρίου 1853, 17 Μαρτίου 1857, 27 Φεβρουαρίου 1858 και 2 Νοεμβρίου 1867 (ΙΑ.Δ.Ε., "Πρακτικά...", αρ. 3, 4, 7).

2. Παραθέτουμε ενδεικτικά την κατανομή των ετήσιων αποδοχών, όπως παρουσιάζονται στους δημοτικούς προϋπολογισμούς:

α. του τριτοβάθμιου δασκάλου του σχολείου της Πρόνοιας (Ναύπλιο)

1839: Μισθός .............................. 600 δρ.

Ενοίκιο κατοικίας ...................... 50 δρ.

Δίδακτρα ..... ....................... 72 δρ.

Σύνολο 722 δρ.

1872: Μισθός .............................. 720 δρ.

Ενοίκιο κατοικίας ...................... 144 δρ.

Δίδακτρα ............................. 85 δρ.

Σύνολο 949 δρ.

β. του πρωτοβάθμιου δασκάλου του σχολείου αρρένων της Ερμούπολης: 1857: Μισθός .............................. 1200 δρ.

Ενοίκιο κατοικίας ...................... 600 δρ.

Δίδακτρα ............................. 330 δρ.

Σύνολο 2130 δρ.

1867: Μισθός .............................. 1200 δρ.

Ενοίκιο κατοικίας ...................... 840 δρ.

Δίδακτρα.... .... ................... 420 δρ.

Σύνολο 2460 δρ.

Για μια σύγκριση με τη Γαλλία βλ. F. Furet et J. Ojouf, Lire et écrire.,., ο.π., σ. 127. θα πρέπει επίσης να προσθέσουμε ότι ο νόμος προβλέπει την ίδρυση αποθεματικού ταμείου υπέρ των δασκάλων (άρθρ. 32, 33). Το Ταμείο συστήθηκε πράγματι το 1855 (βλ. Γ.Γ. Παππαδόπουλος, Ο περί δημοτικών σχολείων νόμος, ο.π., σ. 16-17).

TEXT_PAGE_SHORT95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/96.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

όπου απολήγουν όλοι σχεδόν οι κλάδοι του κρατικού μηχανισμού. Οι δημοτικές αρχές είναι υπεύθυνες, "υπό την επιτήρησιν της Κυβερνήσεως" για την αστυνομία, την εκπαίδευση, την υγιεινή, τη βοήθεια στους απόρους, τα κοινωφελή ιδρύματα, τα δίκτυα υποδομής κλπ.1. Τα κονδύλια που προορίζονται για τη χρηματοδότηση αυτών των τομέων προέρχονται από το δημοτικό προϋπολογισμό, του όποιου τα έσοδα συνίστανται σε διάφορους άμεσους και έμμεσους τοπικούς φόρους2 και σε ειδικές εισφορές των κατοίκων σε χρήμα και εργασία.

Σ' αυτήν τη λογική ο προσδιορισμός των ορίων κάθε δήμου αποτελεί αντικείμενο ειδικής επεξεργασίας. Στις οδηγίες "Περί σχηματισμού των δήμων του Βασιλείου", που δημοσίευσε το Υπουργείο των Εσωτερικών στις 15/27 Απριλίου 18343, βασικό κριτήριο αποτελεί η σχετική γεωγραφική θέση των οικισμών και μια ορισμένη πληθυσμιακή ομοιογένεια. Το κατώτατο όριο του πληθυσμού τοποθετείται στους 300 κατοίκους, ενώ η επιφάνεια θα πρέπει να οριστεί με τρόπο ώστε κανένας οικισμός να μην απέχει από την πρωτεύουσα του δήμου περισσότερο από δύο ώρες, και να παρέχεται έτσι στις δημοτικές αρχές η δυνατότητα να αποκαθιστούν άμεσες σχέσεις με τους κατοίκους, ενώ αυτοί οι τελευταίοι να μπορούν να επωφελούνται από τις δημοτικές υπηρεσίες και ιδρύματα.

Το δημοτικό σχολείο χρησιμοποιείται ως παράδειγμα για την εικονογράφηση αυτού του τελευταίου σημείου: "Κατά το άρθρο 4 του διατάγματος της 6/18 Φεβρουαρίου 1834, πρέπει να σχηματισθή ολίγον κατ' ολίγον εις έκαστον δήμον δημοτικόν σχολείον, και κατά το άρθρ. 6 του αυτού διατάγματος οφείλουν όλα τα παιδία να φοιτώσιν εις αυτό, εις διάστημα προσδιωρισμένης σειράς ετών τούτο δεν κατορθούται ειμή οπού η περιφέρεια του δήμου είναι τόσον μικρά, ώστε η κατοικία των μαθητών να ήναι πλησίον του σχολείου"4.

Σε ό,τι αφορά λοιπόν την αρχή συγκρότησης του σχολικού χάρτη, το καθεστώς χρηματοδότησης και το καθεστώς επιθεώρησης, το πρωτοβάθμιο σχολείο είναι σχολείο δημοτικό. Συγχρόνως όμως είναι άμεσα συνδεδεμένο με την κεντρική εξουσία. Ο εθνικός χαρακτήρας του σχολικού δικτύου φαίνεται κατ' αρχήν στο επίπεδο του διδακτικού προσωπικού. Οι δάσκαλοι εκπαιδεύονται από το κράτος, στο Διδασκαλείο που ιδρύθηκε το 1834 και οργανώθηκε με βάση το νόμο της 6/18 Φεβρουαρίου 1834' το κράτος τους απονέμει τα διπλώματα και τους κατατάσσει σε βαθμίδες μετά από εξετάσεις 5. Οι διορισμοί

1. Βλ άρθρα 15-18, Γ. Ζηνόπουλος και Θ Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία , ό.π. , τ Β', σ. 249-252

2 Άρθρα 20-37, στο ίδιο, σ. 252-276

3 στο ίδιο, σ. 212-215

4 στο ίδιο, σ. 213

5 Βλ. Χ. Λέφας, Ιστορία , ό.π., σ. 215-216.

TEXT_PAGE_SHORT96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/97.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

οι μεταθέσεις και οι απολύσεις των δασκάλων πραγματοποιούνται με υπουργική απόφαση1. Οι δάσκαλοι είναι υποχρεωμένοι να ασκούν το έργο τους στα πλαίσια μιας παιδαγωγικής οργάνωσης που επιβάλλεται από την κεντρική εξουσία ομοιόμορφα σε όλα τα σημεία της χώρας.

Σε ό,τι αφορά την εποπτεία των σχολείων, ο νόμος προβλέπει τη λειτουργία επιθεωρητικών επιτροπών στα διάφορα διοικητικά επίπεδα (δήμος, επαρχία, νομός)2, που οργανώνονται σ' ένα ,πυραμιδωτό; σχήμα με απόληξη τη Γραμματεία "επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως", στην οποία όπως σαφώς αναφέρεται (αρθρ. 51 και 53) εναπόκειται η "υπερτάτη εποπτεία εφ" όλων των επιθεωρητικών επιτροπών, των διδασκάλων και των σχολείων γενικώς" και "η υπέρτατη διεύθυνσις των δημοτικών σχολείων",

Το σχήμα αυτό πάντως -που μοιάζει να ενισχύει την τοπική διάσταση του πρωτοβάθμιου σχολείου και συνιστά ένα ακόμη δείγμα της επιρροής του πρωσσικού εκπαιδευτικού συστήματος3- δεν γνώρισε παρά μόνο μερική εφαρμογή. Οι μόνες επιθεωρητικές επιτροπές που συγκροτήθηκαν ήσαν εκείνες των δήμων. Αλλά και αυτές σύντομα αδράνησαν4'. Ουσιαστικά λοιπόν η επιτροπή της διεύθυνσης και εποπτείας περιλαμβάνει το δάσκαλο και το δήμαρχο, των οποίων οι αναφορές απευθύνονται στο νομάρχη και από αυτόν στη Γραμματεία.

Τέλος, η κεντρική εξουσία διατηρεί πάντα τη δυνατότητα παρέμβασης

1. στο ίδιο, σ. 197.

2. Πρόκειται για τις εξής επιτροπές:

α. Η επιθεωρητική επιτροπή του δήμου συγκείμενη από το δήμαρχο, έναν τοπικό εφημέριο και δύο έως τέσσερεις δημότες διορισμένους από το δημοτικό συμβούλιο (Αρθρ. 3436).

β. Η επιθεωρητική επιτροπή της επαρχίας, με μέλη τον έπαρχο, τον ειρηνοδίκη, έναν ιερωμένο και έναν δάσκαλο ελληνικού σχολείου, που διορίζονται από το Νομάρχη και δύο η τέσσερεις πολίτες που διορίζονται από το επαρχιακό συμβούλιο (αρθρ. 38 και 40).

γ. Η επιθεωρητική επιτροπή του Νομού με μέλη το Νομάρχη, δύο ανώτερους δικαστικούς με έδρα την πρωτεύουσα του νομού, έναν κληρικό και έναν καθηγητή Γυμνασίου διορισμένους από την Γραμματεία των Εκκλησιαστικών, καθώς και δύο έως τέσσερεις πολίτες διορισμένους από το Νομαρχιακό Συμβούλιο (αρθρ. 38-39).

3. Βλ. Χ. Λέφας, Ιστορία..., ό.π.,.σ. 10- F. Ponteil, Histoire..., ο.π., σ. 198. Το σχετικό σχόλιο του Maurer είναι αποκαλυπτικό για τη λογική και τις προθέσεις της Αντιβασιλείας: "[...] δεδομένου ότι οι Έλληνες έχουν μια ιδιαίτερη κλίση στη διαχείριση των δημοσίων υποθέσεων, ε'ι'χαμε κάθε λόγο να πιστεύουμε ότι το αποτέλεσμα θα ήταν καλό. Ένας ακόμη λόγος που ενίσχυε αυτήν την άποψη μας ήταν το γεγονός ότι οι επιτροπές αυτές θα προεδρεύονταν από κρατικούς η δημοτικούς υπαλλήλους, και ότι την ανώτερη εποπτεία θα την είχε η κεντρική Κυβέρνηση, η οποί" Θα μπορούσε, äy χρειαζόταν, να επεμβαίνει απ' ευθείας" (G.L. Maurer, Ο ελληνικός λαός, ο.π., σ. 536).

4. Χ. Λέφας, Ιστορία..., ο.π., σ. 274-278' Σ.Ν. Παπαδημητρίου, Ιστορία τον Δημοτικού μας σχολείου (1834-1895), Αθήνα 1950, σ. 73-78.

TEXT_PAGE_SHORT97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/98.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

στη χρηματοδότηση του σχολικού δικτύου, Το γεγονός ότι οι προϋπολογισμοί των δήμων δεν μπορούν να τεθούν σε εφαρμογή χωρίς την προηγούμενη έγκριση του νομάρχη 1 αφήνει ένα περιθώριο στη διοίκηση να επιβάλλει στις δημοτικές αρχές την εγγραφή σ' αυτούς ορισμένων κονδυλίων. Πρόκειται για μέτρο που ευθύς εξ αρχής χρησιμοποιείται για να υποχρεωθούν οι δήμοι να συστήσουν από ένα τουλάχιστον δημοτικό σχολείο 2. Τα αποτελέσματα ωστόσο είναι μάλλον πενιχρά: στην Ελλάδα η ακριβής εφαρμογή του προϋπολογισμού συνιστά μάλλον την εξαίρεση παρά τον κανόνα, τόσο για το κράτος όσο και για τους δήμους. Ο νόμος προσφέρει όμως τη δυνατότητα μιας άμεσης χρηματοδοτικής παρέμβασης εκ μέρους της κεντρικής εξουσίας (αρθρ.59)·. Στη βάση αυτής της διάταξης η μισθοδοσία των δασκάλων "άλλων σχολείων αναλαμβάνεται κατευθείαν από το Υπουργείο Παιδείας μέχρι το 1840 περίπου3. Από το 1843 και μετά η παρέμβαση αυτή παίρνει τη μορφή ειδικών επιχορηγήσεων

ΠΙΝΑΚΑΣ IV

ΙΙοσοστό του κρατικού προϋπολογισμού που δαπανάται για τη δημόσια εκπαίδευση

Έτος

Πρωτοβάθμια εκπαίδευση

Δευτεροβάθμια εκπαίδευση

Ανώτατη , εκπαίδευση

1849

0.80

1,80

0,80

1859

0,75

2,56

1,25

1866

0,54

3,00

1,00

1870

0,45

2,32

0,95

1880

0,49

2,46

1,00

1889

0,77

2,96

0,86

1901

1,44

2,26

0,48

Πηγή: Σ.Ν. Παπαδημητρίου, Ιστορία..., ό.π., σ. 17' Δημοτική Εκπαίδευσις, Β (19021903), σ. 317.

1. Άρθρο 119, παράγραφος α και ß του νόμου της 27 Δεκ. 1833/8 Ιαν. 1834.

2. Βλ. Εκθέσεις του Διευθυντού και 'Επιθεωρητού των Δημοτικών σχολείων προς την Γραμματεία των Εκκλησιαστικών..., της 20 Σεπτ. 1837 και 6 Μαρτίου 1839, Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας., φακ. L' 41 και L' 40 αντίστοιχα.

3. Σύμφωνα με τις ετήσιες εκθέσεις του Επιθεωρητού των δημοτικών σχολείων, η κυβέρνηση πληρώνει το 1836 το μισθό των δασκάλων 67 σχολείων ενώ οι δήμοι 24. Το 1838 σε σύνολο 185 δημοσίων σχολείων η κυβέρνηση καταβάλλει εξ ολοκλήρου τους μισθούς των δασκάλων σε 67 από αυτά, ενώ σε άλλα 14 καταβάλλεται τμήμα του μισθού (βλ, εκθέσεις της 3 Φεβρ. 1837 και 6 Μαρτίου 1839, Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L' 40).

TEXT_PAGE_SHORT98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/99.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

χορηγήσεων των δήμων, που οι ακριβείς όροι τους καθορίζονται κάθε χρόνο με την κατάθεση του προϋπολογισμού του Υπουργείου 1.

Πάντως την περίοδο 1849-1889 τα ποσά που αφορούν την πρωτοβάθμια εκπαίδευση (και σ' αυτά συμπεριλαμβάνεται η λειτουργία του διδασκαλείου, τα έξοδα του επιθεωρητικού κεντρικού μηχανισμού κλπ.) δεν ξεπερνούν τα 0,8% του συνόλου των δημοσίων δαπανών και μόνο στο γύρισμα του αιώνα ανεβαίνουν λίγο πάνω από το 1% (βλ. Πίνακα IV)2. Η κρατική συμμετοχή στη χρηματοδότηση του πρωτοβάθμιου δικτύου παραμένει γι' αυτήν την περίοδο κατώτερη από το 40%3 όπως φαίνεται στον Πίνακα V, Αντίθετα το ποσοστό

ΠΙΝΑΚΑΣ V

Χρηματοδότηση της πρωτοβάθμιας δημόσιας εκπαίδευσης 1854-1902

Ημερομηνία

Κρατική Συμμετοχή

Δημοτική Συμμετοχή

Σύνολο

%

%

%

18541

72837

36,63

126000

63,36

198837

100

1855-18562

102655

26,34

287000

73,65

389655

100

1856-18573

1158Ο2

26,28

324829

73,71

440631

100

1865*

171959

18,91

701950

81,08

873909

100

18675

106560

13,53

680616

86,46

787166

100

18694

139040

15,81.

740080

84,18

879120

100

18796

211832

12,02

1549654

87,97

1761486

100

18897

625147

22,91

2102,480

77,08

2727627

100

19ΟΟ-19018

1016782

17,48

4798895

82,51

5815677

100

1. Βλ. Χ. Λέφας, Ιστορία..., ο.π., σ. 22. Επίσης Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπ. Παιδείας, φάκ. L' 41, Έκθεση του Γραμματέως των Εκκλησιαστικών..., της 14 Δεκεμ. 1846. Επίσης τις εγκυκλίους αρ. 1512/29 Μαρτίου 1858, αρ. 9871/20 Μαρτίου 1866, αρ. 11052/20 Δεκεμ. 1868, αρ. 4656/27 Ιουνίου 1875 του Υπουργείου της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, στο Π.Ι. Κλάδος, Εκκλησιαστικά και Εκπαιδευτικά, τόμ. Β', Αθήνα 1869, σ. 449-450, 474-475 και Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον της Δημοτικής εκπαιδεύσεως, τ. Α', Αθήνα 1884, σ 206-207,213-214, αντίστοιχα.

2. Ο προϋπολογισμός του Υπουργείου Παιδείας περνά από 220500 δρχ. το 1830 σε 475000 το 1841,712000 το 1846,3179000 το 1887 και 4800000 το 1892 (Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση..., ο.π., σ. 488). Στα ποσά αυτά περιλαμβάνονται εκτός από τις δαπάνες λειτουργίας του οργανισμού του Υπουργείου, εκείνες της Ανώτατης και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης που καλύπτονται καθολοκληρία από τον κρατικό προϋπολογισμό, και οι εκκλησιαστικές δαπάνες.

3. Στα συνολικά αυτά έξοδα περιλαμβάνεται η μισθοδοσία του διδακτικού και βοηθητικού προσωπικού, τα ενοίκια των σχολικών κτιρίων και της κατοικίας των δασκάλων, το αναλώσιμο υλικό κλπ. Αντίθετα δεν περιλαμβάνονται για την περίοδο 1854-1901 τα έξοδα κατασκευής, επισκευής η μεταρρύθμισης των σχολικών κτιρίων.

TEXT_PAGE_SHORT99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/100.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΠΙΝΑΚΑΣ VI

Δαπάνες πρωτοβάθμιας δημόσιας εκπαίδευσης

Ημερομηνία

Ετήσια

δαπάνη

σε δρχ.

Ετήσια δαπάνη/ μαθητή

Ετήσια δαπάνη/ σχολείο

Ετήσια δαπάνη/ κάτοικο

1854

198837

6,85

560

0,19

1855-1856

389655

11,04

952

0,36

1856-1857

440631

10,40

953

0,41

1865

873909

16,62

977

0,63

1867

787166

14,77

790

0,55

1869

879120

16,68

852 ,

0,61

1879

1761486

22,12

1504

1,04

1889

2727627

27,88

1197

1,24

1900-1901

5815677

30,62

1862

2,38

1907-1908

6692098

27,71

1957

2,53

1910-1911

7527079

28,96

2120

2,78

Πηγή. Βλ. πίνακα VΙΙ, VΙΙΙ, Χ.

συμμετοχής μειώνεται ενώ αυξάνονται, οι δαπάνες ανά μαθητή, κάτοικο και σχολείο (βλ. Πίνακα VI). Θα μπορούσαμε λοιπόν συμπερασματικά να πούμε ότι το πρωτοβάθμιο σχολικό δίκτυο αφού δεχτεί, στην πρώτη περίοδο συγκρότησης του, μια ώθηση από την κεντρική διοίκηση, στη συνέχεια και ως το 1920 αναπτύσσεται χρηματοδοτούμενο κατά κύριο λόγο από τους δήμους.

Ο Πίνακας VII και τα Διαγράμματα 1 και 3 μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη της ίδρυσης δημοτικών σχολείων και της φοίτησης σ' αυτά την περίοδο 1831-1928 .και στο σύνολο της χώρας. Ο Πίνακας VIII και τα Διαγράμματα 2 και 4 παρουσιάζουν τις 'ίδιες πληροφορίες αλλά αναφορικά

+- (Πίνακας V)

Πηγές: Ι. Πίναξ της εν τη Ελλάδι δημοσίας εκπαιδεύσεως κατά το έτος 1854.

2. (Χ. Χριστόπουλος), Γενική Έκθεσις... 1855-56, ό.π., σ. 5.

3. (Σ.Α. Σπηλιωτάκης), Στατιστικαί πληροφορίαι..., ο.π.

4. Γ. Ζηνόπουλος, Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία..., ό.π., τ. ΣΤ', σ. 449450.

5. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 29, 22 Ιουνίου 1868.

6. Στατίστική της Ελλάδος, Πληθυσμός 1879, Αθήνα 1881, σ. 37.

7. Ταμείον Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Γενική κατάστασις των δημοτικών σχολείων του Κράτους, (1889).

8. Δημοτική Εκπαίδευσις, B' (1902-1903), σ. 317.

TEXT_PAGE_SHORT100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/101.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ  1

Εξέλιξη της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης 1830-1930

1. Δημόσια σχολεία

2. Σύνολο μαθητών δημόσιων σχολείων (σε χιλιάδες)

3. Άρρενες μαθητές δημόσιων σχολείων (σε χιλιάδες)

4. Μαθήτριες δημόσιων σχολείων (σε χιλιάδες)

TEXT_PAGE_SHORT101
    TEXT_SEARCH_FORM
    TEXT_SEARCH_IN_BOOK
    TEXT_SEARCH_RESULTS
      TEXT_BOOK_LIST
        8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

        θεωρούνται ακόμη και τα ποσά που συγκεντρώνονται με έρανο από τους κατοίκους 1. Αυτά τα δύο σημεία επανέρχονται σταθερά στην αλληλογραφία της κυβέρνησης με τους έκτακτους επιτρόπους και τους διοικητές, καθώς και στα μηνύματα αυτών των τελευταίων προς τους κατά τόπους υπεύθυνους των σχολείων.

        Για την επίτευξη του πρώτου στόχου, της καταλληλότητας δηλ. του κτιρίου, η κυβέρνηση αναθέτει σε πρόσωπα που γνωρίζουν τις ειδικές ανάγκες, την εκπόνηση του σχεδίου και την επίβλεψη των εργασιών. Αρχικά χρησιμοποιούνται οι δάσκαλοι, είτε εκείνοι των συγκεκριμένων σχολείων, είτε άλλοι που στέλνονται επιτόπου ειδικά γι' αυτόν το σκοπό2. Γρήγορα όμως το έργο

        1 Παραθέτουμε ενδεικτικά ένα απόσπασμα από την επιστολή που ο Έκτακτος Επίτροπος των Νοτίων Κυκλάδων απευθύνει στη Δημογεροντία της Ανάφης, στις 9 Οκτ. 1830, σχετικά με την επισκευή του σχολείου που χρηματοδοτείται από τοπικούς εράνους: "[...] τα έξοδα διά την επισκευήν της Σχολής αναβαίνοντα εις γρ. 702, 1/2 είναι χωρις την αναγκαίαν οικονομίαν' τοσαύτα δεν εξωδεύθησαν ούτε εις το ενταύθα [Σαντορίνη] Αλληλοδιδακτικόν σχολείον. Ταύτα προσκαλείσθε να γνωστοποιήσητε εις τους Επιτρόπους ειδοποιούντες αυτούς ότι είμεθα εις χρέος να πέμπωμεν αντίγραφον του λογαριασμού τούτων προς την Σ. Κυβέρνησιν, ήτις μέλλει να τους επικρίνη διά τούτο και είναι χρεία να μεταχειρίζωνται όλην την δυνατήν οικονομίαν διά να ευαρεστήσωσιν" (A. Δασκαλάκης, Κείμενα .., ο.π., τεκμ. αρ. 648, σ 1399). Το διάταγμα αρ. 735, της 11 Μαΐου 1830, που καθορίζει τα καθήκοντα των εφόρων, ορίζει: "Δεν θέλουν επιχειρίζεσθαι καμμίαν επισκευήν σημαντικήν η μεταρρύθμισιν του καταστήματος όπου υπάρχει, η την οικοδομήν αυτού όπου δεν υπάρχει, πριν λάβωσι την άδειαν της κυβερνήσεως, αναφερόμενοι διά του Διοικητού, οστις θέλει έχει την διεύθυνσιν της οικοδομής κατά το όποιον απαιτείται σχέδιον (άρθρ. Ε') [ ..] οφείλουν να κρατούν ακριβή λογαριασμόν των εξόδων της οικοδομής η επισκευής, τον οποίον θέλουν στέλλει εις την Κυβέρνησιν με τα αναγκαία αποδεικτικά, επικυρωμένον παρά του Διοικητού (άρθρο ΣΤ)".

        2. Αναφέρουμε ενδεικτικά: ο Μ. Δαπόντες, μαθητής του Κλεόβουλου, επέβλεψε τις εργασίες στο σχολείο της Πάτρας (Α. Δασκαλάκης, Κείμενα ., ο π , τεκμ άρ 421, σ 907-908) Ο Π. Μπούας, δάσκαλος στο αλληλοδιδακτικό της Καλαμάτας, διηύθυνε τίι εργασίες κατασκευής του κτιρίου του σχολείου (στο ίδιο, τεκμ. αρ. 528, σ. 1115-1117). '( ιδιος, τον Αύγουστο του 1830, επισκέπτεται, μετά από εντολή του Διοικητή Καλαμάτα και Νησίου, το Νησί για να συντάξει το σχέδιο του αλληλοδιδακτικού σχολείου που πρόκει ται να οικοδομηθεί εκεί Σε σχετική έκθεση του αναφέρεται στη μέθοδο που ακολούθησε "Ελάβομεν κατά πρώτον ύπ' Κψιν τον αριθμόν των κατοικων και, πληροφορηθείς ότι φθάν. τάς 3 000 ψυχάς, λαβών βάσιν τάς 2.500, έδωσα το σχέδιον της οικοδομής διά 250 μαθητάς κατά την άναλογίαν, αφαιρέσας και απ' αυτόν όσους οι περί των τοιούτων κανόνες διορίζουσι Όθεν, η οικοδομή πρέπει να λάβη μήκος πόδας γαλλικούς 53 και πλάτος 2,1/2, ύψος δε πόδας 15. Επεσκέφθην επομένως δειχθέντα τινά τόπον αφιερωμένον εις δημόσια καταστήματα, όπου, εγκριθείς και τόπος διά την οικοδομήν του σχολείου, εκλέξαμεν την αρμοδίαν θέσιν [. .] Σκεφθέντες ακολούθως τας παρούσας περιστάσεις, έκαμα τον υποθετικόν λογαριασμόν των εξόδων, όστις ελπίζω να δικαιώνη τα πάντα" (στό ίδιο, τεκμ. άρ 591, 1300-1303). Ο δάσκαλος Ι Δραΐκης διηύθυνε την κατασκευή του σχολείου του Μεσολογγίου "έχων ανά χείρας το μεταφρασθέν εγχειρίδιον του κου Σαραζίνου" (στό ίδιο, τεκμ. αρ. 636, σ. 1380), κλπ.