Συγγραφέας:Καλαφάτη, Ελένη
 
Τίτλος:Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
 
Υπότιτλος:Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:288
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1821-1929
 
Περίληψη:Οι όροι της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε «νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου» αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζεται αφενός πώς το πρόβλημα του σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφετέρου πώς μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 58.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 91-110 από: 372
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/91.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ  Α'

Η ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

Η δολοφονία του Καποδίστρια και οι ταραχές που ακολουθούν έχουν τις επιπτώσεις τους και στο πρώτο εμβρυακό δίκτυο των αλληλοδιδακτικών σχολείων. Δεν είναι δυνατόν να βρεθούν ούτε τα αναγκαία χρήματα για την πληρωμή των δασκάλων, και τα περισσότερα σχολεία σταματούν τη λειτουργία τους μέχρι την άφιξη του Όθωνα και της Αντιβασιλείας 1,

Αύτή η τελευταία, κάτω από τη διεύθυνση του G. L. von Maurer, θα επεξεργαστεί το θεσμικό πλαίσιο και θα εγκαταστήσει το διοικητικό μηχανισμό ενός σύγχρονου αστικού κράτους. Η μακροβιότητα αυτών των ρυθμίσεων μαρτυρεί για τη σημασία του έργου που επιτελέστηκε. Πράγματι το αστικό δίκαιο, το εμπορικό δίκαιο, το ποινικό δίκαιο, η οργάνωση της δημόσιας διοίκησης, το σύστημα της δικαιοσύνης, καθώς και το εκπαιδευτικό σύστημα, θα παραμείνουν αναλλοίωτα για έναν περίπου αιώνα. Πιο συγκεκριμένα για το εκπαιδευτικό σύστημα, όπως θα δούμε στη συνέχεια αυτής της μελέτης, θα εκδηλωθούν κάποιες μεταρρυθμιστικές απόπειρες μόνο προς το τέλος του 19ου αιώνα, ενώ βασικές ρυθμίσεις, όπως αυτές που αφορούν τη χρηματοδότηση, θα παραμείνουν ίδιες μέχρι το 1920.

Οι νομοθετικές βάσεις της δημόσιας εκπαίδευσης θα τεθούν ανάμεσα στα 1834 και στα 1837. Το εθνικό εκπαιδευτικό σύστημα περιλαμβάνει τρεις βαθμίδες και στο σύνολο του παρουσιάζει σημαντικές ομοιότητες με εκείνο του 1824, που ήδη παρουσιάσαμε. Ο νόμος της 6/18 Φεβρ. 1834, που Καθορίζει το καθεστώς της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης2, εκφράζει καθαρά την ιδέα -ήδη διατυπωμένη

 

1. Βλ. G.L. von Maurer, Ο ελληνικός λαός, ό.π., σ. 330 και 524-525, Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L' 40, Έκθεση του Γραμματέα επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, της 30 Μαΐου/11 Ιουνίου 1833.

2. Μπορεί κανείς να βρει το κείμενο του νόμου σε διάφορες εκδόσεις. Αναφέρομε δύο από αυτές χρήσιμες για τα σχόλια που περιέχουν:

- Γ. Ζηνόπουλος και Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία..., ο.π., τ. ΣΤ', σ. 433 κ.έ. Οι εκδότες σχολιάζουν κριτικά το κείμενο ως προς την εσωτερική λογική και συνέπεια του και ως προς την τύχη της εφαρμογής του. Επιπλέον παρουσιάζουν τα σπουδαιότερα νομοθετικά

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/92.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

κατά την προηγούμενη δεκαετία- ενός πρωτοβάθμιου σχολείου μαζικού, οργανωμένου σύμφωνα με ένα και μοναδικό πρότυπο κάτω από κρατικό έλεγχο. Η φράση του Guizot: "Η δημόσια εκπαίδευση ανήκει στο κράτος, δηλ. ανήκει στο κράτος το να προσφέρει την εκπαίδευση στα πλαίσια δημόσιων ιδρυμάτων σε όσους θα ήθελαν να τη δεχτούν από αυτό, και να την επιτηρεί όταν προσφέρεται στα πλαίσια ιδρυμάτων ως αντικείμενο ιδιωτικής δραστηριότητας"1 , Θα μπορούσε το ίδιο καλά να αποδοθεί στον Maurer -αφού φαίνεται ότι ο νόμος είναι προσωπικό του έργο2. 'Εξάλλου η ελληνική νομοθεσία για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση είναι ευρύτατα επηρεασμένη από τον αντίστοιχο γαλλικό νόμο του 1833. τον γνωστό ως "νόμο Guizot"3. Ο ελληνικός νόμος

 

και διοικητικά κείμενα πού, μέχρι το 1870, έρχονται να συμπληρώσουν η να μεταβάλλουν διατάξεις του νόμου καθώς και την αντίστοιχη νομοθεσία άλλων ευρωπαϊκών χωρών. - Γ. Γ. Παππαδόπουλος, Ο περί δημοτικών σχολείων νόμος, Αθήνα 1864. Στην έκδοση;, αύτη κάθε άρθρο συνοδεύεται από κατάλογο όλων των σχετικών νομοθετικών και διοικητικών κειμένων, που εκδόθηκαν στο διάστημα 1834-1864, με ημερομηνία, φύση του κειμένου και περίληψη του περιεχομένου του.

1. Αναφέρεται στο F. Furet et J. Ozouf, Lire et écrire.,., ο.π., σ. 154.

2. Τα πεδία δράσης κάθε μέλους της Αντιβασιλείας είχαν ήδη προσδιοριστεί πριν από την αναχώρηση τους από το Μόναχο. Ο Maurer ήταν επιφορτισμένος με τα θέματα της δικαιοσύνης, της εκκλησίας και της εκπαίδευσης (βλ. I.A. Πετρόπουλος και Α. Κουμαριανού, Η θεμελίωση του Ελληνικού Κράτους, Οθωνική περίοδος 1833-1843, Αθήνα 1982, σ. 84). Στις 22 Μαρτίου/3 Απριλίου 1833, διορίστηκε επιτροπή με μέλη τους K. Σχινά, Α. Πολυζωΐδη, Ι. Κοκκώνη, Α. Σούτσο και το δόκτορα Φράντζ για να μελετήσει την κατάσταση της δημοσίας εκπαιδεύσεως και να προτείνει μέτρα για τη βελτίωση της (βλ. Β. Δ., "Περί συστάσεως της επιτροπής προς διοργανισμόν των σχολείων", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, 1833, αρ. 11, σ. 70). Δεν εντοπίσαμε κανένα έγγραφο σχετικό με τις εργασίες αυτής της επιτροπής στα ΓΑ.Κ. Σύμφωνα όμως με τον Maurer, "οι συσκέψεις της επιτροπής αυτής κράτησαν πολλούς μήνες, άλλα το πόρισμα της ήταν ελάχιστα εφαρμόσιμο" και η Αντιβασιλεία αποφάσισε να προχωρήσει σε "ριζική αναμόρφωση όλου του εκπαιδευτικού συστήματος" (G.L. von Maurer, Ο ελληνικός λαός, ό.π., σ. 524-525,534).

3. Βλ. σχετικά Χ. Λέφας, Ιστορία της Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1942, σ. 10' A. Dimaras, "The Central Government and the Formulation of Educational Policy in Greece in the Early XlXth Century", L'offre d'école, ο.π., σ. 77-78. Ο Χ. Λέφας θεωρεί την επιλογή άυτή του γαλλικού προτύπου σαν ένδειξη σύγχισης στη χάραξη της εκπαιδευτικής πολιτικής από την Αντιβασιλεία, αφού το θεσμικό πλαίσιο της δευτεροβάθμιας και τριτοβάθθμιας εκπαίδευσης αποτελεί αντιγραφή του αντίστοιχου βαυαρικού. Ωστόσο η διάσταση αυτή στην επιλογή των προτύπων, άρα στη λογική που διέπει το σύστημα, δεν είναι παρά επιφανειακή. Στην πραγματικότητα μέσω της Γαλλίας, επανέρχεται η Γερμανική επιρροή. Ο Victor Cousin, ένας από τους επιφανέστερους σύμβουλους του Guizot με καθοριστική συμμετοχή στη σύνταξη του γαλλικού νόμου του 1833, είχε μελετήσει διεξοδικά το πρωσσικό σχολικό σύστημα και είχε συχνά εκφράσει το θαυμασμό του για αυτήν τη νομοθεσία που τη θεωρούσε σαν την πληρέστερη στον τομέα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (βλ. F. Ponteil, Histoire de l'enseignement, 1789-1965, Παρίσι 1966, σ. 198· F. Furet et J. Ozouf, Lire et écrire..., ο.π., σ. 154- A. Dimaras, "The Central Government...", ο.π ).

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/93.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

όμως περιέχει στοιχεία πολύ περισσότερο προωθημένα σε σχέση με το πρότυπο του: το πρωτοβάθμιο ελληνικό σχολείο αποτελεί τμήμα ενός μονοδιάστατου σχολικού δικτύου, και η φοίτηση σ' αυτό είναι υποχρεωτική και εν μέρει δωρεάν ήδη από το 1834 1.

Στόχος λοιπόν του νόμου είναι η γενικευμένη φοίτηση όλων των παιδιών της χώρας, όποια και αν είναι η κοινωνική τους θέση, σε σχολεία ενιαίου τύπου. Το σχολείο αυτό θα τους εξασφαλίσει μια μακρόχρονη εκπαίδευση - το άρθρ, 6 ορίζει τη σχολική ηλικία από 5 έως 12 χρονών - , προικίζοντας τα με γνώσεις που θ" επιτρέψουν στους μεν να προχωρήσουν σε δευτεροβάθμιες σπουδές και στους άλλους να περάσουν σε κάποιο επάγγελμα. Σ' αυτήν τη λογική , το πρόγραμμα' μαθημάτων που προβλέπει ο νόμος (άρθρ. 1 και 2) συμπεριλαμβάνει τόσο τη διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, απαραίτητης για τις δευτεροβάθμιες σπουδές, όσο και τη διδασκαλία του σχεδίου, της με-

Η υποχρεωτική φοίτηση στο πρωτοβάθμιο σχολείο θεσπίζεται με το άρθρο 6 του νόμου του 1834 2. χωρίς να αντιμετωπίσει αντιδράσεις αρθρωμένες , σε δημόσιο λόγο 3. Εξάλλου, αν ο νόμος υποχρεώνει τους γονείς να στείλουν τα παιδιά τους στο σχολείο, τους επιτρέπει εντούτοις να διαλέξουν  σε ποιο σχολείο: Σύμφωνα με το άρθρο 7, εξαιρούνται από τις διατάξεις του άρθρου 6. όσα παιδιά σχολικής ηλικίας φοιτούν σε άλλο - όχι δημοτικό - σχολείο η διδάσκονται κατ' οίκον από ιδιαίτερο δάσκαλο, αρκεί το γεγονός να βεβαιώνεται από τους γονείς,

1. Το ενιαίο πρωτοβάθμιο σχολείο θεσπίστηκε στη Γαλλία μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο (βλ. F. Ponteil, Histoire..., ό.π., σ. 333), ενώ η υποχρεωτική και δωρεάν φοίτηση χρονολογείται από το 1882 και τους νομούς Ferry. Η κατάσταση παρουσιάζεται όμοια και στη Γερμανία [βλ. K. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των Εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), Αθήνα 1977, σ. 502-507].

2. "Όλοι οι εις δήμον, έχοντα σχολείον δημοτικόν, ανήκοντες παίδες από του 5 συμπεπληρωμένου μέχρι του 12 συμπεπληρωμένου έτους της ηλικίας των, χρεωστούν να φοιτώσιν εις το σχολείον. Εις γονείς μη υποχρεούντας τα τοιαύτης ηλικίας τέκνα των να φοιτώσιν εις το σχολείον, επιβάλλεται δι' εκάστην ώραν απουσίας του παιδός από το σχολείον πρόστιμον όχι ολιγώτερον των δέκα λεπτών, μη υπερβαίνον δε τας πεντήκοντα δραχμάς".

3. Οί Ζηνόπουλος-Δηλιγιάννης σχολιάζουν ως εξής το φαινόμενο: "Παρ' ημίν η διάταξις αύτη ούτε εύρεν ούτε δυνατόν ήτον να εύρη αντιπάλους· διότι καθ' εαυτήν μεν δεν αντίκειται εις την ελευθερίαν των γονέων καθόσον ενταύθα πρόκειται ουχί περί δικαιώματος αυτών, άλλα περί υποχρεώσεως, αντιστοιχούσης προς του τέκνου το δικαίωμα επί της ηθικής της εκπαιδεύσεως τροφής' λόγοι δε θρησκευτικών διαιρέσεων (εφ' ων κυρίως στηρίζονται αι ενάντιαι γνώμαι των κυρίων Γκιζώ και Beugnot) δεν υπάρχουσι παρ' ημίν" (Ελληνική νομοθεσία..., 8.π., τόμ. ΣΤ', σ. 451-452). Οι όποιες αντιδράσεις του πληθυσμού στη φοίτηση στο δημόσιο/κρατικό σχολείο είναι πρόβλημα σύνθετο ακόμη και στη περιγραφή του, και δεν μπορεί να μας απασχολήσει στα πλαίσια αυτής της μελέτης.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/94.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Η δωρεάν φοίτηση θα έπρεπε να αποτελεί το τρίτο μέρος του τρίπτυχου· ο νόμος την προβλέπει μερικώς. Σύμφωνα με τα άρθρα 24,26,27 κάθε μαθητής είναι υποχρεωμένος να καταβάλλει δίδακτρα, των οποίων το ύψος ποικίλλει από 10 έως 50 λεπτά κατά μήνα. Τα δίδακτρα αυτά δεν συνιστούν σημαντική επιβάρυνση για τον οικογενειακό προϋπολογισμό της εποχής1, και ακόμη, τα παιδιά των ενδεών οικογενειών εξαιρούνται, σύμφωνα με το άρθρο 37, παρ. 4 του νόμου. Άλλωστε η καταβολή τους -που παίρνει τη μορφή τοπικής εισφοράς αφού συλλέγεται από το δημοτικό εισπράκτορα στη βάση καταλόγου συνταγμένου από το δάσκαλο και επικυρωμένου από την επιθεωρητική επιτροπή- σύντομα καταργείται στην πράξη. Φαίνεται ότι ήδη στα 1864 το 90% των μαθητών δεν πληρώνουν δίδακτρα 2. Πράγματι, στο Δήμο Ναυπλίου και για την περίοδο 1837-1873 η είσπραξη και η πληρωμή των διδάκτρων δεν πραγματοποιήθηκε και, πάντως, όχι σύμφωνα με την προβλεπόμενη διαδικασία3. Η περίπτωση της Ερμούπολης είναι κάπως διαφορετική: εκεί ο δήμος πληρώνει τακτικά το οφειλόμενο ποσό στους δασκάλους, αλλά σχεδόν ποτέ δεν εισπράττει δίδακτρα από τους γονείς4. Το φαινόμενο μοιάζει αρκετά γενικευμένο, όπως μας αφήνει να υποθέσουμε η εγκύκλιος του Υπουργείου των Εσωτερικών αρ. 51, 30 Ιουνίου 1861 "Περί των προϋπολογισμών και της Οικονομ. διαχειρίσεως των δήμων του νομού Ευβοίας"5. Οι οικογένειες λοιπόν προσπαθούν με κάθε τρόπο να αποφύγουν την καταβολή των διδάκτρων, ενώ οι δημοτικές αρχές δεν έχουν τα μέσα η τη διάθεση να τις εξαναγκάσουν, δεδομένου μάλιστα ότι ούτε το κράτος ούτε η κοινή γνώμη μπορούν να αποδεχτούν την

1. Αναφέρουμε σαν μέτρα σύγκρισης: α Το μέσο αγροτικό μεροκάματο του 1858 είναι 3,05 δρχ (Κ Τσουκαλάς, Εξάρτηση . , ο.π , σ 75)· β. Οι μηνιαίες αποδοχές ενός κλητήρα A' Υπουργείου ανέρχονται το 1846 σε 50 δρχ. (Π. ΙΙιζάνιας, Μισθοί και εισοδήματα στην Ελλάδα (1842-1923). Τα παράδειγμα των υπαλλήλων της Εθνικής Τράπεζας, Αθήνα 1985, σ 99) γ Στα 1839 στην Αθήνα, όπου η ζωή είναι ακριβότερη από τις άλλες ελληνικές πόλεις, το ψωμί πρώτης κατηγορίας στοιχίζει 0,54 δρχ η οκά [Β Λιάτα, Τιμές και αγαθά στην Αθήνα (1839-184(1) Μια μαρτυρία από το κατάστιχο τον εμπόρου Χριστόδουλου Ευθυμίου, Αθήνα 1984, σ. 1061

2. Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση. , ο.π., σ 503 Τα δίδακτρα καταργήθηκαν επίσημα με το νόμο ΛΣΞΓ' της 26 Ιουλίου 1885

3 Το σχετικό κεφάλαιο στα έσοδα και έξοδα εμφανίζεται μόνο στους προϋπολογισμούς των ετών 1838,1839,1840,1859, 1862,1863,1866 και 1868-1873, ενώ οι αντίστοιχες εγγραφές δεν εμφανίζονται στους απολογισμούς των ετών αυτών Βλ ΔΑΝ, Κατάστιχα: α "Πρακτικά συνεδριάσεων Δημοτικού Συμβουλίου", τόμοι 10, 11, 12, 13 β. "Προϋπολογισμοί, απολογισμοί, λογαριασμοί", τόμ. 2 Φάκελοι: 1863/Α2, 1863/A1, 1867/A2, 1868/Α2,1869/A2,1871/A1, 1872/A1

4. Ι.Α.Δ.Ε., "Πρακτικά συνεδριάσεων Δημοτικού Συμβουλίου", αρ. 3, 4, 5, 7, 9 (Προϋπολογισμοί 1852-1861, 1867, 1868, 1874-1879), "Καθολικά" 1868, 1871, 1875, 1882.

5. Μονόφυλλο, Δ.A.N., φάκ 1861/A1

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/95.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ύπαρξη διακρίσεων ανάμεσα στα παιδιά που πληρώνουν δίδακτρα και σε εκείνα που δεν πληρώνουν1. Εξάλλου τα δίδακτρα αποτελούν ένα μόνο τμήμα των εισοδημάτων του δασκάλου. Ο νόμος προβλέπει επίσης ένα σταθερό μηνιαίο μισθό, του οποίου το κατώτατο όριο καθορίζεται από το άρθρο 23, καθώς και την παραχώρηση δωρεάν κατοικίας (άρθρ. 24)2.

Ο μισθός και το ενοίκιο της κατοικίας του δασκάλου, καθώς και όλα τα άλλα έξοδα που απαιτεί η λειτουργία ενός σχολείου, επιβαρύνουν τους δήμους, τους οποίους ο νόμος υποχρεώνει να ιδρύσουν και να συντηρούν ένα τουλάχιστον πρωτοβάθμιο σχολείο (άρθρ. 4). Για τη δημιουργία λοιπόν του πρωτοβάθμιου σχολικού δικτύου το Κράτος θα στηριχτεί στους δήμους, αυτήν την πρώτη βάση της διοικητικής διαίρεσης και οργάνωσης.

Ο δήμος θεσπίζεται ως διοικητική μονάδα με το νόμο της 27 Δεκεμβρίου 1833 και δεν αντιστοιχεί σε καμιά προηγούμενη διοικητική διαίρεση. Μέσα στη συνολική" σύλληψη τής-Αντιβασιλείας για τη διοίκηση της χώρας και την πλαισίωση των πολιτών, κατέχει σημαντική θέση αφού αποτελεί το σημείο

1. Βλ. σχετικά τις συνεδριάσεις του Δημοτικού Συμβουλίου Ερμουπόλεως με ημερομηνία 20 Φεβρουαρίου 1853, 17 Μαρτίου 1857, 27 Φεβρουαρίου 1858 και 2 Νοεμβρίου 1867 (ΙΑ.Δ.Ε., "Πρακτικά...", αρ. 3, 4, 7).

2. Παραθέτουμε ενδεικτικά την κατανομή των ετήσιων αποδοχών, όπως παρουσιάζονται στους δημοτικούς προϋπολογισμούς:

α. του τριτοβάθμιου δασκάλου του σχολείου της Πρόνοιας (Ναύπλιο)

1839: Μισθός .............................. 600 δρ.

Ενοίκιο κατοικίας ...................... 50 δρ.

Δίδακτρα ..... ....................... 72 δρ.

Σύνολο 722 δρ.

1872: Μισθός .............................. 720 δρ.

Ενοίκιο κατοικίας ...................... 144 δρ.

Δίδακτρα ............................. 85 δρ.

Σύνολο 949 δρ.

β. του πρωτοβάθμιου δασκάλου του σχολείου αρρένων της Ερμούπολης: 1857: Μισθός .............................. 1200 δρ.

Ενοίκιο κατοικίας ...................... 600 δρ.

Δίδακτρα ............................. 330 δρ.

Σύνολο 2130 δρ.

1867: Μισθός .............................. 1200 δρ.

Ενοίκιο κατοικίας ...................... 840 δρ.

Δίδακτρα.... .... ................... 420 δρ.

Σύνολο 2460 δρ.

Για μια σύγκριση με τη Γαλλία βλ. F. Furet et J. Ojouf, Lire et écrire.,., ο.π., σ. 127. θα πρέπει επίσης να προσθέσουμε ότι ο νόμος προβλέπει την ίδρυση αποθεματικού ταμείου υπέρ των δασκάλων (άρθρ. 32, 33). Το Ταμείο συστήθηκε πράγματι το 1855 (βλ. Γ.Γ. Παππαδόπουλος, Ο περί δημοτικών σχολείων νόμος, ο.π., σ. 16-17).

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/96.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

όπου απολήγουν όλοι σχεδόν οι κλάδοι του κρατικού μηχανισμού. Οι δημοτικές αρχές είναι υπεύθυνες, "υπό την επιτήρησιν της Κυβερνήσεως" για την αστυνομία, την εκπαίδευση, την υγιεινή, τη βοήθεια στους απόρους, τα κοινωφελή ιδρύματα, τα δίκτυα υποδομής κλπ.1. Τα κονδύλια που προορίζονται για τη χρηματοδότηση αυτών των τομέων προέρχονται από το δημοτικό προϋπολογισμό, του όποιου τα έσοδα συνίστανται σε διάφορους άμεσους και έμμεσους τοπικούς φόρους2 και σε ειδικές εισφορές των κατοίκων σε χρήμα και εργασία.

Σ' αυτήν τη λογική ο προσδιορισμός των ορίων κάθε δήμου αποτελεί αντικείμενο ειδικής επεξεργασίας. Στις οδηγίες "Περί σχηματισμού των δήμων του Βασιλείου", που δημοσίευσε το Υπουργείο των Εσωτερικών στις 15/27 Απριλίου 18343, βασικό κριτήριο αποτελεί η σχετική γεωγραφική θέση των οικισμών και μια ορισμένη πληθυσμιακή ομοιογένεια. Το κατώτατο όριο του πληθυσμού τοποθετείται στους 300 κατοίκους, ενώ η επιφάνεια θα πρέπει να οριστεί με τρόπο ώστε κανένας οικισμός να μην απέχει από την πρωτεύουσα του δήμου περισσότερο από δύο ώρες, και να παρέχεται έτσι στις δημοτικές αρχές η δυνατότητα να αποκαθιστούν άμεσες σχέσεις με τους κατοίκους, ενώ αυτοί οι τελευταίοι να μπορούν να επωφελούνται από τις δημοτικές υπηρεσίες και ιδρύματα.

Το δημοτικό σχολείο χρησιμοποιείται ως παράδειγμα για την εικονογράφηση αυτού του τελευταίου σημείου: "Κατά το άρθρο 4 του διατάγματος της 6/18 Φεβρουαρίου 1834, πρέπει να σχηματισθή ολίγον κατ' ολίγον εις έκαστον δήμον δημοτικόν σχολείον, και κατά το άρθρ. 6 του αυτού διατάγματος οφείλουν όλα τα παιδία να φοιτώσιν εις αυτό, εις διάστημα προσδιωρισμένης σειράς ετών τούτο δεν κατορθούται ειμή οπού η περιφέρεια του δήμου είναι τόσον μικρά, ώστε η κατοικία των μαθητών να ήναι πλησίον του σχολείου"4.

Σε ό,τι αφορά λοιπόν την αρχή συγκρότησης του σχολικού χάρτη, το καθεστώς χρηματοδότησης και το καθεστώς επιθεώρησης, το πρωτοβάθμιο σχολείο είναι σχολείο δημοτικό. Συγχρόνως όμως είναι άμεσα συνδεδεμένο με την κεντρική εξουσία. Ο εθνικός χαρακτήρας του σχολικού δικτύου φαίνεται κατ' αρχήν στο επίπεδο του διδακτικού προσωπικού. Οι δάσκαλοι εκπαιδεύονται από το κράτος, στο Διδασκαλείο που ιδρύθηκε το 1834 και οργανώθηκε με βάση το νόμο της 6/18 Φεβρουαρίου 1834' το κράτος τους απονέμει τα διπλώματα και τους κατατάσσει σε βαθμίδες μετά από εξετάσεις 5. Οι διορισμοί

1. Βλ άρθρα 15-18, Γ. Ζηνόπουλος και Θ Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία , ό.π. , τ Β', σ. 249-252

2 Άρθρα 20-37, στο ίδιο, σ. 252-276

3 στο ίδιο, σ. 212-215

4 στο ίδιο, σ. 213

5 Βλ. Χ. Λέφας, Ιστορία , ό.π., σ. 215-216.

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/97.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

οι μεταθέσεις και οι απολύσεις των δασκάλων πραγματοποιούνται με υπουργική απόφαση1. Οι δάσκαλοι είναι υποχρεωμένοι να ασκούν το έργο τους στα πλαίσια μιας παιδαγωγικής οργάνωσης που επιβάλλεται από την κεντρική εξουσία ομοιόμορφα σε όλα τα σημεία της χώρας.

Σε ό,τι αφορά την εποπτεία των σχολείων, ο νόμος προβλέπει τη λειτουργία επιθεωρητικών επιτροπών στα διάφορα διοικητικά επίπεδα (δήμος, επαρχία, νομός)2, που οργανώνονται σ' ένα ,πυραμιδωτό; σχήμα με απόληξη τη Γραμματεία "επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως", στην οποία όπως σαφώς αναφέρεται (αρθρ. 51 και 53) εναπόκειται η "υπερτάτη εποπτεία εφ" όλων των επιθεωρητικών επιτροπών, των διδασκάλων και των σχολείων γενικώς" και "η υπέρτατη διεύθυνσις των δημοτικών σχολείων",

Το σχήμα αυτό πάντως -που μοιάζει να ενισχύει την τοπική διάσταση του πρωτοβάθμιου σχολείου και συνιστά ένα ακόμη δείγμα της επιρροής του πρωσσικού εκπαιδευτικού συστήματος3- δεν γνώρισε παρά μόνο μερική εφαρμογή. Οι μόνες επιθεωρητικές επιτροπές που συγκροτήθηκαν ήσαν εκείνες των δήμων. Αλλά και αυτές σύντομα αδράνησαν4'. Ουσιαστικά λοιπόν η επιτροπή της διεύθυνσης και εποπτείας περιλαμβάνει το δάσκαλο και το δήμαρχο, των οποίων οι αναφορές απευθύνονται στο νομάρχη και από αυτόν στη Γραμματεία.

Τέλος, η κεντρική εξουσία διατηρεί πάντα τη δυνατότητα παρέμβασης

1. στο ίδιο, σ. 197.

2. Πρόκειται για τις εξής επιτροπές:

α. Η επιθεωρητική επιτροπή του δήμου συγκείμενη από το δήμαρχο, έναν τοπικό εφημέριο και δύο έως τέσσερεις δημότες διορισμένους από το δημοτικό συμβούλιο (Αρθρ. 3436).

β. Η επιθεωρητική επιτροπή της επαρχίας, με μέλη τον έπαρχο, τον ειρηνοδίκη, έναν ιερωμένο και έναν δάσκαλο ελληνικού σχολείου, που διορίζονται από το Νομάρχη και δύο η τέσσερεις πολίτες που διορίζονται από το επαρχιακό συμβούλιο (αρθρ. 38 και 40).

γ. Η επιθεωρητική επιτροπή του Νομού με μέλη το Νομάρχη, δύο ανώτερους δικαστικούς με έδρα την πρωτεύουσα του νομού, έναν κληρικό και έναν καθηγητή Γυμνασίου διορισμένους από την Γραμματεία των Εκκλησιαστικών, καθώς και δύο έως τέσσερεις πολίτες διορισμένους από το Νομαρχιακό Συμβούλιο (αρθρ. 38-39).

3. Βλ. Χ. Λέφας, Ιστορία..., ό.π.,.σ. 10- F. Ponteil, Histoire..., ο.π., σ. 198. Το σχετικό σχόλιο του Maurer είναι αποκαλυπτικό για τη λογική και τις προθέσεις της Αντιβασιλείας: "[...] δεδομένου ότι οι Έλληνες έχουν μια ιδιαίτερη κλίση στη διαχείριση των δημοσίων υποθέσεων, ε'ι'χαμε κάθε λόγο να πιστεύουμε ότι το αποτέλεσμα θα ήταν καλό. Ένας ακόμη λόγος που ενίσχυε αυτήν την άποψη μας ήταν το γεγονός ότι οι επιτροπές αυτές θα προεδρεύονταν από κρατικούς η δημοτικούς υπαλλήλους, και ότι την ανώτερη εποπτεία θα την είχε η κεντρική Κυβέρνηση, η οποί" Θα μπορούσε, äy χρειαζόταν, να επεμβαίνει απ' ευθείας" (G.L. Maurer, Ο ελληνικός λαός, ο.π., σ. 536).

4. Χ. Λέφας, Ιστορία..., ο.π., σ. 274-278' Σ.Ν. Παπαδημητρίου, Ιστορία τον Δημοτικού μας σχολείου (1834-1895), Αθήνα 1950, σ. 73-78.

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/98.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

στη χρηματοδότηση του σχολικού δικτύου, Το γεγονός ότι οι προϋπολογισμοί των δήμων δεν μπορούν να τεθούν σε εφαρμογή χωρίς την προηγούμενη έγκριση του νομάρχη 1 αφήνει ένα περιθώριο στη διοίκηση να επιβάλλει στις δημοτικές αρχές την εγγραφή σ' αυτούς ορισμένων κονδυλίων. Πρόκειται για μέτρο που ευθύς εξ αρχής χρησιμοποιείται για να υποχρεωθούν οι δήμοι να συστήσουν από ένα τουλάχιστον δημοτικό σχολείο 2. Τα αποτελέσματα ωστόσο είναι μάλλον πενιχρά: στην Ελλάδα η ακριβής εφαρμογή του προϋπολογισμού συνιστά μάλλον την εξαίρεση παρά τον κανόνα, τόσο για το κράτος όσο και για τους δήμους. Ο νόμος προσφέρει όμως τη δυνατότητα μιας άμεσης χρηματοδοτικής παρέμβασης εκ μέρους της κεντρικής εξουσίας (αρθρ.59)·. Στη βάση αυτής της διάταξης η μισθοδοσία των δασκάλων "άλλων σχολείων αναλαμβάνεται κατευθείαν από το Υπουργείο Παιδείας μέχρι το 1840 περίπου3. Από το 1843 και μετά η παρέμβαση αυτή παίρνει τη μορφή ειδικών επιχορηγήσεων

ΠΙΝΑΚΑΣ IV

ΙΙοσοστό του κρατικού προϋπολογισμού που δαπανάται για τη δημόσια εκπαίδευση

Έτος

Πρωτοβάθμια εκπαίδευση

Δευτεροβάθμια εκπαίδευση

Ανώτατη , εκπαίδευση

1849

0.80

1,80

0,80

1859

0,75

2,56

1,25

1866

0,54

3,00

1,00

1870

0,45

2,32

0,95

1880

0,49

2,46

1,00

1889

0,77

2,96

0,86

1901

1,44

2,26

0,48

Πηγή: Σ.Ν. Παπαδημητρίου, Ιστορία..., ό.π., σ. 17' Δημοτική Εκπαίδευσις, Β (19021903), σ. 317.

1. Άρθρο 119, παράγραφος α και ß του νόμου της 27 Δεκ. 1833/8 Ιαν. 1834.

2. Βλ. Εκθέσεις του Διευθυντού και 'Επιθεωρητού των Δημοτικών σχολείων προς την Γραμματεία των Εκκλησιαστικών..., της 20 Σεπτ. 1837 και 6 Μαρτίου 1839, Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας., φακ. L' 41 και L' 40 αντίστοιχα.

3. Σύμφωνα με τις ετήσιες εκθέσεις του Επιθεωρητού των δημοτικών σχολείων, η κυβέρνηση πληρώνει το 1836 το μισθό των δασκάλων 67 σχολείων ενώ οι δήμοι 24. Το 1838 σε σύνολο 185 δημοσίων σχολείων η κυβέρνηση καταβάλλει εξ ολοκλήρου τους μισθούς των δασκάλων σε 67 από αυτά, ενώ σε άλλα 14 καταβάλλεται τμήμα του μισθού (βλ, εκθέσεις της 3 Φεβρ. 1837 και 6 Μαρτίου 1839, Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L' 40).

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/99.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

χορηγήσεων των δήμων, που οι ακριβείς όροι τους καθορίζονται κάθε χρόνο με την κατάθεση του προϋπολογισμού του Υπουργείου 1.

Πάντως την περίοδο 1849-1889 τα ποσά που αφορούν την πρωτοβάθμια εκπαίδευση (και σ' αυτά συμπεριλαμβάνεται η λειτουργία του διδασκαλείου, τα έξοδα του επιθεωρητικού κεντρικού μηχανισμού κλπ.) δεν ξεπερνούν τα 0,8% του συνόλου των δημοσίων δαπανών και μόνο στο γύρισμα του αιώνα ανεβαίνουν λίγο πάνω από το 1% (βλ. Πίνακα IV)2. Η κρατική συμμετοχή στη χρηματοδότηση του πρωτοβάθμιου δικτύου παραμένει γι' αυτήν την περίοδο κατώτερη από το 40%3 όπως φαίνεται στον Πίνακα V, Αντίθετα το ποσοστό

ΠΙΝΑΚΑΣ V

Χρηματοδότηση της πρωτοβάθμιας δημόσιας εκπαίδευσης 1854-1902

Ημερομηνία

Κρατική Συμμετοχή

Δημοτική Συμμετοχή

Σύνολο

%

%

%

18541

72837

36,63

126000

63,36

198837

100

1855-18562

102655

26,34

287000

73,65

389655

100

1856-18573

1158Ο2

26,28

324829

73,71

440631

100

1865*

171959

18,91

701950

81,08

873909

100

18675

106560

13,53

680616

86,46

787166

100

18694

139040

15,81.

740080

84,18

879120

100

18796

211832

12,02

1549654

87,97

1761486

100

18897

625147

22,91

2102,480

77,08

2727627

100

19ΟΟ-19018

1016782

17,48

4798895

82,51

5815677

100

1. Βλ. Χ. Λέφας, Ιστορία..., ο.π., σ. 22. Επίσης Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπ. Παιδείας, φάκ. L' 41, Έκθεση του Γραμματέως των Εκκλησιαστικών..., της 14 Δεκεμ. 1846. Επίσης τις εγκυκλίους αρ. 1512/29 Μαρτίου 1858, αρ. 9871/20 Μαρτίου 1866, αρ. 11052/20 Δεκεμ. 1868, αρ. 4656/27 Ιουνίου 1875 του Υπουργείου της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, στο Π.Ι. Κλάδος, Εκκλησιαστικά και Εκπαιδευτικά, τόμ. Β', Αθήνα 1869, σ. 449-450, 474-475 και Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον της Δημοτικής εκπαιδεύσεως, τ. Α', Αθήνα 1884, σ 206-207,213-214, αντίστοιχα.

2. Ο προϋπολογισμός του Υπουργείου Παιδείας περνά από 220500 δρχ. το 1830 σε 475000 το 1841,712000 το 1846,3179000 το 1887 και 4800000 το 1892 (Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση..., ο.π., σ. 488). Στα ποσά αυτά περιλαμβάνονται εκτός από τις δαπάνες λειτουργίας του οργανισμού του Υπουργείου, εκείνες της Ανώτατης και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης που καλύπτονται καθολοκληρία από τον κρατικό προϋπολογισμό, και οι εκκλησιαστικές δαπάνες.

3. Στα συνολικά αυτά έξοδα περιλαμβάνεται η μισθοδοσία του διδακτικού και βοηθητικού προσωπικού, τα ενοίκια των σχολικών κτιρίων και της κατοικίας των δασκάλων, το αναλώσιμο υλικό κλπ. Αντίθετα δεν περιλαμβάνονται για την περίοδο 1854-1901 τα έξοδα κατασκευής, επισκευής η μεταρρύθμισης των σχολικών κτιρίων.

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/100.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΠΙΝΑΚΑΣ VI

Δαπάνες πρωτοβάθμιας δημόσιας εκπαίδευσης

Ημερομηνία

Ετήσια

δαπάνη

σε δρχ.

Ετήσια δαπάνη/ μαθητή

Ετήσια δαπάνη/ σχολείο

Ετήσια δαπάνη/ κάτοικο

1854

198837

6,85

560

0,19

1855-1856

389655

11,04

952

0,36

1856-1857

440631

10,40

953

0,41

1865

873909

16,62

977

0,63

1867

787166

14,77

790

0,55

1869

879120

16,68

852 ,

0,61

1879

1761486

22,12

1504

1,04

1889

2727627

27,88

1197

1,24

1900-1901

5815677

30,62

1862

2,38

1907-1908

6692098

27,71

1957

2,53

1910-1911

7527079

28,96

2120

2,78

Πηγή. Βλ. πίνακα VΙΙ, VΙΙΙ, Χ.

συμμετοχής μειώνεται ενώ αυξάνονται, οι δαπάνες ανά μαθητή, κάτοικο και σχολείο (βλ. Πίνακα VI). Θα μπορούσαμε λοιπόν συμπερασματικά να πούμε ότι το πρωτοβάθμιο σχολικό δίκτυο αφού δεχτεί, στην πρώτη περίοδο συγκρότησης του, μια ώθηση από την κεντρική διοίκηση, στη συνέχεια και ως το 1920 αναπτύσσεται χρηματοδοτούμενο κατά κύριο λόγο από τους δήμους.

Ο Πίνακας VII και τα Διαγράμματα 1 και 3 μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη της ίδρυσης δημοτικών σχολείων και της φοίτησης σ' αυτά την περίοδο 1831-1928 .και στο σύνολο της χώρας. Ο Πίνακας VIII και τα Διαγράμματα 2 και 4 παρουσιάζουν τις 'ίδιες πληροφορίες αλλά αναφορικά

+- (Πίνακας V)

Πηγές: Ι. Πίναξ της εν τη Ελλάδι δημοσίας εκπαιδεύσεως κατά το έτος 1854.

2. (Χ. Χριστόπουλος), Γενική Έκθεσις... 1855-56, ό.π., σ. 5.

3. (Σ.Α. Σπηλιωτάκης), Στατιστικαί πληροφορίαι..., ο.π.

4. Γ. Ζηνόπουλος, Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία..., ό.π., τ. ΣΤ', σ. 449450.

5. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 29, 22 Ιουνίου 1868.

6. Στατίστική της Ελλάδος, Πληθυσμός 1879, Αθήνα 1881, σ. 37.

7. Ταμείον Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Γενική κατάστασις των δημοτικών σχολείων του Κράτους, (1889).

8. Δημοτική Εκπαίδευσις, B' (1902-1903), σ. 317.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/101.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ  1

Εξέλιξη της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης 1830-1930

1. Δημόσια σχολεία

2. Σύνολο μαθητών δημόσιων σχολείων (σε χιλιάδες)

3. Άρρενες μαθητές δημόσιων σχολείων (σε χιλιάδες)

4. Μαθήτριες δημόσιων σχολείων (σε χιλιάδες)

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/102.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ  2

Εξέλιξη της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης 1830-1930 (αρχικό έδαφος)

1. Δημόσια σχολεία

2. Σύνολο μαθητών δημόσιων σχολείων (σε χιλιάδες)

3. Άρρενες μαθητές δημόσιων σχολείων (σε χιλιάδες)

4. Μαθήτριες δημόσιων σχολείων (σε χιλιάδες)

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/103.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ  3

Εξέλιξη του δημόσιου σχολικού δικτύου και της φοίτησης

1. Αριθμός σχολείων ανά 10000 κατοίκους. 2. Αριθμός μαθητών ανά 100 κατοίκους

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ  4

Εξέλιξη του δημόσιου σχολικού δικτύου και της φοίτησης (αρχικό έδαφος) 1. Αριθμός σχολείων ανά 10000 κατοίκους. 2. Αριθμός μαθητών ανά 100 κατοίκους

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/104.gif&w=600&h=393 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Ο

ΠΙΝΑΚΑΣ

VII

Στατιστική

της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης

1831-1928

ΔΗΜΟΣΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ,

ΙΔΙΩΤΙΚΑ

ΣΧΟΛΕΙΑ

ΓΡΑΜΜΑΤΟΔ.

Σύνολο

σχολ.

σχολ. Σύνολο

Σύνολο

σχολ.

σχολ.

Σύνολο

αριθμ. αριθμ.

Ημερομ.

σχολ.

αρρέν

* θηλέων μαθητ.

άρρενες

Θήλεις

σχολ.

άρρέν..

θηλέων

μαθητ. άρρενες

θήλεις σχολ. μαθητ.

1831« 18362

75

96

— 6709 9488

17

1282

250 7570

18403,4

252

20000

18535

333

302

31 36750

32370

4380

71

"54

17

2973 1494

1479

18546

355

324

31 28986

25225

3761

35

26

9

3250 1660

1590

1855-567

409

357

52 35274

30520

4754

41

29

12

6323 4580

1743 300 10000

1856-578

462

431

31 42353

37973

4380

53

36

17

2973 1494

1479 300 10000

18609

668

578

90 45230

38427

6803

18659

894

777

117 52563

44102

8461

βΟ

39

41

4222 2140

2082 8000

186711

996

858

138 53275

44083

9192

100

49

51

4564 2670

1894

186811

1011

877

134 54406

45094

9312

90

42

48

4894

8000

186912

1031

898

133 52700

43876

8824

187013

1194

981

213 63798

52943

11035

187412

1127

989

138 74S61

63156

11405

67

41

26

10446 3558

6888 7000

1879Η

1171

1033

138 79629

67280

12349

276

165

111

11584 7102

4482 110 3500

188915

2278

97801

78815

18986

190116,ΐ9

3123

2600

523 189883

150138

39335

211

8708

1905Π

3504

2856

648 226245

174062

52183

1907-0818,19

3418

2795

623 241433

170374

71059

114

9373

1910-1119

3550

2869

681 259854

177396

82458

128

13934

1917-1820

6561

5354

1207 506761

357302

149459

1927-2821

7761

6849

912 658708

378562

280146

* και μικτά

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/105.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

μόνο με την αρχική επικράτεια (σύνορα 1832) 1.

Αν για λόγους ομοιογένειας και συνέχειας των δομών, περιοριστούμε σ' αυτό το αρχικό έδαφος θα διαπιστώσουμε ότι ο αριθμός των δημόσιων σχολείων αυξάνεται με αρκετά εντυπωσιακούς ρυθμούς. Για την περίοδο 1836-1905, ο μέσος ετήσιος αριθμός δημιουργίας νέων σχολείων ανέρχεται σε 88. Φυσικά τα σχολεία αυτά δεν είναι πάντα βιώσιμα, Συχνά οι δημοτικές αρχές κάτω από την πίεση του νομάρχη η των κατοίκων, ανοίγουν σχολεία χωρίς να έχουν εξασφαλίσει τα μέσα συντήρησης τους 2. Το γεγονός αυτό θα μπορούσε

1. Το γεγονός ότι οι στατιστικές της εκπαίδευσης παρουσιάζονται στην πλειοψηφία τους για την περίοδο αυτή σε επίπεδο νόμου, μας υποχρέωσε να συμπεριλάβουμε την επαρχία Κυθήρων στα αρχικά εδάφη αφού αμέσως μετά την προσάρτηση των Ιονίων εντάχθηκε διοικητικά στο νομό Αργολίδος.

2. Βλ. ενδεικτικά την εγκύκλιο αρ. 14179/18 Οκτ. 1839 του Υπουργείου των Εσωτερικών

(Πίνακας VII)

Πηγές: 1. Βλ. πίν. π.

2. Έκθεσις του Διευθυντού των δημοτικών σχολείων, 3 Φεβρουαρίου 1837, Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L'40.

3. Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση..., ο.π., σ. 392.

4. J.F. Dürr, Das Griechische Unterichtswesen Unter Mitwirkung der Königlichen griechischen Regierung herausgegeben, Λειψία 1910, σ. 17.

5. Πανδώρα, 9 (1859), σ. 226-227.

6. Πίναξ της εν τη Ελλάδι δημοσίας εκπαιδεύσεως κατά το έτος 1854.

7. (Χ. Χριστόπουλος), Γενική Έκθεσις... 1855-56, ο.π., σ. 5.

8. (Σ.A. Σπηλιωτάκης), Στατιστικαί πληροφορίαι..., ο.π., σ. 52, 53, πίνακας 13.

9. (Δ. Δρόσος), Προς την Αυτού Μεγαλειότητα τον Βασιλέα. Έκθεσις του επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργού, Αθήνα 1866, σ. 35· και G. Chassiotis, L'instruction publique..., 8.π , σ. 183. 10 Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 29, 22 Ιουνίου 1868.

11. (Α. Μαυρομιχάλης), Έκθεσις..., ο.π.

12. Α. Μανσόλας, Στατιστική εκθεσις περί της διανοητικής αναπτύξεως της 'Ελλάδος, Αθήνα 1879, σ. 8.

13. Journal de la Société de statistique de Paris, 16 (1875), σ. 135.

14. G. Chassiotis, L'instruction publique..., ό.π., σ. 496.

15. Ταμείον Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Γενική κατάστασις των δημοτικών σχολείων τον Κράτους, (1889).

16. Δημοτική Εκπαίδευσις, Β' (1902-1903), σ. 317.

17. Δουκάκης-Καλότυχος, Ο σύντροφος του Έλληνας διδασκάλου, Αθήνα 1905, παράρτημα, σ. Α'-ΝΗ'.

18. Επετηρίς του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως 1907-1908, Αθήνα 1909.

19. Στατιστική της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως 1910-1911, Αθήνα 1912.

20. Δελτίον του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, 11-12/1919, σ. 28.

21. Στατιστική της Εκπαιδεύσεως κατά το Σχολικόν Έτος 1927-28, Μέρος Α' Δημοτική Εκπαίδευσις.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/106.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΠΙΝΑΚΑΣ VIII

Στατιστική της δημόσιας πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης 1865-1928 Σύνορα 1832

Ημερομηνία

Σύνολο σχολείων

Σχολεία αρρένων

Σχολεία

θηλέων

Σύνολο

μαθητών

Άρρενες

Θήλεις

18659

745

638

107

47935

40016

7919

1867 10

853

725

128

48020

39378

8642

1868 11

845

722

123

49778

41008

8770

1879 14

985

857

128

66581

55162

11419

1889 15

1587

76245

60917

15328

1901 16

2180

1793

387

141636

111768

29868

1905 17

2760

2276

484

173074

130929

42145

1906-1908 18

2546

2071

475

183767

127825

55942

1910-1911 19

2621

2105

516

197025

133038

63987

1917-1918 20

.2767

2199

568

214382

138588

75794

1927-1928 21

3219

266090

150737

115353

Πηγή: Βλ. πίνακα VIL

να εξηγήσει μερικές από τις διακυμάνσεις της καμπύλης, Η γενική όμως τάση επιβεβαιώνεται από την κατανομή των σχολείων που λειτουργούν στα 1926, ανά έτος ίδρυσης (βλ. Πίνακα IX),

Για να εντοπίσουμε καλύτερα τις διάφορες φάσεις στην εξέλιξη του σχολικού δικτύου και της φοίτησης, συσχετίσαμε το συνολικό αριθμό σχολείων και μαθητών προς τον πληθυσμό της χώρας (βλ. Διαγράμματα 2 και 4), Παραμένοντας μέσα στα σύνορα του 1832 παρατηρούμε ότι ο αριθμός των σχολείων ανά 10,000 κατοίκους περνά από 1,2 το 1836 σε 12,5 το 1928, Ειδικότερα μπορούμε να διακρίνουμε τέσσερεις φάσεις σ' αυτήν την εξέλιξη: Η πρώτη από το 1836 έως το 1860, παρουσιάζει ένα μέσο ετήσιο ποσοστό αύξησης (Μ,Ε,Π,Α.) 7% και αντιστοιχεί στην εποχή όπου το κεντρικό κράτος συμμετέχει ενεργητικά και άμεσα στη διάδοση του "τυπικού" δημόσιου σχολείου. Ακολουθεί μια φάση (1860-1879) πολύ περιωρισμένης ανάπτυξης, σχεδόν στασιμότητας, με Μ.Ε,Π.Α. =0,76%. Οι δήμοι, έχοντας αναλάβει ουσιαστικά μόνοι τους τη χρηματοδότηση, περιορίζονται στη συντήρηση των ήδη λειτουργούντων σχολείων, Θα πρέπει όμως να σημειώσουμε ότι αυτήν την ίδια περίοδο

[Δ.Α.Ν., φάκ. Ρ36 (α)/1839] καθώς και την εγκύκλιο αρ. 8503/28 Σεπτ. 1867 του Υπουργείου της Δημόσιας εκπαιδεύσεως (Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιο..., ο.π., τόμ. Α', σ. 172-173).

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/107.gif&w=600&h=3938. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Γεωγραφικό διαμέρισμα

Συνολικός

αριθμός

σχολείων

το 1926 %

Από την ίδρυση του κράτ.

-1835

%

1836-1850 %

1851-1865

%

1866-1880 %

1881-1900 %

1901-1910

%

1911-1920

%

1921-1927 %

Στερεά Ελλάς

και Εύβοια Κυκλάδες Πελοπόννησος Σύνολο

1281 100 173 100 1652 100 3106 100

50 3,9ο 22 12,71 76 4,60 148 4,76

75 5,85 17 9,82 119 7,20 221 6,70

95 7,40 23 13,29 110 6,65 228 7,30

146 11,39 28 16,18 215 13,00 389 12,52

422 32,39 35 20,23 553 33,47 1010 32,51

165 12,88 26 15,02 294 17,79 485 15,61

112 8,70 11 6,35 103 6,20 226 31,06

216 16,86 11 6,35 182 11,01 409 13,16

Πηγή: Στατιστική της 'Εκπαιδεύσεως κατά το σχολικόν έτος 1926-27. μέρος Α', Δημοτική εκπαίδευσις.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΧ

Στατιστική των Δημοσίων Δημοτικών Σχολείων κατά έτος ιδρύσεως

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/108.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

και κυρίως τη δεκαετία 1869-1879 αυξάνονται σημαντικά οι δαπάνες ανά μαθητή και ανά σχολείο (βλ. Πίνακα VI), βελτιώνεται δηλαδή η προσφερόμενη εκπαίδευση τουλάχιστον σε κάποια από τα στοιχεία της. Και ίσως εδώ μπορούμε να δούμε τον αντίκτυπο από τις μεταβολές, τόσο στο οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο όσο και στις νοοτροπίες, που γνωρίζει ο ελληνικός χώρος αυτήν την περίοδο1. Εξάλλου την ίδια δεκαετία εκφράζεται έντονη κριτική για το υφιστάμενο εκπαιδευτικό σύστημα και διατυπώνονται μεταρρυθμιστικές προτάσεις.

Η επόμενη φάση, από το 1879 έως το 1905, χαρακτηρίζεται από μια επιτάχυνση του ρυθμού ίδρυσης νέων σχολείων: από 6,93 σχολεία ανά 10000 κατοίκους περνάμε σε 14,08, εμφανίζεται δηλαδή ένα Μ,Ε,Π,Α. 2,76%. Αυτή η επιτάχυνση συμπίπτει, όπως θα δούμε στη συνέχεια, με μια σειρά σημαντικές μεταρρυθμίσεις στην οργάνωση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Τέλος η κάμψη που παρατηρείται την περίοδο 1905-1928 (Μ.Ε.Π.Α.= 0,83) θα έπρεπε να συσχετιστεί κυρίως με τους διαδοχικούς πολέμους και τη σημαντική και απότομη αύξηση του πληθυσμού μετά το 1922.

Η πρόοδος της φοίτησης ακολουθεί με μια σχετική χρονική καθυστέρηση εκείνη της διείσδυσης του σχολικού δικτύου. Μεταξύ 1836 και 1853, ο αριθμός των μαθητών ανά 100 κατοίκους αυξάνει από 1,24 σε 3,54 (M.E. H.A. = +6,36%), αύξηση εντυπωσιακή που εκτιμούμε ότι οφείλεται κατά κύριο λόγο στην ίδρυση νέων σχολείων. Αυτή η πρώτη φάση, της γρήγορης και εύκολης ανάπτυξης, τελειώνει σύντομα. Από το 1853 έως το 1889 το ποσοστό φοίτησης ανά 100 κατοίκους δεν αυξάνεται παρά 1,05% κατά μέσο όρο το χρόνο. Μόνο μετά το 1889 η αύξηση της φοίτησης ξεπερνά τους ρυθμούς διείσδυσης του σχολικού δικτύου (Μ.Ε.Π.Α. = +3,18%): η κοινωνική χρησιμότητα του σχολείου αρχίζει να αναγνωρίζεται τη στιγμή που η κοινωνία μεταβάλλεται. Τέλος η στασιμότητα που παρατηρείται μεταξύ 1910 και 1928 (Μ.Ε,Π.Α. = 4-0,22%) μπορεί να αποδοθεί στα πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα της περιόδου.

Ωστόσο η υποχρεωτική φοίτηση δεν μπορούμε να πούμε ότι εφαρμόστηκε. Η φοίτηση στο δημοτικό σχολείο μπορεί να θεωρηθεί ευρέως διαδεδομένη μόνο από τις αρχές του 20ού αι. και μόνο σε ότι αφορά τα αγόρια. Σύμφωνα με τις διαθέσιμες στατιστικές το ποσοστό φοίτησης στα δημόσια σχολεία και για 100 παιδιά σχολικής ηλικίας2 παρουσιάζεται ως εξής:

1. Βλ. B. Παναγιωτόπουλος, "Η βιομηχανική επανάσταση και η Ελλάδα, 1832-1871", Εκσυγχρονισμός και βιομηχανική επανάσταση στα Βαλκάνια τον 19ο αι., ο.π., σ. 216-235.

2. Όπως ήδη έχουμε αναφέρει o νόμος του 1834 ορίζει τη διάρκεια της υποχρεωτικής φοίτησης σε 7 χρόνια (από την ηλικία των 5 έως 12 ετών). Άλλα από την υποχρέωση αυτή

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/109.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

αγόρια

κορίτσια

Σύνολο

1869

37%

8%

23%

1879

5ο%

9%

28%

1889

-

-

45%

1907

75%

33%

54%

Οι αιτίες για τα χαμηλά αυτά ποσοστά θα πρέπει να αναζητηθούν προς διάφορες κατευθύνσεις. Οι εκθέσεις και οι εγκύκλιοι του Υπουργείου Παιδείας αποδίδουν τις περισσότερες φορές την ευθύνη στους γονείς, που χρησιμοποιούν τα παιδιά σε οικιακές και αγροτικές εργασίες και παρεμποδίζουν τη φοίτηση τους στο σχολείο1. Η αντίσταση του πληθυσμού αποτελεί βέβαια σημαντικό παράγοντα, καθοριστικό θα λέγαμε, κυρίως σε ότι αφορά τη φοίτηση των κοριτσιών. Αλλά δεν πρέπει να υποτιμηθεί και ένας άλλος παράγοντας που εμείς τον θεωρούμε εξίσου σημαντικό, και που τονίζεται επίσης στον επίσημο, λόγο, κυρίως μετά το 1890: η ίδια η συγκρότηση του σχολικού χάρτη 2.

εξαιρείται ο μαθητής που μετά από εξετάσεις θα θεωρηθεί "ικανώς δεδιδαγμένος", έστω και αν δεν έχει φτάσει τα 12 χρόνια (άρθρ. 7, 3). Έτσι και στο βαθμό που εφαρμόζεται ακόμα η αλληλοδιδακτική μέθοδος (βλ. πιο κάτω), μπορούσε κανείς να ολοκληρώσει τις πρωτοβάθμιες σπουδές μέσα σε διάστημα τριών χρόνων. Κατά συνέπεια η έννοια της σχολικής ηλικίας παραμένει ακόμη ασαφής. Μόνο μετά το 1880, με την εφαρμογή της συνδιδακτικής μεθόδου, εγκαθίσταται μια αντιστοιχία ανάμεσα σε σχολική τάξη και τάξη ηλικίας και η φοίτηση εκτείνεται σε τέσσερα η έξι χρόνια από το πέμπτο η το έκτο έτος του παιδιού (βλ. Χ. Λέφας, Ιστορία..., ό. π., σ. 61-64). Ο νόμος ΒΤΜΘ 71895, σε ισχύ το 1907, ορίζει τη σχολική ηλικία από το έβδομο ως το ενδέκατο η το δέκατο τρίτο έτος του παιδιού. Γι' αυτήν την τελευταία χρονολογία και στο βαθμό που μας το επέτρεπε η δημοσιευμένη στατιστική πληθυσμού συσχετίσαμε τον αριθμό των μαθητών με τον πληθυσμό ηλικίας 7-13 ετών. Για το 1869 και τα 1879 χρησιμοποιούμε τα ποσοστά που δημοσιεύονται στις αντίστοιχες στατιστικές πληθυσμού όπου σαν σχολική ηλικία θεωρείται η μερίδα ηλικιών από 5-10 ετών. Για το 1889 δανειζόμαστε τον αριθμό παιδιών σχολικής ηλικίας που προτείνει o Υπουργός Παιδείας χωρίς όμως άλλους προσδιορισμούς (φύλο, ακριβή ηλικία...)' βλ. Γ. Θεοτόκης, Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια υποβληθέντα εις την Βουλήν των Ελλήνων υπό του επί των 'Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργού τη 4 Δεκεμβρίου 1889, Αθήνα 1889, σ. 6S.

1. Βλ. (Χ. Χριστόπουλος), Γενική "Έκθεσις προς την A.M. τον Βασιλέα. Περί της καταστάσεως της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως κατά το λήξαν σχολικόν έτος 1855-56, Αθήνα 1857, σ. 18" (A. Μαυρομιχάλης), "Έκθεσις προς την Α. Μ. τον Βασιλέα περί της καταστάσεως της Εκκλησίας της Ελλάδος και περί της Δημόσιας Παιδεύσεως από του 1866 άχρι Δεκεμβρίου 1868, Αθήνα 1869, σ. 8, κλπ.

2. Από το 1889 στα επίσημα κείμενα τονίζεται η ανάγκη και η σημασία της αύξησης του αριθμού των σχολείων και της εγκαθίδρυσης ενός σχολικού χάρτη περισσότερου ορθολογικού στη βάση, ενός ποσοστού επιφανείας η πληθυσμού που να εξυπηρετούνται από το σχολείο και αυτό σε αντιδιαστολή με τη χρησιμοποίηση κατασταλτικών μέτρων με στόχο τη γενίκευση της φοίτησης. Μέτρα που άλλωστε έχουν αποδειχτεί ανεπαρκή (βλ. Χ. Παπαμάρκος

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/110.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Πράγματι, το χαμηλό επίπεδο πληθυσμιακής πυκνότητας και η απρόσφορη κατανομή του υπάρχοντος πληθυσμού, που επισημάναμε για την περίοδο 1830, εξακολουθούν να χαρακτηρίζουν τη χώρα ακόμη και μετά τη σχετική ανακατανομή του πληθυσμού που παρατηρείται την περίοδο 1830-1870 με την κάθοδο μεγάλου τμήματος πληθυσμού από τα ορεινά χωριά προς την πεδιάδα1 (βλ. Πίνακες Χ-ΧΠ), Το 1870, η πυκνότητα είναι 29,04 κάτ,/km2 και υπάρχουν συνολικά 3155 οικισμοί οργανωμένοι σε 360 δήμους. To 76% του πληθυσμού κατοικεί σε χωριά η κωμοπόλεις με λιγότερο από 2000 κατοίκους.

ΠΙΝΑΚΑΣ Χ

Πληθυσμός

1836....................... 751Ο77

1840....................... 850246

1853......................1035527

1856.......................1062627

1861.......................1096810

1865: .................... . 1375043*

1867...................... 1407585*

1868......................1424152*

1869...................... 1440920* Αρχικό έδαφος

1870.......................1457094 .......................1217647

1874......................1552514*

1879........ ..............1679470 .......................1422897

1889.......................2187208 ..... .................1466819

1901....................... 2433806*......... .. .........1867413*

1905.......................2594761*

1907....................... 2631952 ....................... 1964851

1910.......................2701698*

1917.......................4815049*. ....... .............2183638 (1920)

1928....................... 62Ο4684 ........................ 2765529

*εκτίμηση

Πηγή: Μ. Χουλιαράκης, Γεωγραφική, διοικητική και πληθυσμιακή εξέλιξις της Ελλάδος, 1821-1971, τ A', μέρος Ι, Αθήνα, ΕΚΚΕ, 1973, σ. ΧΧ-ΧΧΙ.

Παράρτημα των Εκπαιδευτικών Νομοσχεδίων. Εκδιδόμενον κατ' αίτησιν της επ'  αυτού ειδικής επιτροπής της Βουλής τη επιστασία τον Γενικού Επιθεωρητού των Δημοτικών Σχολείων, Αθήνα 1890, σ. 24-26· A. Ευταξίας, Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια, Αιτιολογική Έκθεσις και Αγορεύσεις, Αθήνα 1899). Ο νόμος ΒΤΜΘ'/1895 που αντικαθιστά το νόμο του 1834 και πρόκειται να ρυθμίσει τα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης μέχρι το 1920, περιορίζει την υποχρεωτική φοίτηση μόνο στα παιδιά που κατοικούν σε οικισμούς όπου λειτουργεί δημοτικό σχολείο (άρθρ. 6).

1. Βλ. Β. Παναγιωτόπουλος. "Η βιομηχανική επανάσταση...", ό.π., σ. 225.

Σελ. 110
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 91
    8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ  Α'

    Η ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

    Η δολοφονία του Καποδίστρια και οι ταραχές που ακολουθούν έχουν τις επιπτώσεις τους και στο πρώτο εμβρυακό δίκτυο των αλληλοδιδακτικών σχολείων. Δεν είναι δυνατόν να βρεθούν ούτε τα αναγκαία χρήματα για την πληρωμή των δασκάλων, και τα περισσότερα σχολεία σταματούν τη λειτουργία τους μέχρι την άφιξη του Όθωνα και της Αντιβασιλείας 1,

    Αύτή η τελευταία, κάτω από τη διεύθυνση του G. L. von Maurer, θα επεξεργαστεί το θεσμικό πλαίσιο και θα εγκαταστήσει το διοικητικό μηχανισμό ενός σύγχρονου αστικού κράτους. Η μακροβιότητα αυτών των ρυθμίσεων μαρτυρεί για τη σημασία του έργου που επιτελέστηκε. Πράγματι το αστικό δίκαιο, το εμπορικό δίκαιο, το ποινικό δίκαιο, η οργάνωση της δημόσιας διοίκησης, το σύστημα της δικαιοσύνης, καθώς και το εκπαιδευτικό σύστημα, θα παραμείνουν αναλλοίωτα για έναν περίπου αιώνα. Πιο συγκεκριμένα για το εκπαιδευτικό σύστημα, όπως θα δούμε στη συνέχεια αυτής της μελέτης, θα εκδηλωθούν κάποιες μεταρρυθμιστικές απόπειρες μόνο προς το τέλος του 19ου αιώνα, ενώ βασικές ρυθμίσεις, όπως αυτές που αφορούν τη χρηματοδότηση, θα παραμείνουν ίδιες μέχρι το 1920.

    Οι νομοθετικές βάσεις της δημόσιας εκπαίδευσης θα τεθούν ανάμεσα στα 1834 και στα 1837. Το εθνικό εκπαιδευτικό σύστημα περιλαμβάνει τρεις βαθμίδες και στο σύνολο του παρουσιάζει σημαντικές ομοιότητες με εκείνο του 1824, που ήδη παρουσιάσαμε. Ο νόμος της 6/18 Φεβρ. 1834, που Καθορίζει το καθεστώς της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης2, εκφράζει καθαρά την ιδέα -ήδη διατυπωμένη

     

    1. Βλ. G.L. von Maurer, Ο ελληνικός λαός, ό.π., σ. 330 και 524-525, Γ.Α.Κ., Οθωνικά, Υπουργείο Παιδείας, φάκ. L' 40, Έκθεση του Γραμματέα επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, της 30 Μαΐου/11 Ιουνίου 1833.

    2. Μπορεί κανείς να βρει το κείμενο του νόμου σε διάφορες εκδόσεις. Αναφέρομε δύο από αυτές χρήσιμες για τα σχόλια που περιέχουν:

    - Γ. Ζηνόπουλος και Θ. Δηλιγιάννης, Ελληνική νομοθεσία..., ο.π., τ. ΣΤ', σ. 433 κ.έ. Οι εκδότες σχολιάζουν κριτικά το κείμενο ως προς την εσωτερική λογική και συνέπεια του και ως προς την τύχη της εφαρμογής του. Επιπλέον παρουσιάζουν τα σπουδαιότερα νομοθετικά