Συγγραφέας:Παπαδάκη, Λία
 
Τίτλος:Το εφηβικό πρότυπο και η Δελφική Προσπάθεια του Άγγελου Σικελιανού
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:28
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:159
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1900-1951
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή εξετάσθηκε το έργο του Σικελιανού στο σύνολό του (λυρικό, δραματικό, θεωρητικό) προκειμένου να διερευνηθεί η σχετική με την εφηβεία και τη νεότητα ιδεολογία που το διαπνέει, σε μια κρίσιμη περίοδο του νεότερου Ελληνισμού (1900-1951), όταν οι εξωτερικοί καθορισμοί και οι εσωτερικές ανεπάρκειες αναζητούσαν επίμονα την ανανέωσή του "με την πνοήν της μητρικής Ελλάδος, την πνοήν της αιωνίας νεότητος". Αυτή η παραθετική ταύτιση της ουσίας της διαχρονικής ελληνικής παράδοσης με τις δυναμικές μιας ανακυκλούμενης νεότητας αποτελεί τον άξονα της προβληματικής του βιβλίου, η συγγραφή του οποίο έχει αφετηρία την υπόθεση ότι η συχνή εκμετάλλευση των εφηβικών αρετών από τον Σικελιανό δεν συνιστά μονάχα την αναγκαστική θητεία ενός ποιητή στη συμβατική αισθητική θεματολογία της εποχής του, αλλά κυρίως στοχεύει στη διάδοση μιας συστηματικής μαθητείας στα ιδανικά της ελληνικής αρχαιότητας, που καλούνταν να μεσολαβήσουν λυτρωτικά στην αναγέννηση της σύγχρονης Ελλάδας αλλά και του κόσμου ολόκληρου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 10.43 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 10-29 από: 162
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/10.gif&w=600&h=915 28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/11.gif&w=600&h=915 28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ΜΕΡΟΣ Α'

Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΤΥΠΟΥ

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/12.gif&w=600&h=915 28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/13.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Η ΣΥΜΒΟΛΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Αν και διαλέγω να μιλήσω για "εφηβικό πρότυπο", οφείλω να διευκρινίσω εξαρχής ότι θα με απασχολήσουν εξίσου και οι συναφείς κατηγορίες της παιδικής και της νεανικής ηλικίας.

Ο Σικελιανός θεωρεί τη νεότητα "Ιερή ηλικία, που τείνει τόσο αυθόρμητα σε μια σαφή συμβολοποίηση των πλέον αγνών κινήτρων που ανατέλλουν μέσα μας, και προσημαίνει θετικά τη γενικότερη, ολόκληρη της ζωής μας πόλωση, ή στον κόσμο της διάσπασης και της διαίρεσης, ή στην ακοίμητη επιδίωξη για την υψίστην απόκτηση του Ενός!".1 Επιλέγοντας ο ίδιος μια ενιστική αντίληψη για τον κόσμο και θεωρώντας το ρόλο του ποιητή ως "παιδευτή του σύμπαντος βίου", στο λογοτεχνικό του έργο χρησιμοποιεί πλήθος νεανικών προσώπων με τρόπο παραδειγματικό. Οι νέοι αυτοί προέρχονται εξίσου από το χώρο της ιστορίας και της μυθολογίας. Σε καμιά περίπτωση δεν εμφανίζονται πρόσωπα πλαστά. Ακόμη και ο κατεξοχήν ποιητικός αρχέφηβος, ο Αλαφροΐσκιωτος, σκιαγραφεί τον ίδιο τον ποιητή.

Τα παραδείγματα αναφέρονται στην πλειονότητά τους στην ελληνική αρχαιότητα, και ανήκουν στο χώρο των θεών και των ηρώων. Ο χριστιανικός κόσμος εκπροσωπείται αποκλειστικά από τον Ιησού και τα πρόσωπα της τραγωδίας του Διγενή, που εξυπηρετούν την παυλικιανή εκδοχή του μύθου. Όσο για τους σύγχρονους του Σικελιανού, έλληνες και ξένους, είναι όλοι φανατικοί του Ελληνισμού και της αισθητικής ανδρείας. Παρά τον πλούτο των μυθολογικών επεισοδίων, δεν παρατηρούμε καμιά εξέλιξη στους

———————————————

1. Πεζός Λόγος Γ΄, 57 ("Η Ελευσίνια Διαθήκη, Ομιλία δεύτερη", 1936).

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/14.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

νέους ήρωες. Λες και για να ενταχθούν σ' αυτό το ιδιότυπο πάνθεον πρέπει να έχουν την ίδια κοψιά.

Η παρουσίαση των εφηβικών προσώπων ξεκινάει κατά σειρά από τους νέους θεούς, προχωρά στους ήρωες και τους αθλητές, ενώ σε ειδική κατηγορία εντάσσονται τα θηλυκά πρόσωπα και σε άλλη οι σύγχρονοι του Σικελιανού, ελληνολάτρες πάντα, διανοούμενοι.

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/15.gif&w=600&h=915 28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Η ΕΦΗΒΙΚΗ ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ

ΣΤΟ ΛΥΡΙΚΟ ΚΑΙ ΔΡΑΜΑΤΙΚΟ ΕΡΓΟ

ΤΟΥ ΣΙΚΕΛΙΑΝΟΥ

Μυθολογικά και ιστορικά πρόσωπα

Οι νέοι θεοί

Οι νέοι θεοί που αναφέρονται στο σικελιανικό έργο, είτε στα υμνολογήματα του Προλόγου στη Ζωή είτε στον β' όρο της σύγκρισης των αυτοβιογραφικών παρομοιώσεων, είναι εκφραστές της απολλώνιας ηθικής και ουδέποτε βακχεύουν.

Το αρχανδρικό πρότυπο, την «κορφή της μυστικής υγείας»1 εκπροσωπεί ο πρώτος των θεών, ο Δίας, όπως εμφανίζεται στο «Ανεβαίνοντας τον Όλυμπο», τρίτο άσμα της «Συνείδησης της Γης μου». Εκεί, μέσα από διαδοχικές επικλήσεις, παρακολουθούμε ένα αναδρομικό ξετύλιγμα όλης του της πορείας και των αντίστοιχων αρετών, που ξεκινάει από τη νηπιακή και καταλήγει στην ώριμη αντρική ηλικία. Στην εφηβική του περίοδο, ο Δίας επαινείται για μια «ιερή εφηβότητα, ιθύφαλλη χωρίς λαγνεία», που θα εξελιχθεί σε διαρκή γαλήνη, διδάσκοντας τον Σικελιανό:

να σταματά[ει] μπροστά στη λάμψη των αισθήσεων

ως σε κατώφλι Ναού, προτού να [μπει]!2

Αργότερα, στον πινδαρικής έμπνευσης έπαινο του ολυμπιονίκη Παντάρκη, ο ίδιος Δίας εμφανίζεται ως «ο Καταιβάτης αιώνια / κάθε Νιότης».3

Τις τυπικά αντιμαχόμενες θεότητες, τον Απόλλωνα και τον

———————————————

1. Λυρικός Βίος Γ΄, 28 («Ανεβαίνοντας τον Όλυμπο»).

2. Στο ίδιο, 30.

3. Λυρικός Βίος Β', 125 («Παντάρκης»).

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/16.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Διόνυσο, ο Σικελιανός καταφέρνει να τις συνθέσει στον "Απόλλωνα Διονυσόδοτο",4 που στην ουσία του ταυτίζεται με τον «Βάκχο αθάνατο του "νήφειν"».5 Στο ποίημα "Διόνυσος επί λίκνω", το θείο βρέφος παραλληλίζεται με τον Χριστό,6 ενώ η "πρώτη ορφική προέκταση" του ίδιου του Σικελιανού "μέσα στο άδυτο του κόσμου, είχε [...] μια ενιαία αντιφεγγιά, καθώς αυτή που αισθάνονταν -κατά το Μύθο- ο νέος Διόνυσος απάνω σ' όλο το κορμί του, όταν ελούζονταν απόμερος και αμέριμνος ακόμα μες στα χρυσαφένια νάματα του Παχτωλού".7

Η χρήση μυθολογικών επεισοδίων από τη ζωή του Διονύσου συνεχίζει και στον Πρόλογο στη Ζωή. Εδώ ο ποιητής γίνεται ο άξιος κωπηλάτης που καταφέρνει να εξαρθεί απάνω απ' τις αντινομίες μετέχοντας για πρώτη φορά, "κατόπι απ' τη διάσπαση της αρχικής εφηβικής [του] ενότητας, στο πάθος και στο μέγεθος της Ζωής".8 Η ανοργάνωτη θεματολογία του Αλαφροΐσκιωτου αποκτά τώρα μια σχεδόν γεωμετρική διάταξη, με τρόπο που "τα [...] προβλήματα που αποσπασθήκανε απ' τον αρχικό πυρήνα της εφηβικής ενότητάς [του]"9 να εμφανιστούν ως αιτήματα ολοκληρωτικής αυτογνωσίας, και να δημιουργήσουν, κατά σειρά, τις "Συνειδήσεις της Γης μου", "της Φυλής μου", "της Γυναίκας", "της Πίστης" και της "Προσωπικής Δημιουργίας".

Τις συμπεριφορές της συντροφιάς του Διονύσου τις χαρακτηρίζει η Βακχεία, που νοείται ως η άλλη όψη του μαιναδισμού. Εκφράζει δηλαδή τη θεία έκσταση, που αποκαλύπτει την πεμπτουσία των αρετών της ανθρώπινης φύσης και όχι τις ζωώδεις της τάσεις. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι η τέλεση,10 δηλαδή η τελετουργική

———————————————

4. Λυρικός Βίος Γ΄, 233 ("Απόλλων Διονυσόδοτος").

5. Στο ίδιο, 236. Η συνένωση των δύο θεών στοιχεί στις ορφικές συγκρητικές αντιλήψεις που ο Σικελιανός προβάλλει στο έργο του.

6. Λυρικός Βίος Ε',151.

7. Λυρικός Βίος Α', 25 (Πρόλογος)

8. Στο ίδιο, 30.

9. Στο ίδιο, 30-31.

10. Κατά το ρητό των Ορφικών: "όστις δ' ημών ατέλεστος, ώσπερ εν

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/17.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

μύηση στην ουσία του θεού, που συντελείται δύσκολα και συχνά με βίαιο τρόπο. Τη χάρη της πραγματικής Βακχείας την κατακτούν μονάχα οι εκλεκτοί και όχι αναγκαστικά όλοι όσοι μετέχουν στη λατρεία του Διονύσου.

Ο ίδιος ο ποιητής κατακτά, μέσα από τη φρίκη, το αγαθό της Βακχείας:

και της Βακχείας για να κρατώ στα φρένα μου τη φρίκη

μπορώ, σαν το ακριμάτιστο σπαθί μέσα στη θήκη

και σα στις ήσυχες κορφές το ευτυχισμένο μου αίμα.11

Στην πραγματικότητα, είναι η συνεργία του Δελφικού Απόλλωνα που εξισορροπεί τον Βάκχο. Με την επικράτηση του χριστιανισμού, η ανεξέλεγκτη Βακχεία τιθασεύεται από το κάλεσμα της καμπάνας:

Ω των νιων Βακχών

άγριο συ παρθένο σμάρι,

π' ορεγόσουνα τον Κιθαιρώνα

ως ο αϊτός ο κράγος,

η καμπάνα

σε μαζώνει τώρα

γύρω στο χαλκό!12

Η χάρη του Διονύσου καταλαμβάνει ακόμα τις εκλεκτές γυναίκες, οι οποίες, γενόμενες Βακχίδες, προαναγγέλλουν τη σωτηρία του κόσμου. Η λύτρωση προκύπτει από την πάλη του Έρωτα με τον θάνατο, όπως συντελείται στα κατάβαθα της Νύχτας.

———————————————

βορβόρφ κείσεται εν Άδου· τελετή γαρ εστίν η των αρετών βακχεία· και φησίν πολλοί μεν ναρθηκοφόροι· παύροι δε τε βάκχοι". Otto Kern, Orphicorum Fragmenta, Βερολίνο 1922, σ. 248. Ολυμπιόδωρος, Σχόλιο στον Φαίδωνα του Πλάτωνα 68C. Τη φράση αυτή την χρησιμοποιεί συχνά ο Σικελιανός όταν θέλει να μιλήσει για την ποιότητα των ανθρώπων που τον περιβάλλουν.

11. Λυρικός βίος Β', 51 ("Διθύραμβος").

12. Λυρικός Βίος Γ', 184 ("Αντρίκειο Βάφτισμα").

2

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/18.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

"Βακχίδα από τη γέννα Σου, Βακχίδα

άξια του Διόνυσου Νυκτέλεου κι άξια

του ανθρώπινού μου πόνου, μοναχή Σου

άνοιξ' το δρόμο ατρόμητη μπροστά Σου,

και, δίχως σείστρο ή τύμπανον, ανέβα

τη μυστικήν ανηφοριά, ως γυναίκα

απλή, που με γυμνά, αλαφρά τα πόδια,

για την υγεία ενός άρρωστου -του κόσμου-

και για τον κρύφιο της καημό, μονάχη

κι ολονυχτίς, πάει στην κορφή το τάμα.13

Η ευαισθησία της γυναίκας είναι που σημασιοδοτεί τον άναρχο σεξουαλικό πόθο του άντρα:

Συ μαντεύεις γιατί, σαν τσαμπί σκοτεινό μαζεμένες,

τώρα πια την κερήθρα του πόθου φρουρούν του μεγάλου,

την κερήθρα που σα μυθικό στοιχειωμένο μελίσσι,

προσδοκώντας μια μέρα να φτάσεις, μεγάλη Βακχίδα,

χρόνια χρόνων, στου είναι μου τα έγκατα εμάζευα, ως ήλιο

τυλιγμένο στα πρώτα σκοτάδια, ως πανσέληνο σ' άλυτα νέφη!14

Όμως η νίκη της δεν είναι σίγουρη. Η επίκληση καταλήγει σε μίαν ευχή:

"Θα νικήσει η μεγάλη γενιά Σου; ω Βακχίδα· θε να μπεις

του θείου ζόφου μες στ' Άδυτο; κι α! θα μπορέσεις,

θα μπορέσεις εκεί κάποιαν ώρα μ' αδάμαστο χέρι,

μ' ένα χτύπημ' ανίλεο στην άκρη κορφή της καρδιάς μου,

σα με δίστομο μέγα σπαθί, να χωρίσεις την ίδια καρδιά μου,

απ' τ' αμέτρητο πένθος - να λάμψει ως στα βάθη του κόσμου,

ως στον Άδη του μαύρου του κόσμου, ζωή το φιλί Σου;

Θα νικήσει η μεγάλη γενιά Σου στη γη; θα νικήσει;"15

———————————————

13. Λυρικός Βίος Ε', 79 ("Carmen Occultum"}.

14. Λυρικός Βίος Ε', 98 ("Η κορφή του Νισύρου").

15. Στο ίδιο, 99.

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/19.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

H ένταση του έρωτα οδηγεί στο ξεπέρασμα των ορίων, τέλος στην απολύτρωση από το στένεμα του θανάτου. Και πάλι το κάλεσμα απευθύνεται στη γυναίκα:

Κράτα το χέρι μου σφιχτά, αν αλήθεια

εκείθε λαχταράς να προσδιαβούμε

απ' τα πικρά τα μέτρα των ανθρώπων,

στου Ρυθμού την κορφήν, οπού 'ναι η ίδια

του κίνδυνου η κορφή, το διαβασίδι

του ίδιου του Θανάτου, απ' όπου αρχίζει

-ω θεοτικό προμήνυμα- η μεγάλη

της λευτεριάς η θάλασσα, που μόνη

κυλάει τρανά, πλατιά, τα σμάραγδά της

προς τον ύστατο πόλο!16

Ο Διόνυσος είναι ο ενδιάμεσος, ο ιερέας, που μεταλαβαίνει στους πιστούς του τη γεύση του "μυστικού θανάτου".

Τι, ό,τ' έχει σμίξει με το Διόνυσο κι ως μέσα

το μυστικόν εγεύτη Θάνατο βαθιά του,

πριχού το θάνατο τον άλλον αντικρίσει,

δε σταματά μεσοστρατίς στην Αιωνιότη,

μα, ως την πνοή του όλη την ξόδεψε στο δώρο

και την ψυχή του την εγύμνωσεν η Αγάπη,

γυμνό θα πάρει της Αβύσσου το στεφάνι!17

Ο Διόνυσος είναι ο εκφραστής της Αγάπης με τον ίδιο τρόπο που ο Απόλλωνας είναι ο ενσαρκωτής του Ρυθμού. Η συνεργασία των δύο θεών θα κορυφωθεί σε κείνο που ο Σικελιανός αποκαλεί "Ορφικό Χριστιανισμό". Το χρονικό άλμα πετυχαίνεται μέσω της παρομοίωσης στο ποίημα "Χριστός Δωδεκαετής", όπου ο νέος Απόλλωνας δίνει στον Χριστό τη χάρη της ευθυβολίας του:

———————————————

16. Λυρικός Βίος Ε', 91-92 ("Γράμματα" IV).

17. Λυρικός Βίος Ε', 120 ("Μέγιστον μάθημα").

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/20.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Κι ωσάν ο νέος Απόλλωνας σημάδι που γυρεύει,

του Πύθωνα π' αδιάκοπα γοργολυγάει, να βρει,

κι ολόγυρά του ρυθμικά τοξεύει και χορεύει,

κ' είναι σα λύρας άκουσμα κάθε φορά η νευρή -

βαθιά τραντάζει δύναμη τα σωθικά του ακέρια,

ξυπνά η κρυφή, στις φλέβες του, βασιλική γενιά,

μαύρο φωτάει το μάτι του, κ' είναι τα δύο του χέρια

ωσάν του βρέφους πόπνιξε τα φίδια στην κουνιά!18

Ο δωδεκαετής Ιησούς -ανάμεσα στην παιδική και την εφηβική ηλικία- μετέχει εξίσου στα θεοτικά καμώματα του νέου θεού και στην υπεράνθρωπη δύναμη του ηράκλειου βρέφους. Αλλού το βρέφος γίνεται σύμβολο ενότητας, όπως στο ποίημα που ο Σικελιανός έγραψε για τον αναδεχτό του. Στη διαμάχη των δύο αντίπαλων στρατών Ηλείων και Αρκάδων, μια νεαρή μητέρα ανασηκώνει ένα βρέφος, που είναι

το Μέλλον κι όλος ο Άνθρωπος για πάντα.

Και μη του φέρουμεν εμείς εμπόδιο

να τρανέψει, καθώς οι θεοί το θέλουν,

κι όμοιο να γίνει με τους θεούς...19

Τον Χριστό ζητάνε να αναστήσουν οι Παυλικιανοί, στο Θάνατο του Διγενή, όπως ήταν "στην πρώτη τρανή του νιότη".

Και τότ' εμείς αποφασίζουμε... Τον ίδιο

ν' αποσταυρώσουμε Χριστό από τα καρφιά του,

να τον ξεπλύνουμε απ' το γαίμα, το στεφάνι

από τ αγκάθια να του βγάλουμε, απ' το στέμμα

να του αλαφρώσουμε το μέτωπο, και μ' άλλο,

χλωρό στεφάνι από λουλούδια, τα μηλίγγια

να του δροσίσουμε, κι ως ήτανε στην πρώτη

———————————————

18. Λυρικός Βίος Δ', 116 (Πάσχα των Ελλήνων).

19. Λυρικός Βίος Ε', 34 ("Το βρέφος").

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/21.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

τρανή του νιότη, όταν εσήκωσε φραγγέλι

στους Φαρισαίους, να τόνε βάλουμε στη μέσην

απ' τους λαούς όρθιο πρόμαχο και ταγό τους,

να τους ενώσει στο σκοπό τον τελευταίο,

που οχτροί και φίλοι, ως τον αγέρα του ανασαίνουν,

κοιτιώνται ξάφνου και γνωρίζονται γι' αδέρφια...20

Τον ίδιο αναγεννητικό συμβολισμό εξυπηρετεί και ο Χριστός του ορθόδοξου Επιταφίου "Στ' Όσιου Λουκά το μοναστήρι". Εδώ, μέσα στην αισθησιακή ατμόσφαιρα του ανοιξιάτικου ελληνικού Πάσχα, ενσαρκώνει τον πεθαμένο Άδωνη. Εφόσον δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμα το έργο της ορφικής κατήχησης του λαού, που ενοποιεί τους αρχαίους με τους χριστιανικούς θεούς, είναι φυσικό να μην έχει αφυπνιστεί η λαϊκή -στην προκειμένη περίπτωση, γυναικεία- ευαισθησία ως προς τη διελληνική της αυτοσυνειδησία, και έτσι ο θεός να εισάγεται στο ποίημα με τη μορφή απορίας:

ποια να στοχάστη -έτσι γλυκά θρηνούσαν!-

πως, κάτου απ' τους ανθούς, τ' ολόαχνο σμάλτο

του πεθαμένου του Άδωνη ήταν σάρκα

που πόνεσε βαθιά;21

Ένας πολύ μεταγενέστερος θεός, ο θεραπευτής Ασκληπιός, που στη σικελιανική δραματουργία σηκώνει όλο το βάρος της θεραπείας της σύγχρονης νοσούσης κοινωνίας, δεν δηλώνεται ρητά αν εμφανίζεται ως νεανίας ή ως ανήρ, δηλαδή "υπό τας δύο μορφάς υφ' ας εικονίζετο εν τη τέχνη, ως αγένειος δηλ. και ως πωγωνοφόρος".22 Στο αντίτυπο που βρέθηκε στα κατάλοιπα της βιβλιοθήκης του ποιητή,23 η παρατήρηση είναι υπογραμμισμένη και δείχνει

———————————————

20. Θυμέλη Γ', 31-32.

21. Λυρικός Βίος Ε', 46 ("Στ' Όσιου Λουκά το μοναστήρι").

22. Π. Καββαδίας, Το Ιερόν του Ασκληπιού εν Επιδαύρω και η θεραπεία των ασθενών, Αθήνα 1900, σ. 202. Κατάλογος Ευρεθέντων Βιβλίων αρ. 30 (βλ. επόμενη σημ.).

23. Για τα ευρεθέντα και την ιδεατή βιβλιοθήκη του ποιητή βλ. Λία 

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/22.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ότι ο Σικελιανός προβληματίστηκε για την επιλογή της ηλικίας του θεού πριν από τη συγγραφή του έργου.

Οι θέαινες όλων των καιρών και των τόπων

Η γυναίκα καθορίζεται ως προς τη συμμετοχή της στη Δημιουργία. Ο ιδεώδης ρόλος της είναι συγχρόνως ρόλος "παραστάτισσας, αδερφής, γυναίκας κ' ερωμένης",24 καθώς της αρχετυπικής θεάς, της Περσεφόνης, στο πλάι του θεού Διονύσου. Η γυναίκα είναι για τον Σικελιανό «η δωρήτρια της Ουσίας, η δωρήτρια του καθημερινού ψωμιού, η δωρήτρια του καθημερινού κρασιού, η δωρήτρια της αιώνιας μέθης, η δωρήτρια του κρυφού ελέους, η δωρήτρια της ελεύθερης θυσίας στο Πνεύμα! [...] Αυτή που χάθηκε μέσα στην άλλη, την "κοινωνική" και "ιστορική" γυναίκα, και που ένοχος για το χαμόν αυτό είναι μόνο ο Άντρας: που αποσπάστηκε τόσο νωρίς και τόσο βίαια απ' τα σπλάχνα της Μητέρας-Γης, από το Κοσμικό Μυστήριο της παρθενικής και μητρικής θηλύτητας».25 Το πρότυπο της παρθενικής θηλύτητας στο Δωδεκάθεο εκπροσωπεί η Κόρη, ενώ της μητρικής, τη "μυστική μεγάλη πρωτοεικόνα", η Μάνα Δήμητρα, που στα χριστιανικά χρόνια θα μεταπλαστεί στη Μητέρα Θεού.

Η σχέση των δύο θεαινών διακόπτεται περιοδικά από την αναγκαστική κατάβαση της Περσεφόνης στα πλουτώνια δώματα. Ο έρωτάς της δηλαδή συντελείται στο βασίλειο του Θανάτου. Η ελευσίνια αντίληψη θεωρούσε πως «Θάνατος και Sexus ήταν η ομοούσια δύναμη οπού -όπως ο πλανήτης Αφροδίτη που το βράδυ είν' Έσπερος και το πρωί Εωσφόρος- προσανατολίζει όλα τα φαινόμενα της Ζωής, πιο πέρα απ' τα συμπτώματα, προς την αιώνια

———————————————

Παπαδάκη, "Τα ευρεθέντα της βιβλιοθήκης των Δελφών του Άγγελου και της Εύας Σικελιανού", Επετηρίς της Εταιρείας Λευκαδικών Μελετών 8 (1995) 333-406, όπου και κατάλογος των σωζόμενων βιβλίων (στο εξής: Κατάλογος Ευρεθέντων Βιβλίων).

24. Λυρικός Βίος Α', 54 (Πρόλογος).

25. Στο ίδιο, 55.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/23.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

σφαίρα του πληρώματος και της δημιουργικής Ανάτασης· και που, γι' αυτό, είναι δυνατό να γίνουνε, για τους μυημένους, ο αυτούσιος αρραβώνας μιας κοινής δημιουργικής ευθύνης, με τον ίδιο -όχι τυφλά, αλλά "πεπεισμένως" στρατευόμενο τα ίδια μεμυημένα πλάσματά του, ως συνεργάτες στον αγώνα του- Θεό !».26

Ο συμβολισμός λοιπόν της βαθμιαίας ανάστασης της σφαγιασμένης Νύμφης στο χαμένο "Κύπελλο του Αγαθοδαίμονα" προαναγγέλλει τη λυτρωτική εμφάνιση της νέας γυναίκας στη "Μελέτη θανάτου", που συντελείται κάτω από το άστρο της Ήβης.

Ένα διαφορετικό δίδυμο, παραπληρωματικό ως προς τις αντιλήψεις για τον έρωτα, συνιστούν στα νεανικά ποιήματα η Άρτεμη και η Αφροδίτη. Ο Σικελιανός ήρθε για πρώτη φορά σε ουσιαστική επαφή με την Ορθία Αρτέμιδα στο προσκύνημά του στη Σπάρτη το 1915, όπου τον συντρόφευε ο Νίκος Καζαντζάκης. Μεγάλη εντύπωση τους έκαναν τα ερείπια του ναού καθώς και η λατρεία της θεάς. Ο ποιητικός καρπός αυτής της επίσκεψης καταγράφτηκε στον "Ύμνο στην Ορθία Αρτέμιδα", που αποτέλεσε το δεύτερο άσμα της "Συνείδησης της Φυλής μου". Εκεί, ανάμεσα σ' άλλα, η θεά κανονίζει το σμίξιμο των αθλητικών νέων, που έχει μοναδικό σκοπό την ευγονία, με τραχιά αυστηρότητα, απαλλαγμένη από κάθε αναζήτηση της ηδονής. Έπρεπε να γεννηθούν "φυλαί νέαι, υγιείς, ακέραιοι, άμοιροι κληρονομικών στιγμάτων, ασφαλείς εις τα ίδιά των ένστικτα ως τα θηρία, ωραίαι και νικητήριοι ως οι αρχάγγελοι".27

Ω Ορθία·

όταν γαλήνια μόνη Σου οδηγάς,

σαν η γυναίκα του χωριάτη

μεσ' από τους κάμπους,

το σκληρότερο πουλάρι να βατέψει τη φοράδα

το θεμελιακό δαμάλι τη γελάδα

———————————————

26. Στο ίδιο, 53.

27. Πεζός Λόγος Α', 14 ("Το νέον έργον του Γαβριήλ Δ' Αννούντσιο", 1910).

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/24.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

και στην ορθοτράχηλη του νόμου Σου παρθένα

εναντιωμένο κι όμοια υπάκοο

με το μέτωπο σκυφτό σαν άτι

τον ανέγγιχτο πενταθλητή!28

Σε παρόμοια σκηνή υπονοείται η επιρροή της Άρτεμης και στο "Δωρικό".29 Πολύ παραστατικός ο εναγώνιος παραδομός μιας νεαρής Σπαρτιάτισσας, που κρατάει πεισματικά τα πόδια κλειστά στη συζυγική κλίνη.

Άδειασ' η Αρτέμιδα όλα της τα βέλη.

Και λίγο ακόμα αν ήτανε παρθένα,

την ηδονή κλειδώνανε, σφιγμένα,

σαν κρύα κερήθρα, τα παρθένα σκέλη...

Ένθερμος θιασώτης του Πλουτάρχου,30 ο Σικελιανός μελετούσε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τις δωρικές συμπεριφορές, που ανταποκρίνονταν στο αυστηρό αθλητικό πρότυπο που οραματιζόταν την εποχή εκείνη για την υγιή νεότητα. Σε σημείο που, στους πατριωτικούς Διθυράμβους των Βαλκανικών, η Ελληνική Νιότη να ταυτίζεται με τη μόνη θεά, που το ήθος και οι ικανότητές της αρμόζουν στους θηρευτές της Νίκης.

Νιότη σκιρτάει πεντάχαρη, σαν ελυμπίσιο αλάφι!

Νιότη, παρθένα Αρτέμιδα, της Νίκης κυνηγήτρα,

πώς δρασκελάει και πέτεται οπού γκρεμοί και τράφοι!31

Στην αντίπερα όχθη βρίσκονται τα λυρικά ποιήματα, που αποτέλεσαν αργότερα τη συλλογή Αφροδίτης Ουρανίας. Τα περισσότερα ανήκουν στην ίδια εποχή με όσα εκφράζουν την επιρροή της

———————————————

28. Λυρικός Βίος Γ', 85 ("Ύμνος στην Ορθία Αρτέμιδα").

29. Λυρικός Βίος Β', 81 ("Δωρικό").

30. Για τη χρήση του Πλουτάρχου στο ποιητικό έργο του Σικελιανού βλ. την εργασία της Ρίτσας Φράγκου-Κικίλια, Τρία Σονέτα του Σικελιανού και ο Πλούταρχος. Ανάτυπο από το αφιέρωμα "Κότινος στον Άγγελο Σικελιανό" του περιοδικού Ευθύνη, Αθήνα 1980, σ. 147-160.

31. Λυρικός Βίος Β', 50 ("Διθύραμβος" ΙΙ).

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/25.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Άρτεμης. Τοποθετημένα όλα σε ερωτική ατμόσφαιρα, μέσα στην οργιαστική πελοποννησιακή φύση, αναζητούν την εκπλήρωση της ηδονής, που άλλοτε αρκείται στη θέαση του κάλλους κι άλλοτε καταλήγει στη σεξουαλική εκπύρωση.

Όμως η έξαρση των αισθήσεων συμπορεύεται πάντα με την πνευματική διέγερση. Στον απολογιστικό "Ύμνο του μεγάλου Νόστου", ο Σικελιανός περιγράφει τη νοσταλγική κατάδυση του εαυτού του προς την "Κοσμική του ερωτικήν ακεραιότητα".

Υμέναιο νέο στα βάθη τους λογιάζω τώρα θα βρω,

σαν ήπια μονομιά

της νύχτας όλο το κρασί το μυστικό και μαύρο

για μιαν επιθυμιά·

κι όλ' η φωτιά των ουρανών μου κύκλωσε, μου κρύβει

το πνέμα μου βουβό,

τι πια με κράζει αμείλιχτη του νου μου η πάνοπλη ήβη

προς τ' άστρα ν' ανεβώ!32

Όπως σημειώνει αλλού, γι' αυτόν "η ηδονή δεν είταν ποτέ χώρια απ' την κατάβαθη διανόηση· δεν την εσκέπαζε, την αποκάλυπτε !".33

Οι ήρωες

Ανάμεσα στους θεούς και τους ανθρώπους τοποθετούνται οι ήρωες, ημίθεοι συχνά, που η νιότη τους είναι ταγμένη στη διεκδίκηση των ιδανικών.

Από τον ομηρικό κόσμο επαινείται η νιότη του Αχιλλέα, που μπαίνει στον ασφοδελώνα ορμητικός με τ' άλογά του:

Τα ηνία εκράτει ο ήρωας·

χτύπησε, ετράβηξε μπροστά

τα θεοτικά του νιάτα...34

———————————————

32. Λυρικός Βίος Β', 103 ("Ύμνος του μεγάλου Νόστου").

33. ΙΙαρασελίδια σημείωση στο A. Gratry, Logique, Παρίσι 1868. Βλ. Κατάλογος Ευρεθέντων Βιβλίων, αρ. 462.

34. Λυρικός Βίος Α', 153 (Αλαφροΐσκιωτος).

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/26.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Αντίθετα, επισημαίνεται η απουσία του όταν περιγράφεται το Πήλιο, στο τρίτο μέρος του επαίνου της Θεσσαλίας, με την αφορμή των νικηφόρων Βαλκανικών πολέμων:

Δε μου έκραξε τη νιότη του Αχιλλέα,

μηδέ το φτερωμένο του ποδάρι...35

Εδώ ο Σικελιανός εκφράζει την απογοήτευσή του για την έκπτωση της αρχαίας αγωνιστικής, την οποία αργότερα θα προσπαθήσει να αναβιώσει. Το αίτημά του για την "ομηρική συνείδηση"36 δεν έχει ακόμα εισακουστεί. Ως ολοκληρωμένη πρόταση νέου ήρωα προβάλλει τον Ηρακλή, που αποτελούσε την τυπική μορφή του "Ήρωος θεού". Ο Σικελιανός επικυρώνει την επιλογή του στο ποίημα που του αφιερώνει ειδικά στο πέμπτο άσμα από τη "Συνείδηση της Γης μου":

Από θεούς κι ανθρώπους

πιο στοχαστικά

Εσένα αγάπησα, γυμνέ Ηρακλή!37

Η αφήγηση των ποικίλων επεισοδίων της ζωής του θεού δεν περιορίζεται μόνο σ' αυτό το ποίημα, αλλά ξετυλίγεται σ' ολόκληρο το σικελιανικό έργο. Η δυναμική της μελλοντικής του άθλησης συμπυκνώνεται στην περιγραφή της σκηνής από τα αετώματα της Ολυμπίας, όπου "ο Ηρακλής, αγένειος έφηβος, με την όψη ακουμπημένη στην παλάμη, ήμερα γυρτή, πατώντας με το ίσιο εφηβικό ποδάρι, ανάλαφρο, το νιο ξανθό λιοντάρι της Νεμέας, σαν να ονειρεύεται τα άθλα που μέλλει για ν' αθλεύσει".38 Η ίδια σκηνή, στην

———————————————

35. Λυρικός Βίος Β', 39 ("Θεσσαλία" III).

36. Τον όρο τον πρωτοσυναντάμε στις επιφυλλίδες για τον D'Annunzio, που "ανεζήτησε και ανεύρε διά μέσου των εποχών εν τη λατινο-ελληνική φυλή τον σβησθέντα πυρήνα της Οδυσσειακής συνειδήσεως". Πεζός Λόγος Α', 14 ("Το νέον έργον του Γαβριήλ Δ' Αννούντσιο", 1910).

37. Λυρικός Βίος Γ΄, 45 ("Ηρακλής").

38. Πεζός Λόγος Α', 51 ("Συνέχεια της ομιλίας μου με τον Rodin και αισθητικά σημειώματα", 1912).

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/27.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ποιητική της εκδοχή, εισπράττεται ως συμβολική μιας απροσδιόριστης εναγώνιας νεανικής ορμής:

έτσι, κάθε ώρα οδηγητής μου

με μια αστραπή φανέρωνες μες στην ψυχή μου

την ουσία του πόνου,

όταν

-καθώς Εσύ στ' αετώματα του Σκόπα

όπου το πρόσωπό Σου ανάγυρτο στους άθλους όλο

μοιάζει με του αϊτού

που δε γνωρίζει τι και ποιο το βέλος που τον έριξε στη γη

αλλά ως την ύστερη στιγμή σπρώχνει μπροστά τα νύχια ορτά

ενώ τα μάτια του είναι καθαρή πηγή αστραπής-

χτυπούσα με τη νιότη μου όλη

αδιάκοπα, δεξιά ζερβά

τον αόρατο θεό!39

Αν επιμείνουμε στη δομή του ποιήματος, που αποβλέπει στην προβολή του "εφηβικού προτύπου", θα δούμε ότι οι επικλήσεις προς τον ήρωα, μετά το μέσο, εξελίσσονται σε κάλεσμα προς την ελληνική νεότητα. Ο Ηρακλής δεν είναι παρά αυτός που διδάσκει "την ουσία της πάλης", ηθική περισσότερο παρά τελεσφόρα. Οι περιπέτειΈς του είναι αναβαθμοί της Μύησης στη Ζωή, το γάλα που εβύζανε ως βρέφος είναι γάλα κοσμογονικό, και τον μεγαλώνει σε έναν "έφηβο που ξέρει πως η γνώση είναι βορά των σκύμνων, προορισμένη να τονώσει μόνο την ουσία του ως τροφή".40

Τα διάφορα επεισόδια της ζωής του Ηρακλή χρησιμεύουν στον Σικελιανό για να τα παραλληλίσει με τον δικό του αγώνα για τη διαφώτιση της Ελληνικής Νεότητας. Στο τέλος, τον επικαλείται ως μάρτυρα για την καινούρια απελευθερωτική δράση που αναλαμβάνει :

———————————————

39. Λυρικός Βίος Γ΄, 50 ("Ηρακλής").

40. Πεζός Λόγος Α', 56 ("Αύγουστος Ροντέν", 1918.)

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/28.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ήρθ' ο καιρός

τις ψεύτικες του ξένου προσωπίδες

να τις συντρίψω εδώ, μπροστά στα πόδια Σου,

γυμνέ Ηρακλή!41

Η μεταφορά αυτή αποτελεί την ποιητική εκδοχή της "προστασίας", όπως του την πρωτοφανέρωσε σε νεαρή ήδη ηλικία ο πατέρας του, Ιωάννης Σικελιανός, ερμηνεύοντας τη νιόκοπη νεοελληνική ελευθερία:

"Αληθινά, παιδί μου, εγλιτώσαμε απ' τον Τούρκο, χάρη στην ψυχική δύναμη των μεγάλων μας παλικαριών απ' το 'να μέρος, κι από τ' άλλο χάρη στην επέμβαση της Ευρωπαϊκής διπλωματίας, οπού σπρώχτηκε σ' αυτό περισσότερο, παρά κι από τον τότε φιλελληνισμό της, από τη διαίσθηση πως είμαστε λαός με ζωή, οπού συχνά θα της χρειάζονταν και θα την εδούλευε γερά και δίχως υπολογισμό. Δεν είμαστε λοιπόν καθαυτό δούλοι σήμερα, αλλά είμαστε, για λόγους που θα καταλάβεις άμα μεγαλώσεις, άθελά μας, σ' όλη τη γραμμή, ως σήμερα, προστατευόμενοι της Δύσης, της νοοτροπίας της, της πολιτικής της κλπ. Και αυτό είναι περισσότερο επικίνδυνο κι απ' τη δουλεία, για ένα μόλις χτες λευτερωμένο λαό. Η δουλεία γενικά έχει μια μορφή και επομένως κι η μορφή της αντίστασης είναι μία. Αλλ' η προστασία -μοιραία άλλωστε, γιατί εμπήκαμε άξαφνα στον κύκλο ενός πολιτισμού που μας χώριζαν απ' τους δρόμους του όχι λίγοι αιώνες- απλώνεται και θα ν' απλώνεται, ωσότου να ξυπνήσουμε απ' το λήθαργο και να κοιτάξουμε τριγύρα μας και μέσα μας πού είμαστε και τι είμαστε, ωσάν παράσιτο στην όλη ζωή μας, εμποδίζοντας -ως τότε- τη δημιουργικήν αντίδραση σιγά-σιγά."42

Τη δεδομένη χρονική στιγμή του ποιήματος, η συντριβή του

———————————————

41. Λυρικός Βίος Γ΄, 52 ("Ηρακλής").

42. Πεζός Λόγος Β', 345 ("Η Δελφική Ένωση: ένα προανάκρουσμα", 1931).

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/29.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ξένου43 δεν αποτελεί παρά πρόθεση μοναχά, και ο συμβολισμός χρησιμεύει για να ανακηρύξει τον Σικελιανό οδηγητή, νέο προφήτη που διαλαλεί το κήρυγμά του σ' ένα πανέτοιμο νεανικό κοινό:

Ω νιότη ελληνική,

που με κοιτάς στο στόμα

όπως κοιτά ένας άνθρωπος

ανοίγοντας τα μάτια του στον όρθρο

τον αυγερινό!44

Το προνόμιο της παρομοίωσης με τον Ηρακλή έχουν, εκτός από τον ίδιο, και οι αγωνιστές της Κλεισούρας την ώρα που πραγματώνουν και αυτοί έναν άθλο με στόχο πνευματικό:

Κι όμοια τώρα κ' Εσείς,

ως προαιώνια βουλήθηκε πάλι

ο Ηρακλής, απ' τον Άδη γυρίζοντας,

όμοιος μ' Εσάς, αδερφοί μου,

νηστικός, αχαμνός, με πηγμένα

τριγύρ' απ' την όψη τα γένια,

ωσάν άγριος, σα στοιχειό, σαν ημίθεος,

μα μ' όλα γεμάτα τα στήθη,

τα φρένα, τα γόνατα, απ' τον κρύφιο τον ακοίμητο αγώνα,

υψωμένος απάνω απ' του Φόβου ή του Χάρου τον ίσκιο,

να λυτρώσει τον Ήρωα·

όμοια τώρα κ' Εσείς

να λυτρώσετε πάτε το Πνέμα του Ανθρώπου45

Ο Σικελιανός χρησιμοποιεί για το θάνατο του Ηρακλή τον βίαιο αναγεννητικό μύθο της αυτοπυρπόλησης μέσα στα φορέματά του, ποτισμένα από τη ζήλια της Δηιάνειρας με το φαρμάκι του

———————————————

43. Παρόμοιες ξενοφοβικές αντιλήψεις και αντιδυτικό μένος θα εκφράσει στο "Ανοιχτό Υπόμνημα στη Μεγαλειότητά του" το 1922.

44. Λυρικός Βίος Γ΄, 54 ("Ηρακλής").

45. Λυρικός Βίος Ε', 130 ("Κλεισούρα").

Σελ. 29
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το εφηβικό πρότυπο και η Δελφική Προσπάθεια του Άγγελου Σικελιανού
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 10
    28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

    ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ