Συγγραφέας:Παπαδάκη, Λία
 
Τίτλος:Το εφηβικό πρότυπο και η Δελφική Προσπάθεια του Άγγελου Σικελιανού
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:28
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:159
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1900-1951
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή εξετάσθηκε το έργο του Σικελιανού στο σύνολό του (λυρικό, δραματικό, θεωρητικό) προκειμένου να διερευνηθεί η σχετική με την εφηβεία και τη νεότητα ιδεολογία που το διαπνέει, σε μια κρίσιμη περίοδο του νεότερου Ελληνισμού (1900-1951), όταν οι εξωτερικοί καθορισμοί και οι εσωτερικές ανεπάρκειες αναζητούσαν επίμονα την ανανέωσή του "με την πνοήν της μητρικής Ελλάδος, την πνοήν της αιωνίας νεότητος". Αυτή η παραθετική ταύτιση της ουσίας της διαχρονικής ελληνικής παράδοσης με τις δυναμικές μιας ανακυκλούμενης νεότητας αποτελεί τον άξονα της προβληματικής του βιβλίου, η συγγραφή του οποίο έχει αφετηρία την υπόθεση ότι η συχνή εκμετάλλευση των εφηβικών αρετών από τον Σικελιανό δεν συνιστά μονάχα την αναγκαστική θητεία ενός ποιητή στη συμβατική αισθητική θεματολογία της εποχής του, αλλά κυρίως στοχεύει στη διάδοση μιας συστηματικής μαθητείας στα ιδανικά της ελληνικής αρχαιότητας, που καλούνταν να μεσολαβήσουν λυτρωτικά στην αναγέννηση της σύγχρονης Ελλάδας αλλά και του κόσμου ολόκληρου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 10.43 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 18-37 από: 162
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/18.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

"Βακχίδα από τη γέννα Σου, Βακχίδα

άξια του Διόνυσου Νυκτέλεου κι άξια

του ανθρώπινού μου πόνου, μοναχή Σου

άνοιξ' το δρόμο ατρόμητη μπροστά Σου,

και, δίχως σείστρο ή τύμπανον, ανέβα

τη μυστικήν ανηφοριά, ως γυναίκα

απλή, που με γυμνά, αλαφρά τα πόδια,

για την υγεία ενός άρρωστου -του κόσμου-

και για τον κρύφιο της καημό, μονάχη

κι ολονυχτίς, πάει στην κορφή το τάμα.13

Η ευαισθησία της γυναίκας είναι που σημασιοδοτεί τον άναρχο σεξουαλικό πόθο του άντρα:

Συ μαντεύεις γιατί, σαν τσαμπί σκοτεινό μαζεμένες,

τώρα πια την κερήθρα του πόθου φρουρούν του μεγάλου,

την κερήθρα που σα μυθικό στοιχειωμένο μελίσσι,

προσδοκώντας μια μέρα να φτάσεις, μεγάλη Βακχίδα,

χρόνια χρόνων, στου είναι μου τα έγκατα εμάζευα, ως ήλιο

τυλιγμένο στα πρώτα σκοτάδια, ως πανσέληνο σ' άλυτα νέφη!14

Όμως η νίκη της δεν είναι σίγουρη. Η επίκληση καταλήγει σε μίαν ευχή:

"Θα νικήσει η μεγάλη γενιά Σου; ω Βακχίδα· θε να μπεις

του θείου ζόφου μες στ' Άδυτο; κι α! θα μπορέσεις,

θα μπορέσεις εκεί κάποιαν ώρα μ' αδάμαστο χέρι,

μ' ένα χτύπημ' ανίλεο στην άκρη κορφή της καρδιάς μου,

σα με δίστομο μέγα σπαθί, να χωρίσεις την ίδια καρδιά μου,

απ' τ' αμέτρητο πένθος - να λάμψει ως στα βάθη του κόσμου,

ως στον Άδη του μαύρου του κόσμου, ζωή το φιλί Σου;

Θα νικήσει η μεγάλη γενιά Σου στη γη; θα νικήσει;"15

———————————————

13. Λυρικός Βίος Ε', 79 ("Carmen Occultum"}.

14. Λυρικός Βίος Ε', 98 ("Η κορφή του Νισύρου").

15. Στο ίδιο, 99.

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/19.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

H ένταση του έρωτα οδηγεί στο ξεπέρασμα των ορίων, τέλος στην απολύτρωση από το στένεμα του θανάτου. Και πάλι το κάλεσμα απευθύνεται στη γυναίκα:

Κράτα το χέρι μου σφιχτά, αν αλήθεια

εκείθε λαχταράς να προσδιαβούμε

απ' τα πικρά τα μέτρα των ανθρώπων,

στου Ρυθμού την κορφήν, οπού 'ναι η ίδια

του κίνδυνου η κορφή, το διαβασίδι

του ίδιου του Θανάτου, απ' όπου αρχίζει

-ω θεοτικό προμήνυμα- η μεγάλη

της λευτεριάς η θάλασσα, που μόνη

κυλάει τρανά, πλατιά, τα σμάραγδά της

προς τον ύστατο πόλο!16

Ο Διόνυσος είναι ο ενδιάμεσος, ο ιερέας, που μεταλαβαίνει στους πιστούς του τη γεύση του "μυστικού θανάτου".

Τι, ό,τ' έχει σμίξει με το Διόνυσο κι ως μέσα

το μυστικόν εγεύτη Θάνατο βαθιά του,

πριχού το θάνατο τον άλλον αντικρίσει,

δε σταματά μεσοστρατίς στην Αιωνιότη,

μα, ως την πνοή του όλη την ξόδεψε στο δώρο

και την ψυχή του την εγύμνωσεν η Αγάπη,

γυμνό θα πάρει της Αβύσσου το στεφάνι!17

Ο Διόνυσος είναι ο εκφραστής της Αγάπης με τον ίδιο τρόπο που ο Απόλλωνας είναι ο ενσαρκωτής του Ρυθμού. Η συνεργασία των δύο θεών θα κορυφωθεί σε κείνο που ο Σικελιανός αποκαλεί "Ορφικό Χριστιανισμό". Το χρονικό άλμα πετυχαίνεται μέσω της παρομοίωσης στο ποίημα "Χριστός Δωδεκαετής", όπου ο νέος Απόλλωνας δίνει στον Χριστό τη χάρη της ευθυβολίας του:

———————————————

16. Λυρικός Βίος Ε', 91-92 ("Γράμματα" IV).

17. Λυρικός Βίος Ε', 120 ("Μέγιστον μάθημα").

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/20.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Κι ωσάν ο νέος Απόλλωνας σημάδι που γυρεύει,

του Πύθωνα π' αδιάκοπα γοργολυγάει, να βρει,

κι ολόγυρά του ρυθμικά τοξεύει και χορεύει,

κ' είναι σα λύρας άκουσμα κάθε φορά η νευρή -

βαθιά τραντάζει δύναμη τα σωθικά του ακέρια,

ξυπνά η κρυφή, στις φλέβες του, βασιλική γενιά,

μαύρο φωτάει το μάτι του, κ' είναι τα δύο του χέρια

ωσάν του βρέφους πόπνιξε τα φίδια στην κουνιά!18

Ο δωδεκαετής Ιησούς -ανάμεσα στην παιδική και την εφηβική ηλικία- μετέχει εξίσου στα θεοτικά καμώματα του νέου θεού και στην υπεράνθρωπη δύναμη του ηράκλειου βρέφους. Αλλού το βρέφος γίνεται σύμβολο ενότητας, όπως στο ποίημα που ο Σικελιανός έγραψε για τον αναδεχτό του. Στη διαμάχη των δύο αντίπαλων στρατών Ηλείων και Αρκάδων, μια νεαρή μητέρα ανασηκώνει ένα βρέφος, που είναι

το Μέλλον κι όλος ο Άνθρωπος για πάντα.

Και μη του φέρουμεν εμείς εμπόδιο

να τρανέψει, καθώς οι θεοί το θέλουν,

κι όμοιο να γίνει με τους θεούς...19

Τον Χριστό ζητάνε να αναστήσουν οι Παυλικιανοί, στο Θάνατο του Διγενή, όπως ήταν "στην πρώτη τρανή του νιότη".

Και τότ' εμείς αποφασίζουμε... Τον ίδιο

ν' αποσταυρώσουμε Χριστό από τα καρφιά του,

να τον ξεπλύνουμε απ' το γαίμα, το στεφάνι

από τ αγκάθια να του βγάλουμε, απ' το στέμμα

να του αλαφρώσουμε το μέτωπο, και μ' άλλο,

χλωρό στεφάνι από λουλούδια, τα μηλίγγια

να του δροσίσουμε, κι ως ήτανε στην πρώτη

———————————————

18. Λυρικός Βίος Δ', 116 (Πάσχα των Ελλήνων).

19. Λυρικός Βίος Ε', 34 ("Το βρέφος").

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/21.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

τρανή του νιότη, όταν εσήκωσε φραγγέλι

στους Φαρισαίους, να τόνε βάλουμε στη μέσην

απ' τους λαούς όρθιο πρόμαχο και ταγό τους,

να τους ενώσει στο σκοπό τον τελευταίο,

που οχτροί και φίλοι, ως τον αγέρα του ανασαίνουν,

κοιτιώνται ξάφνου και γνωρίζονται γι' αδέρφια...20

Τον ίδιο αναγεννητικό συμβολισμό εξυπηρετεί και ο Χριστός του ορθόδοξου Επιταφίου "Στ' Όσιου Λουκά το μοναστήρι". Εδώ, μέσα στην αισθησιακή ατμόσφαιρα του ανοιξιάτικου ελληνικού Πάσχα, ενσαρκώνει τον πεθαμένο Άδωνη. Εφόσον δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμα το έργο της ορφικής κατήχησης του λαού, που ενοποιεί τους αρχαίους με τους χριστιανικούς θεούς, είναι φυσικό να μην έχει αφυπνιστεί η λαϊκή -στην προκειμένη περίπτωση, γυναικεία- ευαισθησία ως προς τη διελληνική της αυτοσυνειδησία, και έτσι ο θεός να εισάγεται στο ποίημα με τη μορφή απορίας:

ποια να στοχάστη -έτσι γλυκά θρηνούσαν!-

πως, κάτου απ' τους ανθούς, τ' ολόαχνο σμάλτο

του πεθαμένου του Άδωνη ήταν σάρκα

που πόνεσε βαθιά;21

Ένας πολύ μεταγενέστερος θεός, ο θεραπευτής Ασκληπιός, που στη σικελιανική δραματουργία σηκώνει όλο το βάρος της θεραπείας της σύγχρονης νοσούσης κοινωνίας, δεν δηλώνεται ρητά αν εμφανίζεται ως νεανίας ή ως ανήρ, δηλαδή "υπό τας δύο μορφάς υφ' ας εικονίζετο εν τη τέχνη, ως αγένειος δηλ. και ως πωγωνοφόρος".22 Στο αντίτυπο που βρέθηκε στα κατάλοιπα της βιβλιοθήκης του ποιητή,23 η παρατήρηση είναι υπογραμμισμένη και δείχνει

———————————————

20. Θυμέλη Γ', 31-32.

21. Λυρικός Βίος Ε', 46 ("Στ' Όσιου Λουκά το μοναστήρι").

22. Π. Καββαδίας, Το Ιερόν του Ασκληπιού εν Επιδαύρω και η θεραπεία των ασθενών, Αθήνα 1900, σ. 202. Κατάλογος Ευρεθέντων Βιβλίων αρ. 30 (βλ. επόμενη σημ.).

23. Για τα ευρεθέντα και την ιδεατή βιβλιοθήκη του ποιητή βλ. Λία 

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/22.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ότι ο Σικελιανός προβληματίστηκε για την επιλογή της ηλικίας του θεού πριν από τη συγγραφή του έργου.

Οι θέαινες όλων των καιρών και των τόπων

Η γυναίκα καθορίζεται ως προς τη συμμετοχή της στη Δημιουργία. Ο ιδεώδης ρόλος της είναι συγχρόνως ρόλος "παραστάτισσας, αδερφής, γυναίκας κ' ερωμένης",24 καθώς της αρχετυπικής θεάς, της Περσεφόνης, στο πλάι του θεού Διονύσου. Η γυναίκα είναι για τον Σικελιανό «η δωρήτρια της Ουσίας, η δωρήτρια του καθημερινού ψωμιού, η δωρήτρια του καθημερινού κρασιού, η δωρήτρια της αιώνιας μέθης, η δωρήτρια του κρυφού ελέους, η δωρήτρια της ελεύθερης θυσίας στο Πνεύμα! [...] Αυτή που χάθηκε μέσα στην άλλη, την "κοινωνική" και "ιστορική" γυναίκα, και που ένοχος για το χαμόν αυτό είναι μόνο ο Άντρας: που αποσπάστηκε τόσο νωρίς και τόσο βίαια απ' τα σπλάχνα της Μητέρας-Γης, από το Κοσμικό Μυστήριο της παρθενικής και μητρικής θηλύτητας».25 Το πρότυπο της παρθενικής θηλύτητας στο Δωδεκάθεο εκπροσωπεί η Κόρη, ενώ της μητρικής, τη "μυστική μεγάλη πρωτοεικόνα", η Μάνα Δήμητρα, που στα χριστιανικά χρόνια θα μεταπλαστεί στη Μητέρα Θεού.

Η σχέση των δύο θεαινών διακόπτεται περιοδικά από την αναγκαστική κατάβαση της Περσεφόνης στα πλουτώνια δώματα. Ο έρωτάς της δηλαδή συντελείται στο βασίλειο του Θανάτου. Η ελευσίνια αντίληψη θεωρούσε πως «Θάνατος και Sexus ήταν η ομοούσια δύναμη οπού -όπως ο πλανήτης Αφροδίτη που το βράδυ είν' Έσπερος και το πρωί Εωσφόρος- προσανατολίζει όλα τα φαινόμενα της Ζωής, πιο πέρα απ' τα συμπτώματα, προς την αιώνια

———————————————

Παπαδάκη, "Τα ευρεθέντα της βιβλιοθήκης των Δελφών του Άγγελου και της Εύας Σικελιανού", Επετηρίς της Εταιρείας Λευκαδικών Μελετών 8 (1995) 333-406, όπου και κατάλογος των σωζόμενων βιβλίων (στο εξής: Κατάλογος Ευρεθέντων Βιβλίων).

24. Λυρικός Βίος Α', 54 (Πρόλογος).

25. Στο ίδιο, 55.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/23.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

σφαίρα του πληρώματος και της δημιουργικής Ανάτασης· και που, γι' αυτό, είναι δυνατό να γίνουνε, για τους μυημένους, ο αυτούσιος αρραβώνας μιας κοινής δημιουργικής ευθύνης, με τον ίδιο -όχι τυφλά, αλλά "πεπεισμένως" στρατευόμενο τα ίδια μεμυημένα πλάσματά του, ως συνεργάτες στον αγώνα του- Θεό !».26

Ο συμβολισμός λοιπόν της βαθμιαίας ανάστασης της σφαγιασμένης Νύμφης στο χαμένο "Κύπελλο του Αγαθοδαίμονα" προαναγγέλλει τη λυτρωτική εμφάνιση της νέας γυναίκας στη "Μελέτη θανάτου", που συντελείται κάτω από το άστρο της Ήβης.

Ένα διαφορετικό δίδυμο, παραπληρωματικό ως προς τις αντιλήψεις για τον έρωτα, συνιστούν στα νεανικά ποιήματα η Άρτεμη και η Αφροδίτη. Ο Σικελιανός ήρθε για πρώτη φορά σε ουσιαστική επαφή με την Ορθία Αρτέμιδα στο προσκύνημά του στη Σπάρτη το 1915, όπου τον συντρόφευε ο Νίκος Καζαντζάκης. Μεγάλη εντύπωση τους έκαναν τα ερείπια του ναού καθώς και η λατρεία της θεάς. Ο ποιητικός καρπός αυτής της επίσκεψης καταγράφτηκε στον "Ύμνο στην Ορθία Αρτέμιδα", που αποτέλεσε το δεύτερο άσμα της "Συνείδησης της Φυλής μου". Εκεί, ανάμεσα σ' άλλα, η θεά κανονίζει το σμίξιμο των αθλητικών νέων, που έχει μοναδικό σκοπό την ευγονία, με τραχιά αυστηρότητα, απαλλαγμένη από κάθε αναζήτηση της ηδονής. Έπρεπε να γεννηθούν "φυλαί νέαι, υγιείς, ακέραιοι, άμοιροι κληρονομικών στιγμάτων, ασφαλείς εις τα ίδιά των ένστικτα ως τα θηρία, ωραίαι και νικητήριοι ως οι αρχάγγελοι".27

Ω Ορθία·

όταν γαλήνια μόνη Σου οδηγάς,

σαν η γυναίκα του χωριάτη

μεσ' από τους κάμπους,

το σκληρότερο πουλάρι να βατέψει τη φοράδα

το θεμελιακό δαμάλι τη γελάδα

———————————————

26. Στο ίδιο, 53.

27. Πεζός Λόγος Α', 14 ("Το νέον έργον του Γαβριήλ Δ' Αννούντσιο", 1910).

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/24.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

και στην ορθοτράχηλη του νόμου Σου παρθένα

εναντιωμένο κι όμοια υπάκοο

με το μέτωπο σκυφτό σαν άτι

τον ανέγγιχτο πενταθλητή!28

Σε παρόμοια σκηνή υπονοείται η επιρροή της Άρτεμης και στο "Δωρικό".29 Πολύ παραστατικός ο εναγώνιος παραδομός μιας νεαρής Σπαρτιάτισσας, που κρατάει πεισματικά τα πόδια κλειστά στη συζυγική κλίνη.

Άδειασ' η Αρτέμιδα όλα της τα βέλη.

Και λίγο ακόμα αν ήτανε παρθένα,

την ηδονή κλειδώνανε, σφιγμένα,

σαν κρύα κερήθρα, τα παρθένα σκέλη...

Ένθερμος θιασώτης του Πλουτάρχου,30 ο Σικελιανός μελετούσε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τις δωρικές συμπεριφορές, που ανταποκρίνονταν στο αυστηρό αθλητικό πρότυπο που οραματιζόταν την εποχή εκείνη για την υγιή νεότητα. Σε σημείο που, στους πατριωτικούς Διθυράμβους των Βαλκανικών, η Ελληνική Νιότη να ταυτίζεται με τη μόνη θεά, που το ήθος και οι ικανότητές της αρμόζουν στους θηρευτές της Νίκης.

Νιότη σκιρτάει πεντάχαρη, σαν ελυμπίσιο αλάφι!

Νιότη, παρθένα Αρτέμιδα, της Νίκης κυνηγήτρα,

πώς δρασκελάει και πέτεται οπού γκρεμοί και τράφοι!31

Στην αντίπερα όχθη βρίσκονται τα λυρικά ποιήματα, που αποτέλεσαν αργότερα τη συλλογή Αφροδίτης Ουρανίας. Τα περισσότερα ανήκουν στην ίδια εποχή με όσα εκφράζουν την επιρροή της

———————————————

28. Λυρικός Βίος Γ', 85 ("Ύμνος στην Ορθία Αρτέμιδα").

29. Λυρικός Βίος Β', 81 ("Δωρικό").

30. Για τη χρήση του Πλουτάρχου στο ποιητικό έργο του Σικελιανού βλ. την εργασία της Ρίτσας Φράγκου-Κικίλια, Τρία Σονέτα του Σικελιανού και ο Πλούταρχος. Ανάτυπο από το αφιέρωμα "Κότινος στον Άγγελο Σικελιανό" του περιοδικού Ευθύνη, Αθήνα 1980, σ. 147-160.

31. Λυρικός Βίος Β', 50 ("Διθύραμβος" ΙΙ).

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/25.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Άρτεμης. Τοποθετημένα όλα σε ερωτική ατμόσφαιρα, μέσα στην οργιαστική πελοποννησιακή φύση, αναζητούν την εκπλήρωση της ηδονής, που άλλοτε αρκείται στη θέαση του κάλλους κι άλλοτε καταλήγει στη σεξουαλική εκπύρωση.

Όμως η έξαρση των αισθήσεων συμπορεύεται πάντα με την πνευματική διέγερση. Στον απολογιστικό "Ύμνο του μεγάλου Νόστου", ο Σικελιανός περιγράφει τη νοσταλγική κατάδυση του εαυτού του προς την "Κοσμική του ερωτικήν ακεραιότητα".

Υμέναιο νέο στα βάθη τους λογιάζω τώρα θα βρω,

σαν ήπια μονομιά

της νύχτας όλο το κρασί το μυστικό και μαύρο

για μιαν επιθυμιά·

κι όλ' η φωτιά των ουρανών μου κύκλωσε, μου κρύβει

το πνέμα μου βουβό,

τι πια με κράζει αμείλιχτη του νου μου η πάνοπλη ήβη

προς τ' άστρα ν' ανεβώ!32

Όπως σημειώνει αλλού, γι' αυτόν "η ηδονή δεν είταν ποτέ χώρια απ' την κατάβαθη διανόηση· δεν την εσκέπαζε, την αποκάλυπτε !".33

Οι ήρωες

Ανάμεσα στους θεούς και τους ανθρώπους τοποθετούνται οι ήρωες, ημίθεοι συχνά, που η νιότη τους είναι ταγμένη στη διεκδίκηση των ιδανικών.

Από τον ομηρικό κόσμο επαινείται η νιότη του Αχιλλέα, που μπαίνει στον ασφοδελώνα ορμητικός με τ' άλογά του:

Τα ηνία εκράτει ο ήρωας·

χτύπησε, ετράβηξε μπροστά

τα θεοτικά του νιάτα...34

———————————————

32. Λυρικός Βίος Β', 103 ("Ύμνος του μεγάλου Νόστου").

33. ΙΙαρασελίδια σημείωση στο A. Gratry, Logique, Παρίσι 1868. Βλ. Κατάλογος Ευρεθέντων Βιβλίων, αρ. 462.

34. Λυρικός Βίος Α', 153 (Αλαφροΐσκιωτος).

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/26.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Αντίθετα, επισημαίνεται η απουσία του όταν περιγράφεται το Πήλιο, στο τρίτο μέρος του επαίνου της Θεσσαλίας, με την αφορμή των νικηφόρων Βαλκανικών πολέμων:

Δε μου έκραξε τη νιότη του Αχιλλέα,

μηδέ το φτερωμένο του ποδάρι...35

Εδώ ο Σικελιανός εκφράζει την απογοήτευσή του για την έκπτωση της αρχαίας αγωνιστικής, την οποία αργότερα θα προσπαθήσει να αναβιώσει. Το αίτημά του για την "ομηρική συνείδηση"36 δεν έχει ακόμα εισακουστεί. Ως ολοκληρωμένη πρόταση νέου ήρωα προβάλλει τον Ηρακλή, που αποτελούσε την τυπική μορφή του "Ήρωος θεού". Ο Σικελιανός επικυρώνει την επιλογή του στο ποίημα που του αφιερώνει ειδικά στο πέμπτο άσμα από τη "Συνείδηση της Γης μου":

Από θεούς κι ανθρώπους

πιο στοχαστικά

Εσένα αγάπησα, γυμνέ Ηρακλή!37

Η αφήγηση των ποικίλων επεισοδίων της ζωής του θεού δεν περιορίζεται μόνο σ' αυτό το ποίημα, αλλά ξετυλίγεται σ' ολόκληρο το σικελιανικό έργο. Η δυναμική της μελλοντικής του άθλησης συμπυκνώνεται στην περιγραφή της σκηνής από τα αετώματα της Ολυμπίας, όπου "ο Ηρακλής, αγένειος έφηβος, με την όψη ακουμπημένη στην παλάμη, ήμερα γυρτή, πατώντας με το ίσιο εφηβικό ποδάρι, ανάλαφρο, το νιο ξανθό λιοντάρι της Νεμέας, σαν να ονειρεύεται τα άθλα που μέλλει για ν' αθλεύσει".38 Η ίδια σκηνή, στην

———————————————

35. Λυρικός Βίος Β', 39 ("Θεσσαλία" III).

36. Τον όρο τον πρωτοσυναντάμε στις επιφυλλίδες για τον D'Annunzio, που "ανεζήτησε και ανεύρε διά μέσου των εποχών εν τη λατινο-ελληνική φυλή τον σβησθέντα πυρήνα της Οδυσσειακής συνειδήσεως". Πεζός Λόγος Α', 14 ("Το νέον έργον του Γαβριήλ Δ' Αννούντσιο", 1910).

37. Λυρικός Βίος Γ΄, 45 ("Ηρακλής").

38. Πεζός Λόγος Α', 51 ("Συνέχεια της ομιλίας μου με τον Rodin και αισθητικά σημειώματα", 1912).

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/27.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ποιητική της εκδοχή, εισπράττεται ως συμβολική μιας απροσδιόριστης εναγώνιας νεανικής ορμής:

έτσι, κάθε ώρα οδηγητής μου

με μια αστραπή φανέρωνες μες στην ψυχή μου

την ουσία του πόνου,

όταν

-καθώς Εσύ στ' αετώματα του Σκόπα

όπου το πρόσωπό Σου ανάγυρτο στους άθλους όλο

μοιάζει με του αϊτού

που δε γνωρίζει τι και ποιο το βέλος που τον έριξε στη γη

αλλά ως την ύστερη στιγμή σπρώχνει μπροστά τα νύχια ορτά

ενώ τα μάτια του είναι καθαρή πηγή αστραπής-

χτυπούσα με τη νιότη μου όλη

αδιάκοπα, δεξιά ζερβά

τον αόρατο θεό!39

Αν επιμείνουμε στη δομή του ποιήματος, που αποβλέπει στην προβολή του "εφηβικού προτύπου", θα δούμε ότι οι επικλήσεις προς τον ήρωα, μετά το μέσο, εξελίσσονται σε κάλεσμα προς την ελληνική νεότητα. Ο Ηρακλής δεν είναι παρά αυτός που διδάσκει "την ουσία της πάλης", ηθική περισσότερο παρά τελεσφόρα. Οι περιπέτειΈς του είναι αναβαθμοί της Μύησης στη Ζωή, το γάλα που εβύζανε ως βρέφος είναι γάλα κοσμογονικό, και τον μεγαλώνει σε έναν "έφηβο που ξέρει πως η γνώση είναι βορά των σκύμνων, προορισμένη να τονώσει μόνο την ουσία του ως τροφή".40

Τα διάφορα επεισόδια της ζωής του Ηρακλή χρησιμεύουν στον Σικελιανό για να τα παραλληλίσει με τον δικό του αγώνα για τη διαφώτιση της Ελληνικής Νεότητας. Στο τέλος, τον επικαλείται ως μάρτυρα για την καινούρια απελευθερωτική δράση που αναλαμβάνει :

———————————————

39. Λυρικός Βίος Γ΄, 50 ("Ηρακλής").

40. Πεζός Λόγος Α', 56 ("Αύγουστος Ροντέν", 1918.)

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/28.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ήρθ' ο καιρός

τις ψεύτικες του ξένου προσωπίδες

να τις συντρίψω εδώ, μπροστά στα πόδια Σου,

γυμνέ Ηρακλή!41

Η μεταφορά αυτή αποτελεί την ποιητική εκδοχή της "προστασίας", όπως του την πρωτοφανέρωσε σε νεαρή ήδη ηλικία ο πατέρας του, Ιωάννης Σικελιανός, ερμηνεύοντας τη νιόκοπη νεοελληνική ελευθερία:

"Αληθινά, παιδί μου, εγλιτώσαμε απ' τον Τούρκο, χάρη στην ψυχική δύναμη των μεγάλων μας παλικαριών απ' το 'να μέρος, κι από τ' άλλο χάρη στην επέμβαση της Ευρωπαϊκής διπλωματίας, οπού σπρώχτηκε σ' αυτό περισσότερο, παρά κι από τον τότε φιλελληνισμό της, από τη διαίσθηση πως είμαστε λαός με ζωή, οπού συχνά θα της χρειάζονταν και θα την εδούλευε γερά και δίχως υπολογισμό. Δεν είμαστε λοιπόν καθαυτό δούλοι σήμερα, αλλά είμαστε, για λόγους που θα καταλάβεις άμα μεγαλώσεις, άθελά μας, σ' όλη τη γραμμή, ως σήμερα, προστατευόμενοι της Δύσης, της νοοτροπίας της, της πολιτικής της κλπ. Και αυτό είναι περισσότερο επικίνδυνο κι απ' τη δουλεία, για ένα μόλις χτες λευτερωμένο λαό. Η δουλεία γενικά έχει μια μορφή και επομένως κι η μορφή της αντίστασης είναι μία. Αλλ' η προστασία -μοιραία άλλωστε, γιατί εμπήκαμε άξαφνα στον κύκλο ενός πολιτισμού που μας χώριζαν απ' τους δρόμους του όχι λίγοι αιώνες- απλώνεται και θα ν' απλώνεται, ωσότου να ξυπνήσουμε απ' το λήθαργο και να κοιτάξουμε τριγύρα μας και μέσα μας πού είμαστε και τι είμαστε, ωσάν παράσιτο στην όλη ζωή μας, εμποδίζοντας -ως τότε- τη δημιουργικήν αντίδραση σιγά-σιγά."42

Τη δεδομένη χρονική στιγμή του ποιήματος, η συντριβή του

———————————————

41. Λυρικός Βίος Γ΄, 52 ("Ηρακλής").

42. Πεζός Λόγος Β', 345 ("Η Δελφική Ένωση: ένα προανάκρουσμα", 1931).

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/29.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ξένου43 δεν αποτελεί παρά πρόθεση μοναχά, και ο συμβολισμός χρησιμεύει για να ανακηρύξει τον Σικελιανό οδηγητή, νέο προφήτη που διαλαλεί το κήρυγμά του σ' ένα πανέτοιμο νεανικό κοινό:

Ω νιότη ελληνική,

που με κοιτάς στο στόμα

όπως κοιτά ένας άνθρωπος

ανοίγοντας τα μάτια του στον όρθρο

τον αυγερινό!44

Το προνόμιο της παρομοίωσης με τον Ηρακλή έχουν, εκτός από τον ίδιο, και οι αγωνιστές της Κλεισούρας την ώρα που πραγματώνουν και αυτοί έναν άθλο με στόχο πνευματικό:

Κι όμοια τώρα κ' Εσείς,

ως προαιώνια βουλήθηκε πάλι

ο Ηρακλής, απ' τον Άδη γυρίζοντας,

όμοιος μ' Εσάς, αδερφοί μου,

νηστικός, αχαμνός, με πηγμένα

τριγύρ' απ' την όψη τα γένια,

ωσάν άγριος, σα στοιχειό, σαν ημίθεος,

μα μ' όλα γεμάτα τα στήθη,

τα φρένα, τα γόνατα, απ' τον κρύφιο τον ακοίμητο αγώνα,

υψωμένος απάνω απ' του Φόβου ή του Χάρου τον ίσκιο,

να λυτρώσει τον Ήρωα·

όμοια τώρα κ' Εσείς

να λυτρώσετε πάτε το Πνέμα του Ανθρώπου45

Ο Σικελιανός χρησιμοποιεί για το θάνατο του Ηρακλή τον βίαιο αναγεννητικό μύθο της αυτοπυρπόλησης μέσα στα φορέματά του, ποτισμένα από τη ζήλια της Δηιάνειρας με το φαρμάκι του

———————————————

43. Παρόμοιες ξενοφοβικές αντιλήψεις και αντιδυτικό μένος θα εκφράσει στο "Ανοιχτό Υπόμνημα στη Μεγαλειότητά του" το 1922.

44. Λυρικός Βίος Γ΄, 54 ("Ηρακλής").

45. Λυρικός Βίος Ε', 130 ("Κλεισούρα").

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/30.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Νέσσου. Η καθαρτήρια δύναμη της φωτιάς εμφανίζεται εξάλλου και στον έπαινο του σέρβου ήρωα Μιλός Ομπίλιτς, ο οποίος παρομοιάζεται με τον αστροχίτωνα Ηρακλή:46

Δάδα κρατεί, και τον οχτρό με δάδα αναμεράει,

κ' οι σπίθες ολοτρόγυρα, π' ανάβρα αντισκορπάει,

σαν αστροχίτωνα Ηρακλή τον δείχνοννε πετώντας!47

Η εκδοχή αυτή καταλήγει στη θέωση του Ηρακλή και την εγκατάστασή του στον Όλυμπο. Ο γάμος του με την Ήβη αποκτά ξεχωριστή σημασία γιατί του χαρίζει την αιώνια νεότητα, προνόμιο μόνο των θεών και λίγων επίλεκτων θνητών.

Τα χαρακτηριστικά της Ήβης ο Σικελιανός τα προσδίδει -στα "σεξουαλικά" ποιήματα της ωριμότερης ηλικίας, όταν πια ο ίδιος σιμώνει το θάνατο-, σε κάθε νεανική γυναικεία παρουσία. Όπως παραδέχεται στην κουβέντα του με τον Λουντέμη, στο προσκεφάλι του μελλοθάνατου Παλαμά: "είναι αναπόφευκτο να μιλάς για τον έρωτα πιο πολύ σα βρίσκεσαι στο κατώφλι του θανάτου".48 Έτσι, στη "Μελέτη θανάτου", η νέα γυναίκα που αποτελεί το κεντρικό πρόσωπο των "Ιμέρων" δίνει την αφορμή για έναν έπαινο του Έρωτα Νουσολύτη-Ελευθερωτή:

«Δεν είν' αυτό για Σε κλινάρι αρρώστου,

μα η μυστικιά του Διόνυσου τριήρη

που απάνω από τα κύματα του χρόνου

κι απάνω απ' τους κλειστούς Ρυθμούς της πλάσης

πετάει γοργή, πετάει μ' ορμή, σα βέλος!

»Άκου τη βοή της λευτεριάς Σου ακέριος

κι αν έκαιες λίγο πριν από τη θέρμη,

———————————————

46. Τον έναστρον χιτώνα δώρισε ο Ηρακλής στον Βάκχο "μαθητεύσαντα παρ' αυτώ" (Νόννος XI, 408, 579).

47. Λυρικός Βίος Β', 53-54 ("Ρυθμός και Ναός").

48. Μενέλαος Λουντέμης, Ο εξάγγελος. Άγγελος Σικελιανός, Αθήνα 1976, σ. 203.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/31.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

κι αν σα δαδί φλέγονταν το κορμί Σου,

να μάθεις ήταν πώς να καις! Τι τώρα

ζυγώνεις τη φωτιά, που όχι το πλάσμα

μα ο ίδιος Πλάστης έχει μες στα φρένα.

Τ' άστρο, που πλάι Σου λάμπει, είναι της Ήβης,

της αιώνιας Ήβης είναι τούτο τ' άστρο,

τ' άστρο είναι που τρυπάει το φως της μέρας!49

Αντίθετα, στη συμβολική τραγωδία του Ασκληπιού, ο μέγας θεραπευτής συμβουλεύει τη ζωντανή ενσάρκωση του "εφηβικού προτύπου", τον αθλητή Ηγεσία, που όμως βρίσκεται στο τέλος της ζωής του, να μη μιμηθεί τον αρχετυπικό ήρωα:

Είσ' ένα πλάσμα ονειροπόλο, ο ίδιος

πυρετός του εαυτού σου... Κι αν ανέβει

ο πυρετός αυτός, τι περιμένεις;

Ν' ανέβεις όπως ο Ηρακλής μαζί του

στη φοβερή πυρά, που καίγοντάς τον

τον μεταμόρφωσε, και προς την Ήβη

την αιώνια τον ξανάδωκε; Μη αλλάζεις,

σου λέω, του στίβου τη γραμμή, εκεί που 'σαι...

Τούτη η στιγμή που σε παιδεύει, ας σε νικήσει.

Κι αν με το θάνατο το θάνατο πατήσεις,

της αγωνίας σου παίρνεις τότε το στεφάνι.

Αν αθλητής να λάμψεις νέος γυρεύεις,

δέξου το θάνατο...50

Η εξανθρώπιση αυτή του προτύπου, που υπόκειται στη φυσική φθορά, συνιστά μια καινούρια οπτική. Τη σχέση του Ηρακλή με τον θεραπευτή του Ηγεσία, τον Ασκληπιό, τη μαρτυρεί ο παιάνας του Αριστείδη, που άρχιζε με την επίκληση: "ιή Παιάν Ήρακλες Ασκληπιέ".51 Ξέρουμε ότι ο Ασκληπιός λατρευόταν στο Ιερό του

———————————————

49. Λυρικός Βίος Ε', 108 ("Μελέτη θανάτου").

50. Θυμέλη Γ', 149 (Ασκληπιός).

51. Αριστείδης, Ι, σ. 59, 62, 514.

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/32.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

στην Τροιζήνα ως θεός ιατρός, που "και εν πόνοις και εν θυμηδίαις και εν θεραπείαις σώματος και πανταχού καιρόν έχων εστίν".52 Στο ίδιο ιερό μαρτυρείται και η λατρεία της Ήβης.53 Από παρασελίδια σημείωση του Σικελιανού στο αντίτυπό του του βιβλίου του Καββαδία, φαίνεται ότι σκόπευε να της δώσει ένα ρόλο στο Χορό της τραγωδίας του με θέμα τον Ασκληπιό, μαζί με την Υγεία και τον Άθλο.54

Ένας άλλος αρχετυπικός νεανικός ήρωας είναι ο Ίκαρος, που η ίδια "βοή της λευτεριάς" τον παρακινεί σε πράξη υπεράνθρωπη και ωραία:

Μοίρα στον Ίκαρο ήταν να πετάξει

και να χαθεί... Τι, ως ήβρε σταφνισμένες

τις φοβερές της λευτεριάς φτερούγες

απ' τον τρανό πατέρα του μπροστά του,

η νιότη έριξε μόνη το κορμί του

στον κίντυνο, κι αν ίσως δεν μπορούσε

το μυστικό, το αγνό τους να βρει ζύγι!55

Το επεισόδιο φωτίζεται από την πλευρά του πατέρα -το ποίημα είναι αφιερωμένο στον Δαίδαλο-, εκείνου η συμπεριφορά είναι που μπαίνει σε κρίση, γιατί κέντρισε μοιραία την αυτονόητη νεανική τόλμη. Στο ποίημα ακούγονται και οι επιφυλάξεις των κοινών ανθρώπων:

Κι άλλοι μπορεί να πουν: "Τον κόσμο αφήνει

και τις στρωτές συνήθειες των ανθρώπων,

πράματ' αδύνατα ζητώντας".56

———————————————

52. Ε. Legrand, "Inscriptions de Trézène", Bulletin de correspondance hellénique (1893), σ 86.

53. Charles Blinkenberg, "Les Inscriptions d'Epidaure", Nord. Tidsskrift for filologi Γ΄/3 (1895), σ. 166, αρ. 16.

54. "Ήβη Υγεία Άθλος (Για το Χορό)" στο Π. Καββαδίας, ό.π., σ. 194.

55. Λυρικός Βίος Ε', 36 ("Δαίδαλος").

56. Στο ίδιο, 38.

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/33.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Όμως στο τέλος, ο Δαίδαλος αναγνωρίζεται ως πρωτοστάτης όλων εκείνων που, ξεπερνώντας το φόβο του θανάτου, προσπαθούν να σώσουν την ψυχή του κόσμου. Κι η σωτηρία αυτή πετυχαίνεται μονάχα μέσα από τα μονοπάτια της τέχνης:

πατέρα όλων εμάς οπού σε εικόνα

ταφής, από την πρώτην ελικιά μας,

έχουμε ιδεί τα πάντα και, ή με λόγο

ή με σμιλάρι, με την πνοή μας όλη

απάνω απ' το ρυθμό το σαρκοφάγο

να υψωθούμε αγωνιόμαστε·

ω πατέρα,

που και για μας γη κι ουρανός είν' ένα,

και στια του κόσμου η ίδια η συλλογή μας,

και λέμε η γη να σμίξει με τ' αστέρια

μπορεί, ως βαθύ χωράφι με χωράφι,

στάχυα να θρέψει κι ο ουρανός·57

Στην τραγωδία Ο Δαίδαλος στην Κρήτη, ο Δαίδαλος αντιπροσωπεύει "το άρτιο Πνεύμα", το οποίο υποκινεί σε επανάσταση τους νέους εφήβους που έχουν έρθει για να θυσιαστούν. Ο 65χρονος τώρα πια βασιλιάς Μίνως αποτελεί την προσωποποίηση του γέρικου διεστραμμένου κόσμου, που

στις άγιες γύριζε εφηβότητες, να κάψει

την παρθενιά τους, να μαράνει το δροσιό τους,

κι όσες γυναίκες γύραθέ του ανθούσαν, κι όπου

πόδι μικρό, λιγνό κορμί, μεγάλο μάτι,

όλα μαζί, κυράδες, σκλάβες, άθλιες δούλες,

άχραντα αγόρια, γονάτιζαν στο ζυγό του,

κι όλα φοράδες για τον ίδιο καβαλάρη...58

Η απληστία του για νεανικό αίμα έρχεται σε αντίθεση με τις 

———————————————

57. Στο ίδιο, 39.

58. Θυμέλη Β', 59.

3

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/34.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

θρησκευτικές παραδόσεις των Κρητών, οι οποίοι ετοιμάζουν τον ξεσηκωμό τους. Το μόνο που συγκρατεί τον έκλυτο βασιλιά είναι

ο χαλινός της πρώτης νιότης ο μεγάλος

στης Μάνας-θεάς σαν πρωτοκάθισε τον ίσκιο,

που κι άθελά του η θύμησή της ξαναλάμπει,

καμιά φορά, στ' ανταριασμένα του τα φρένα...59

Ο ίδιος, σε μια στιγμιαία έκρηξη ευαισθησίας, αναπολεί τη νεανική του ορμή, που η απώλειά της τον έχει ρίξει στις ανίερες επιθυμίες και πρακτικές του Λαβυρίνθου:

Αχ, που είσαι, νιότη!... Ως ένα τόξο τεντωμένο

έστεκε ολόρτο μπρος στην πλάση το κορμί μου,

κι ωσά σαγίτα σταφνισμένη ο αντρισμός μου

την πλάση, ελόγιαζα, αντικρύ του θα περάσει...60

Μια παρόμοια νεότητα αντιτάσσει τώρα ο Θησέας στον Μίνωα. Με τη βοήθεια του Δαίδαλου, αποκαλύπτει το ταύρινο προσωπείο και, αφήνοντας αιμόφυρτο τον ύπουλο βασιλιά, οδηγεί τους συντρόφους του στη Λευτεριά. Από το επεισόδιο αυτό θα προέλθει αργότερα "ο Δηλιακός χορός του νέου Θησέα, που μεταμορφώνει τα πατήματα με τα οποία αναζήτησε απ' τον κρητικό λαβύρινθο την έξοδό του, σε πατήματα σεμνού κ' ευχαριστήριου στον Απόλλωνα χορού".61 Η σύλληψη αυτού του χορού προαναγγέλλεται στην τραγωδία από τον ίδιο τον Θησέα, πριν από τη σύγκρουση με τον Μίνωα.

"·[...] κι αυτόν θα νοματίσω

πρώτο χορό της Λευτεριάς... Και μήνυσέ το

στο γύρα λαό της Κρήτης όλης, να το μάθει,

τέτοιο χορό ταχιά όλ' η Κρήτη να χορέψει!..."62

———————————————

59. Θυμέλη Β', 17.

60. Θυμέλη Β', 39.

61. Πεζός Λόγος Β', 314 ("Το πρόβλημα της Μουσικής και του Χορού στο Αρχαίο Δράμα", 1931).

62. Θυμέλη Β', 66.

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/35.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Στη διαδοχή των νεανικών ηρώων ξεχωριστή θέση κατέχει ο γιος του Θησέα και της Αμαζόνας, ο Ιππόλυτος. Ο Σικελιανός τον επικαλείται για πρώτη φορά στον "Απόκρυφο Όλυμπο". Στο ποίημα συνυπάρχει ο πόθος και ο θαυμασμός τόσο για το παρθενικό αντρικό κορμί, που αντιστέκεται στον έρωτα έως θανάτου, όσο και για το γυναικείο, που παραδίνεται υποταχτικά. Στο δεύτερο σκέλος, η κατανίκηση της ηδονής ταυτίζεται με την κατάκτηση της αγνείας. Ο Ιππόλυτος εκπέμπει στο βάθος την ίδια αισθησιακή ακτινοβολία με τον πεθαμένο Άδωνη του νεοελληνικού επιταφίου, και ίσως με τον Παντάρκη.

Ω αγνεία τον Ιππολύτου,

οπού ετρόμαζες τη σάρκα

όπως τον ίσκιο του το αδάμαστο άτι!

Κι οπού η γυναίκα, ξαπλωμένη χάμου

ωσάν πανί πεσμένο

άμορφο σχήμα,

σ' έκανε, όπως τ' άλογο, να δίνεις ξαφνικά

ένα πήδημα δυο οργιές

με το πλευρό!

Ω Ιππόλυτε,

που δεν αγάπησες τους θεούς που φαίνονται μεγάλοι νύχτα,

η αγνότητά σου δίπλα απ' τον Αρίωνα,

το βαρβάτον άτι οπού ζητούσες να δαμάσεις,

ήτανε δεμένη

ωσάν απάρθενη φοράδα δίπλα, στο ζυγό.

Κι έτσι, ζητώντας να λυθούν

να σμίξουν,

κεντρισμένα απ' την ακράτητη πνοή του ιδρώτα

έσπασαν ξάφνου και τιμόνι και λουριά,

κι όλα μαζί

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/36.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

άρμα κι άνθρωπο

σε σύραν στον γκρεμό!63

Η αντιπαράθεση της αλαζονικής αγνότητας του Ιππόλυτου με τον αχαλίνωτο ερωτικό πόθο των αλόγων προσπαθεί να συνταιριάσει τις δύο αντιθετικές μορφές ερωτικής ύβρης, που τιμωρούνται σε κάθε περίπτωση.

Η απεικόνιση της σκηνής αυτής του θανάτου του Ιππόλυτου δίνει την αφορμή για την παρομοίωση με τον εκκεντρικό αυτόχειρα Περικλή Γιαννόπουλο στο ομώνυμο ποίημα. Βέβαια ο Γιαννόπουλος σκηνοθέτησε το θάνατό του, ενώ ο Ιππόλυτος τιμωρήθηκε για την επιμονή του. Από την ευριπίδεια περιγραφή του θανάτου του Ιππόλυτου, ο Σικελιανός εκμεταλλεύεται την εικόνα του θρήνου των συντρόφων του για να παροτρύνει τους συγχρόνους του Γιαννόπουλου:

Κλάψτε τον ώριο Ιππόλυτον... [...]

.........................................................

Μα εμείς τις ύστερες τιμές, εκείνες

οπού φιλία κ' ευγένεια μας εμπνέουν,

ας δώσωμεν, απόμερα θρηνώντας,

καθώς του κυνηγάρη του Ιππολύτου

οι σύντροφοι, που, στων ατιών απάνω

σκυμμένοι τους λαιμούς, εσιγοκλαίγαν,

ή, ακουμπισμένοι στ' άπραγο το δόρυ,

με δακρυσμένα ανάβλεπαν τα μάτια

το πέλαο το γαλάζιο π' αφανίστη...64

Σε μια παρεμφερή ατμόσφαιρα θέωσης65 και η παρομοίωση του Ηγεσία στον Ασκληπιό:

———————————————

63. Λυρικός Βίος Γ', 60 ("Απόκρυφος Όλυμπος").

64. Λυρικός Βίος Β', 63-64 ("Περικλής Γιαννόπουλος").

65. Τον καιρό του Παυσανία, ο Ιππόλυτος είχε γίνει αντικείμενο θρησκευτικής λατρείας. Οι Τροιζήνιοι τον τίμησαν με ναό και τέμενος, όπου βρισκόταν και το Ασκληπιείο.

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/37.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

[...] κι ως τα σπασμένα

τα μέλη του Ιππολύτου, που σκυμμένος

απάνω τους, την ήπια Του θωπεία

σαν άλειμμα άπλωσε ο Θεός κι ακέριο

το δέρμα του άστραψε απ' ολύμπια νιότη66

Μεσαιωνικοί και σύγχρονοι ήρωες

Από τον βυζαντινό κόσμο, ο Σικελιανός εγκωμιάζει τη νιότη του αμφιλεγόμενου αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ' του Μέθυσου, που δολοφονήθηκε πρόωρα από τον διάδοχο του Βασίλειο Α' το 867, στην τραγωδία με τον τίτλο Χριστός Λυόμενος ή ο Θάνατος του Διγενή. Ενστερνιζόμενος τις δοξασίες των Παυλικιανών, που ανέσυρε ο Henri Grégoire,67 ο Σικελιανός τον αναδεικνύει σε υπερασπιστή της κοινωνικής δικαιοσύνης, υπέρμαχο των αδυνάτων και των φτωχών. Τα νεανικά κατορθώματα του αντισυμβατικού βασιλιά στη νικηφόρα εκστρατεία του κατά των Αράβων διηγιέται ο λαϊκός τραγουδιστής προκλητικά στους αξιωματούχους που έχει στείλει ο Βασίλειος Α' για να πείσουν τον Διγενή να παραδοθεί.

Δεκάξι ως έγινε χρονώ,68

ένα Μαρτιάτικο αυγινό,

-μόλις το θρόνον είχε πάρει-

γύμνωσε ξάφνου το σπαθί

και τέτοια λάμψη είχε χυθεί

πα στη λεπίδα του, που λες

αρχάγγελος απ' τις ψηλές

τις σφαίρες εκατέβηκε

———————————————

66. Θυμέλη Γ, 136 (Ασκληπιός).

67. Henri Grégoire, Ο Διγενής Ακρίτας (δίγλωσση έκδοση), Νέα Υόρκη 1942. Κατάλογος Ευρεθέντων Βιβλίων, αρ. 465.

68. Τα δεκάξι χρόνια φαίνεται να έχουν για τον Σικελιανό μια σημαδιακή ιερότητα. Δες το χαρακτηριστικό όνειρο της Δημιουργίας σ' αυτή την ηλικία, που ολόγυρά του χτίζει τον έπαινο της γλύπτριας Κατερίνας Κοτέλνικωφ (Πεζός Λόγος Ε', 181).

Σελ. 37
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το εφηβικό πρότυπο και η Δελφική Προσπάθεια του Άγγελου Σικελιανού
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 18
    28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

    "Βακχίδα από τη γέννα Σου, Βακχίδα

    άξια του Διόνυσου Νυκτέλεου κι άξια

    του ανθρώπινού μου πόνου, μοναχή Σου

    άνοιξ' το δρόμο ατρόμητη μπροστά Σου,

    και, δίχως σείστρο ή τύμπανον, ανέβα

    τη μυστικήν ανηφοριά, ως γυναίκα

    απλή, που με γυμνά, αλαφρά τα πόδια,

    για την υγεία ενός άρρωστου -του κόσμου-

    και για τον κρύφιο της καημό, μονάχη

    κι ολονυχτίς, πάει στην κορφή το τάμα.13

    Η ευαισθησία της γυναίκας είναι που σημασιοδοτεί τον άναρχο σεξουαλικό πόθο του άντρα:

    Συ μαντεύεις γιατί, σαν τσαμπί σκοτεινό μαζεμένες,

    τώρα πια την κερήθρα του πόθου φρουρούν του μεγάλου,

    την κερήθρα που σα μυθικό στοιχειωμένο μελίσσι,

    προσδοκώντας μια μέρα να φτάσεις, μεγάλη Βακχίδα,

    χρόνια χρόνων, στου είναι μου τα έγκατα εμάζευα, ως ήλιο

    τυλιγμένο στα πρώτα σκοτάδια, ως πανσέληνο σ' άλυτα νέφη!14

    Όμως η νίκη της δεν είναι σίγουρη. Η επίκληση καταλήγει σε μίαν ευχή:

    "Θα νικήσει η μεγάλη γενιά Σου; ω Βακχίδα· θε να μπεις

    του θείου ζόφου μες στ' Άδυτο; κι α! θα μπορέσεις,

    θα μπορέσεις εκεί κάποιαν ώρα μ' αδάμαστο χέρι,

    μ' ένα χτύπημ' ανίλεο στην άκρη κορφή της καρδιάς μου,

    σα με δίστομο μέγα σπαθί, να χωρίσεις την ίδια καρδιά μου,

    απ' τ' αμέτρητο πένθος - να λάμψει ως στα βάθη του κόσμου,

    ως στον Άδη του μαύρου του κόσμου, ζωή το φιλί Σου;

    Θα νικήσει η μεγάλη γενιά Σου στη γη; θα νικήσει;"15

    ———————————————

    13. Λυρικός Βίος Ε', 79 ("Carmen Occultum"}.

    14. Λυρικός Βίος Ε', 98 ("Η κορφή του Νισύρου").

    15. Στο ίδιο, 99.