Συγγραφέας:Παπαδάκη, Λία
 
Τίτλος:Το εφηβικό πρότυπο και η Δελφική Προσπάθεια του Άγγελου Σικελιανού
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:28
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:159
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1900-1951
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή εξετάσθηκε το έργο του Σικελιανού στο σύνολό του (λυρικό, δραματικό, θεωρητικό) προκειμένου να διερευνηθεί η σχετική με την εφηβεία και τη νεότητα ιδεολογία που το διαπνέει, σε μια κρίσιμη περίοδο του νεότερου Ελληνισμού (1900-1951), όταν οι εξωτερικοί καθορισμοί και οι εσωτερικές ανεπάρκειες αναζητούσαν επίμονα την ανανέωσή του "με την πνοήν της μητρικής Ελλάδος, την πνοήν της αιωνίας νεότητος". Αυτή η παραθετική ταύτιση της ουσίας της διαχρονικής ελληνικής παράδοσης με τις δυναμικές μιας ανακυκλούμενης νεότητας αποτελεί τον άξονα της προβληματικής του βιβλίου, η συγγραφή του οποίο έχει αφετηρία την υπόθεση ότι η συχνή εκμετάλλευση των εφηβικών αρετών από τον Σικελιανό δεν συνιστά μονάχα την αναγκαστική θητεία ενός ποιητή στη συμβατική αισθητική θεματολογία της εποχής του, αλλά κυρίως στοχεύει στη διάδοση μιας συστηματικής μαθητείας στα ιδανικά της ελληνικής αρχαιότητας, που καλούνταν να μεσολαβήσουν λυτρωτικά στην αναγέννηση της σύγχρονης Ελλάδας αλλά και του κόσμου ολόκληρου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 10.43 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 29-48 από: 162
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/29.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ξένου43 δεν αποτελεί παρά πρόθεση μοναχά, και ο συμβολισμός χρησιμεύει για να ανακηρύξει τον Σικελιανό οδηγητή, νέο προφήτη που διαλαλεί το κήρυγμά του σ' ένα πανέτοιμο νεανικό κοινό:

Ω νιότη ελληνική,

που με κοιτάς στο στόμα

όπως κοιτά ένας άνθρωπος

ανοίγοντας τα μάτια του στον όρθρο

τον αυγερινό!44

Το προνόμιο της παρομοίωσης με τον Ηρακλή έχουν, εκτός από τον ίδιο, και οι αγωνιστές της Κλεισούρας την ώρα που πραγματώνουν και αυτοί έναν άθλο με στόχο πνευματικό:

Κι όμοια τώρα κ' Εσείς,

ως προαιώνια βουλήθηκε πάλι

ο Ηρακλής, απ' τον Άδη γυρίζοντας,

όμοιος μ' Εσάς, αδερφοί μου,

νηστικός, αχαμνός, με πηγμένα

τριγύρ' απ' την όψη τα γένια,

ωσάν άγριος, σα στοιχειό, σαν ημίθεος,

μα μ' όλα γεμάτα τα στήθη,

τα φρένα, τα γόνατα, απ' τον κρύφιο τον ακοίμητο αγώνα,

υψωμένος απάνω απ' του Φόβου ή του Χάρου τον ίσκιο,

να λυτρώσει τον Ήρωα·

όμοια τώρα κ' Εσείς

να λυτρώσετε πάτε το Πνέμα του Ανθρώπου45

Ο Σικελιανός χρησιμοποιεί για το θάνατο του Ηρακλή τον βίαιο αναγεννητικό μύθο της αυτοπυρπόλησης μέσα στα φορέματά του, ποτισμένα από τη ζήλια της Δηιάνειρας με το φαρμάκι του

———————————————

43. Παρόμοιες ξενοφοβικές αντιλήψεις και αντιδυτικό μένος θα εκφράσει στο "Ανοιχτό Υπόμνημα στη Μεγαλειότητά του" το 1922.

44. Λυρικός Βίος Γ΄, 54 ("Ηρακλής").

45. Λυρικός Βίος Ε', 130 ("Κλεισούρα").

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/30.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Νέσσου. Η καθαρτήρια δύναμη της φωτιάς εμφανίζεται εξάλλου και στον έπαινο του σέρβου ήρωα Μιλός Ομπίλιτς, ο οποίος παρομοιάζεται με τον αστροχίτωνα Ηρακλή:46

Δάδα κρατεί, και τον οχτρό με δάδα αναμεράει,

κ' οι σπίθες ολοτρόγυρα, π' ανάβρα αντισκορπάει,

σαν αστροχίτωνα Ηρακλή τον δείχνοννε πετώντας!47

Η εκδοχή αυτή καταλήγει στη θέωση του Ηρακλή και την εγκατάστασή του στον Όλυμπο. Ο γάμος του με την Ήβη αποκτά ξεχωριστή σημασία γιατί του χαρίζει την αιώνια νεότητα, προνόμιο μόνο των θεών και λίγων επίλεκτων θνητών.

Τα χαρακτηριστικά της Ήβης ο Σικελιανός τα προσδίδει -στα "σεξουαλικά" ποιήματα της ωριμότερης ηλικίας, όταν πια ο ίδιος σιμώνει το θάνατο-, σε κάθε νεανική γυναικεία παρουσία. Όπως παραδέχεται στην κουβέντα του με τον Λουντέμη, στο προσκεφάλι του μελλοθάνατου Παλαμά: "είναι αναπόφευκτο να μιλάς για τον έρωτα πιο πολύ σα βρίσκεσαι στο κατώφλι του θανάτου".48 Έτσι, στη "Μελέτη θανάτου", η νέα γυναίκα που αποτελεί το κεντρικό πρόσωπο των "Ιμέρων" δίνει την αφορμή για έναν έπαινο του Έρωτα Νουσολύτη-Ελευθερωτή:

«Δεν είν' αυτό για Σε κλινάρι αρρώστου,

μα η μυστικιά του Διόνυσου τριήρη

που απάνω από τα κύματα του χρόνου

κι απάνω απ' τους κλειστούς Ρυθμούς της πλάσης

πετάει γοργή, πετάει μ' ορμή, σα βέλος!

»Άκου τη βοή της λευτεριάς Σου ακέριος

κι αν έκαιες λίγο πριν από τη θέρμη,

———————————————

46. Τον έναστρον χιτώνα δώρισε ο Ηρακλής στον Βάκχο "μαθητεύσαντα παρ' αυτώ" (Νόννος XI, 408, 579).

47. Λυρικός Βίος Β', 53-54 ("Ρυθμός και Ναός").

48. Μενέλαος Λουντέμης, Ο εξάγγελος. Άγγελος Σικελιανός, Αθήνα 1976, σ. 203.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/31.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

κι αν σα δαδί φλέγονταν το κορμί Σου,

να μάθεις ήταν πώς να καις! Τι τώρα

ζυγώνεις τη φωτιά, που όχι το πλάσμα

μα ο ίδιος Πλάστης έχει μες στα φρένα.

Τ' άστρο, που πλάι Σου λάμπει, είναι της Ήβης,

της αιώνιας Ήβης είναι τούτο τ' άστρο,

τ' άστρο είναι που τρυπάει το φως της μέρας!49

Αντίθετα, στη συμβολική τραγωδία του Ασκληπιού, ο μέγας θεραπευτής συμβουλεύει τη ζωντανή ενσάρκωση του "εφηβικού προτύπου", τον αθλητή Ηγεσία, που όμως βρίσκεται στο τέλος της ζωής του, να μη μιμηθεί τον αρχετυπικό ήρωα:

Είσ' ένα πλάσμα ονειροπόλο, ο ίδιος

πυρετός του εαυτού σου... Κι αν ανέβει

ο πυρετός αυτός, τι περιμένεις;

Ν' ανέβεις όπως ο Ηρακλής μαζί του

στη φοβερή πυρά, που καίγοντάς τον

τον μεταμόρφωσε, και προς την Ήβη

την αιώνια τον ξανάδωκε; Μη αλλάζεις,

σου λέω, του στίβου τη γραμμή, εκεί που 'σαι...

Τούτη η στιγμή που σε παιδεύει, ας σε νικήσει.

Κι αν με το θάνατο το θάνατο πατήσεις,

της αγωνίας σου παίρνεις τότε το στεφάνι.

Αν αθλητής να λάμψεις νέος γυρεύεις,

δέξου το θάνατο...50

Η εξανθρώπιση αυτή του προτύπου, που υπόκειται στη φυσική φθορά, συνιστά μια καινούρια οπτική. Τη σχέση του Ηρακλή με τον θεραπευτή του Ηγεσία, τον Ασκληπιό, τη μαρτυρεί ο παιάνας του Αριστείδη, που άρχιζε με την επίκληση: "ιή Παιάν Ήρακλες Ασκληπιέ".51 Ξέρουμε ότι ο Ασκληπιός λατρευόταν στο Ιερό του

———————————————

49. Λυρικός Βίος Ε', 108 ("Μελέτη θανάτου").

50. Θυμέλη Γ', 149 (Ασκληπιός).

51. Αριστείδης, Ι, σ. 59, 62, 514.

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/32.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

στην Τροιζήνα ως θεός ιατρός, που "και εν πόνοις και εν θυμηδίαις και εν θεραπείαις σώματος και πανταχού καιρόν έχων εστίν".52 Στο ίδιο ιερό μαρτυρείται και η λατρεία της Ήβης.53 Από παρασελίδια σημείωση του Σικελιανού στο αντίτυπό του του βιβλίου του Καββαδία, φαίνεται ότι σκόπευε να της δώσει ένα ρόλο στο Χορό της τραγωδίας του με θέμα τον Ασκληπιό, μαζί με την Υγεία και τον Άθλο.54

Ένας άλλος αρχετυπικός νεανικός ήρωας είναι ο Ίκαρος, που η ίδια "βοή της λευτεριάς" τον παρακινεί σε πράξη υπεράνθρωπη και ωραία:

Μοίρα στον Ίκαρο ήταν να πετάξει

και να χαθεί... Τι, ως ήβρε σταφνισμένες

τις φοβερές της λευτεριάς φτερούγες

απ' τον τρανό πατέρα του μπροστά του,

η νιότη έριξε μόνη το κορμί του

στον κίντυνο, κι αν ίσως δεν μπορούσε

το μυστικό, το αγνό τους να βρει ζύγι!55

Το επεισόδιο φωτίζεται από την πλευρά του πατέρα -το ποίημα είναι αφιερωμένο στον Δαίδαλο-, εκείνου η συμπεριφορά είναι που μπαίνει σε κρίση, γιατί κέντρισε μοιραία την αυτονόητη νεανική τόλμη. Στο ποίημα ακούγονται και οι επιφυλάξεις των κοινών ανθρώπων:

Κι άλλοι μπορεί να πουν: "Τον κόσμο αφήνει

και τις στρωτές συνήθειες των ανθρώπων,

πράματ' αδύνατα ζητώντας".56

———————————————

52. Ε. Legrand, "Inscriptions de Trézène", Bulletin de correspondance hellénique (1893), σ 86.

53. Charles Blinkenberg, "Les Inscriptions d'Epidaure", Nord. Tidsskrift for filologi Γ΄/3 (1895), σ. 166, αρ. 16.

54. "Ήβη Υγεία Άθλος (Για το Χορό)" στο Π. Καββαδίας, ό.π., σ. 194.

55. Λυρικός Βίος Ε', 36 ("Δαίδαλος").

56. Στο ίδιο, 38.

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/33.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Όμως στο τέλος, ο Δαίδαλος αναγνωρίζεται ως πρωτοστάτης όλων εκείνων που, ξεπερνώντας το φόβο του θανάτου, προσπαθούν να σώσουν την ψυχή του κόσμου. Κι η σωτηρία αυτή πετυχαίνεται μονάχα μέσα από τα μονοπάτια της τέχνης:

πατέρα όλων εμάς οπού σε εικόνα

ταφής, από την πρώτην ελικιά μας,

έχουμε ιδεί τα πάντα και, ή με λόγο

ή με σμιλάρι, με την πνοή μας όλη

απάνω απ' το ρυθμό το σαρκοφάγο

να υψωθούμε αγωνιόμαστε·

ω πατέρα,

που και για μας γη κι ουρανός είν' ένα,

και στια του κόσμου η ίδια η συλλογή μας,

και λέμε η γη να σμίξει με τ' αστέρια

μπορεί, ως βαθύ χωράφι με χωράφι,

στάχυα να θρέψει κι ο ουρανός·57

Στην τραγωδία Ο Δαίδαλος στην Κρήτη, ο Δαίδαλος αντιπροσωπεύει "το άρτιο Πνεύμα", το οποίο υποκινεί σε επανάσταση τους νέους εφήβους που έχουν έρθει για να θυσιαστούν. Ο 65χρονος τώρα πια βασιλιάς Μίνως αποτελεί την προσωποποίηση του γέρικου διεστραμμένου κόσμου, που

στις άγιες γύριζε εφηβότητες, να κάψει

την παρθενιά τους, να μαράνει το δροσιό τους,

κι όσες γυναίκες γύραθέ του ανθούσαν, κι όπου

πόδι μικρό, λιγνό κορμί, μεγάλο μάτι,

όλα μαζί, κυράδες, σκλάβες, άθλιες δούλες,

άχραντα αγόρια, γονάτιζαν στο ζυγό του,

κι όλα φοράδες για τον ίδιο καβαλάρη...58

Η απληστία του για νεανικό αίμα έρχεται σε αντίθεση με τις 

———————————————

57. Στο ίδιο, 39.

58. Θυμέλη Β', 59.

3

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/34.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

θρησκευτικές παραδόσεις των Κρητών, οι οποίοι ετοιμάζουν τον ξεσηκωμό τους. Το μόνο που συγκρατεί τον έκλυτο βασιλιά είναι

ο χαλινός της πρώτης νιότης ο μεγάλος

στης Μάνας-θεάς σαν πρωτοκάθισε τον ίσκιο,

που κι άθελά του η θύμησή της ξαναλάμπει,

καμιά φορά, στ' ανταριασμένα του τα φρένα...59

Ο ίδιος, σε μια στιγμιαία έκρηξη ευαισθησίας, αναπολεί τη νεανική του ορμή, που η απώλειά της τον έχει ρίξει στις ανίερες επιθυμίες και πρακτικές του Λαβυρίνθου:

Αχ, που είσαι, νιότη!... Ως ένα τόξο τεντωμένο

έστεκε ολόρτο μπρος στην πλάση το κορμί μου,

κι ωσά σαγίτα σταφνισμένη ο αντρισμός μου

την πλάση, ελόγιαζα, αντικρύ του θα περάσει...60

Μια παρόμοια νεότητα αντιτάσσει τώρα ο Θησέας στον Μίνωα. Με τη βοήθεια του Δαίδαλου, αποκαλύπτει το ταύρινο προσωπείο και, αφήνοντας αιμόφυρτο τον ύπουλο βασιλιά, οδηγεί τους συντρόφους του στη Λευτεριά. Από το επεισόδιο αυτό θα προέλθει αργότερα "ο Δηλιακός χορός του νέου Θησέα, που μεταμορφώνει τα πατήματα με τα οποία αναζήτησε απ' τον κρητικό λαβύρινθο την έξοδό του, σε πατήματα σεμνού κ' ευχαριστήριου στον Απόλλωνα χορού".61 Η σύλληψη αυτού του χορού προαναγγέλλεται στην τραγωδία από τον ίδιο τον Θησέα, πριν από τη σύγκρουση με τον Μίνωα.

"·[...] κι αυτόν θα νοματίσω

πρώτο χορό της Λευτεριάς... Και μήνυσέ το

στο γύρα λαό της Κρήτης όλης, να το μάθει,

τέτοιο χορό ταχιά όλ' η Κρήτη να χορέψει!..."62

———————————————

59. Θυμέλη Β', 17.

60. Θυμέλη Β', 39.

61. Πεζός Λόγος Β', 314 ("Το πρόβλημα της Μουσικής και του Χορού στο Αρχαίο Δράμα", 1931).

62. Θυμέλη Β', 66.

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/35.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Στη διαδοχή των νεανικών ηρώων ξεχωριστή θέση κατέχει ο γιος του Θησέα και της Αμαζόνας, ο Ιππόλυτος. Ο Σικελιανός τον επικαλείται για πρώτη φορά στον "Απόκρυφο Όλυμπο". Στο ποίημα συνυπάρχει ο πόθος και ο θαυμασμός τόσο για το παρθενικό αντρικό κορμί, που αντιστέκεται στον έρωτα έως θανάτου, όσο και για το γυναικείο, που παραδίνεται υποταχτικά. Στο δεύτερο σκέλος, η κατανίκηση της ηδονής ταυτίζεται με την κατάκτηση της αγνείας. Ο Ιππόλυτος εκπέμπει στο βάθος την ίδια αισθησιακή ακτινοβολία με τον πεθαμένο Άδωνη του νεοελληνικού επιταφίου, και ίσως με τον Παντάρκη.

Ω αγνεία τον Ιππολύτου,

οπού ετρόμαζες τη σάρκα

όπως τον ίσκιο του το αδάμαστο άτι!

Κι οπού η γυναίκα, ξαπλωμένη χάμου

ωσάν πανί πεσμένο

άμορφο σχήμα,

σ' έκανε, όπως τ' άλογο, να δίνεις ξαφνικά

ένα πήδημα δυο οργιές

με το πλευρό!

Ω Ιππόλυτε,

που δεν αγάπησες τους θεούς που φαίνονται μεγάλοι νύχτα,

η αγνότητά σου δίπλα απ' τον Αρίωνα,

το βαρβάτον άτι οπού ζητούσες να δαμάσεις,

ήτανε δεμένη

ωσάν απάρθενη φοράδα δίπλα, στο ζυγό.

Κι έτσι, ζητώντας να λυθούν

να σμίξουν,

κεντρισμένα απ' την ακράτητη πνοή του ιδρώτα

έσπασαν ξάφνου και τιμόνι και λουριά,

κι όλα μαζί

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/36.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

άρμα κι άνθρωπο

σε σύραν στον γκρεμό!63

Η αντιπαράθεση της αλαζονικής αγνότητας του Ιππόλυτου με τον αχαλίνωτο ερωτικό πόθο των αλόγων προσπαθεί να συνταιριάσει τις δύο αντιθετικές μορφές ερωτικής ύβρης, που τιμωρούνται σε κάθε περίπτωση.

Η απεικόνιση της σκηνής αυτής του θανάτου του Ιππόλυτου δίνει την αφορμή για την παρομοίωση με τον εκκεντρικό αυτόχειρα Περικλή Γιαννόπουλο στο ομώνυμο ποίημα. Βέβαια ο Γιαννόπουλος σκηνοθέτησε το θάνατό του, ενώ ο Ιππόλυτος τιμωρήθηκε για την επιμονή του. Από την ευριπίδεια περιγραφή του θανάτου του Ιππόλυτου, ο Σικελιανός εκμεταλλεύεται την εικόνα του θρήνου των συντρόφων του για να παροτρύνει τους συγχρόνους του Γιαννόπουλου:

Κλάψτε τον ώριο Ιππόλυτον... [...]

.........................................................

Μα εμείς τις ύστερες τιμές, εκείνες

οπού φιλία κ' ευγένεια μας εμπνέουν,

ας δώσωμεν, απόμερα θρηνώντας,

καθώς του κυνηγάρη του Ιππολύτου

οι σύντροφοι, που, στων ατιών απάνω

σκυμμένοι τους λαιμούς, εσιγοκλαίγαν,

ή, ακουμπισμένοι στ' άπραγο το δόρυ,

με δακρυσμένα ανάβλεπαν τα μάτια

το πέλαο το γαλάζιο π' αφανίστη...64

Σε μια παρεμφερή ατμόσφαιρα θέωσης65 και η παρομοίωση του Ηγεσία στον Ασκληπιό:

———————————————

63. Λυρικός Βίος Γ', 60 ("Απόκρυφος Όλυμπος").

64. Λυρικός Βίος Β', 63-64 ("Περικλής Γιαννόπουλος").

65. Τον καιρό του Παυσανία, ο Ιππόλυτος είχε γίνει αντικείμενο θρησκευτικής λατρείας. Οι Τροιζήνιοι τον τίμησαν με ναό και τέμενος, όπου βρισκόταν και το Ασκληπιείο.

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/37.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

[...] κι ως τα σπασμένα

τα μέλη του Ιππολύτου, που σκυμμένος

απάνω τους, την ήπια Του θωπεία

σαν άλειμμα άπλωσε ο Θεός κι ακέριο

το δέρμα του άστραψε απ' ολύμπια νιότη66

Μεσαιωνικοί και σύγχρονοι ήρωες

Από τον βυζαντινό κόσμο, ο Σικελιανός εγκωμιάζει τη νιότη του αμφιλεγόμενου αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ' του Μέθυσου, που δολοφονήθηκε πρόωρα από τον διάδοχο του Βασίλειο Α' το 867, στην τραγωδία με τον τίτλο Χριστός Λυόμενος ή ο Θάνατος του Διγενή. Ενστερνιζόμενος τις δοξασίες των Παυλικιανών, που ανέσυρε ο Henri Grégoire,67 ο Σικελιανός τον αναδεικνύει σε υπερασπιστή της κοινωνικής δικαιοσύνης, υπέρμαχο των αδυνάτων και των φτωχών. Τα νεανικά κατορθώματα του αντισυμβατικού βασιλιά στη νικηφόρα εκστρατεία του κατά των Αράβων διηγιέται ο λαϊκός τραγουδιστής προκλητικά στους αξιωματούχους που έχει στείλει ο Βασίλειος Α' για να πείσουν τον Διγενή να παραδοθεί.

Δεκάξι ως έγινε χρονώ,68

ένα Μαρτιάτικο αυγινό,

-μόλις το θρόνον είχε πάρει-

γύμνωσε ξάφνου το σπαθί

και τέτοια λάμψη είχε χυθεί

πα στη λεπίδα του, που λες

αρχάγγελος απ' τις ψηλές

τις σφαίρες εκατέβηκε

———————————————

66. Θυμέλη Γ, 136 (Ασκληπιός).

67. Henri Grégoire, Ο Διγενής Ακρίτας (δίγλωσση έκδοση), Νέα Υόρκη 1942. Κατάλογος Ευρεθέντων Βιβλίων, αρ. 465.

68. Τα δεκάξι χρόνια φαίνεται να έχουν για τον Σικελιανό μια σημαδιακή ιερότητα. Δες το χαρακτηριστικό όνειρο της Δημιουργίας σ' αυτή την ηλικία, που ολόγυρά του χτίζει τον έπαινο της γλύπτριας Κατερίνας Κοτέλνικωφ (Πεζός Λόγος Ε', 181).

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/38.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

να διαλαλήσει αιώνιαν άνοιξη

κρατώντας μυγδαλιάς μακρύ κλωνάρι...

Κι ως ξαναχάραξε τα σύνορα

με τούτο το σπαθί το γυμνωμένο,

και στο λαό του ξαναγύρισε,

του φάνηκε τον ήβρε αρφανεμένο.69

Το τραγούδι του Μιχαήλ γίνεται, καθώς ο Δήλιος χορός στον Δαίδαλο στην Κρήτη, το κεντρικό καλλιτεχνικό επεισόδιο του έργου. Ο κύριος ήρωας του έργου όμως είναι ο Διγενής, που βρίσκεται, όπως κι ο Ηγεσίας στον Ασκληπιό, στις τελευταίες στιγμές του.70

Στη σύγχρονη εποχή, τη θέση του ήρωα-βασιλιά παίρνει ο σύγχρονος του Σικελιανού βασιλιάς Κωνσταντίνος, που κατά τους νικηφόρους Βαλκανικούς πολέμους είχε καταφέρει να συμπυκνώσει στο πρόσωπό του πολλές από τις προσδοκίες και τους ηγετικούς συμβολισμούς που είχε ανάγκη το εθνικιστικό κήρυγμα του επίδοξου μεσσία. Το εγκώμιο λοιπόν περιλαμβάνει και πάλι τον έπαινο της νιότης που "[του] δώρησε της Παναγιάς η χάρη".71 Το ίδιο και στον αποκλεισμένο από τη συνολική έκδοση του Λυρικού Βίου "Χαιρετισμό", που γράφτηκε για την εξορία του Κωνσταντίνου στη Μάνη την 1η Ιουνίου του 1917, μετά τα Νοεμβριανά.

η Μάνα Θεού, [...]

σου φύσηξε απ' το σπλάχνο Της τη μυστική Της νιότη72

———————————————

69. Θυμέλη Γ΄, 60 (Χριστός Λυόμενος ή ο Θάνατος του Διγενή).

70. Την επισήμανση έκανε ο Γ. Π. Σαββίδης, "Ο Σικελιανός και οι Άγγλοι ποιητές", Νέα Εστία 110/1307 (Χριστούγεννα 1981), σ. 92-108: "Αλλά το θέμα του άρρωστου αθλητικού πρωταγωνιστή θα εμμείνει στον Σικελιανό, τόσο με τον Ηγεσία του Ασκληπιού όσο βέβαια και στο Θάνατο του Διγενή. Μάλιστα στη λυρική του ποίηση, το κουτσό παλικάρι θα σαρκωθεί αλησμόνητα στον Βαγγέλη που φανερώθηκε ξαφνικά, ένα Μεγάλο Σάββατο, στου Όσιου Λουκά το μοναστήρι".

71. Λυρικός Βίος ΣΊ΄, 71 ("Για το Βασιλιά").

72. Λυρικός Βίος ΣΤ', 82.

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/39.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Στα "Εισόδια" στα Γιάννενα, ο νεαρός βασιλιάς γίνεται υποκείμενο κλιμακωτών παρομοιώσεων:

Έτσι το βασιλόπουλο επροβόδα

προς της αθάνατης χαράς τα ρόδα,

μπροστά στον ήλιο της καθάριας Δίκης,

κι εχαμογέλα σαν Ολυμπιονίκης,

σαν ο αθλητής π' ο αγώνας έχει αγιάσει

στο φωτοκυλισμένο το γιορτάσι,

σαν ο Ποιητής, που στης χαράς το πλάι

σκύβει την όψη και δεν του κυλάει

το δάκρυ, αλλά κοιτάει, κοιτάει, κοιτάει,

κι αθώρητος κρυφοχαμογελάει!73

Οι ήρωες του Σικελιανού μετασχηματίζονται ανάλογα με τις πολιτικές εξελίξεις. Η φιλοβασιλική του τοποθέτηση εκδηλώνεται για τελευταία φορά θαρραλέα με το παράδοξο "Υπόμνημα στη Μεγαλειότητά του", λίγο πριν από την ολοκλήρωση της Μικρασιατικής Καταστροφής. Η έκκλησή του δεν εισακούεται, και στο εξής συνεχίζει το έργο του με τη συγγραφή τραγωδιών. Όλες περιστρέφονται γύρω από έναν κεντρικό ηγεμονικό χαρακτήρα. Ο Νέρων, ο Μίνως, ο Βασίλειος Α' συμβολίζουν την τυραννική όψη της εξουσίας, ενώ κάθε φορά παραμονεύει ο θετικός ήρωας, που ως εκλεγμένος λαϊκός ηγέτης θα σπάσει τα τυραννικά δεσμά.

Κατά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, το μοντέλο του Ενός στρατηλάτη-ελευθερωτή υποχωρεί για χάρη ενός άξιου συνόλου. Τώρα είναι οι ίδιοι οι πολεμιστές που παίρνουν στα χέρια τους την πάλη, ακόμα και με τίμημα το θάνατο:

Σας βλέπουμε ακέριους,

κι ακέριους

Σας ακούμε μες σ' όλες τις μορφές και φωνές του Πρωτέα,

του αιώνιου Σας κ' αιώνιου μας Μύθου,

———————————————

73. Λυρικός Βίος Β', 34 ("Εισόδια").

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/40.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

πανελεύτερους, ώριους, γαλήνιους,

απ' τα βάθη των βυθών ν' ανεβαίνετε

πάμφωτα είδωλα νιότης.74

Στον αντίποδα αυτής της αναγωγικής θέωσης βρίσκεται το χρονικά προγενέστερο ξύλινο ποδάρι του στρατιώτη, ο επιζήσας Βαγγέλης "Στ' Όσιου Λουκά το μοναστήρι".75 Το ποίημα δεν αποτελεί παρά το σπαρακτικό σχόλιο ενός αισθητή στη "φρίκη [που] / δεν κουβεντιάζεται γιατί είναι ζωντανή / γιατί είναι αμίλητη και προχωράει".76 Εδώ ο ποιητής παραμένει μονάχα μάρτυρας:

-έτσι όπως το είδα ο στίχος μου το γράφει,

ο απλός κι αληθινός ετούτος στίχος-77

μια και η ποιητική καταγραφή φαίνεται να είναι η αμεσότερη και ειλικρινέστερη όλων.

Τέλος, στις μεγάλες στιγμές των εθνικών θριάμβων, η 

———————————————

74. Λυρικός Βίος Ε', 135 ("Πρωτέας"). Για το ποίημα δες την άποψη του Σεφέρη, Μέρες Δ', Αθήνα 1977, σ. 25 (Κυριακή, 16 Φεβρουαρίου 1941): «Ποίημα του Σικελιανού στα Νεοελληνικά Γράμματα, ο "Πρωτέας". Ψεύτικη τέχνη: "Το κόκκινο πανί των λατίνων", κλ. Αλλά τον εξασθενίζει αυτό τον πόλεμο, τον πιο δίκαιο μέσα στους πολέμους, προσπαθώντας να τον φορτώσει με τις δικές του προσωπικές υποθέσεις». Κι όμως οι πόλεμοι γίνονται πάντοτε στο όνομα των εθνικών συμφερόντων και το ηρωικό φρόνημα χρειάζεται παιδευτικούς μύθους για να αντρωθεί. Ο επικός λόγος του Σικελιανού φαίνεται ότι την εποχή του ήταν πιο επίκαιρος και λειτουργικά αναγκαίος από τον κατακεραυνωμένο λόγο του Σεφέρη, που η βαθιά στοχαστική και μετριοπαθής του φύση δεν του επιτρέπει να διαλεχθεί με τον εξηρμένο παράλογο ενθουσιασμό του πραγματικού Μιχάλη του "Τελευταίου Σταθμού". Τα "Γράμματα απ' το μέτωπο", που σώζονται στο αρχείο του Σικελιανού στο Μουσείο Μπενάκη, γραμμένα από αγνώστους, που μαρτυρούν ομαδικές αναγνώσεις ή απαγγελίες, παρέχουν ένα δείγμα της απήχησης των όντως δυσκολοαφομοίωτων ιστορικών συμβολισμών τους.

75. Λυρικός Βίος Ε', 46. Το ποίημα πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Τα Νέα Γράμματα Α' (Δεκ. 1935), σ. 649-650.

76. Σεφέρης, "Τελευταίος Σταθμός", 5 Οκτ. '44 (Ποιήματα, σ. 219).

77. Λυρικός Βίος Ε', 47 ("Στ' Όσιου Λουκά το μοναστήρι").

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/41.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

πεμπτουσία της νεότητας συναντά τη θηλυκή της ενσάρκωση στη Μάνα-Ελλάδα, και την αρσενική της στον ελληνικό λαό.78

Οι ηρωίδες

Τον πρώτο βιολογικό ερεθισμό τον προκαλεί "η πρώτη δύναμη της νεότητας που ανυποψίαστη σταματά απροσδόκητα βαθιά μας την εικόνα της γυναίκας που περνά και βιάζει το αίμα σε ασυγκράτητο παλμό".79

Στον εφηβικό παιδεμό του στην κλειστή κοινωνία της Λευκάδας, ο Σικελιανός αναφωνεί: "Δορυφόρος του έρωτος είναι η νεότης!!!". Μια νεότητα που βρίσκεται στο επίκεντρο του τριπολικού συνθήματος: Κάλλος - Νεότης - Αρετή. Ως αδιαμφισβήτητη εφηβική ερωτική αρετή νοείται η παρθενία:

(Ω βάθος και σιωπή της Παρθενιάς!)80

που είναι βασανιστική συγχρόνως και ερεθιστική. Η πορεία προς τη λύση της απασχολεί μεγάλο μέρος του έργου του.

Στα εφηβικά του ποιήματα, η γυναίκα προβάλλει μέσα από μια δειλή ερωτική διάθεση "που το θανατερό [του] ανάβει λυρισμό".81 Η τόσο πρώιμη σύνδεση του έρωτα με το θάνατο αποτελεί δίχως άλλο μια αναγκαστική κατάθεση στη λογοτεχνική μόδα της εποχής, τον "ανούσιο και άψυχο αισθησιασμό ή ρομαντισμό", που ο ίδιος θα στιγματίσει αργότερα.82

Το παράπονο για την απουσία δημιουργικής καθοδήγησης της

———————————————

78. "ανέβαινε τα Αλβανικά βουνά ο θείος Ελληνικός λαός μας, αιώνιος έφηβος". Πεζός Λόγος Δ', 178 ("Προς μια αποφασιστική πνευματική στροφή", 1944).

79. Πεζός Λόγος Α', 59 ("Αύγουστος Ροντέν", 1918)

80. Λυρικός Βίος Γ΄, 137 ("Ο Χωριάτικος Γάμος").

81. Λυρικός Βίος ΣΤ΄, 131 ("Ω, Εσύ...").

82. Το ουσιαστικό αντίκρισμα με το θάνατο το πετυχαίνει στην αισθητικότατη Μητέρα θεού, το μεγάλο επιμνημόσυνο ποίημα για "τ' αδρά, βουνίσια νιάτα" της ανυφάντρας-αδερφής του, Πηνελόπης, που έσβησε σε ηλικία 35 ετών στο Νταβός της Ελβετίας από φυματίωση. Λυρικός Βίος Α', 122.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/42.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Νεότητας, μ' άλλα λόγια για τη "ριζική ανυπαρξία μιας Κοσμικής Σεξουαλικής Πυξίδας",83 που θα θελήσει ο ίδιος να αναλάβει, αναπτύσσεται ποιητικά στο "Σαν τραγούδησα το πρώτο μου τραγούδι" :

Για να ρωτήσω μια ψυχήν η στράτα αυτή πού πάει

δε βρέθη πουθενά·

μα όλη μου η Νιότη, ανέγγιχτη, ταξίδευε το Μάη

στη μέση απ' τα βουνά...84

Η "Χρυσόφρυδη" του Αλαφροΐσκιωτου, που ανταποκρίνεται στην πραγματική εμπειρία του Σικελιανού με την κατοπινή σύζυγό του Evelina Palmer,85 αποτυπώνει όλη την αγωνία για την ολοκληρωτική κατάκτηση της γυναίκας, που στην ποίησή του εικονογραφείται συχνά ως "κρύα κερήθρα αμαύλιστη". Στην αναδίπλωση της περιγραφής της πρώτης αυτής επαφής, αισθητικής και ρεαλιστικής συνάμα, διαπιστώνουμε έναν εξαιρετικά ευαίσθητο χειρισμό της γυναικείας ψυχρότητας. Στα θεωρητικά του κείμενα μιλάει για την "τραγική στενότητα του ορίζοντα της σύγχρονής μας εντελώς σεξουαλικά αμύητης θηλυκής ψυχής".86

Για ν' ανεβώ την κρύα κορφή

-ω κρύα του πόθου ρείθρα!-

για σένανε, ω αμαύλιστη

του βράχου κρύα κερήθρα,

που σπας τα δόντια σα γυαλί

απ' την πολλή την κρυάδα

-μα τα δικά μου αστράψανε

σε υπέρλευκο χαμόγελο,

κ' έλαμψεν, ως σε γεύτηκε,

διπλά η λευκή λαμπράδα.

———————————————

83. Λυρικός Βίος Α', 46 (Πρόλογος).

84. Λυρικός Βίος Β', 98.

85. Για το χρονικό της γνωριμίας τους, βλ. Λία Παπαδάκη, Γράμματα της Εύας Palmer-Σικελιανού στη Natalie Clifford Barney, Αθήνα 1995.

86. Λυρικός Βίος Α', 49 (Πρόλογος).

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/43.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

H σκηνή αυτή, που στο πραγματολογικό επίπεδο αποκαλύπτει το ψυχολογικό υπόβαθρο μιας ατελέσφορης ερωτικής επαφής, καταφέρνει να μετουσιωθεί, μέσα από τον ποιητικό λόγο, σε υπόσχεση μελλοντικής κυοφορίας:

Μεγαλομάτα· έναν υγιό

να δώσω σου ονειρεύομαι,

κι ο πόθος που με ζώνει

μου σφίγγει γύρα τα νεφρά

σαν πάγος και σα χιόνι.87

Η αίσθηση του κρύου με ποικίλες διαβαθμίσεις, από τη δροσιά μέχρι το χιόνι, είναι πάντα παρούσα στις ερωτικές περιγραφές. Στην κατεξοχήν απολογητική της ερωτικής κοσμοθεωρίας του Σικελιανού "Συνείδηση της Γυναίκας", την βρίσκουμε ως νοητό tertio comparationis να αφορά όχι το αντρικό σύμπτωμα αλλά τον ίδιο τον πρόξενό του:

ενώ η Γυναίκα

όμοια κορφή όλη χιόνια

περιμένει ακοίμητη τον άντρα

τον ανέγγιχτο, τον άπαρτο, το μυστικό,

με την ψυχή

που μεσ' απ' την αγκάλη της γλιστρά ως θεός,

κι αφήνοντάς τη με το σπόρο

που ως διαμάντι στο σκοτάδι

μέσα της σκορπίζει

φλόγες άυλες

τρίλαμπες διχάλες και δροσιές,

λυτρώνεται,

και ορτός

———————————————

87. Λυρικός Βίος Α', 165 (Αλαφροΐσκιωτος).

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/44.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

κοιτάει κατάματα τον τρίσβαθο απονύχτερο ουρανό!88

Στην περιγραφή του "Χωριάτικου Γάμου" ο αφηγητής επικαλείται τα μελλούμενα σύνεργα της ηδονής:

Ω κρύα φαντά σεντόνια

ως χιόνια τον Μαρτιού!89

έτοιμα δηλαδή να λιώσουν στην πρώτη επαφή. Η δίψα του χιονιού υπονοεί τον πόθο για τη λύση της παρθενίας:

Κι άκου· καμιά δεν είναι δίψα

βαθύτερη, άνθρωπε, απ' την τρίσβαθη,

την άγια του χιονιού τη δίψα,

που, όσο το πίνεις και το λούζεσαι

και λες η ασπράδα του σε θάβει,

τόσο σε καίει απ' την ακράτητη

δροσιά και τρίσβαθα σε ανάβει!90

Πηγή καθαρότητας και δροσιάς είναι η γυναίκα όταν παρομοιάζεται με βρύση, σύμφωνα και με τις λαϊκές αντιλήψεις. Όμως εδώ τη δροσεράδα της την γεύονται οι φιλενάδες:

Και μπρος από τη νύφη,

ως από βρύση κρούσταλλου νερού,

ας προσπερνάνε οι φιλενάδες

συντηρώντας την ειδή της με την άκρη του ματιού

σα να ζυγιάζαν στο κεφάλι τα σταμνιά.91

Ο ανολοκλήρωτος πόθος καταγράφεται και για άλλα γυναικεία πρόσωπα, που παραμένουν απρόσιτα και γι' αυτό δελεαστικά, υποταγμένα στη στενή ηθική της εποχής. Χαρακτηριστική η πολυθρύλητη γυναικεία παρουσία του "Θαλερού":

———————————————

88. Λυρικός Βίος Γ΄, 127-128 ("Τέλειος Πόθος").

89. Λυρικός Βίος Γ΄, 140 ("Ο Χωριάτικος Γάμος").

90. Λυρικός Βίος Α', 116.

91. Λυρικός Βίος Γ', 142.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/45.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Εκεί κερήθρα μόφερε, ψωμί σταρένιο, κρύο νερό

η αρχοντοθυγατέρα,

οπού 'χε από τη δύναμη στον πετρωτό της το λαιμό

χαράκι ως περιστέρα·

που η όψη της, σαν της βραδιάς το λάμπο, έδειχνε διάφωτη

της παρθενιάς τη φλόγα,

κι απ' τη σφιχτή της ντυμασιά, στα στήθια της τ' αμάλαγα,

χώριζ' ολόρτη η ρώγα·

που ομπρός από το μέτωπο σε δύο πλεξούδες τα μαλλιά

πλεμένα είχε σηκώσει,

σαν τα σκοινιά του καραβιού, που δε θα μπόρει' η φούχτα μου

ναν της τα χερακώσει.92

Κι εδώ, πίσω από το έγκριτο διατροφικό λεξιλόγιο, παραμονεύει ο σεξουαλικός υπαινιγμός· η περήφανη κόρη προσφέρει γενναιόδωρα τη θεία τροφή της κυψέλης, η ίδια όμως παραμένει ο μόνος απαγορευμένος καρπός στον προτεινόμενο δείπνο. Έτσι, ο δρόμος που απομένει στον ποιητή είναι η εξύμνηση της παρθενιάς, παρ' όλο το διάφανο παράπονο των αισθήσεων, οι οποίες εξάπτονται αλλά δεν ικανοποιούνται.

Ο παιδεμός της σάρκας περνάει μέσα από ποικίλες μελέτες. Η κατάκτηση της γυναίκας προϋποθέτει μια συχνά οδυνηρή ωρίμανση, μια εξημέρωση που αργεί και συντελείται κάποτε παθητικά, χωρίς ισότιμη συμμετοχή. Ας προσέξουμε όμως την ποιότητα της ερωτικής προσδοκίας του Σικελιανού, όπως φανερώνεται στην τελική ανταπόκριση της παιδούλας Νίκης στο σκίρτημα του άνηβου Δία:

Γιατί μονάχα σ' όποιον γνώρισε το σκίρτημά Σου

που Σου τίναζε το ωραίο κεφάλι απ' όλες τις μεριές,

παιδούλα η Νίκη

———————————————

92. Λυρικός Βίος Β', 120.

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/46.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

μεγαλώνοντας μαζί του

έρχεται μιαν ώρα μόνη της και στέκεται στην ανοιχτή

απαλάμη του

που δε ζητάει να την κρατήσει

αλλ' ανοιχτή, την προσδοκά

καθώς το ρόδο ολάνοιχτο

όπου κατεβαίνει και με ορτά φτερά

απιθώνεται

χρυσή, μια πεταλούδα!93

Αυτή η περίπλοκα διατυπωμένη παρομοίωση φανερώνει το αίτημα της βαθύτατης και ουσιαστικής διείσδυσης "στο μυστικό Σεξουαλικό πυρήνα [...] ως κέντρο βάρους όλου μας του υπαρκτικού Μυστηρίου, [...] το καιριότατο σημείο στο οποίο, μέσα σ' όλο το διάστημα της ζωής μας, διασταυρώνονται και μπλέχονται απ' τη μάνα τους τα νήματα και οι ρίζες όλων των ενστίκτων, όλων μας των πτώσεων, κι όλων μας των ανατάσεων, στην αιματηρότερη στοχαστική κ' αισθαντική μορφή τους".94

Πιο αναλυτικά διαγράφονται τα αισθήματα της αμάλαγης παρθένας στην πρώτη επαφή, σε μια παρομοίωση που αφορά στη σχέση του Ορφέα με τα πλήθη που τον ακούν:

[...] και τα πλήθη Σε κοίταζαν,

καθώς κοιτάζει αμάλαγη παρθένα

τον τελειον άντρα που άξαφνα μπροστά της

εστάθη σαν κολόνα, κ' η καρδιά της

τη σπρώχνει στο πλευρό του ν' ακουμπήσει

γιατί δεν έχει ξεδιαλύνει ακόμα,

βαθιά της, τι της είναι: αν αδερφός της,

αν μάνα ή αν πατέρας, ή αν κρυμμένος

κάποιος θεός...95

———————————————

93. Λυρικός Βίος Γ', 27-28 ("Ανεβαίνοντας τον Όλυμπο").

94. Λυρικός Βίος Α', 45 (Πρόλογος).

95. Θυμέλη Α', 48-49 (Διθύραμβος του Ρόδου).

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/47.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

H υποταγμένη γυναίκα αναπολεί με ευγνωμοσύνη τον άντρα που την εμύησε στην ερωτική τέχνη:

Γυναίκα εσύ,

ω παιδούλα Νίκη,

θα θυμάσαι πάντα

το ένα μου το χάδι

απ' την κορφή ως στης φτέρνας σου το μήλο

μες στης φούχτας μου τη ζυγαριά!

Όπως τ' άλογο,

που σκάβει όλη την ώρα με το πόδι του το χώμα

κι όλη μέρα ανήσυχο

σει εδώ κ' εκεί το λιγνό δέντρο όπου το δέσανε,

αν νιώσει ολάνοιχτη να το χαϊδεύει μια απαλάμη

απ' το κεφάλι ως κάτω στα καπούλια,

στέκει και γυρίζοντας κοιτάει τον άνθρωπο,

γαλήνιο κ' υποταχτικό,

παιδούλα Νίκη,

έτσι σε κράτησα άξαφνα στο μέγα μου το χάδι

ως άγαλμα θεϊκό!96

Η εξάρτηση του θηλυκού από τον χορηγό της ηδονής εκδηλώνεται με μια διαρκή αφοσίωση. Αυτή τη σημασία έχει η ευχετική επίκληση στον "Χωριάτικο Γάμο":

Ω, που ακλουθάς τον άντρα

όπως ξοπίσω απ' το σταφύλι

ακολουθάει τ' αρνί!97

ή η φλογερή πρωτοπρόσωπη ομολογία της συντρόφου του:

———————————————

96. Λυρικός Βίος Γ', 60-61 ("Απόκρυφος Όλυμπος").

97. Λυρικός Βίος Γ, 142-143.

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/48.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

"κ' εγώ, σαν άτι κάτου απ' τα σπιρούνια,

παντού, παντού θα 'ρχόμουνα μαζί σου,

στη δύναμή σου δίπλα και τη γλύκα

που τον αέρα τρεμάμενη μυρίζει...

Καθώς στο λόγκο μέσα η λαγωνίκα,

κάτου απ' τα θάμνα ή πάνω από τα βάτα,

ή στ' ορθό τ' ανηφόρου μετερίζι,

ακλουθώντας σε τ' άγρια μου τα νιάτα !"98

Σε μεγάλη ηλικία, όταν ο ίδιος αγγίζει το θάνατο, η εφηβότητά του "ξαναγυρίζει στην ουσία της"99 με τη συγγραφή των "σεξουαλικών ποιημάτων" του. Η γυναικεία παρουσία στη "Μελέτη θανάτου" του χαρίζει επιτέλους την ερωτική ολοκλήρωση, ως δυνητική Ήβη, που καταπατά το θάνατο με το ίδιο της το πάθος:

όμοια κ' εσύ κατέβης ως σ' εμένα,

ετοιμασμένη, κι άπλωσες σιμά μου,

βουβή ξαπλώθης κι άσειστη σιμά μου,

και καταλύθη ο Άδης στην καρδιά μου,

κ' έγινε ανάσταση και νίκη ο Άδης100

Πρόκειται για την ίδια αισθησιακή γυναίκα που εμφανίζεται στον "Ύμνο στον Εωσφόρο το άστρο", έτοιμη για τον τέλειο παραδομό, δυναμικά παλλόμενη από πόθο.

Ήρτε γυναίκα απ' τα βουνά, σκιρτώντας

σαν αλαφίνα, σειώντας τα μαλλιά της

σα νέο λιοντάρι, και στην αγκαλιά της,

σα με ψηλό κρατώντας τη ζωνάρι,

σε μυστικό κανίσκι την καρδιά της·

ήρτε γυναίκα που 'χε στην ποδιά της,

———————————————

98. Λυρικός Βίος Β', 116 ("Fuga")

99. Λυρικός Βίος Α', 59 (Πρόλογος).

100. Λυρικός Βίος Ε', 106.

Σελ. 48
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το εφηβικό πρότυπο και η Δελφική Προσπάθεια του Άγγελου Σικελιανού
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 29
    28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

    ξένου43 δεν αποτελεί παρά πρόθεση μοναχά, και ο συμβολισμός χρησιμεύει για να ανακηρύξει τον Σικελιανό οδηγητή, νέο προφήτη που διαλαλεί το κήρυγμά του σ' ένα πανέτοιμο νεανικό κοινό:

    Ω νιότη ελληνική,

    που με κοιτάς στο στόμα

    όπως κοιτά ένας άνθρωπος

    ανοίγοντας τα μάτια του στον όρθρο

    τον αυγερινό!44

    Το προνόμιο της παρομοίωσης με τον Ηρακλή έχουν, εκτός από τον ίδιο, και οι αγωνιστές της Κλεισούρας την ώρα που πραγματώνουν και αυτοί έναν άθλο με στόχο πνευματικό:

    Κι όμοια τώρα κ' Εσείς,

    ως προαιώνια βουλήθηκε πάλι

    ο Ηρακλής, απ' τον Άδη γυρίζοντας,

    όμοιος μ' Εσάς, αδερφοί μου,

    νηστικός, αχαμνός, με πηγμένα

    τριγύρ' απ' την όψη τα γένια,

    ωσάν άγριος, σα στοιχειό, σαν ημίθεος,

    μα μ' όλα γεμάτα τα στήθη,

    τα φρένα, τα γόνατα, απ' τον κρύφιο τον ακοίμητο αγώνα,

    υψωμένος απάνω απ' του Φόβου ή του Χάρου τον ίσκιο,

    να λυτρώσει τον Ήρωα·

    όμοια τώρα κ' Εσείς

    να λυτρώσετε πάτε το Πνέμα του Ανθρώπου45

    Ο Σικελιανός χρησιμοποιεί για το θάνατο του Ηρακλή τον βίαιο αναγεννητικό μύθο της αυτοπυρπόλησης μέσα στα φορέματά του, ποτισμένα από τη ζήλια της Δηιάνειρας με το φαρμάκι του

    ———————————————

    43. Παρόμοιες ξενοφοβικές αντιλήψεις και αντιδυτικό μένος θα εκφράσει στο "Ανοιχτό Υπόμνημα στη Μεγαλειότητά του" το 1922.

    44. Λυρικός Βίος Γ΄, 54 ("Ηρακλής").

    45. Λυρικός Βίος Ε', 130 ("Κλεισούρα").