Συγγραφέας:Παπαδάκη, Λία
 
Τίτλος:Το εφηβικό πρότυπο και η Δελφική Προσπάθεια του Άγγελου Σικελιανού
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:28
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:159
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1900-1951
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή εξετάσθηκε το έργο του Σικελιανού στο σύνολό του (λυρικό, δραματικό, θεωρητικό) προκειμένου να διερευνηθεί η σχετική με την εφηβεία και τη νεότητα ιδεολογία που το διαπνέει, σε μια κρίσιμη περίοδο του νεότερου Ελληνισμού (1900-1951), όταν οι εξωτερικοί καθορισμοί και οι εσωτερικές ανεπάρκειες αναζητούσαν επίμονα την ανανέωσή του "με την πνοήν της μητρικής Ελλάδος, την πνοήν της αιωνίας νεότητος". Αυτή η παραθετική ταύτιση της ουσίας της διαχρονικής ελληνικής παράδοσης με τις δυναμικές μιας ανακυκλούμενης νεότητας αποτελεί τον άξονα της προβληματικής του βιβλίου, η συγγραφή του οποίο έχει αφετηρία την υπόθεση ότι η συχνή εκμετάλλευση των εφηβικών αρετών από τον Σικελιανό δεν συνιστά μονάχα την αναγκαστική θητεία ενός ποιητή στη συμβατική αισθητική θεματολογία της εποχής του, αλλά κυρίως στοχεύει στη διάδοση μιας συστηματικής μαθητείας στα ιδανικά της ελληνικής αρχαιότητας, που καλούνταν να μεσολαβήσουν λυτρωτικά στην αναγέννηση της σύγχρονης Ελλάδας αλλά και του κόσμου ολόκληρου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 10.43 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 59-78 από: 162
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/59.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Ποιητές και διανοούμενοι

Ο Αλαφροΐσκιωτος

Από το πρώτο του φανέρωμα, ο Σικελιανός κάνει τη νεότητα θέμα, και μάλιστα μεσσιανικό. Ο Αλαφροΐσκιωτος είναι ένα ποιητικό bildungsroman, μια νεοελληνική εκδοχή του φιλελληνικού Υπερίονα. Το ταξίδι του Σικελιανού στη Λιβυκή έρημο έχει ως στόχο την αυτογνωσία του, που θα την κατακτήσει μέσα από τους δρόμους της ποίησης. Οι αποσκευές του δεν είναι άλλες από την ενάρετη νιότη του.

Κυβερνάω στην απάρθενην έρημο

μια αρετή και μια νιότη.131

Και λίγα χρόνια αργότερα, στο "Αντίκρισμα με τον εαυτό μου" στη "Συνείδηση της Προσωπικής Δημιουργίας", θα αναπολήσει:

Τι, αχ, δεν είναι πια ο καιρός

που πρωτοανάβρυσεν η νιότη μου βαθιά μου

(δάκρυ απάρθενο, ανερούσα ή δρόσο να το πω;)

το πιο γλυκό τραγούδι από τα βάθη της αθάνατης

εφηβικής ψυχής!132

Ο Αλαφροΐσκιωτος, σαν τον Εγγλέζο του "Πόρφυρα", επιχειρεί έναν έπαινο αυτοερωτικό. Και τα δύο πρωταγωνιστικά πρόσωπα έχουν τη χάρη της ωραιότητας, η οποία, όπως έγραφε και ο Rodin, "είναι το ίδιο με την αρετή, διότι ο ίδιος νόμος κυβερνάει την ηθική μας κι αισθαντική ζωή".133 Όμως, ενώ στον Σολωμό η νεανική υπεροψία καταβροχθίζεται από το τιμωρό κήτος, στην περίπτωση του Σικελιανού ο έπαινος εξαίρει το πρότυπο, η αυτοβιογραφούμενη εφηβεία προβάλλει ως αρχετυπική.

Όπως κάθε ποιητικό πρόσωπο, ο πρωταγωνιστής ιχνογραφείται

———————————————

131. Λυρικός Βίος Α', 87.

132. Λυρικός Βίος Γ', 230.

133. Πεζός Λόγος Α', 142 ("Ιούλιος Βέντσερ", 1925).

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/60.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

αφαιρετικά. Είναι ένας ήρωας που αντλεί τη δύναμη του από τη γη και το λαό. Προσεγγίζει δυναμικά την ελληνική πνευματική κληρονομιά. Διαθέτει έναν ανοργάνωτο ερωτισμό που δεν εκπληρώνεται στη διάρκεια του ποιήματος, αλλά ωριμάζει σταδιακά στην επαφή με την άγουρη ακόμη γυναίκα. Η "Χρυσόφρυδη" αποτελεί αντικείμενο λατρείας και όχι όργανο ηδονής. Το κλίμα που εξέθρεψε τον Αλαφροΐσκιωτο ήταν ένας νοσηρός διανοουμενισμός, μια ποίηση κλειστού δωματίου. Η αδρή εκφορά του ποιήματος μοιάζει σχεδόν με την πηγαία αντίδραση του χωριάτη μπρος στην ασφυκτική ατμόσφαιρα της πόλης. Η νοσταλγία ελευθερώνεται μέσα από την αναπόληση της επαφής με τη φύση, που δεν είναι διόλου ειδυλλιακή. Εύκολα ανιχνεύουμε τον "διάχυτο σε κείνες τις ημέρες [...] Νιτσεϊσμό, που αφού προεκτείνονταν στη φαντασία των νεοφώτιστων σε ηρωικά αλλά και, βαθύτερα ιδωμένα, καθαρά ρομαντικά οράματα, εξαναγύριζε στην ίδια εκείνη φαντασία ως ένα κήρυγμα αναρρίπισης του ατομικού και του στενά βιολογικού εγώ μας".134 Αυτό το εγώ ήταν βέβαια τόσο διογκωμένο που προκάλεσε σχεδόν βίαιες αντιρρήσεις. Από τις αντιδράσεις της κριτικής σφυγμομετρούμε την κοινωνική δεκτικότητα για ένα παρόμοιο πρότυπο. Συναντούμε λοιπόν από τη μια μεριά θαυμαστές,135 κι από την άλλη οργισμένους χλευαστές, αμφισβητίες τόσο των ιδανικών όσο και των ποιητικών του τρόπων.

Προπομπός του κηρύγματος της ελληνικής λεβεντιάς αναλαμβάνει να γίνει τώρα ο γαμπρός του Σικελιανού, ο ποιητής Σπήλιος Πασαγιάννης. Αναγνωρίζει στο ποίημα:

———————————————

134. Πεζός Λόγος Δ', 20 ("Ίων Δραγούμης", 1940). Για την επιρροή του Νίτσε στην ελληνική λογιοσύνη βλ. τη διάλεξη του Κ. Θ. Δημαρά, "Ο Νίτσε στην Ελλάδα", Δελτίο της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας 8 (1984) σ. 41-53, χωρίς όμως καμιάν αναφορά στον Σικελιανό.

135. Εδώ ανήκει η οργανωμένη ομάδα του Άριστου Καμπάνη. Ο Σικελιανός είχε πρωτοεμφανιστεί στην αίθουσά του με διαλέξεις αρχαιογνωστικής θεματολογίας, που τιτλοφορούνταν: "Κήρυγμα Ηρωισμού", "Παν ο Μέγας" και "Ο Ομηρικός Οδυσσέας".

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/61.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

"Ανάγλυφες εικόνες της ελληνικής ζωής, συνθέματα ηρωικής ψυχής μέσα στα οράματα της φύσης, πόνο που αντιφωνεί την μεγάλην χαράν της δημιουργίας, λαό ηρωικών μύθων, το πλασματικόν ιδανικόν της λεβεντιάς, εμπνευσμένα από την μεγάλην πηγήν, από την αιωνίαν νεότητα της ζωής.

Αλλά και προφητικά λαλεί το έργον του Άγγελου Σικελιανού σε κείνους που απευθύνεται, στη νεότητα του πνευματικού μας αγώνα, στην λεβεντιάν που γλυκοχαράζει στην πατρίδα μας, στην νέαν ψυχήν που υψώνεται προς το ιδανικόν".136

Τις ίδιες ιδέες-κλειδιά -νεότητα, λεβεντιά, υγεία- βρίσκουμε και στις απόψεις του Βάσσου Κανέλλου για μια άλλη μορφή τέχνης, το χορό. "Εν πρώτοις η Ελληνική όρχησις έχει απλότητα, ευγένειαν και ισορροπίαν. Η πατροπαράδοτος γραμμή του σώματος, η κυπαρισσένια γραμμή της λεβεντιάς των Ελλήνων, είναι η πρώτη φάσις της ορχήσεως. Αυτή είναι η γραμμή της ισορροπίας, η γραμμή της νεότητος, η γραμμή της υγείας".137 Τα ίδια ιδανικά αναγνωρίζει και ο Ι. Κονδυλάκης: "Και ο ποιητής είναι προσηλωμένος στα ιδανικά του, που είναι τα ιδανικά της Ελλάδος, με αδάμαστον θέλησιν",138 ενώ ο Κ. Χατζόπουλος στιγματίζει ως ανούσια την κομπορρημοσύνη του έργου: "Δεν έχει άλλο ιδανικό, λοιπόν, η νιότη αυτού του άθλιου τόπου, οξόν από τα κούφια ιδεάσματα, από τα κυνηγήματα και τ' αραδιάσματα λόγων χοντρών, από το χαροκόπημα σε αχούς άδειους από ψυχή, σε κραυγές άδειες από αίσθημα, σε μεγαλοπιάσματα και μεγαλοκορδώματα, σ' υπερανθρώπινες χειρονομίες και σε μεγαλομανείς επιδείξεις;"139

———————————————

136. Σπήλιος Πασαγιάννης, «Ο "Αλαφροΐσκιωτος"», Ακρόπολη, 15 και 16 Μαρτίου 1909.

137. Βάσσος Κανέλλας, "Η Αρχαία Ελληνική Όρχησις" στο Εικονογραφημένη Βάσσου Κανέλλου. Η αρχαία ελληνική όρχησις και η Ισαδώρα Δούγκαν, Αθήνα 1966, σ. 64.

138. Μ: "Αλαφροΐσκιωτος Αγγέλου Σικελιανού", εφ. Σκριπ, 14 Μαρτίου 1909.

139. Π. Βασιλικός, "Λυρική ποίηση", Ο Νουμάς Ζ' (26 Αύγ. 1909).

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/62.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Πάντως ο Σικελιανός φαίνεται να απογοητεύτηκε βαθιά από την υποδοχή. Αποφάσισε να εγκαταλείψει την ενεργό ποιητική δραστηριότητα και να απομονωθεί για να συνεχίσει τη "Ρωμέικη δουλειά" του, που του φαινόταν "σα μικροκαμωμένη".140

Αντίθετα, ο παράλληλος ήρωας του Αλαφροΐσκιωτου, ο γύφτος του Παλαμά,141 απολαμβάνει το θαυμασμό των συγχρόνων του. Περιθωριακοί και οι δυο, αυτοανακηρύσσονται προφήτες· συνοδοιπόροι του Ζαρατούστρα ως προς την παιδευτική αυτοσυνειδησία τους, βρίσκονται σε αμεσότερη επαφή με τα μυστήρια της φύσης, επομένως και με τα ανθρώπινα. Ένας ποιητικός στοχασμός που στον Δωδεκάλογο του Γύφτου εκφράζεται με διαπιστώσεις, ενώ στον Αλαφροΐσκιωτο με εξαγγελίες.

Αυτό που διαφοροποίησε τον Σικελιανό από την παράδοση του Παλαμά δεν ήταν τόσο οι καινούριες ιδέες -στη βάση τους διακρίνουμε τον ίδιο ανοιχτόμυαλο ουμανιστικό εθνικισμό- αλλά η καινούρια μορφή, οι τρόποι, οι λέξεις, η καταπληκτική άνεση να χειρίζεται τους αρχαίους μύθους σαν εργαλεία ποιητικά, και κυρίως η φιλοδοξία να πραγματώσει αυτές τις ιδέες μέσα από επίσημους νομικούς σχηματισμούς. Ακόμα, το γεγονός ότι η ποίηση του Παλαμά παραμένει γεροντική στην έμπνευσή της παρ' όλο τον πόθο για τα νεανικά σύμβολα, ενώ ο Σικελιανός ακτινοβολεί την ίδια τη νεότητά του και εμπνέεται απ' αυτή. Ο γύφτος είναι χωρίς ηλικία, ο ίδιος αυτοπροσδιορίζεται:

ο ξεχωριστός εγώ είμουν

όλα μέσα μου τα νιάτα

κι όλα τα γεράματα142

———————————————

140. Βλ. το άρθρο του Γ. Π. Σαββίδη στο Βήμα της Κυριακής, 16.4.1989, όπου δημοσιεύεται επιστολή του νεαρού Σικελιανού προς τον Ταγκόπουλο, της 16ης Οκτωβρίου του 1909.

141. Υπενθυμίζω ότι ο Αλαφροΐσκιωτος γράφτηκε τη χρονιά που κυκλοφόρησε ο Δωδεκάλογος.

142. Κωστής Παλαμάς, Άπαντα, Αθήνα, τ. 3, σ. 314 ("Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου", Λόγος Α').

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/63.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Ο Σικελιανός θέλει να φέρει στην επιφάνεια την περιθωριοποιημένη νεότητα με το τραγούδι του. Θλίβεται, με την παρακμή στην οποία έχουν περιπέσει τα πατροπαράδοτα αγωνίσματα και οραματίζεται τρόπους για να τα ξαναζωντανέψει.

Και είδα. Κανένας σύντροφος·

και καταφρονεμένα όλα τα νιάτα·

...................................................

Κι ούτε κανένας πόριχνε

στης πολιτείας τη στράτα

το άλογο ορτό, ή στα τέσσερα·

ανάλαφρο δεν είδα καβαλάρη·

λησμονημένον ήτανε το πήδημα,

κι ο δρόμος, το κολύμπι, το λιθάρι.143

Οι απολλώνιοι άγγλοι λυρικοί

Συγκεκριμένοι ποιητές που εξαίρονται ως έφηβοι είναι οι άγγλοι John Keats (1795-1821) και Rupert Brooke (1888-1915). Για τον Brooke ο Σικελιανός γράφει: "ανήκει στη γενεά εκείνη των Ποιητών οπού η ξεχωριστή και πρώιμή τους απολλώνια φύση -όπως και του Σέλλεϋ ή του Κητς, με τους οποίους η Βρετανία, όπως κανένας άλλος τόπος, ανανέωσε τη μεγάλη λυρική πνοή απάνω απ' τον καιρό μας- τους τοποθετεί στην ιδιαίτερη εκείνη περιοχή οπού, ανάμεσα αυτού και του άλλου κόσμου, χρησιμεύει για να φέρνει ώσμε το δεύτερο τον πόνο και τον πόθο των ανθρώπων, και να μπάζει στο δικό μας τη δυναμική πνοή κάποιων θερμότερων προαισθήσεων, με σκοπό να γεφυρώσει μιαν ημέρα αυτό το χάσμα των ψυχών οριστικά".144 Ανήκουν, με άλλα λόγια, στη χορεία των μυστικών ποιητών που έχουν για κύρια θέματά τους τον Έρωτα, το Θάνατο, τη Φιλία.

———————————————

143. Λυρικός Βίος Α', 119 (Αλαφροΐσκιωτος).

144. Πεζός Λόγος Γ΄, 22 ("Ο Rupert Brooke και η Αιώνια Ποίηση", 1931).

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/64.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Ο John Keats πεθαίνει νεότατος, στα είκοσι έξι του χρόνια, από φυματίωση, αφήνοντας πίσω του ένα έργο όπου πρωταγωνιστούσε η ελληνική αρχαιότητα. Η κριτική της εποχής του τον κατηγόρησε για επιφανειακή αρχαιολατρία, ιδιαίτερα στον Ενδυμίωνα. Με το θάνατό του κατακτά τη θέωση, καθηλώνεται δηλαδή σε μια νεότητα που προσφέρεται για συμβολοποίηση. Ο Σικελιανός τον αντιμετωπίζει ως «ένα νέο Θεό, συγκεκριμένο», «που πέθανε όσο νέος επέθανε κι ο Άδωνης της Βαβυλώνας, με το προσκεφάλι του βαμμένο από τις ανεμώνες του περιστερένιου στήθους του· που χάθηκε, όσο νέος εχάθηκε κι ο Όσιρης, όταν τον έκλεισε μεμιάς στις έξι σανίδες του φέρετρου του ο Τυφώνας· κι έφυγεν ανάμεσα απ' τους λιγοστούς του φίλους, λίγα χρόνια ακόμα νεότερος από έναν άλλο "νέο θεόν", οπού καρφώθη αιώνες πίσω για τη σωτηρία μας κ' εκείνος -ίδια κατά βάθος σωτηρία- απάνω στο Σταυρό».145 Την παρομοίωση καθιέρωσε ο Shelley, που ονόμασε την ελεγεία για τον Keats Αδωναΐδα.

Ο μεσσιανισμός του Keats περιορίζεται στη διαμεσολάβηση της αισθητικής εμπειρίας στους αναγνώστες του, και ενσαρκώνει το δόγμα πως "η Ομορφιά θα σώσει τον κόσμο".146 «Ο ψευδαισθητικός, ο στατικός για τους πολλούς ετούτος νόμος της ωραιότητας γίνεται μέσα στην ψυχή του Κητς και πάλι αυτό που ήτανε για τους Έλληνες Τεχνίτες, "η ενεργός κι αυθεντική δημιουργική αρχή"».147

Οι ίδιες αισθητικές αρχές ισχύουν και για τον Rupert Brooke. Με τον Keats τον συνδέουν, εκτός από την αγγλική καταγωγή του, η ελληνολατρία και ο πρόωρος θάνατός του. Στην τελετή που γίνεται προς τιμήν του στη Σκύρο, ο Σικελιανός τον ανακηρύσσει και αυτόν έφηβο: "ήρθαμε ν' αναρριπίσουμεν εδώ, με τη μικρή αλλ' απέραντα σημαντική στο βάθος της, θρησκευτική, τριγύρα απ' την ανάμνηση

———————————————

145. Πεζός Λόγος Β', 125-126 ("Γιάννης Κητς").

146. Ντοστογιέφσκι, μόττο στον Διθύραμβο του Ρόδου, Θυμέλη Α', 27.

147. Πεζός Λόγος Ε', 139 ("Γιάννης Κητς").

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/65.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

της ζωής κι απ' την εικόνα αυτού του λατρεμένου εφήβου, σημερινή μας τελετή".148

Η νεότητα των δημιουργών

Από διαφορετικό δρόμο κατακτά την εφηβεία ο Παλαμάς, τόσο ο ίδιος όσο και αυτοί που τον συναναστρέφονται. Στο γαλλικό "Hommage à Palamas", ο Σικελιανός επαναλαμβάνει το στίχο από τον "Ύμνο στην Ελένη": "Sous tes yeux nous nous sentons encore comme des éphèbes, et sous ton ombre comme des enfants".149

Ο πραγματικός ποιητής κατακτά τη χάρη της αιώνιας νεότητας. Στην ομιλία του για τα τελευταία χρόνια του Παλαμά, ο Σικελιανός αναλύει την άποψη του μυστικού Swedenborg, όπως την πρωτοδιατύπωσε σ' ένα νεανικό του γράμμα προς τον ποιητή: "Οι πνευματικοί άνθρωποι ακολουθούν αράδα ο ένας έπειτα απ' τον άλλον, προχωρώντας όλοι προς την άνοιξη της νεότητάς των, σε τρόπο που ο μεγαλύτερος, εκείνος δηλαδή οπού ξεκίνησε πρωτύτερα, είναι πραγματικά κι ο νεότερος. Έτσι και Σεις, παρ' όλα σας τα χρόνια, είσαστε σήμερα ουσιαστικά πιο νέος από με, γιατί είστε πιο σιμά στην άνθηση της δημιουργίας Σας, πιο σιμά στην άνοιξη της νεότητάς σας".150

Την ίδια άποψη επαναλαμβάνει αργότερα, όταν ερωτάται ο ίδιος για την "κίνηση των νεοτέρων στην ποίηση", σε συνέντευξή του του 1939: «δεν πιστεύω πως η νεότητα, στην πνευματική της άποψη, είναι ζήτημα ηλικίας. [...] Οι αληθινοί δημιουργοί, όπως λέει ο Πλάτων, κινούνται "επί της Κρονίας περιόδου και αποβάλλουσι το γήρας και αεί γίγνονται νεώτεροι"».151

———————————————

148. Πεζός Λόγος Γ', 23 ("Ο Rupert Brooke και η Αιώνια Ποίηση", 1931).

149. Πεζός Λόγος Γ', 173. ("Στα μάτια Σου είμαστ' έφηβοι' στον ίσκιο Σου παιδιά", Λυρικός Βίος Δ', 53.)

150. Πεζός Λόγος Δ', 74 ("Από τα τελευταία χρόνια του Παλαμά", 1943).

151. Πεζός Λόγος Δ', 188 ("Συνέντευξη με τον Γ. Ρούσσο", 1939).

5

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/66.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Για την "ουσιαστικά νεανικήν αισθαντικότητά" του επαινεί και τον Βενέζη, όταν προλογίζει την Αιολική Γη: "Θα υπογραμμίσουμε ως εαυτό του θεμελιώδη το νεανικό εαυτό του; Ασφαλώς όχι, αν μ' αυτό εννοούμε μόνο μια χρονολογία. Ασφαλώς ναι, αν εννοούμε έναν όρο ουσιαστικό, πνευματικό, αυτόν που εξασφαλίζει στη δημιουργικήν υπόσταση του Ανθρώπου την αλήθεια, την αυθεντικότητα, την από κάθε λογοκρατική επίδραση απαλλαγμένη ζωντανή κ' αισθαντική του ψυχική περιοχή".152

Αυτό που εντυπωσιάζει στο θιασώτη αυτόν της φυσικής νεότητας και του ρωμαλέου νεανικού κορμιού είναι ότι φτάνει να ανατρέψει τις αντιλήψεις του όταν μιλά για τον πνευματικό άνθρωπο. Ο Παλαμάς, που ήταν σαν φύση αδύναμος και ασθενικός όλη του τη ζωή, έγραφε: "Αφήκα παραμελημένο το κορμί μου και στην αρρώστια και στην ενέργεια της πρακτικής ζωής, για να μπορέσω ν' αυξήσω την υγεία και τη δραστηριότητα του νου". Κι αλλού: "Υγεία μου να είμαι άρρωστος".153

Με παρόμοιο τρόπο μιλάει σε μεγάλη ηλικία για την υγεία και ο Σικελιανός: «Γιατί κ' η υγεία, η ίδια υγεία, στον Ποιητή και για το βλέμμα του Ποιητή, δεν είναι διόλου αυτό το ανούσιο πρωτοκολλημένο καθεστώς μέσα στο οποίον εναβρύνεται, ως σε κατάσταση ή ως σ' έννοια, ο χορτάτος, ο ευτυχισμένος κατ' επάγγελμα, ο τυπικός αστός. Η δυναμική, η δημιουργική υγεία, που 'ναι η υγεία όλων των μεγάλων και όλων των δημιουργών, συχνά "τελειούται εν ασθενεία"».154

Η πνευματική δημιουργία τον απολυτρώνει από τη νοσηρότητα που τον περιβάλλει, αναπλάθει την πραγματικότητα και ξεπερνά τα όρια του βιολογικού θανάτου. Στις τελευταίες του στιγμές κι ο Παλαμάς, μιλώντας με τον ομότεχνό του, ένιωσε «να ξανοίγονταν

———————————————

152. Πεζός Λόγος Δ', 99-100 ("Πρόλογος στη δεύτερη έκδοση της Αιολικής Γης", 1944).

153. Γράμμα στην Ελένη Κορτζά της 7.6.23. Τις επισημάνσεις κάνει ο Άγγελος Δόξας, Παλαμάς. Ψυχολογική ανάλυση έργου και ζωής, Αθήνα 1959.

154. Πεζός Λόγος Γ΄, 104 ("Ο Παλαμάς ασκητής και μύστης", 1936).

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/67.gif&w=600&h=915 28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

με την κουβέντα αυτή η "λυρική" προοπτική του θανάτου τόσο πλατιά μπροστά του».155

Ο Περικλής Γιαννόπουλος

Ο Περικλής Γιαννόπουλος (1869-1910), ο «απόγονος των Αθηναίων εφήβων», επιλέγει ο ίδιος το θάνατό του. Ανέπτυξα αλλού τον παραλληλισμό με τον Ιππόλυτο τον οποίο χρησιμοποίησε ο Σικελιανός στο επιμνημόσυνο ποίημα. Στη μελέτη του για τον Γιαννόπουλο156 περιγράφει την εξωτερική του όψη με τη βοήθεια της γλυπτικής αναπαράστασης του Ηρακλή: «Το κεφάλι του είχε μεγάλη αναλογία στο σχήμα και στην έκφραση με το κεφάλι της μετόπης οπού ευρίσκεται στην Ολυμπία, του άνηβου Ηρακλή, σκυμμένου πάνω από το νιο λιοντάρι της Νεμέας. Μια ρέμβη λαγαρή, συντονισμένη με τον πρώτον άθλο, που εξεσκέπαζε τη δύναμη στην παρθενιά της κι έδινε τη γέψη του Μοιραίου, πριν ακόμα βεβαιωθεί πως του παράστεκε στο πλάγι η Αθηνά». Δίνει ιδιαίτερη έμφαση στον καθορισμό του Γιαννόπουλου από τη φυσική του ομορφιά, που τον έκανε να προσεγγίζει τον κόσμο αισθητικά, κηρύττοντας την «βαθυτάτην ΗΔΟΝΙΚΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΙΝ ΤΟΥ ΩΡΑΙΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΑΣΧΗΜΟΥ».157 «Η νιότη του έπαιξε παράφορα, είμαι βέβαιος, τον αυλό για να χορέψουν μύριοι Σάτυροι που εξέβγαιναν μπροστά του, μεθυσμένοι από τη ζέστα του ήλιου [...] "ελαφρίτης", [...] εδοκίμαζε όλα τα στοιχεία της διανόησης στο κριτήριο ενός νέου κι αισθαντικού κορμιού. [...] Η "αισθητική", σαν ξέχωρη

———————————————

155. Άγγελος Σικελιανός, Κωστής Παλαμάς, Αθήνα 1943, σ. 16.

156. Πεζός Λόγος Α', 63-76. Την περίοδο που σχεδίαζε τη μελέτη, γράφει στον Νίκο Νικολαΐδη: «Τη μελέτη του Γιαννόπουλου θ' αναπτύξω, δίνοντάς της γενικώτατη σημασία και μπάζοντάς τη στη σημερινή ατμόσφαιρα — της απόλυτης υγείας και της αλήθειας». Στρατής Τσίρκας, «Είκοσι δύο γράμματα της Εύας και του Άγγελου Σικελιανού στο Νίκο Νικολαΐδη (της Κύπρου)», επιστολή 11η (1918), περ. Ηώς, αφιέρωμα στην Εύα Palmer Σικελιανού, αρ. 98-102 (1966), σ. 68.

157. Περικλής Γιαννόπουλος, Άπαντα, Αθήνα 1988, σ. 316. («Έκκλησις προς το Πανελλήνιον κοινόν», 1907).

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/68.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

απ' τη σύνολην ενέργεια του ανθρώπου, είναι ο σκόπελος όπου εσυντρίφτη - κι όπου, καθημερινά, συντρίβονται αναρίθμητες ψυχές».158 Στην κατηγορία αυτή ο Σικελιανός εντάσσει βέβαια έμμεσα και τον εαυτό του, που όμως δεν έχει δεχτεί ακόμα τη χαριστική βολή.

Ο Γιαννόπουλος του χρησιμεύει ως σύμβολο της ηρωικής νεότητας, που δεν διστάζει να κριτικάρει μια κοινωνία που νοσεί αισθητικά και ψυχικά, που έχει χάσει ολότελα τον προσανατολισμό της. Το εθνικιστικό του κήρυγμα -βασισμένο πιο πολύ στην ανατροπή και στην εμπαθή κριτική του παρελθόντος παρά σε ρεαλιστικές προτάσεις για το μέλλον- εντυπωσιάζει στα νεανικά του χρόνια τον Σικελιανό, και τονώνει τόσο την αντιδυτική του συνείδηση όσο και την ανάγκη για το σχεδιασμό μιας διαφωτιστικής δράσης.

Ο Γιαννόπουλος θα αποτελέσει έναν από τους σημαντικούς δασκάλους της ελληνικής του αυτοσυνειδησίας, θα τον συμπεριλάβει πολύ αργότερα, κατά την εκπνοή της Δελφικής Προσπάθειας, στον κριτικό απολογισμό των πνευματικών του προδρόμων:

"Γιατί, βεβαιότατα, μέσα στην όλη πρόσφατη εθνική πνευματική ζωή μας, εξαιρετικά και πάνσεπτα φαινόμενα, όπως ένας Σολωμός, ή ένας Παλαμάς, ή σε άλλα επίπεδα ένας Πάλλης, ένας Περικλής Γιαννόπουλος, ή ένας Ίων Δραγούμης, και όσοι άλλοι επαλέψαν να μας δώσουν κάποιες βάσεις ενιαίας πειθαρχίας πνευματικής, δεν εμπορέσανε (όχι διόλου από έλλειψη δική τους, αλλ' από έλλειψη εκπαιδευτικών συνολικών προϋποθέσεων) να συνταυτίσουνε την πειθαρχία εκείνη για όλους μας (γιατί βεβαιότατα σε τούτο το σημείο υπάρχουνε όχι λίγες εξαιρέσεις) με τη στάση που θα να 'πρεπε να πάρουμε και απέναντι της όλης μας παράδοσης και απέναντι της μόλις απ' τα σπάργανα ανατέλλουσας καινούργιας μας ζωής".159

Την ανανέωση της Ελληνικής Ζωής επεδίωκε με το σαρωτικό κήρυγμά του και ο Γιαννόπουλος, απελπισμένος κι αηδιασμένος από

———————————————

158. Πεζός Λόγος Α', 65, 67 ("Περικλής Γιαννόπουλος", 1919).

159. Πεζός Λόγος Β', 417 ("Η Δελφική Ιδέα: τελευταία ομιλία", 1936).

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/69.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

την πραγματικότητα που τον περιέβαλλε ασφυκτικά. Κατηγορούσε τους συγχρόνους του νέους ότι είχαν χάσει κάθε νεανικό τους χαρακτηριστικό, κι ότι είχαν γίνει θλιβεροί μιμητές των ευρωπαϊκών συνηθειών και θιασώτες των μικρονόων ιδεωδών του κοινοβουλευτισμού:

"Και η Νεότης αυτή η Τοιαύτη, η σάπια έως το κόκκαλον, σάπια κατά τον νουν, κατά την ψυχήν, κατά τα αισθήματα, η χωρίς τίποτε ανδρικόν και τίποτε ανθρωπινόν, εξαπολυομένη εις τους δρόμους της Ευρώπης και αποφραγκευομένη και αποκατεργαρευομένη, και αποθρασυνομένη και απογινομένη και επανερχομένη διά να καθαρίση και αποβορβορούσα, διά να εξυγιάνη και αποτελματίζουσα, διά να φωτίση και αποσκοταδιάζουσα, διά να εξευγενίση και αποχωριατίζουσα, διά να εξανθρωπίση και αποθηριώνουσα με μίαν μοναδικήν ΛΥΣΣΑΝ Πενταροθηρίας, Θεσιθηρίας, Ψηφοθηρίας, Προικοθηρίας αναισχυντοτάτης Ρεκλάμας, αναισχυντοτάτου εξευτελισμού όλων των Επαγγελμάτων και όλων των Εθνικών, Κοινωνικών, Αρχών, Ιδεών και Πραγμάτων, με μίαν ΑΜΑΘΕΙΑΝ παντός Πράγματος και μίαν ΑΝΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΣ οιουδήποτε Πράγματος Σοβαρού, οιασδήποτε Ιδέας Σοβαράς, καταπλήσσουσαν και ΤΟΥΒΛΑ.

Νέοι θέλοντες να νεωτερίσουν και φορούντες τους Πνευματικούς τσουμπέδες του παπούλη των. Νέοι αναγλυφόμενοι διά να πολιτικίσουν και φέροντες τον Νεωτερισμόν της... Εθνοσυνελεύσεως! [...].

Νέοι τρέμοντες την Νεότητα".160

Η ισοπεδωτική κριτική του Νέου Πνεύματος μπορεί να ενθουσιάζει τον Σικελιανό και κάποιους από τους συνομηλίκους του, προβληματίζει όμως τον συνετό Παλαμά,161 ο οποίος φαίνεται να 

———————————————

160. Π. Γιαννόπουλος, Άπαντα, σ. 201 ("Το Νέον Πνεύμα", 1906).

161. Αναγνωρίζοντας τα προσόντα της κριτικής του Γιαννόπουλου, καταπιάνεται να γράψει "Λίγα Λόγια για τον κ. Περικλή Γιαννόπουλο", 1905,

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/70.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

70 ΤΟ ΕΦΗΒΙΚΟ ΠΡΟΤΥΠΟ ΤΟΥ ΣΙΚΕΛΙΑΝΟΥ

θίγεται άμεσα, αλλά συγχρόνως και να διακρίνει με τη διορατικότητά του πού μπορεί να καταλήξει η εμπαθής αυτή στάση. Ο λόγος για τον Πάλλη και τους δημοτικιστές:

"Γιατί αν υπάρχη Νεότης και αν υπάρχη Πνεύμα στα γύρω μας γερασμένα και ψόφια, μεστωμένο από πνεύμα και από νεότητα είναι το πνεύμα εκείνων που ήρθατε τώρα να χτυπήσετε απάνω τους χασάπικα, -με συμπαθάτε-, εσείς που τόσο ευγενικιά είναι η όψη σας, και τόσο φροντισμένα ξέρετε να φέρνεστε".

Ο όλος τόνος της συγγραφής του Γιαννόπουλου φανερώνει για τον Παλαμά "ένα σατυριστή που δεν κρατιέται και δε σέβεται". Με τη γνωστή του μετριοπάθεια, κρίνει τη μονομανία του Γιαννόπουλου σχετικά με την ελληνική υπεροχή: "Κι άλλοι λαοί είναι δυνάμει περιούσιοι, κι άλλοι λαοί μπορούν να γίνουν. Αν αναστηθή η Ελλάδα δε θ' αναστηθή με τη βοήθεια της Χίμαιρας, αλλά με την ευλογία της Αθηνάς".

Όμως ο Γιαννόπουλος δεν λαμβάνει υπόψη του καμιά κριτική. Συνεχίζει ακάθεκτος τον μοναχικό του δρόμο, και καλεί το Πανελλήνιο Νεανικό Κοινό να πρωτοστατήσει σε μια δικής του επινόησης Αναγέννηση:

"[...] διότι πάντως η ΝΕΟΤΗΣ θα είναι, είτε η Σημερινή, είτε η Αυριανή, είτε η Μεθαυριανή, η Σημαιοφόρος της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΕΩΣ.

Και η Πανελλήνιος ΝΕΟΤΗΣ πρέπει να εννοήση κατάβαθα, ότι μόνον η δική της ΣΤΡΟΦΗ προς την ΖΩΗΝ, η ιδική της ΟΡΜΗ, προς Τρελλήν έκφρασιν της κατασκλαβωμένης Ελευθερίας, Χαράς, Ηδονής της Ζωής, με Φως, Κρασί, Φιλί, Τραγούδι, Γέλιο, ελεύθερα, φανερά και σκαστά όλα, μπροστά στη μύτη του κάθε ΓΕΡΟΥ, του κάθε Σοβαρού, του κάθε Γεροντομπασμένου,

———————————————

απ' όπου και τα αποσπάσματα που ακολουθούν (Κ. Παλαμάς, Άπαντα, τ. 6, σ. 438-448).

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/71.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

μόνον αυτή δυνατόν να ΣΑΡΩΣΗ, την βαθυτέραν πληγήν όλων των Ελληνικών Φαινομένων και το Κορύφωμα αυτών τον Απαισιότατον Εμποδιστήν, τον: ΓΕΡΟΝΤΙΣΜΟΝ. Διότι κατάβαθα πρέπει να εννοήση η ΝΕΟΤΗΣ ότι διά να υπάρξη απελευθέρωσις και ΑΡΧΗ κινήσεως προς Ζωήν, πρέπει πρωτίστως να σαρωθή το Πανελλήνιον Ιδανικόν του ΚΑΛΟΓΕΡΟ-ΔΑΣΚΑΛΟ-ΓΕΡΟΝΤΙΣΜΟΤ, το οποίον εδημιούργησε και ανέθρεψε αυτήν την ΓΕΡΟΝΤΟΜΠΑΣΜΕΝΗΝ από την ΕΦΗΒΙΚΗΝ της Ηλικίαν Ελλάδα".162

Η επίκληση στη νεότητα

Ως συμπαγής ομάδα, η Ελληνική Νεότητα είναι ο αποδέκτης του έργου του ποιητή. Η ποιητική επίκληση παίρνει την πιο ολοκληρωμένη της μορφή στον Πρόλογο στη Ζωή:

(Ω Νιότη

που σφυροκοπάς στην ίδια σου φωτιά

τη μυστικήν αθανασία σιωπηλά!)163

Ω Νιότη Ελληνική,

καιρός να κόψουμε στη μέση

το ψωμί το ανεβατό των αιώνων!164

"Έλπισα πως μια νιότη ποτισμένη απ' τον πυρό της ήλιο θα 'βρίσκε αφορμή και στήριγμα στην ίδια επιθυμία της, μελέτη, ενέργειά της, να υψωθεί κι επικρατήσει αριστοκρατικά".165 Στο αποκορύφωμα του προφητικού του παραληρήματος, ο Σικελιανός ομολογεί:

———————————————

162. Γιαννόπουλος, Άπαντα, σ. 318 ("Έκκλησις προς το Πανελλήνιον κοινόν", 1907).

163. Λυρικός Βίος Γ΄, 98 ("Μπρος απ' τον πηλό της γης μου").

164. Λυρικός Βίος Γ΄, 111 ("Στο Άνθος των Ελλήνων").

165. Πεζός Λόγος Α', 35 ("Ομιλίες με τον Rodin", 1912).

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/72.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

είδα τριγύρα μου τη Σύναξη μιας Νιότης

που μ' εκοίταε με το μέτωπό της

με καθρέφτιζε μ' αιώνια μάτια

μ' έκρινε όλο

με τη μεγαλότοξη του χείλου της σιωπή!166

Όλα τα τιμώμενα πρόσωπα της συλλογής Νέκυια εξασφαλίζουν τη συνέχειά τους με τη δαδοφορία του διδάγματός τους στη νιότη:

"ανήκει πλέον σε μας, κι ανήκει απόλυτα σε Σένα, Ελληνική Νεότητα που με ακροάσαι, το προζύμι αυτό του θάρρους να πλεονάσει τόσο στην ψυχή Σου, ώστε να φέρει ανάμεσό μας σύντομα την έκρηξη της νέας πνευματικής δυναμογένειας".167

Η νεολαία ήταν η μόνη που υποψιάστηκε το σκίρτημα του Βιζυηνού: "Πού και πού μονάχα, μια εκλεχτή νεότητα αναταράζονταν στον ύπνο της από τη σκιά του κολοσσιαίου αυτού Θράκα".168 Αντίστοιχα, στο θάνατο του Γιαννόπουλου "πιστοί συντρόφοι στ' Απολλώνεια δώρα" είναι τα "νιάτα,/ που κρατά[ν]ε καθάρια μιαν Ελλάδα / σκαλισμένη στα μάρμαρα της Πάρου / ή της Πεντέλης", ή μ' άλλα λόγια, "όσοι κρατά[ν]ε τ' όραμα στο νου [τους] / της αθάνατης νιότης του Πινδάρου".169 Αυτοί παραστέκουν και στο νεκροκρέβατο του Μαβίλη.170 Τα νιάτα είναι που ανακηρύσσουν τον ήρωα. Τέλος, ο "Πρόλογος στο Λυρικό Βίο" προσφέρεται "στην Ελληνική νεότητα, ως απλή εγγύηση ότι κάποια μέρα -και που ελπίζω δεν θ' αργήσει- θα συναντηθώ αποφασιστικά μαζί της μπρος

———————————————

166. Λυρικός Βίος Γ', 179 ("Δύση Θεών").

167. Πεζός Λόγος Γ΄, 124 ("Η πνευματική στάση του Πάλλη", 1937).

168. Πεζός Λόγος Ε', 255 ("Γεώργιος Βιζυηνός", 1949).

169. Λυρικός Βίος Β', 63 ("Περικλής Γιαννόπουλος").

170. Λυρικός Βίος Β', 69 ("Μαβίλης").

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/73.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

στα ίδια πλήρη αιτήματα και μπρος στον ίδιον ουσιαστικό πνευματικό και ιστορικό μας προορισμό".171

Δέκα χρόνια αργότερα, σε μια καινούρια αποστροφή προς τη Νεότητα, γίνεται πιο συγκεκριμένος, προσδοκώντας από τους νέους να διεκδικήσουν:

"Μια Παιδεία νέα, όπου η Γνώση δεν θα να 'ναι μια κενή μορφή, αλλά θα κλει βαθιά της ένα περιεχόμενο συγκεκριμένο ευθύνης [...]. Ναι, Εσύ μονάχα, Νιότη, μένεις, γιατί έχεις μέσα Σου και την κρυμμένη δύναμη και τον καημό της Αναγέννησης. Γιατί Εσύ βγαίνεις η ίδια απ' το καμένο χώμα, και το ίδιο τούτο χώμα είναι το στήριγμά Σου. Κι απ' αυτό το χώμα μια ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΑ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑ γυρεύει να υψωθεί μαζί Σου. Το ξεκίνημά της είναι αυτή η ίδια μετουσιωμένη αλλά ακόμα υποσυνείδητη -μέσα στα ίδια Σου τα κύτταρα- φριχτή εμπειρία...".172

———————————————

171. Λυρικός Βίος Α', 81.

172. Πεζός Λόγος Ε', 166-167 («"Στο άνθος των Ελλήνων"», 1948).

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/74.gif&w=600&h=915 28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/75.gif&w=600&h=915 28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ΜΕΡΟΣ Β'

Ο ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ

ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ

ΤΗΣ ΖΩΝΤΑΝΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/76.gif&w=600&h=915 28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/77.gif&w=600&h=915 28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Η ΜΥΣΤΙΚΙΣΤΙΚΗ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

Ο Σικελιανός αγκιστρώθηκε από νεαρή ηλικία με θρησκευτική ευλάβεια στη μυστηριακή αντίληψη της ζωής και την ακολούθησε μεταλλάσσοντάς την ως το τέλος του. Τα πρώτα εφηβικά του ποιήματα, που αποκαλύφτηκαν καταχωνιασμένα σ' ένα οικογενειακό μπαούλο, φανερώνουν την ψυχολογική προετοιμασία ενός νέου που αγωνίζεται να μυηθεί στη ζωή και στην ποίηση, στις ιδέες και στην πράξη. Οι μαρτυρίες για τον όρκο που έδωσε ως έφηβος, πριν φύγει από τη Λευκάδα, ότι θα γίνει ποιητής υποδηλώνουν την έλξη που του ασκούσαν οι αποκρυφιστικές πρακτικές, με μακριά παράδοση στο χώρο των Εφτανήσων, που ανέπνεαν ακόμη τον αέρα της ιταλικής περιφέρειας. Ο ίδιος αγωνίζεται να αποδείξει το αυθόρμητο αυτής της τάσης όταν ερμηνεύει, εκ των υστέρων, το έργο του στον «Πρόλογο στο Λυρικό Βίο».1 Γι' αυτό, απορρίπτοντας τα προηγούμενα ποιήματά του —που παρά τις τεχνικές τους αδεξιότητες και τη μελαγχολική θεματολογία, υποταγμένη στη μόδα της εποχής, δεν παύουν να μαρτυρούν μια χαρισματική ευαισθησία—, περιγράφει τον Αλαφροΐσκιωτο ως το «αγνό μιμόδραμα της εφηβικής [του] βίωσης μες στη Φύση, μια βουβή κι ουσιαστική μέσα στους κόλπους της μυητική, θρησκευτική [του] διακονία».2 Ο

———————————————

1. Η δημοσίευση του «Προλόγου στο Λυρικό Βίο» στη Νέα Εστία το 1942 αποτελεί φιλολογικό γεγονός, και προκαλεί έντονες συζητήσεις στις εφημερίδες τόσο για τις ιδέες του όσο και για τη γλωσσική του διατύπωση. Το κείμενο αυτό δεν μοιάζει με κανένα άλλο. Αποτελεί μια ιδιόρρυθμη αυτοβιογραφία, όπου ο ίδιος ο δημιουργός ερμηνεύει τη ζωή και το έργο του από τη σκοπιά της εσωτερικότητας.

2. Λυρικός Βίος Α', 22 (Πρόλογος).

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/78.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

λυρισμός του χρησιμεύει ως μέσο για τη διάδοση της μυστικής αυτής εμπειρίας. Για τους μυστικιστές, "η λυρική ποίηση και η μουσική παίρνουν ζωή και νόημα μόνο αναλογικά καθώς παρασύρουν αυτές τις αχνές όψεις μιας ζωής που συνεχίζει με τη δική μας, νεύοντας και προσκαλώντας μας, κι όμως ξεφεύγοντας διαρκώς από την αναζήτησή μας. Είμαστε ζωντανοί ή πεθαμένοι ως προς το εσωτερικό αιώνιο μήνυμα των τεχνών ανάλογα με το αν έχουμε κρατήσει ή χάσει αυτή την μυστική ευπάθεια".3

Η εφηβεία λοιπόν αποτελεί τη "συμπύκνωση αναριθμήτων κρυφών δυνατοτήτων μιας ψυχής δημιουργικής, για την απώτερη ουσιαστική Μύησή της [...]· όχι βλεπόμενη στενά -καθώς και βλέπεται συνήθως μοναχά- σαν η περίοδο μιας απότομης μετάβασης: απ' την αδιαφοροποίητη ψυχική και οργανική κατάσταση του ανθρώπου, στην αναρχική σεξουαλικήν εκπύρωση του οργανισμού του· αλλ' απεναντίας σαν η πρώτη θετική οργανική συγκρότηση των δυνάμεών του -ψυχικών, σωματικών, πνευματικών- ολόγυρα απ' τον τρίσβαθο πυρήνα μιας συνολικής ερωτικής του πόλωσης και μιας συνολικής ερωτικής τους ακτινοβολίας, για την αμεσότερη, εκτενέστερη, και σύγχρονα μυχαίτερη δημιουργική αφομοίωση, μετουσίωση και κατάγνωση βαθιά του του Παντός".4 Πρέπει να σημειώσουμε ότι χρησιμοποιεί τον γλωσσικό τύπο "εφηβότητα",5 που στοιχεί τον όρο περισσότερο στο νόημα της λατινικής pubertas παρά στην κλασική ελληνική εφηβεία. Από την επιλογή αυτής της διατύπωσης προκύπτει πως και οι ιδεολογικοί του προσανατολισμοί θα ακολουθήσουν τις επιγονικές αντιλήψεις των Λατίνων για την εφηβεία. Στον πρώιμο ενθουσιασμό του για τον D'Annunzio εκφράζει την πεποίθησή του ότι "ο ακμαίος τύπος της ελληνικής εποχής και ο τύπος της Αναγεννήσεως είναι οι μόνοι, οι οποίοι

———————————————

3. William James, The Varieties of Religions Experience, Λονδίνο 1919, σ. 383.

4. Λυρικός Βίος Α', 20 (Πρόλογος).

5. Η λέξη "εφηβότης" συναντιέται στον Θεόφιλο, τον σχολιαστή του Ιουστινιάνειου κώδικα.

Σελ. 78
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το εφηβικό πρότυπο και η Δελφική Προσπάθεια του Άγγελου Σικελιανού
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 59
    28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

    Ποιητές και διανοούμενοι

    Ο Αλαφροΐσκιωτος

    Από το πρώτο του φανέρωμα, ο Σικελιανός κάνει τη νεότητα θέμα, και μάλιστα μεσσιανικό. Ο Αλαφροΐσκιωτος είναι ένα ποιητικό bildungsroman, μια νεοελληνική εκδοχή του φιλελληνικού Υπερίονα. Το ταξίδι του Σικελιανού στη Λιβυκή έρημο έχει ως στόχο την αυτογνωσία του, που θα την κατακτήσει μέσα από τους δρόμους της ποίησης. Οι αποσκευές του δεν είναι άλλες από την ενάρετη νιότη του.

    Κυβερνάω στην απάρθενην έρημο

    μια αρετή και μια νιότη.131

    Και λίγα χρόνια αργότερα, στο "Αντίκρισμα με τον εαυτό μου" στη "Συνείδηση της Προσωπικής Δημιουργίας", θα αναπολήσει:

    Τι, αχ, δεν είναι πια ο καιρός

    που πρωτοανάβρυσεν η νιότη μου βαθιά μου

    (δάκρυ απάρθενο, ανερούσα ή δρόσο να το πω;)

    το πιο γλυκό τραγούδι από τα βάθη της αθάνατης

    εφηβικής ψυχής!132

    Ο Αλαφροΐσκιωτος, σαν τον Εγγλέζο του "Πόρφυρα", επιχειρεί έναν έπαινο αυτοερωτικό. Και τα δύο πρωταγωνιστικά πρόσωπα έχουν τη χάρη της ωραιότητας, η οποία, όπως έγραφε και ο Rodin, "είναι το ίδιο με την αρετή, διότι ο ίδιος νόμος κυβερνάει την ηθική μας κι αισθαντική ζωή".133 Όμως, ενώ στον Σολωμό η νεανική υπεροψία καταβροχθίζεται από το τιμωρό κήτος, στην περίπτωση του Σικελιανού ο έπαινος εξαίρει το πρότυπο, η αυτοβιογραφούμενη εφηβεία προβάλλει ως αρχετυπική.

    Όπως κάθε ποιητικό πρόσωπο, ο πρωταγωνιστής ιχνογραφείται

    ———————————————

    131. Λυρικός Βίος Α', 87.

    132. Λυρικός Βίος Γ', 230.

    133. Πεζός Λόγος Α', 142 ("Ιούλιος Βέντσερ", 1925).