Συγγραφέας:Παπαδάκη, Λία
 
Τίτλος:Το εφηβικό πρότυπο και η Δελφική Προσπάθεια του Άγγελου Σικελιανού
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:28
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:159
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1900-1951
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή εξετάσθηκε το έργο του Σικελιανού στο σύνολό του (λυρικό, δραματικό, θεωρητικό) προκειμένου να διερευνηθεί η σχετική με την εφηβεία και τη νεότητα ιδεολογία που το διαπνέει, σε μια κρίσιμη περίοδο του νεότερου Ελληνισμού (1900-1951), όταν οι εξωτερικοί καθορισμοί και οι εσωτερικές ανεπάρκειες αναζητούσαν επίμονα την ανανέωσή του "με την πνοήν της μητρικής Ελλάδος, την πνοήν της αιωνίας νεότητος". Αυτή η παραθετική ταύτιση της ουσίας της διαχρονικής ελληνικής παράδοσης με τις δυναμικές μιας ανακυκλούμενης νεότητας αποτελεί τον άξονα της προβληματικής του βιβλίου, η συγγραφή του οποίο έχει αφετηρία την υπόθεση ότι η συχνή εκμετάλλευση των εφηβικών αρετών από τον Σικελιανό δεν συνιστά μονάχα την αναγκαστική θητεία ενός ποιητή στη συμβατική αισθητική θεματολογία της εποχής του, αλλά κυρίως στοχεύει στη διάδοση μιας συστηματικής μαθητείας στα ιδανικά της ελληνικής αρχαιότητας, που καλούνταν να μεσολαβήσουν λυτρωτικά στην αναγέννηση της σύγχρονης Ελλάδας αλλά και του κόσμου ολόκληρου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 10.43 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 82-101 από: 162
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/82.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

και στην "απ' αιώνες λογοκρατική αρτηριοσκλήρωση", που στο όνομα του αρχαιοελληνικού πολιτισμού επέβαλε η Δύση. Τροφοδοτεί δηλαδή κι αυτός την αντιδυτική κριτική των αντιρρητικών διανοουμένων της Δύσης, "ανακαλύπτοντας" την ελληνική αρχαιότητα κυρίως μέσα από το νεοαποκρυφιστικό κίνημα του "ανόητου 19ου αιώνα". Ένα συνονθύλευμα μπερξονικού νεοβιταλισμού και ιδεολογικής γεωγραφίας στον τρόπο του Barrès. H αναγέννηση της ζωής θα ξεκινήσει από το τοπικό επίπεδο, θα περιλάβει δηλαδή την αναμόρφωση της νεοελληνικής κοινωνικής και πνευματικής πραγματικότητας, και θα συντελεσθεί μονάχα με την ανασηματοδότηση της ελληνικής παράδοσης, που συγχρόνως θα ανεβάσει το κύρος της Ελλάδας στο διεθνή χώρο ώστε να επανακτήσει την κεντρική της παιδευτική αποστολή.

Προς τη συγκρότηση πολιτικής ιδεολογίας

Η περίοδος της επώασης της Δελφικής Ιδέας, ο "τυλιγμένος μες στην πάχνη ακόμα λόγος", έχει τεκμήρια κατεξοχήν πεζά. Η δυσκολία της μετάβασης από την ποίηση στην πράξη φανερώνεται και στην εναγώνια προσπάθεια του Σικελιανού να θεωρητικοποιήσει τον ενδιάθετο ποιητικό του Λόγο.

Το Προανάκρουσμα,9 που ο ίδιος χρονολογεί το 1921 θεωρώντας το ως τον "Σπερματικό Λόγο" της Δελφικής Ιδέας, είναι ένα κείμενο που οι ιδέες του διατηρούν την υφή των ποιητικών συλλήψεων.

Η σύγκρουση με τα ρεύματα του καιρού του του αποκαλύπτει τη δεδομένη στιγμή ενορατικά ότι υπάρχουν ανά τον κόσμο διανοητές οι οποίοι, έχοντας συνειδητοποιήσει τα κενά του σύγχρονου πολιτισμού, αναζητούν το θείο. Ο "Σπερματικός Λόγος" προτείνει τη συνάντηση των "ζητητών του Θεού" σε "ουδέτερα πνευματικά κέντρα" για να καθορίσουν και να επιβάλουν τις καθολικές αρχές που πρέπει να διέπουν τη διακυβέρνηση της ανθρωπότητας. Ο οικουμενισμός

———————————————

9. Πεζός Λόγος Β', 11-21.

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/83.gif&w=600&h=915 28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

της διατύπωσης δεν προοιωνίζεται την εθνικιστική εμπλοκή.

Η απόφαση του Σικελιανού να τοποθετηθεί δημόσια στη δεδομένη ιστορική στιγμή δηλώνεται με το «Ανοιχτό Υπόμνημα στη Μεγαλειότητά του»,10 που απευθύνει στο βασιλιά Κωνσταντίνο το Μάρτη του 1922. Ανταποκρινόμενος στο αίτημά του για μια «καθολική διαφώτιση και ανύψωση του θέματος της ζωής»,11 την ανοιχτή αυτή επιστολή την ονομάζει «Επιστολή της Ζωής».

Οι πολιτικές εξελίξεις, παρόλο που δεν κλονίζουν το βασιλικό του φρόνημα, κορυφώνουν την αγωνία του σε σημείο που να θεωρήσει χρέος του να διατυπώσει σαφέστερα τις τολμηρές θέσεις του υπομνήματος. Στο πρόσωπο του βασιλιά ο Σικελιανός αναζητά τον νέο ήρωα που θα οδηγήσει το λαό του σε μια καθαρά «ηθική ελληνική επανάσταση». Την ουδετερότητα που υποστηρίζει ο Κωνσταντίνος στο διπλωματικό πεδίο, ο Σικελιανός τη θεωρεί αφετηρία για μια ουσιαστική αυτονομία του νεοελληνικού κράτους, αποδέσμευση οριστική από όλες τις ξενικές εξαρτήσεις.

Βασισμένη σ' έναν ανεδαφικό οραματισμό, η σύλληψη αυτή προσπαθεί να τραφεί από το δόγμα της πολιτιστικής αυτάρκειας, που αποδίδει εκτός των άλλων θαυματουργές ικανότητες στην ελληνική ιδιοσυστασία και στις ανατολικές της καταβολές. Το «Ανοιχτό Υπόμνημα» αναλίσκεται σ' ένα αντιδυτικό παραλήρημα. Στιγματίζει την «εξευτελιστική αγυρτεία της προστασίας»12 και τον έλληνα εντολοδόχο της, τον Βενιζέλο. Το ανάθεμα του «επιτήδειου αυτού ανθρώπου» συναγωνίζεται τις πιο εμπαθείς σελίδες του Γιαννόπουλου. Ο Βενιζέλος13 είναι ο «ταπεινός αριβιστής, το χάρμα των

———————————————

10. Πεζός Λόγος Α', 77-113.

11. Πεζός Λόγος Β', 17 («Δελφικός Λόγος», 1921).

12. Πεζός Λόγος Α', 81.

13. Με τη στάση του ο Βενιζέλος φαίνεται πως είχε διαψεύσει τις ελπίδες του Σικελιανού. Υπενθυμίζω το τηλεγράφημα που του είχε αποστείλει, μαζί με τον Καζαντζάκη, στις 27 του Μάρτη του 1915: «Από την Σπάρτην, υπό την αυστηράν έμπνευσιν της Ορθίας Αρτέμιδος, αποστέλλομεν ευλαβή χαιρετισμόν προς τον μεγαλόψυχον πολίτην τον υψούμενον σήμερον εις την υπερτάτην θυσίαν», Π. Πρεβελάκης (επιμ.), Τετρακόσια γράμματα του Κάζαντζάκη

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/84.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

διπλωματών της Δύσης"· δουλοπρεπής στην άσκηση της πολιτικής του, εγγυάται "τον οριστικό θάνατο της Ελλάδας", μια και παραδομένος στο όραμα ενός επιφανειακού εκσυγχρονισμού, παραγνωρίζει "τη βαθύτερη φυλετική κι ατομική συνείδηση" του ελληνικού λαού.14 Και ως ελληνικό λαό ο Σικελιανός θεωρεί "τον ιερό και αγράμματο αλλ' ιστορικά και θεία πολιτισμένο Λαό [...], τον μακρά από τις εφήμερες ματαιοδοξίες της εποχής μας, άμεσο αγωγό και κληρονόμο του αίματος των αιώνων, τον αρχανδρικό σπορέα του σώματος της γης [...], τον υπαίθριον ήρωα του πελάου, του κάμπου, του βουνού".15

Κατά τη γνώμη του Σικελιανού, το δημοψήφισμα που επανέφερε το βασιλιά εξέφρασε τη λαϊκή αντίδραση στην υποτελειακή πολιτική και στη συνέχιση της πόλωσης. "Η Ελλάδα είχε απλώσει στην Τουρκιά το χέρι".16 Αποφασισμένη να στερεώσει τη θέση της στην Ανατολή, εδήλωσε την άρνησή της "να συγχρονιστεί υποταχτικά στην ιστορία γιατί αισθανόταν βαθιά της την ευθύνη και τη δύναμη να συγχρονίσει αυτή την ιστορία".17

Όμως ο βασιλιάς συνεχίζοντας τον πόλεμο στη Μικρά Ασία δεν φάνηκε να υπάκουσε στη λαϊκή επιταγή. Το υπόμνημα προτείνει έναν ειρηνικό διακανονισμό με την πρωτοβουλία των δύο ηγετών. Για τον Σικελιανό, ο Κεμάλ είναι ο "τελευταίος [...] εθνικός των Τούρκων ήρωας",18 ένας άνθρωπος που του έχει ξυπνήσει τη συμπάθεια αλλά και κάποιο θαυμασμό.

Παρά τη δήλωση πίστης προς το βασιλιά, το υπόμνημα περιέχει και μια προειδοποίηση. Μπρος στις οριακές περιστάσεις, η ίδια η πίεση της ιστορίας θα οδηγήσει την ελληνική φυλή να αναδημιουργήσει

———————————————

στον Πρεβελάκη και σαράντα άλλα Αυτόγραφα εκδιδόμενα με σχόλια, ένα Σχεδίασμα Εσωτερικής Βιογραφίας και τη Χρονογραφία του Βίου του Ν. Καζαντζάκη, Αθήνα 2 1984, σ. 8, σημ. 1.

14. Πεζός Λόγος Α', 81.

15. Στο ίδιο, 96.

16. Στο ίδιο, 83.

17. Στο ίδιο, 82.

18. Στο ίδιο, 104.

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/85.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

τον εαυτό της, έστω και αν δεν θα είναι ο Κωνσταντίνος που θα αναλάβει την καθοδήγησή της.

Βρισκόμαστε πολύ κοντά στη σύλληψη της Δελφικής Ιδέας. Οι πολιτικές εξελίξεις θα διαβεβαιώσουν τον Σικελιανό πως κανένας πολιτικός ηγέτης δεν διαπνέεται από τα ιδανικά του. Νιώθει λοιπόν παράποτε έντονη την ανάγκη για την ηθική διαφώτιση των ηγετών και τη "ριζική θρησκευτική αναχώνευση και μεταρρύθμιση της οικουμένης".19 Θα αναλάβει μονάχος του την πρωτοβουλία να σώσει τον κόσμο.

Η προσπάθειά του για την αφύπνιση συνειδήσεων ξεκινά επίσημα μετά την οριστική έκπτωση της Μεγάλης Ιδέας. Με τον στενά τοπικό παρ' ότι επεκτατικό χαρακτήρα της, η Μεγάλη Ιδέα φαντάζει μικρή για να χωρέσει το οικουμενικό μήνυμα του Σικελιανού, που επανεμφανίζεται δυναμικά με τις "Ομιλίες στους αρίστους", που κυκλοφορούν σε τρεις συνέχειες στο περιοδικό Νέα Πολιτική, στις 15 Ιουλίου, 1η Αυγούστου και 1η Σεπτεμβρίου του 1923.20 Ούτε η ορολογία ούτε η αγωνιστική αισιοδοξία έχουν διαφοροποιηθεί από το υπόμνημα. Μόνο που διευρύνονται οι αποδέκτες του μηνύματος. Περνάμε από τη μοναρχία στην πνευματική ολιγαρχία.

Παρά τα συνταρακτικά πρόσφατα γεγονότα, ο Σικελιανός μιλάει για μια "περίοδο ριζικής στροφής της Ιστορίας"21 και για "την έκρηξη του νέου ιστορικού μας κύκλου",22 χωρίς να κατονομάζει ποτέ την εθνική ήττα. Τα κείμενα αυτά, λόγω της οικουμενικότητάς τους, πλησιάζουν πιο πολύ το Προανάκρουσμα.

———————————————

19. Στο ίδιο, 100.

20. Πεζός Λόγος Α', 115-137. Το περιοδικό Νέα Πολιτική εμφανίστηκε το 1923 με διευθυντή τον Ι. Τουρνάκη. Στόχος του η "επανελλήνισις", που ορίζεται ως αντίδραση κατά του ευρωπαϊκού πολιτισμού, του βυζαντινισμού, του ανατολικού αταβισμού και φραγκολεβαντινισμού, και η εδραίωση της ζωής γενικά επάνω στις πραγματικές ελληνικές αξίες της αρμονίας, του μέτρου και της σύνθεσης. Θέλει να αναβιώσει το πλατωνικό "κίνημα των Αρίστων".

21. Στο ίδιο, 117.

22. Στο ίδιο, 119.

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/86.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Η "καταστροφή" αντιμετωπίζεται ως αναγκαστική και επώδυνη αφετηρία για μια "κάθαρση πανγήινη της ζωής",23 που θα προέλθει από τους ανώτερους μυημένους. Οι ομιλίες περιγράφουν τα προαπαιτούμενα της μύησης σε μια προσπάθεια εισαγωγής του ελληνικού κοινού στις τρέχουσες αποκρυφιστικές θεωρίες, που φαίνεται πως κι ο ίδιος δεν έχει ακόμα εμπεδώσει. Για μια ακόμη φορά, λοιπόν, η αόριστη αλλά κι απέραντα φιλόδοξη επίκληση σ' αυτούς που θα νιώσουν "μιαν απόφασιν ανέγκλητη βαθιά τους να ενσαρκώσουν, είτε χώρια είτε μαζί [με τον Σικελιανό] και να υψώσουνε σε πράξη την ιδέα που θα πασχίσ[ει] ν' ανατείλει από τα βάθη της αντρίκειας τους ψυχής".24 Το μόνο που εκκρεμεί ακόμα είναι η εξεύρεση μιας "Εστίας παγκόσμιας δυναμικής ενόρασης".25

Το πιο ενδιαφέρον κατά τη γνώμη μου κείμενο πριν από τα καθαυτό "Δελφικά", άμεσα σχετιζόμενο με τη Δελφική ιδεολογία, αφορά τους Δρούσους και δημοσιεύεται στις 8 Νοεμβρίου του 1925 στην εφημερίδα Βραδυνή.26 Ο Σικελιανός αναγνωρίζει στους Δρούσους ένα πρότυπο αντίστασης ενάντια στην πολιτική του παρασιτισμού και της δουλείας που επιβάλλει η δυτική κυριαρχία. Τους θεωρεί συνεχιστές της "Δωρικής" παράδοσης, τους πρώτους "ενωτιστές" που εισέρχονται με τόση τόλμη στη νεότερη ιστορία, τον μόνο λαό που ακόμα έχει, ακριβώς ως είχανε οι αρχαίοι, "Μυστήρια". Ο Σικελιανός αναρωτιέται: "Τι είναι αυτό που τους κρατεί ανεξάρτητους και μόνους σαν απ' όποιαν επιρροήν ολόγυρα τους; Είναι μια άρνηση του γύρα κόσμου, μια εμμονή φυσιαρχική και μόνο; ή μην είναι κάποια θέληση συγκράτησης και συνοχής μ' ένα τεράστιο ίσως μα χαμένο για τους σύγχρονούς μας κρίκο, ενός ανώτατου και κεντρικού πολιτισμού;"27

———————————————

23. Στο ίδιο, 134.

24. Στο ίδιο, 122.

25. Στο ίδιο, 131.

26. Πεζός Λόγος Α', 147-157 ("Οι Δρούσοι", 1925).

27. Στο ίδιο, 150-151.

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/87.gif&w=600&h=915 28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Προφητεύοντας τη μοιραία σύγκρουση Ανατολής και, Δύσης «οι, "ενωτιστές" όλου του κόσμου [...] θ' αποφασίσουν ξαφνικά τη λύση με την επέμβαση ενός φοβερού στρατού και θα επιβάλλουν την καθολική ειρήνη και την παρακόλουθη παγκόσμια της Συναρχική μορφή».28 Το μάθημα που έδωσαν οι Δρούσοι στον γαλλικό στρατό είναι ένα σύμβολο των αντιστάσεων τις οποίες προβάλλουν οι ιστορικοί λαοί της Ανατολής, και που ο εμπειρικός πολιτισμός της Δύσης επιμένει να αγνοεί, μια και «δεν τολμά να υποστηρίξει ότι το πνεύμα δημιουργεί την Ιστορία».29 Κρίνοντας με το μέτρο «του ακέφαλου απ' απόλυτες πνευματικές αρχές (όπως οι ίδιοι μας τον παρουσιάζουν) Ελληνολατινικού πολιτισμού», ο δυτικός πολιτισμός δεν σέβεται «την ιστορική ολοκλήρωση των λαών» και δεν αναγνωρίζει σ' αυτούς «ένα ηθικό, προφητικό και ζωτικό κεφάλαιο οπού ξεχειλίζει πλέον απάνω απ' την τυραννική της μέθοδο και την ύπαρξη αυτού τούτου του "προσωπικού ηρωισμού"». Η Δύση βάζει έτσι από δω και πέρα τον εαυτό της σε κίνδυνο. «Η είσοδο των Δρούσων στην ιστορική σκηνή [...] αποτελεί τη θριαμβευτικήν εισήγηση ενός πλέριου ιστορικού κριτηρίου».30 Στο κείμενο αυτό, εντυπωσιασμένος από τη δυναμική πρακτική των Δρούσων για να επιτύχουν την «Αρχισυνάγωγο Ειρήνη»,31 ο Σικελιανός κρίνει 

———————————————

28. Στο ίδιο, 154-155. Εδώ για πρώτη φορά αποκαλύπτει την έμπνευση των θεωριών του. Η Δελφική Ιδέα θα προτείνει μια Συναρχική διακυβέρνηση του κόσμου σύμφωνη με τα πρότυπα του Saint-Yves d'Alveydre (1842-1909). Η «Συναρχία» είναι ένα σύστημα διακυβέρνησης που διακρίνει τρεις κοινωνικές λειτουργίες: την εκπαίδευση (επιστήμη και θρησκεία), τη νομοθεσία (θεσμοθέτηση και εφαρμογή του νόμου), και την οικονομία. Είχε ιδιαίτερη απήχηση στην εποχή του. Μιαν άλλη απόπειρα εφαρμογής του στην Ελλάδα θα συναντήσουμε το 1951 στην Αιξωνή της Γλυφάδας, όπου συνεργάζεται ο Δημήτρης Πικιώνης, ο οποίος είχε αναλάβει και την εκτέλεση του πρότυπου Δελφικού οικισμού. «Αιξωνή», περ. Αιξωνή Α' (Φεβρ.-Μάρτ. 1951), σ. 73-76.

29. Πεζός Λόγος Α', 155.

30. Στο ίδιο, 154.

31. Στο ίδιο, 156.

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/88.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

αναποτελεσματική τη "δίχως βία αντίσταση"32 του Γκάντι, που είναι μια άλλη ανατολική απάντηση κατά της αποικιοκρατίας.

Απόηχους αυτής της τεταμένης ιδεολογίας βρίσκουμε και στην αμέσως επόμενη δημοσίευση, στη Βραδυνή της 16ης Απριλίου του 1925, με τίτλο "Προσφώνηση σε Ελβετούς εκδρομείς στους Δελφούς".33 Βρισκόμαστε στα πρώτα στάδια της προετοιμασίας της Δελφικής Προσπάθειας. Με δεδομένη πια την Εστία, χαιρετίζει τους αντιπροσώπους ενός λαού ο οποίος, "αρπαγμένος κι αυτός από το ρούφουλα των ευρωπαϊκών συμφερόντων και συγκρούσεων, ημπόρεσε να φυλάξει το μυστικό της ηρεμίας και της ανώτερης ενότητας". Εδώ προαναγγέλλεται και η παράσταση του Προμηθέα, που θα απευθύνεται σε "όλους τους καλόβουλους ανθρώπους".

Η Δελφική ιδεολογία με βάση τα κείμενα

Παρόλη την ενότητα που παρουσιάζουν στις βασικές τους αρχές τα "Δελφικά κείμενα"34 -από το Προανάκρουσμα του 1921 ως την τελευταία Δελφική εγκύκλιο του 1934- διακρίνουμε μιαν εσωτερική εξέλιξη στον εμπλουτισμό της θεωρητικής διατύπωσης καθώς και στη διασάφηση των πρακτικών προτάσεων. Οι προτάσεις αυτές παίρνουν την πιο ολοκληρωμένη τους μορφή σ' ένα αυτοτελές φυλλάδιο, που πρωτοεκδίδεται στα γαλλικά και εκφράζει τον γενικό σχεδιασμό του Δελφικού κινήματος.35 Ως "Δελφική Προσπάθεια" νοείται η πνευματική εκείνη πράξη που προσδοκά τη "συγκρότηση ενός κέντρου καθαρά πνευματικού που θ' αναλάβαινε [...] ν' αποτελέσει ένα τάγμα γενικής διαφώτισης και δράσης, ξαναφέρνοντας στη σκέψη και στην πράξη των ανθρώπων πλουσιότερα παράποτε ανθισμένες

———————————————

32. Στο ίδιο, 147.

33. Πεζός Λόγος Β', 441-442.

34. Ως Δελφικά χαρακτηρίζω τα κείμενα που ασχολούνται με τη διατύπωση της Δελφικής ιδεολογίας, η οποία θα στηρίξει θεωρητικά την επονομαζόμενη Δελφική Προσπάθεια.

35. Angelos Sikelianos, Plan général du mouvement delphique. L'Université de Delphes, Παρίσι 1930 (βλ. και Πεζός Λόγος Β', 468-469).

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/89.gif&w=600&h=915 28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

κάποιες αιώνιες ζωτικές αρχές, που έχουν ξεχάσει, επικυρώνοντάς τις σύμφωνα με την ενάργεια και τη φύση των μεγάλων μας συγχρόνων προβλημάτων».36 Μετά τις πρώτες Δελφικές Εορτές, ο κεντρικός πυρήνας θα ονομαστεί Δελφική Ιδέα. Τρία λοιπόν είναι τα βασικά της σημεία:

— η εξεύρεση κεντρικής πνευματικής εστίας·

— η αναβίωση των παραδοσιακών αρχών

— η οργανική σύνδεση με τα σύγχρονα προβλήματα, τα οποία έρχεται να θεραπεύσει.

Η τοπική επιλογή του κέντρου καθορίζει και τους θεωρητικούς της άξονες. Η «Ελληνική εθνότητα» του Σικελιανού τον οδηγεί στο «Χρηστήριο των Δελφών» το οποίο, λυτρωμένο απολύτως από το χρόνο, από κάθε αιτία διχογνωμίας και αρρυθμίας, προσφερόταν στην καθολίκευση του σκοπού. Η ιστορική του ακτινοβολία τον «βοηθούσε να προβάλ[ει] τ' όνομα του σε όλα τα άλλα έθνη».37 Ο Σικελιανός επιμένει ότι η καινούρια οργάνωση των Δελφών «είν' ανάγκη όχι μόνο της Ελλάδας, αλλά όλων ανεξαίρετα των λαών. Η οργάνωση αυτή δεν θα κλειστεί επομένως σε καμιά πατρίδα».38

Οι επικριτές του ισχυρίζονταν πως η Δελφική Προσπάθεια προέκυψε «γιατί η διαμονή του στους Δελφούς συνέπεσε με τη μεγάλη ειρηνιστική κίνηση στον κόσμο, των τελευταίων [...] ετών».39 Απολογούμενος, ο Σικελιανός διατείνεται ότι τόσο η Ιδέα όσο και η Προσπάθεια, «ως σχέδιο ολοένα αναπτυσσόμενο με τα ίδια τα στοιχεία της εξελισσόμενης τα τελευταία τούτα χρόνια ιστορικής πραγματικότητας, υπήρχε μέσα μου ολόκληρη από ηλικίας 18 χρονών, όταν έγραψα το "Δελφικό" μου "Ύμνο"».40 Δεν θεωρεί ότι τα ασαφή αμφικτιονικά ιδεώδη της Κοινωνίας των Εθνών άρκεσαν να τον προσανατολίσουν στους Δελφούς. Η προσπάθειά του «αναβλύζει από

———————————————

36. Πεζός Λόγος Β', 28 («Η προσπάθειά μου στους Δελφούς», 1926)

37. Λυρικός Βίος Α', 40 (Πρόλογος).

38. Πεζός Λόγος Β', 45 («Η Δελφική Ελλάδα», 1926)

39. Πεζός Λόγος Β', 244 («Η Δελφική Ιδέα [Απάντηση στον Ι. Μαιναλιώτη]», 1930)

40. Στο ίδιο, 247.

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/90.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

την αυθεντικότερη ιστορική και ψυχολογική επίγνωση της ιδιοσυγκρασίας του Γένους, και της δυνατότητας του σύγχρονου Ελληνικού λαού να την επανεύρει ολόκληρη, και ν' αναταθεί με ολόκληρες τις ζωτικές δυνάμεις της σ' αυτή».41 Η Δελφική Προσπάθεια θέλει να "είναι και θα είναι [...] αντισπασμωδική, αντιδημαγωγική και αντιμετριοκρατική".42

Τα αδιέξοδα της σύγχρονης Ελλάδας

Χωρίς αμφιβολία, ο Σικελιανός ασφυκτιά μέσα στα στενά πλαίσια της νεοελληνικής μετριοκρατίας. Όμως ο ίδιος τονίζει πως η θεωρία του δεν διαπνέεται από τον "εξαϋλωμένο εκείνο εθνικισμό που υποκινεί σε αιώνια διαμάχη τις φυλές και τις ηπείρους, και τροφοδοτεί αδιάκοπα με τους φαρμακερούς χυμούς του τους απαρχαιωμένους πλέον τύπους του σωβινισμού και του πνευματικού φατριασμού". Αντίθετα, θέλει "να υπερασπίζεται φανατικά την ιδιαίτερη πνευματικότητα και τον ιδιαίτερο του καθενός λαού ανθρωπισμό".43

Στην αντίληψή του, ο κάθε λαός αποτελεί "ιερή ιδεοδύναμη". Όμως του ελληνικού λαού ο "ανώτερος [...] ιστορικός ψυχισμός" είναι "κομματιασμένος", "σκεπασμένος από το όργιο μιας αθλίας πολιτικής ζωής". Κι έχει πια σημάνει η ώρα που "όλες οι συνθήκες στις οποίες εστήριζε την εξωτερικήν υπόστασή του" γκρεμίστηκαν "μια προς μια ολόγυρά του". Έτσι, δύο είναι οι λύσεις που απομένουν: ή ο οριστικός θάνατος ή η "μέσα από τα βάθη της κοιμώμενης ιστορικής του ουσίας εξανάσταση κάποιων αιώνιων ζωτικών αρχών". "Η από τόσους αιώνες έκπτωση [του ελληνικού λαού] από κάθε φωτεινό σημείο ανώτερης εξωτερίκευσής του, ή δηλώνει τον ανεπανόρθωτον εκφυλισμό του, ή τη μέσα από τη μακρινήν ιστορική

———————————————

41. Πεζός Λόγος Β', 180-181 ("Η αποστολή της Κοινότητος", 1930).

42. Πεζός Λόγος Β', 102 ("Δελφικός Λόγος. Η πνευματική βάση της Δελφικής Προσπάθειας", 5ο άρθρο, 1927).

43. Πεζός Λόγος Β', 145 ("Το Δελφικό Πανεπιστήμιο: Προσχέδιο", 1929).

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/91.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

του βάσανο βαθμιαία δημιουργία μιας ατμοσφαίρας ικανής να εγκυμονήσει και να παραγάγει, με την ώρα ή απροσδόκητα, μια ανώτατη άμιλλα αξιών".44

Εξετάζοντας την πληθυσμική κατανομή της σύγχρονης Ελλάδας, διαπιστώνει ότι "από την εποχή σχεδόν της απελευθέρωσής της απ' τον Τουρκικό ζυγό, τα δύο και πλέον τρίτα του Ελληνικού λαού συνδέονται με τον ανούσιο και συχνά εγκληματικό συγκεντρωτισμό των Αθηνών, χωρίς να παίρνουν απ' αυτόν σε αντάλλαγμα καμιάν ουσιαστική ρυθμιστική κατεύθυνση, καμιά πραγματική κι ειλικρινή ανακούφιση, καμιάν ανώτερη δημιουργική χαρά". Η αστυφιλία, η άναρχη δημοσιοϋπαλληλία, η μετριοκρατία και η "ψευδομέθη του κοινοβουλευτισμού" είναι τα βασικά προβλήματα που πιέζουν το σύγχρονο ελληνικό κράτος.45

Η αποκοπή του λαού από τη γη του, ο απότομος εξαστισμός, "έχει εκφυλίσει στην Ελλάδα τον ζωικά σκεπτόμενο άνθρωπο σε σοφιστή αερολόγο, σε προδότη της κοινωνικής ουσίας". Στο τέλος, δεν απομένει παρά ένας "μικρόχαρος Νεοελληνικός ρατσιοναλισμός" που οδηγεί στον "θριαμβεύοντα Νεοελληνικό ατομικισμό".46

Η εικόνα που δίνει η Ελλάδα είναι αυτή των "εύκολων εορτασμών, των οποιωνδήποτε πατριδοκαπηλικών αυταρεσκειών, της διατυμπάνισης των ατελεύτητων πολιτικών φωνασκιών".47 Ένα κράτος όπου επικρατεί "το χάος της κομματικής διαπάλης", ενώ υψώνονται "οι γνωστές πνευματικές Βαστίλλες, τα ανεξάντλητα αυτά υπερπαραγωγικά εργοστάσια της Μετριότητας και της Μετριοκρατίας".48

Απ' την άλλη μεριά βρίσκεται η "ειδυλλιακή Ελλάδα που κατά τις ορέξεις των μας εφωτογράφησαν ως πνεύμα ή ως τοπίο οι 

———————————————

44. Πεζός Λόγος Β', 39-40 ("Η Δελφική Ελλάδα", 1926).

45. Πεζός Λόγος Β', 134 ("Το Δελφικό Πανεπιστήμιο: Προσχέδιο", 1929).

46. Πεζός Λόγος Β', 189 ("Η επιστροφή στη Γη και στο Λαό", 19301932).

47. Πεζός Λόγος Β', 181 ("Η αποστολή της Κοινότητος", 1930).

48. Πεζός Λόγος Β', 377 ("Η Δελφική Ένωση", 1931).

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/92.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ξένοι, [η] ψευδοκλασική και χωρίς δημιουργικό νεύρο πλαστικότητα των εντόπιων ή των ξένων αρχαιολατρών".49

Το παρελθόν και η αποστολή της σύγχρονης Ελλάδας

Ο Σικελιανός πιστεύει πως οι σύγχρονοι Έλληνες έχουν μια παραμορφωμένη γνώση για το παρελθόν τους, η οποία προέρχεται από δευτερογενή διαβάσματα δυτικών συγγραμμάτων και από την αφομοίωση νοοτροπιών που καθιέρωσε η Αναγέννηση, «ένα κίνημα [...] αναντίρρητα μεγάλο, αλλ' ως προς την Ελληνική δημιουργική εντολή και ουσία βέβαια ξένο ή, πιο καλά, "εκκεντρικό"».50

Αυτό που κυρίως επισημαίνει είναι η "επιγονική" χρησιμοποίηση της σωζόμενης κληρονομιάς, που αναδείκνυε μόνο τα πολιτικά και εμπειρικά γεγονότα, έφτανε ως τη γένεση της δημοκρατίας και με δυσκολία ως τους προσωκρατικούς. Έχοντας πλήρη συνείδηση για τα περιορισμένα οικονομικά της μέσα, θεωρεί ότι η Νεότερη Ελλάδα μπορεί να επηρεάσει τον διεθνή στίβο μόνο με τη δυναμική πνευματική της παρουσία, που θα προκύψει από τη δημιουργική αναχώνευση του παρελθόντος της. Κατά τη γνώμη του: Η ελληνική πνευματική εστία στην ιστορία είχε ανέκαθεν το χαρακτήρα της αποστολής που φανερωνόταν με:

- την "εσωτερίκευση" των παγκοσμίων ρευμάτων,

- την "είσκρισή" των και τη διάρθρωση παντός είδους ζωικών αξιών, και

- την "καθολίκευση" των αξιών αυτών σ' ολόκληρη τη Γη.51

Τη συνέχιση αυτής της ρυθμιστικής αποστολής του ελληνισμού αναλαμβάνει ο ίδιος με το διαφωτιστικό του έργο, το οποίο θα ξαναδιδάξει στην ελληνική φυλή τις καθολικές πνευματικές αρχές που οικοδόμησαν το ένδοξο παρελθόν της. Οι αρχές αυτές συνιστούσαν

———————————————

49. Πεζός Λόγος Β', 181 ("Η αποστολή της Κοινότητος", 1930).

50. Πεζός Λόγος Β', 42 ("Η Δελφική Ελλάδα", 1926).

51. Πεζός Λόγος Β', 30 ("Η προσπάθειά μου στους Δελφούς - Τα πραγματικά κίνητρα", 1926).

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/93.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

την κεντρική κι ουσιαστική παράδοση της Ιστορίας, και ο Σικελιανός τις συνοψίζει σ' αυτό που ονομάζει Δωρική ή Ορφική Ορθοδοξία. Την εφαρμογή τους την βλέπει στη ακτινοβολία του Δελφικού Ιερού και των Ελευσίνιων Μυστηρίων, στη συνολική δηλαδή δραστηριότητα της «Δελφικής Ελλάδας». Η καινούρια αυτή αυτογνωσία θα φανερώσει τη «βαθύτερη επικοινωνία [του Δημοκρατικού θεσμού] προς το τεράστιο δημιουργικό περιεχόμενο κάποιων ανώτατων και απρόσωπων μορφωτικών Εστιών από τις οποίες, η μεν μία αφορούσε γενικά τις σχέσεις του Ελληνικού λαού προς το Ρυθμό και προς το Πνεύμα [...], και η άλλη αυτές τις ίδιες σχέσεις του λαού προς τη βαθιά και θετική μαζί λατρεία του και διακονία στη θεότητα της Μάνας-Γης».52

Η γνώση θα διαμορφώσει μια νεοελληνική συνείδηση η οποία θα είναι σε θέση να εξωτερικεύσει τα παγκόσμια αιτήματα, αναλαμβάνοντας τη ρυθμιστικήν αποστολή που είχε ανέκαθεν η ελληνική πνευματική εστία στην ιστορία. Τα ελπιδοφόρα στοιχεία που μαρτυρούν για την επιβίωση του ελληνικού πολιτισμού στη σύγχρονη Ελλάδα, ο Σικελιανός τα αναγνωρίζει: στην προφορική της παράδοση· στη συνείδηση ορισμένων εκλεκτών της ευθύνης που έχουν να κατοικούν τη γη των θεών· στο λαό· στη γλώσσα.53

Η Δελφική Ελλάδα

Τη Δελφική Ελλάδα ο Σικελιανός δεν την ορίζει χρονικά. Την αναγνωρίζει από την εμβέλεια της ακτινοβολίας του Δελφικού Ιερού και των αρχών του. Παραπέμποντας στον πολωνό ελληνιστή Tadeusz Zielinsky,54 συνοψίζει τη διαχρονική προσφορά των 

———————————————

52. Πεζός Λόγος Β', 217 («Η επιστροφή προς τον βαθύτερον ιστορικό εαυτό μας», 1932).

53. Angelos Sikelianos, Plan général du mouvement delphique, σ. ii.

54. T. Zielinsky, La Sibylle, Παρίσι 1924· La religion de la Grèce antique, Παρίσι 1926· Histoire de la civilisation antique, Παρίσι 1931. Κατάλογος Ευρεθέντων Βιβλίων, αρ. 1249-1251.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/94.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Δελφών: "η Ελλάδα [...] θέτει διά των Δελφών, απάνω απ' όλα τα μονόπλευρα προβλήματα, το κεντρικότερο από όλα τα προβλήματα της Ανθρωπότητας: πώς δηλαδή οφείλει να διαρρυθμισθεί Εκπαιδευτικά ένα Κράτος, για να εξασφαλίζει τόσο την αρμονική αλληλεγγύη των λαών ανάμεσά τους, όσο και τη δυνατότητα της πιο μεγάλης φυσικής, πνευματικής και ηθικής τελειοποίησης του κάθε ατόμου χωριστά".55

Οι Δελφοί είναι η "Κιβωτός των εθνικών Ελληνικών θεσμών",56 που εκφράζονταν οργανωτικά με την ακόλουθη σύνθεση:

- "γενικό συμβούλιο, υποχρεωμένο ν' αγρυπνεί φιλόστοργα απάνω στη συγχρονική ιστορία όλων έκτοτε των γνωστών λαών του κόσμου και να συγκεντρώνει τα πνευματικά τους ρεύματα, υπεράνω σκοτεινών φανατισμών, σε μια εστία με ενιαία πνευματικήν αποστολή·

- συμβούλιο υποχρεωμένο ν' αντιπροσωπεύει απ' άκρη σ' άκρη την Ελλάδα υπό το όνομα των Αμφικτιόνων ή Ιερομνημόνων·

- τοπικό συμβούλιο, ως αρχή δικαστική πρώτης ανάγκης·

- επικοινωνία προς σκοπόν αναμορφωτικής ενεργείας σε όλα τα κοινωνικά επίπεδα, με τους διάφορους λαϊκούς μυημένους, Έλληνες και ξένους, ως την ύστερη της δράσης της οργάνωσης στιγμή"·57

- "διαιτητικοί ευρυχωρότατοι θεσμοί πνευματικής προσεγγίσεως όλων των λαών της γης, και ανάλογοι ευρύχωροι θεσμοί διά την Ελλάδα, όπως οι πνευματικοί και αθλητικοί αγώνες, [...] ισότης πολιτικών δικαιωμάτων γυναικός και ανδρός, η απολύτρωσις των δούλων κλπ."·

- εορτές που "ενηγκαλίζοντο ολόκληρον τον γήινον μύθον και εφιλοξένουν γενικώς όλα τα πνευματικά ρεύματα του κόσμου"·

———————————————

55. Πεζός Λόγος Β', 210 ("Η επιστροφή προς τον βαθύτερον ιστορικό εαυτό μας", 1932).

56. Στο ίδιο, 212.

57. Πεζός Λόγος Β', 44 ("Η Δελφική Ελλάδα", 1926).

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/95.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

- "η προσπάθεια προς πραγματικήν και ουσιαστικήν προσέγγισιν Ανατολής και Δύσεως".58

Οι θεωρητικές αρχές στις οποίες υπακούει αυτή η οργάνωση έχουν διατυπωθεί από τον Σικελιανό ύστερα από τη συγκριτική μελέτη των διαφόρων σταδίων της εξάπλωσης του Δωρικού πνεύματος, με πνευματικό πυρήνα το Δελφικό ιερό, ως Αρχές της Δωρικής ή Ορφικής Ορθοδοξίας, και είναι:

- "η αρχή της Ακτινοβολίας· μια αρχή που κυβερνά συγχρόνως την πολιτική, την Τέχνη και την Επιστήμη των ορθοδόξων Δωριέων, γιατί η ρίζα της υπάρχει στην απόλυτη συσχέτιση του ανθρώπου με τον Ήλιο, ως φανερή πηγή του άρτιου Λόγου [...]". Η ερμηνεία της βασίζεται στο ότι "το πρωταρχικό ηθικό θεμέλιο του ανθρώπου ασφαλώς δεν είναι ούτε ο τόσο κατηγορούμενος τάχα από την εποχή μας εγωισμός του ατόμου, ούτ' ο επίσης τόσο υποκριτικά και αδέξια θωπευμένος απ' την αισθηματολογική πλευρά της ίδιας αλτρουισμός του, αλλ' η οργανική ανάγκη κάθε ανθρώπου, ή κάθε λαού, για τη μετάγγιση ακέριων των σπουδών της ενεργείας, της σκέψης, των πνευματικών και υλικών κεφαλαίων του μεταξύ όλων των ανθρώπων, ως κι η οργανική ανάγκη της μετάγγισης του πόνου, της χαράς, του Μυστηρίου, μεταξύ όλων των κρατήρων, που τοποθετεί απάνω σ' όλα τα τραπέζια όλου του κόσμου, σιωπηλά υπηρετώντας μας, η ζωή"·

- "η αρχή της Ευρυθμίας"·

- "η αρχή της Πειθαρχίας"·

- "η αρχή της αναγκαίας απλότητας"·

- "η αρχή της βασικής αυτονομίας κάθε ψυχής, ψυχής ατόμου ή λαού, συνδυασμένη με τη γνώση της απέραντης κοινωνικότητάς της"·

———————————————

58. Πεζός Λόγος Β', 289-290 ("Ο Δελφικός Πυρήν φορεύς της παγκοσμίου πνευματικής θελήσεως", 1931). Βλ. και Πεζός Λόγος Β', 274-275 ("Η Δελφική Ιδέα: Ομιλία πρώτη", 1931).

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/96.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

- "η κατά σειρά Ρυθμιστικής Ιεραρχίας συνθετικότατη αρχή της Μνήμης [...] των απρόσωπων Αρχών".59

Για την επικράτηση αυτών των αρχών πρέπει να ακολουθηθεί "η πλήρης μέθοδος που μας εκληρονόμησεν η Αρεία ή Ορφική παράδοση, στους τρεις της τρόπους - που είναι ο επιστρεπτικός, ο προνοητικός και ο εράσμιος".60

Η Αρεία διανοητικότητα, η οποία εκφράζει την ονομαζόμενη "κοσμική" Ηθική, έδωσε τα ανώτατα πρότυπα κοινωνικών θεσμών, ατόμων και συμβόλων: "τις Βέδες, τον Ορφέα, τον Όμηρο, το Δελφικό πυρήνα, τα Ελευσίνια, τον Πυθαγόρα, τον Αισχύλο και τον Πίνδαρο, τον Μαραθώνα και τη Σαλαμίνα, τον Φειδία, [...] τον Προμηθέα - κι επιτέλους [...] σύγκεντρο όλων των προτέρων της αγώνων, [...] τον Ιησού".61

Αλλού την ονομάζει "Απολλώνια Ηθική", και την αντιπαραθέτει:

- στην πλατωνική ηθική, "υποταγμένη στη διαλεκτική"·

- στην αριστοτελική, "υποδουλωμένη στην ανάλυση"·

- στη νεοπλατωνική, "λησμονημένη στην εκστατικήν ονειροπόληση του κόσμου"·

- στη χριστιανική, "που αναγκασμένη στην ανατολή της να ανυψώσει, μονομιάς αν εμπορούσε, όλο τ' ανθρώπινο πεσμένον υλικό, υποτιμά, ή διαγράφει απ' την ψυχή του τις βαθύτερες διαθήκες της Αρχαιότητας: τη Ρυθμική Ιερότητα της Φύσης και τη Θειότητα της Μάνας-Γης".62

Υπάρχει όμως και "ο μη δογματικός, ο Ορφικός Χριστιανισμός, ο Χριστιανισμός του ίδιου του Ιησού, του Ιωάννου, κάποιων

———————————————

59. Στο ίδιο, 272-274.

60. Πεζός Λόγος Β', 25 ("Δελφικές Εορτές", 1927' "Προκήρυξη", 1926).

61. Πεζός Λόγος Β', 89 ("Η πνευματική βάση της Δελφικής Προσπάθειας", 4ο άρθρο, 1927)

62. Πεζός Λόγος Β', 361 ("Η Δελφική Ένωση: ένα προανάκρουσμα", 1931).

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/97.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

άλλων" - και, φυσικά, του ίδιου του Σικελιανού.63 Με αυτή τη λογική, η Δελφική Ιδέα γίνεται "η ίδια χριστιανική Ιδέα, αλλά τη φοράν αυτήν αναλαβαίνοντας ολόκληρο το ιστορικόν ανάστημά της και εισχωρώντας μέσα στα άδυτα του Χρόνου".64

Η ελληνική ιστορία και οι Δελφικές αρχές

Ο Σικελιανός αξιολογεί τις διάφορες φάσεις της ελληνικής ιστορίας ανάλογα με την κατίσχυση ή όχι της Δελφικής εποπτείας και με κύριο κριτήριο την επικράτηση του κοινοτικού θεσμού. Οι Δελφοί είχαν "θεσπίσει όλα τα πλαίσια" όπου να μπορούν "να συνδιαλλάσσονται" οι ελληνικές κοινότητες: τα Πύθια, τα Ολύμπια, τα Ίσθμια, τα Νεμέα· φρόντιζαν για "την αποστολή ανώτερων μυημένων και πνευματικών αντρών, από τους προσωκρατικούς και ως το Σωκράτη" για την αναμόρφωση της ελληνικής κοινωνίας, και υπεραμύνονταν μιας υπερελληνικής πολιτικής. Ο μεγάλος αντίπαλος ήταν πάντα η ελληνική μικροπολιτική, που προκαλούσε τον εμφύλιο σπαραγμό.65

Πρώτο πλήγμα, μετά τους Μηδικούς πολέμους, επιφέρει "η τραγική πολιτική" του Περικλή, που οδήγησε στο "ξαφνικό ξερρίζωμα απ' τα μητρικά εδάφη, [στην] κατ' αντίστροφη έννοια Έξοδο του λαού προς το άστυ [...]. Δια μέσου της απώλειας του συνδέσμου τους προς την Μητέρα-Γη, τόσο οι προύχοντες του λαού, όσο κι ο ίδιος αυτός λαός σιγά-σιγά αισθανόντανε να εξατμίζονται κι οι στοιχειωδέστεροι ακόμη ηθικοί τους και κοινωνικοί δεσμοί".66

Στη συνέχεια, ο Αλέξανδρος, "συγκροτώντας όλες τις Ελληνικές δυνάμεις κάτω από μια επείγουσα μηχανική συγκεντρωτική πειθαρχία, αφαιρούσε απ' την Ελλάδα την ικμάδα των κοινοτήτων

———————————————

63. Πεζός Λόγος Β', 272 ("Η Δελφική Ιδέα: Ομιλία πρώτη", 1931).

64. Πεζός Λόγος Β', 246 ("Η Δελφική Ιδέα [Απάντηση στον Ι. Μαιναλιώτη]", 1930).

65. Πεζός Λόγος Β', 173-174 ("Η αποστολή της Κοινότητος", 1930).

66. Πεζός Λόγος Β', 211 ("Η επιστροφή προς τον βαθύτερον ιστορικό εαυτό μας", 1932).

7

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/98.gif&w=600&h=915 28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

της»67 και άφηνε τον ελληνικό λαό «άθλιον έρμαιο αλλεπάλληλων αδόκητων δουλειών».68

Ενδιαφέρει να παρατηρήσουμε ότι η κριτική προς τον Αλέξανδρο, όπως την παρουσιάζω συνθέτοντας δύο ομιλίες του Σικελιανού, διαφοροποιείται, τουλάχιστον υφολογικά, στην ομιλία με τίτλο ο «Δελφικός Πυρήν», η οποία, γραμμένη σε καθαρεύουσα, απευθύνεται σε στρατιωτικό κοινό. Μη θέλοντας να αμαυρώσει τον στρατηλάτη, ο Σικελιανός παρουσιάζει τις προθέσεις του Αλεξάνδρου να συμφωνούν με τη Δελφική εντολή, παρόλο που τελικά δεν τις πραγματώνει.69

Στη διαδοχή των δουλειών που επακολούθησαν, κατατάσσει τη Ρωμαιοκρατία, το Βυζάντιο και την Τουρκοκρατία. Ας σταθούμε στην κριτική του Βυζαντίου: «Αν [και] το Βυζαντινό οικουμενικό ιδανικό εξεπερνούσε σε ενδιάθετη αποστολή τον Παρθενώνα, [...] η κατανάλωση των ζωτικών λαϊκών δυνάμεων που οι Βυζαντινοί εσπαταλήσανε ολόγυρα απ' το γράμμα, αν και οχύρωνε από μια άποψη την Ελληνική ψυχή, απομυζούσε όμως απ' την άλλη τους αδρούς κοινωνικούς χυμούς που, ανεβαίνοντας φυσιολογικά στους κλάδους της κοινωνικής εκδήλωσης, θα να θεριεύανε σε γιγαντόδεντρο την ακραιφνή Ελληνική συνείδηση και ζωή». Το Βυζάντιο το κατηγορεί για «δογματικά διοικητικό και πνευματικό συγκεντρωτισμό», ο οποίος όμως ενίσχυσε το δογματικό θρησκευτικό συναίσθημα που εκδηλούμενο «στον καλογηρισμό [...] αποτέλεσε [...] το κύριο έρεισμα της εθνικής απελευθέρωσής μας απ' τον Τούρκο».70

Με διαφορετική αφορμή, εστιάζοντας την κριτική του στη βυζαντινή τέχνη, διατυπώνει τις ίδιες αντιρρήσεις για τις στενεμένες αφομοιωτικές ικανότητες του βυζαντινού πολιτισμού:

———————————————

67. Πεζός Λόγος Β', 174 («Η αποστολή της Κοινότητος», 1930).

68. Πεζός Λόγος Β', 213 («Η επιστροφή προς τον βαθύτερον ιστορικό εαυτό μας», 1932).

69. Πεζός Λόγος Β', 293-294 («Ο Δελφικός Πυρήν φορεύς της παγκοσμίου πνευματικής θελήσεως», 1931).

70. Πεζός Λόγος Β', 174-175 («Η αποστολή της Κοινότητος», 1930).

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/99.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

"Και το Βυζάντιο; Έχοντας μέσα του για σκελετό τη θλίψη και την άσκηση, πληρώνει το βαρύ του φόρο στα ήθη του, οπού στηρίζονται σε λείψανα Ελληνορωμαϊκής ζωής και σε συντρίμμια ανατολικών αυτοκρατοριών, αλλά με μια αυστηρότητα και με μια ακαμψία γραμμών σε πρόσωπα και σε άμφια, που μοιάζει να χαράζουν το ύστατο όριο της αυτοπειθαρχίας που δεν πρόκειται, θα να 'λεγε κανένας, να ξεπεραστεί ποτέ".71

Στο ελεύθερο νεοελληνικό κράτος αναγνωρίζει την προσπάθεια του Καποδίστρια να τονώσει τον κοινοτικό θεσμό, τον οποίο στη συνέχεια καταπνίγει ο Όθωνας, επιβάλλοντας τους συγκεντρωτικούς βαυαρικούς θεσμούς.

Μετά τον Όθωνα, η Ελλάδα γίνεται "λεία όλων των σφαλμάτων του Νεοελληνικού κοινοβουλευτισμού"72 και χρειάζεται, για να επιζήσει, μια συνολικότερη κάθαρση.

Η στάση του Σικελιανού απέναντι στα επαναστατικά κινήματα και τις θεωρίες της εποχής του

Στο κείμενο που αναλύει την πνευματική βάση της Δελφικής Προσπάθειας, ο Σικελιανός αντιπαρατάσσει δύο μεθόδους που μοιράζονται τη δημιουργική προσπάθεια της ιστορίας. Η πρώτη είναι σαφέστερα προσδιορισμένη· πρόκειται για τη μέθοδο των Μαρξ και Έγκελς που "εγεννήθη σαν συμπλήρωμα μαζί και σαν αντίθεση του ουτοπικού σοσιαλισμού (Πλατωνικού, Φουριερικού κλπ.)", και που γι' αυτήν "η επιδίωξη ενός μέλλοντος κοινωνικού καλύτερου δεν πρέπει πλέον να αφορμάται από μια οιαδήποτε επιστρεπτική ή προκαταβολικήν ενόραση της ζωής των κοινωνιών, αλλά ν' ακολουθεί ολοένα την πορεία των γεγονότων, και στο τέλος (;) της πορείας αυτής μονάχα να προσβλέπει, ως προς μια αναπόφευκτη συνέπεια φυσικών αιτίων και νόμων, στην πραγμάτωση μιας νέας κοινωνικής

———————————————

71. Πεζός Λόγος Ε', 185 ("Κατερίνα Κοτέλνικωφ", 1948).

72. Πεζός Λόγος Β', 175 ("Η αποστολή της Κοινότητος", 1930).

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/100.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

διαμόρφωσης της ζωής".73 Παρότι αναγνωρίζει ότι η μέθοδος αυτή έδωσε νέα ώθηση στο ρόλο των μαζών στην ιστορία, προβλέπει πως ο αποκλειστικά εμπειρικός της χαρακτήρας κινδυνεύει να την εξομοιώσει με τους "κτηνώδεις" προκατόχους της: τον ιμπεριαλισμό, τον καπιταλισμό και τον οικονομικό ρατσιοναλισμό. Η ανάγκη της παγκόσμιας κοινωνικής ενότητας αντιμετωπίζεται από αυτά τα συστήματα με τρόπο βίαιο και ισοπεδωτικό γιατί αρνιέται κάθε σχέση της με το πνεύμα.

Η δεύτερη μέθοδος, που αριθμεί λιγότερους οπαδούς, "χωρίς διόλου ν' αποκλείει την τεράστια σημασία της συγκεκριμένης ιστορικοκοινωνιολογικής πορείας, προσπαθεί να διατηρήσει εντούτοις μια ενεργό πνευματική ανεξαρτησία απέναντι των δεδομένων της πορείας εκείνης, και θεωρεί την ανεξαρτησία τούτη και τη ριζικότερη καλλιέργειά της ως τον ακρογωνιαίο λίθο ενός μέλλοντος καλύτερου κοινωνικού και ιστορικού".74

Ως αγνές αλλά τμηματικές προσπάθειες των ημερών του προς μια εσωτερική ενόραση της ιστορίας αναγνωρίζει:

- την προσπάθεια για την αναγέννηση του καθολικισμού στη Γαλλία (Maritain, κ.ά.)·

- τη διάφορη προσπάθεια μιας εξόδου προς το πνεύμα της καθολικότητας στη Γερμανία (Keyserling)·

- την πνευματική αντίδραση εκλεκτών πνευμάτων, όπως του Μπερντιάγεφ ή του Τσέστοφ, μες στα σπλάχνα της Ρωσίας.

Διαχωρίζει τον Λένιν, ο οποίος, "βιασμένος να τινάξει απ' τα θεμέλια μια κατάσταση ανυπόφορη και σάπια, καβαλίκεψε την αχαμνή σημιτική του Μαρξ θεωρία, ως ένα όπλο κατεπείγουσας ανάγκης - θεωρία οπού δεν άργησε να τον ξαναγυρίσει αντάμα με το λαό του μες στους στάβλους της αστοκρατίας".75

Αλλού αντιπαραθέτει τη σημιτική προς την αρεία διανοητικότητα:

———————————————

73. Πεζός Λόγος Β', 77 ("Η πνευματική βάση της Δελφικής Προσπάθειας", 2ο άρθρο, 1927).

74. Στο ίδιο, 77-79.

75. Στο ίδιο, 4ο άρθρο, 91.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/101.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

"απ' τη σημιτική ιδεολογία απορρέουν μοιραία ο καπιταλισμός και ο αστισμός με την ωμότερη έκφρασή τους, η ψυχολογία της μνησικακίας, ο αγνωστικισμός όσο αφορά τα σοβαρότερα προβλήματα του ατόμου και του γένους".76 Παραπέμπει στους σύγχρονούς του οικονομολόγους Sombart77 και Maliusky, γνωστούς για τις αντισημιτικές τους ιδέες.

Αναγνωρίζει ως ύψιστους ερμηνευτές της "κοσμικής ηθικής" τους "καθαρούς και γνήσιους πνευματικούς αντιπροσώπους του Σλαβικού λαού: τους Γκόγκολ, Τολστόι, Ντοστογιέφσκι, Σολόβιεβ, ακόμη και τον Κροπότκιν, ή τις συγγενικές ολόφωτες πολωνικές ψυχές του Μιτσκιέβιτς, του Βρόνσκι, του Τσιεσκόβσκι",78 καθώς και το μεσαιωνισμό του Arthur Penty στην Αγγλία.79

Από τη σκοπιά της ζητούμενης "ζωντανής ενότητας πνευματικών, οργανικών, αισθητικών, πολιτικών επιστημονικών Αρχών και κατευθύνσεων" πάνω στην οποία, στηρίζεται η Ηθική, ο Σικελιανός κρίνει τις διάφορες σύγχρονές του πρακτικές ως καταδικασμένες από τα σκαμπανεβάσματα μιας καιροσκοπικής πολιτικής. Έτσι:

- η Κοινωνία των Εθνών χαρακτηρίζεται επιτιμητικά ως "ευρωπαϊκός νεοαμφικτιονισμός", αδύναμος να εισαγάγει τη διδασκαλία μιας ηθικής·

- ο καθολικισμός δεν είναι παρά η επιβίωση του φιντεϊσμού·

- ο φασισμός είναι ένας επιγονικός ιμπεριαλιστικός και κρατικός ρατσιοναλισμός·

- ο μπολσεβικισμός είναι νεοφώτιστος κοινωνιολογικός εμπειρισμός.80

———————————————

76. Στο ίδιο, 89.

77. Στη βιβλιοθήκη του συναντούμε το βιβλίο του Werner Sombart, Les juifs et la vie économique, Παρίσι 1923 (Κατάλογος Ευρεθέντων Βιβλίων, αρ. 1063).

78. Πεζός Λόγος Β', 90-91 ("Η πνευματική βάση της Δελφικής Προσπάθειας", 4ο άρθρο, 1927)

79. Στο ίδιο, 1ο άρθρο, 71.

80. Πεζός Λόγος Β', 362-363 ("Η Δελφική Ένωση: ένα προανάκρουσμα", 1931).

Σελ. 101
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το εφηβικό πρότυπο και η Δελφική Προσπάθεια του Άγγελου Σικελιανού
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 82
    28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

    και στην "απ' αιώνες λογοκρατική αρτηριοσκλήρωση", που στο όνομα του αρχαιοελληνικού πολιτισμού επέβαλε η Δύση. Τροφοδοτεί δηλαδή κι αυτός την αντιδυτική κριτική των αντιρρητικών διανοουμένων της Δύσης, "ανακαλύπτοντας" την ελληνική αρχαιότητα κυρίως μέσα από το νεοαποκρυφιστικό κίνημα του "ανόητου 19ου αιώνα". Ένα συνονθύλευμα μπερξονικού νεοβιταλισμού και ιδεολογικής γεωγραφίας στον τρόπο του Barrès. H αναγέννηση της ζωής θα ξεκινήσει από το τοπικό επίπεδο, θα περιλάβει δηλαδή την αναμόρφωση της νεοελληνικής κοινωνικής και πνευματικής πραγματικότητας, και θα συντελεσθεί μονάχα με την ανασηματοδότηση της ελληνικής παράδοσης, που συγχρόνως θα ανεβάσει το κύρος της Ελλάδας στο διεθνή χώρο ώστε να επανακτήσει την κεντρική της παιδευτική αποστολή.

    Προς τη συγκρότηση πολιτικής ιδεολογίας

    Η περίοδος της επώασης της Δελφικής Ιδέας, ο "τυλιγμένος μες στην πάχνη ακόμα λόγος", έχει τεκμήρια κατεξοχήν πεζά. Η δυσκολία της μετάβασης από την ποίηση στην πράξη φανερώνεται και στην εναγώνια προσπάθεια του Σικελιανού να θεωρητικοποιήσει τον ενδιάθετο ποιητικό του Λόγο.

    Το Προανάκρουσμα,9 που ο ίδιος χρονολογεί το 1921 θεωρώντας το ως τον "Σπερματικό Λόγο" της Δελφικής Ιδέας, είναι ένα κείμενο που οι ιδέες του διατηρούν την υφή των ποιητικών συλλήψεων.

    Η σύγκρουση με τα ρεύματα του καιρού του του αποκαλύπτει τη δεδομένη στιγμή ενορατικά ότι υπάρχουν ανά τον κόσμο διανοητές οι οποίοι, έχοντας συνειδητοποιήσει τα κενά του σύγχρονου πολιτισμού, αναζητούν το θείο. Ο "Σπερματικός Λόγος" προτείνει τη συνάντηση των "ζητητών του Θεού" σε "ουδέτερα πνευματικά κέντρα" για να καθορίσουν και να επιβάλουν τις καθολικές αρχές που πρέπει να διέπουν τη διακυβέρνηση της ανθρωπότητας. Ο οικουμενισμός

    ———————————————

    9. Πεζός Λόγος Β', 11-21.