Συγγραφέας:Παπαδάκη, Λία
 
Τίτλος:Το εφηβικό πρότυπο και η Δελφική Προσπάθεια του Άγγελου Σικελιανού
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:28
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:159
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1900-1951
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή εξετάσθηκε το έργο του Σικελιανού στο σύνολό του (λυρικό, δραματικό, θεωρητικό) προκειμένου να διερευνηθεί η σχετική με την εφηβεία και τη νεότητα ιδεολογία που το διαπνέει, σε μια κρίσιμη περίοδο του νεότερου Ελληνισμού (1900-1951), όταν οι εξωτερικοί καθορισμοί και οι εσωτερικές ανεπάρκειες αναζητούσαν επίμονα την ανανέωσή του "με την πνοήν της μητρικής Ελλάδος, την πνοήν της αιωνίας νεότητος". Αυτή η παραθετική ταύτιση της ουσίας της διαχρονικής ελληνικής παράδοσης με τις δυναμικές μιας ανακυκλούμενης νεότητας αποτελεί τον άξονα της προβληματικής του βιβλίου, η συγγραφή του οποίο έχει αφετηρία την υπόθεση ότι η συχνή εκμετάλλευση των εφηβικών αρετών από τον Σικελιανό δεν συνιστά μονάχα την αναγκαστική θητεία ενός ποιητή στη συμβατική αισθητική θεματολογία της εποχής του, αλλά κυρίως στοχεύει στη διάδοση μιας συστηματικής μαθητείας στα ιδανικά της ελληνικής αρχαιότητας, που καλούνταν να μεσολαβήσουν λυτρωτικά στην αναγέννηση της σύγχρονης Ελλάδας αλλά και του κόσμου ολόκληρου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 10.43 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 93-112 από: 162
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/93.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

την κεντρική κι ουσιαστική παράδοση της Ιστορίας, και ο Σικελιανός τις συνοψίζει σ' αυτό που ονομάζει Δωρική ή Ορφική Ορθοδοξία. Την εφαρμογή τους την βλέπει στη ακτινοβολία του Δελφικού Ιερού και των Ελευσίνιων Μυστηρίων, στη συνολική δηλαδή δραστηριότητα της «Δελφικής Ελλάδας». Η καινούρια αυτή αυτογνωσία θα φανερώσει τη «βαθύτερη επικοινωνία [του Δημοκρατικού θεσμού] προς το τεράστιο δημιουργικό περιεχόμενο κάποιων ανώτατων και απρόσωπων μορφωτικών Εστιών από τις οποίες, η μεν μία αφορούσε γενικά τις σχέσεις του Ελληνικού λαού προς το Ρυθμό και προς το Πνεύμα [...], και η άλλη αυτές τις ίδιες σχέσεις του λαού προς τη βαθιά και θετική μαζί λατρεία του και διακονία στη θεότητα της Μάνας-Γης».52

Η γνώση θα διαμορφώσει μια νεοελληνική συνείδηση η οποία θα είναι σε θέση να εξωτερικεύσει τα παγκόσμια αιτήματα, αναλαμβάνοντας τη ρυθμιστικήν αποστολή που είχε ανέκαθεν η ελληνική πνευματική εστία στην ιστορία. Τα ελπιδοφόρα στοιχεία που μαρτυρούν για την επιβίωση του ελληνικού πολιτισμού στη σύγχρονη Ελλάδα, ο Σικελιανός τα αναγνωρίζει: στην προφορική της παράδοση· στη συνείδηση ορισμένων εκλεκτών της ευθύνης που έχουν να κατοικούν τη γη των θεών· στο λαό· στη γλώσσα.53

Η Δελφική Ελλάδα

Τη Δελφική Ελλάδα ο Σικελιανός δεν την ορίζει χρονικά. Την αναγνωρίζει από την εμβέλεια της ακτινοβολίας του Δελφικού Ιερού και των αρχών του. Παραπέμποντας στον πολωνό ελληνιστή Tadeusz Zielinsky,54 συνοψίζει τη διαχρονική προσφορά των 

———————————————

52. Πεζός Λόγος Β', 217 («Η επιστροφή προς τον βαθύτερον ιστορικό εαυτό μας», 1932).

53. Angelos Sikelianos, Plan général du mouvement delphique, σ. ii.

54. T. Zielinsky, La Sibylle, Παρίσι 1924· La religion de la Grèce antique, Παρίσι 1926· Histoire de la civilisation antique, Παρίσι 1931. Κατάλογος Ευρεθέντων Βιβλίων, αρ. 1249-1251.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/94.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Δελφών: "η Ελλάδα [...] θέτει διά των Δελφών, απάνω απ' όλα τα μονόπλευρα προβλήματα, το κεντρικότερο από όλα τα προβλήματα της Ανθρωπότητας: πώς δηλαδή οφείλει να διαρρυθμισθεί Εκπαιδευτικά ένα Κράτος, για να εξασφαλίζει τόσο την αρμονική αλληλεγγύη των λαών ανάμεσά τους, όσο και τη δυνατότητα της πιο μεγάλης φυσικής, πνευματικής και ηθικής τελειοποίησης του κάθε ατόμου χωριστά".55

Οι Δελφοί είναι η "Κιβωτός των εθνικών Ελληνικών θεσμών",56 που εκφράζονταν οργανωτικά με την ακόλουθη σύνθεση:

- "γενικό συμβούλιο, υποχρεωμένο ν' αγρυπνεί φιλόστοργα απάνω στη συγχρονική ιστορία όλων έκτοτε των γνωστών λαών του κόσμου και να συγκεντρώνει τα πνευματικά τους ρεύματα, υπεράνω σκοτεινών φανατισμών, σε μια εστία με ενιαία πνευματικήν αποστολή·

- συμβούλιο υποχρεωμένο ν' αντιπροσωπεύει απ' άκρη σ' άκρη την Ελλάδα υπό το όνομα των Αμφικτιόνων ή Ιερομνημόνων·

- τοπικό συμβούλιο, ως αρχή δικαστική πρώτης ανάγκης·

- επικοινωνία προς σκοπόν αναμορφωτικής ενεργείας σε όλα τα κοινωνικά επίπεδα, με τους διάφορους λαϊκούς μυημένους, Έλληνες και ξένους, ως την ύστερη της δράσης της οργάνωσης στιγμή"·57

- "διαιτητικοί ευρυχωρότατοι θεσμοί πνευματικής προσεγγίσεως όλων των λαών της γης, και ανάλογοι ευρύχωροι θεσμοί διά την Ελλάδα, όπως οι πνευματικοί και αθλητικοί αγώνες, [...] ισότης πολιτικών δικαιωμάτων γυναικός και ανδρός, η απολύτρωσις των δούλων κλπ."·

- εορτές που "ενηγκαλίζοντο ολόκληρον τον γήινον μύθον και εφιλοξένουν γενικώς όλα τα πνευματικά ρεύματα του κόσμου"·

———————————————

55. Πεζός Λόγος Β', 210 ("Η επιστροφή προς τον βαθύτερον ιστορικό εαυτό μας", 1932).

56. Στο ίδιο, 212.

57. Πεζός Λόγος Β', 44 ("Η Δελφική Ελλάδα", 1926).

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/95.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

- "η προσπάθεια προς πραγματικήν και ουσιαστικήν προσέγγισιν Ανατολής και Δύσεως".58

Οι θεωρητικές αρχές στις οποίες υπακούει αυτή η οργάνωση έχουν διατυπωθεί από τον Σικελιανό ύστερα από τη συγκριτική μελέτη των διαφόρων σταδίων της εξάπλωσης του Δωρικού πνεύματος, με πνευματικό πυρήνα το Δελφικό ιερό, ως Αρχές της Δωρικής ή Ορφικής Ορθοδοξίας, και είναι:

- "η αρχή της Ακτινοβολίας· μια αρχή που κυβερνά συγχρόνως την πολιτική, την Τέχνη και την Επιστήμη των ορθοδόξων Δωριέων, γιατί η ρίζα της υπάρχει στην απόλυτη συσχέτιση του ανθρώπου με τον Ήλιο, ως φανερή πηγή του άρτιου Λόγου [...]". Η ερμηνεία της βασίζεται στο ότι "το πρωταρχικό ηθικό θεμέλιο του ανθρώπου ασφαλώς δεν είναι ούτε ο τόσο κατηγορούμενος τάχα από την εποχή μας εγωισμός του ατόμου, ούτ' ο επίσης τόσο υποκριτικά και αδέξια θωπευμένος απ' την αισθηματολογική πλευρά της ίδιας αλτρουισμός του, αλλ' η οργανική ανάγκη κάθε ανθρώπου, ή κάθε λαού, για τη μετάγγιση ακέριων των σπουδών της ενεργείας, της σκέψης, των πνευματικών και υλικών κεφαλαίων του μεταξύ όλων των ανθρώπων, ως κι η οργανική ανάγκη της μετάγγισης του πόνου, της χαράς, του Μυστηρίου, μεταξύ όλων των κρατήρων, που τοποθετεί απάνω σ' όλα τα τραπέζια όλου του κόσμου, σιωπηλά υπηρετώντας μας, η ζωή"·

- "η αρχή της Ευρυθμίας"·

- "η αρχή της Πειθαρχίας"·

- "η αρχή της αναγκαίας απλότητας"·

- "η αρχή της βασικής αυτονομίας κάθε ψυχής, ψυχής ατόμου ή λαού, συνδυασμένη με τη γνώση της απέραντης κοινωνικότητάς της"·

———————————————

58. Πεζός Λόγος Β', 289-290 ("Ο Δελφικός Πυρήν φορεύς της παγκοσμίου πνευματικής θελήσεως", 1931). Βλ. και Πεζός Λόγος Β', 274-275 ("Η Δελφική Ιδέα: Ομιλία πρώτη", 1931).

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/96.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

- "η κατά σειρά Ρυθμιστικής Ιεραρχίας συνθετικότατη αρχή της Μνήμης [...] των απρόσωπων Αρχών".59

Για την επικράτηση αυτών των αρχών πρέπει να ακολουθηθεί "η πλήρης μέθοδος που μας εκληρονόμησεν η Αρεία ή Ορφική παράδοση, στους τρεις της τρόπους - που είναι ο επιστρεπτικός, ο προνοητικός και ο εράσμιος".60

Η Αρεία διανοητικότητα, η οποία εκφράζει την ονομαζόμενη "κοσμική" Ηθική, έδωσε τα ανώτατα πρότυπα κοινωνικών θεσμών, ατόμων και συμβόλων: "τις Βέδες, τον Ορφέα, τον Όμηρο, το Δελφικό πυρήνα, τα Ελευσίνια, τον Πυθαγόρα, τον Αισχύλο και τον Πίνδαρο, τον Μαραθώνα και τη Σαλαμίνα, τον Φειδία, [...] τον Προμηθέα - κι επιτέλους [...] σύγκεντρο όλων των προτέρων της αγώνων, [...] τον Ιησού".61

Αλλού την ονομάζει "Απολλώνια Ηθική", και την αντιπαραθέτει:

- στην πλατωνική ηθική, "υποταγμένη στη διαλεκτική"·

- στην αριστοτελική, "υποδουλωμένη στην ανάλυση"·

- στη νεοπλατωνική, "λησμονημένη στην εκστατικήν ονειροπόληση του κόσμου"·

- στη χριστιανική, "που αναγκασμένη στην ανατολή της να ανυψώσει, μονομιάς αν εμπορούσε, όλο τ' ανθρώπινο πεσμένον υλικό, υποτιμά, ή διαγράφει απ' την ψυχή του τις βαθύτερες διαθήκες της Αρχαιότητας: τη Ρυθμική Ιερότητα της Φύσης και τη Θειότητα της Μάνας-Γης".62

Υπάρχει όμως και "ο μη δογματικός, ο Ορφικός Χριστιανισμός, ο Χριστιανισμός του ίδιου του Ιησού, του Ιωάννου, κάποιων

———————————————

59. Στο ίδιο, 272-274.

60. Πεζός Λόγος Β', 25 ("Δελφικές Εορτές", 1927' "Προκήρυξη", 1926).

61. Πεζός Λόγος Β', 89 ("Η πνευματική βάση της Δελφικής Προσπάθειας", 4ο άρθρο, 1927)

62. Πεζός Λόγος Β', 361 ("Η Δελφική Ένωση: ένα προανάκρουσμα", 1931).

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/97.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

άλλων" - και, φυσικά, του ίδιου του Σικελιανού.63 Με αυτή τη λογική, η Δελφική Ιδέα γίνεται "η ίδια χριστιανική Ιδέα, αλλά τη φοράν αυτήν αναλαβαίνοντας ολόκληρο το ιστορικόν ανάστημά της και εισχωρώντας μέσα στα άδυτα του Χρόνου".64

Η ελληνική ιστορία και οι Δελφικές αρχές

Ο Σικελιανός αξιολογεί τις διάφορες φάσεις της ελληνικής ιστορίας ανάλογα με την κατίσχυση ή όχι της Δελφικής εποπτείας και με κύριο κριτήριο την επικράτηση του κοινοτικού θεσμού. Οι Δελφοί είχαν "θεσπίσει όλα τα πλαίσια" όπου να μπορούν "να συνδιαλλάσσονται" οι ελληνικές κοινότητες: τα Πύθια, τα Ολύμπια, τα Ίσθμια, τα Νεμέα· φρόντιζαν για "την αποστολή ανώτερων μυημένων και πνευματικών αντρών, από τους προσωκρατικούς και ως το Σωκράτη" για την αναμόρφωση της ελληνικής κοινωνίας, και υπεραμύνονταν μιας υπερελληνικής πολιτικής. Ο μεγάλος αντίπαλος ήταν πάντα η ελληνική μικροπολιτική, που προκαλούσε τον εμφύλιο σπαραγμό.65

Πρώτο πλήγμα, μετά τους Μηδικούς πολέμους, επιφέρει "η τραγική πολιτική" του Περικλή, που οδήγησε στο "ξαφνικό ξερρίζωμα απ' τα μητρικά εδάφη, [στην] κατ' αντίστροφη έννοια Έξοδο του λαού προς το άστυ [...]. Δια μέσου της απώλειας του συνδέσμου τους προς την Μητέρα-Γη, τόσο οι προύχοντες του λαού, όσο κι ο ίδιος αυτός λαός σιγά-σιγά αισθανόντανε να εξατμίζονται κι οι στοιχειωδέστεροι ακόμη ηθικοί τους και κοινωνικοί δεσμοί".66

Στη συνέχεια, ο Αλέξανδρος, "συγκροτώντας όλες τις Ελληνικές δυνάμεις κάτω από μια επείγουσα μηχανική συγκεντρωτική πειθαρχία, αφαιρούσε απ' την Ελλάδα την ικμάδα των κοινοτήτων

———————————————

63. Πεζός Λόγος Β', 272 ("Η Δελφική Ιδέα: Ομιλία πρώτη", 1931).

64. Πεζός Λόγος Β', 246 ("Η Δελφική Ιδέα [Απάντηση στον Ι. Μαιναλιώτη]", 1930).

65. Πεζός Λόγος Β', 173-174 ("Η αποστολή της Κοινότητος", 1930).

66. Πεζός Λόγος Β', 211 ("Η επιστροφή προς τον βαθύτερον ιστορικό εαυτό μας", 1932).

7

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/98.gif&w=600&h=915 28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

της»67 και άφηνε τον ελληνικό λαό «άθλιον έρμαιο αλλεπάλληλων αδόκητων δουλειών».68

Ενδιαφέρει να παρατηρήσουμε ότι η κριτική προς τον Αλέξανδρο, όπως την παρουσιάζω συνθέτοντας δύο ομιλίες του Σικελιανού, διαφοροποιείται, τουλάχιστον υφολογικά, στην ομιλία με τίτλο ο «Δελφικός Πυρήν», η οποία, γραμμένη σε καθαρεύουσα, απευθύνεται σε στρατιωτικό κοινό. Μη θέλοντας να αμαυρώσει τον στρατηλάτη, ο Σικελιανός παρουσιάζει τις προθέσεις του Αλεξάνδρου να συμφωνούν με τη Δελφική εντολή, παρόλο που τελικά δεν τις πραγματώνει.69

Στη διαδοχή των δουλειών που επακολούθησαν, κατατάσσει τη Ρωμαιοκρατία, το Βυζάντιο και την Τουρκοκρατία. Ας σταθούμε στην κριτική του Βυζαντίου: «Αν [και] το Βυζαντινό οικουμενικό ιδανικό εξεπερνούσε σε ενδιάθετη αποστολή τον Παρθενώνα, [...] η κατανάλωση των ζωτικών λαϊκών δυνάμεων που οι Βυζαντινοί εσπαταλήσανε ολόγυρα απ' το γράμμα, αν και οχύρωνε από μια άποψη την Ελληνική ψυχή, απομυζούσε όμως απ' την άλλη τους αδρούς κοινωνικούς χυμούς που, ανεβαίνοντας φυσιολογικά στους κλάδους της κοινωνικής εκδήλωσης, θα να θεριεύανε σε γιγαντόδεντρο την ακραιφνή Ελληνική συνείδηση και ζωή». Το Βυζάντιο το κατηγορεί για «δογματικά διοικητικό και πνευματικό συγκεντρωτισμό», ο οποίος όμως ενίσχυσε το δογματικό θρησκευτικό συναίσθημα που εκδηλούμενο «στον καλογηρισμό [...] αποτέλεσε [...] το κύριο έρεισμα της εθνικής απελευθέρωσής μας απ' τον Τούρκο».70

Με διαφορετική αφορμή, εστιάζοντας την κριτική του στη βυζαντινή τέχνη, διατυπώνει τις ίδιες αντιρρήσεις για τις στενεμένες αφομοιωτικές ικανότητες του βυζαντινού πολιτισμού:

———————————————

67. Πεζός Λόγος Β', 174 («Η αποστολή της Κοινότητος», 1930).

68. Πεζός Λόγος Β', 213 («Η επιστροφή προς τον βαθύτερον ιστορικό εαυτό μας», 1932).

69. Πεζός Λόγος Β', 293-294 («Ο Δελφικός Πυρήν φορεύς της παγκοσμίου πνευματικής θελήσεως», 1931).

70. Πεζός Λόγος Β', 174-175 («Η αποστολή της Κοινότητος», 1930).

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/99.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

"Και το Βυζάντιο; Έχοντας μέσα του για σκελετό τη θλίψη και την άσκηση, πληρώνει το βαρύ του φόρο στα ήθη του, οπού στηρίζονται σε λείψανα Ελληνορωμαϊκής ζωής και σε συντρίμμια ανατολικών αυτοκρατοριών, αλλά με μια αυστηρότητα και με μια ακαμψία γραμμών σε πρόσωπα και σε άμφια, που μοιάζει να χαράζουν το ύστατο όριο της αυτοπειθαρχίας που δεν πρόκειται, θα να 'λεγε κανένας, να ξεπεραστεί ποτέ".71

Στο ελεύθερο νεοελληνικό κράτος αναγνωρίζει την προσπάθεια του Καποδίστρια να τονώσει τον κοινοτικό θεσμό, τον οποίο στη συνέχεια καταπνίγει ο Όθωνας, επιβάλλοντας τους συγκεντρωτικούς βαυαρικούς θεσμούς.

Μετά τον Όθωνα, η Ελλάδα γίνεται "λεία όλων των σφαλμάτων του Νεοελληνικού κοινοβουλευτισμού"72 και χρειάζεται, για να επιζήσει, μια συνολικότερη κάθαρση.

Η στάση του Σικελιανού απέναντι στα επαναστατικά κινήματα και τις θεωρίες της εποχής του

Στο κείμενο που αναλύει την πνευματική βάση της Δελφικής Προσπάθειας, ο Σικελιανός αντιπαρατάσσει δύο μεθόδους που μοιράζονται τη δημιουργική προσπάθεια της ιστορίας. Η πρώτη είναι σαφέστερα προσδιορισμένη· πρόκειται για τη μέθοδο των Μαρξ και Έγκελς που "εγεννήθη σαν συμπλήρωμα μαζί και σαν αντίθεση του ουτοπικού σοσιαλισμού (Πλατωνικού, Φουριερικού κλπ.)", και που γι' αυτήν "η επιδίωξη ενός μέλλοντος κοινωνικού καλύτερου δεν πρέπει πλέον να αφορμάται από μια οιαδήποτε επιστρεπτική ή προκαταβολικήν ενόραση της ζωής των κοινωνιών, αλλά ν' ακολουθεί ολοένα την πορεία των γεγονότων, και στο τέλος (;) της πορείας αυτής μονάχα να προσβλέπει, ως προς μια αναπόφευκτη συνέπεια φυσικών αιτίων και νόμων, στην πραγμάτωση μιας νέας κοινωνικής

———————————————

71. Πεζός Λόγος Ε', 185 ("Κατερίνα Κοτέλνικωφ", 1948).

72. Πεζός Λόγος Β', 175 ("Η αποστολή της Κοινότητος", 1930).

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/100.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

διαμόρφωσης της ζωής".73 Παρότι αναγνωρίζει ότι η μέθοδος αυτή έδωσε νέα ώθηση στο ρόλο των μαζών στην ιστορία, προβλέπει πως ο αποκλειστικά εμπειρικός της χαρακτήρας κινδυνεύει να την εξομοιώσει με τους "κτηνώδεις" προκατόχους της: τον ιμπεριαλισμό, τον καπιταλισμό και τον οικονομικό ρατσιοναλισμό. Η ανάγκη της παγκόσμιας κοινωνικής ενότητας αντιμετωπίζεται από αυτά τα συστήματα με τρόπο βίαιο και ισοπεδωτικό γιατί αρνιέται κάθε σχέση της με το πνεύμα.

Η δεύτερη μέθοδος, που αριθμεί λιγότερους οπαδούς, "χωρίς διόλου ν' αποκλείει την τεράστια σημασία της συγκεκριμένης ιστορικοκοινωνιολογικής πορείας, προσπαθεί να διατηρήσει εντούτοις μια ενεργό πνευματική ανεξαρτησία απέναντι των δεδομένων της πορείας εκείνης, και θεωρεί την ανεξαρτησία τούτη και τη ριζικότερη καλλιέργειά της ως τον ακρογωνιαίο λίθο ενός μέλλοντος καλύτερου κοινωνικού και ιστορικού".74

Ως αγνές αλλά τμηματικές προσπάθειες των ημερών του προς μια εσωτερική ενόραση της ιστορίας αναγνωρίζει:

- την προσπάθεια για την αναγέννηση του καθολικισμού στη Γαλλία (Maritain, κ.ά.)·

- τη διάφορη προσπάθεια μιας εξόδου προς το πνεύμα της καθολικότητας στη Γερμανία (Keyserling)·

- την πνευματική αντίδραση εκλεκτών πνευμάτων, όπως του Μπερντιάγεφ ή του Τσέστοφ, μες στα σπλάχνα της Ρωσίας.

Διαχωρίζει τον Λένιν, ο οποίος, "βιασμένος να τινάξει απ' τα θεμέλια μια κατάσταση ανυπόφορη και σάπια, καβαλίκεψε την αχαμνή σημιτική του Μαρξ θεωρία, ως ένα όπλο κατεπείγουσας ανάγκης - θεωρία οπού δεν άργησε να τον ξαναγυρίσει αντάμα με το λαό του μες στους στάβλους της αστοκρατίας".75

Αλλού αντιπαραθέτει τη σημιτική προς την αρεία διανοητικότητα:

———————————————

73. Πεζός Λόγος Β', 77 ("Η πνευματική βάση της Δελφικής Προσπάθειας", 2ο άρθρο, 1927).

74. Στο ίδιο, 77-79.

75. Στο ίδιο, 4ο άρθρο, 91.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/101.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

"απ' τη σημιτική ιδεολογία απορρέουν μοιραία ο καπιταλισμός και ο αστισμός με την ωμότερη έκφρασή τους, η ψυχολογία της μνησικακίας, ο αγνωστικισμός όσο αφορά τα σοβαρότερα προβλήματα του ατόμου και του γένους".76 Παραπέμπει στους σύγχρονούς του οικονομολόγους Sombart77 και Maliusky, γνωστούς για τις αντισημιτικές τους ιδέες.

Αναγνωρίζει ως ύψιστους ερμηνευτές της "κοσμικής ηθικής" τους "καθαρούς και γνήσιους πνευματικούς αντιπροσώπους του Σλαβικού λαού: τους Γκόγκολ, Τολστόι, Ντοστογιέφσκι, Σολόβιεβ, ακόμη και τον Κροπότκιν, ή τις συγγενικές ολόφωτες πολωνικές ψυχές του Μιτσκιέβιτς, του Βρόνσκι, του Τσιεσκόβσκι",78 καθώς και το μεσαιωνισμό του Arthur Penty στην Αγγλία.79

Από τη σκοπιά της ζητούμενης "ζωντανής ενότητας πνευματικών, οργανικών, αισθητικών, πολιτικών επιστημονικών Αρχών και κατευθύνσεων" πάνω στην οποία, στηρίζεται η Ηθική, ο Σικελιανός κρίνει τις διάφορες σύγχρονές του πρακτικές ως καταδικασμένες από τα σκαμπανεβάσματα μιας καιροσκοπικής πολιτικής. Έτσι:

- η Κοινωνία των Εθνών χαρακτηρίζεται επιτιμητικά ως "ευρωπαϊκός νεοαμφικτιονισμός", αδύναμος να εισαγάγει τη διδασκαλία μιας ηθικής·

- ο καθολικισμός δεν είναι παρά η επιβίωση του φιντεϊσμού·

- ο φασισμός είναι ένας επιγονικός ιμπεριαλιστικός και κρατικός ρατσιοναλισμός·

- ο μπολσεβικισμός είναι νεοφώτιστος κοινωνιολογικός εμπειρισμός.80

———————————————

76. Στο ίδιο, 89.

77. Στη βιβλιοθήκη του συναντούμε το βιβλίο του Werner Sombart, Les juifs et la vie économique, Παρίσι 1923 (Κατάλογος Ευρεθέντων Βιβλίων, αρ. 1063).

78. Πεζός Λόγος Β', 90-91 ("Η πνευματική βάση της Δελφικής Προσπάθειας", 4ο άρθρο, 1927)

79. Στο ίδιο, 1ο άρθρο, 71.

80. Πεζός Λόγος Β', 362-363 ("Η Δελφική Ένωση: ένα προανάκρουσμα", 1931).

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/102.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Η διαφορά λοιπόν των δύο μεθόδων έγκειται στη σχέση τους με το παρελθόν. Η πρώτη θεωρεί την επαφή με το παρελθόν αναίτια οπισθοδρόμηση, ενώ η δεύτερη είναι απόλυτα νοσταλγική.

Και οι δύο μέθοδοι αναγνωρίζουν την ανάγκη μιας δημιουργικής μεταρρύθμισης της ιστορίας· επιλέγουν όμως διαφορετικού τύπου επανάσταση. Παρόλο που ο Σικελιανός θεωρεί την ταξική πάλη "Γόρδιο δεσμό της ιστορίας",81 δεν ικανοποιείται με τη λύση της Ρώσικης επανάστασης. Αντίθετα, ευνοεί κάποια επαναστατικά επιτεύγματα που εκμεταλλεύονται τις παραδοσιακές αξίες των λαών τους. Τέτοια είναι:

— Η "οικονομική και σύγχρονα υψηλά ηθική επανάσταση του Γκάντι στις Ινδίες", "βασισμένη, όχι πια σε κάποια προχειρόλογη κοσμοθεωρία αλλά στη θρησκευτική προαιώνια καλλιέργεια ενός μεγάλου λαού",82 που απέδειξε στην "παραστρατημένη Ευρώπη πως δεν έχει αυτή μονάχα ολόκληρο το μονοπώλιο των πηγών της ελευθερίας και του πολιτισμού".83

— Η "ανάσταση μιας Ιρλανδίας, ενός λαού πολιτικά ασήμαντου, οπού από κάτω απ' την εμπνεύστρια ώθηση ενός ποιητή της, ως ο [Russell],84 δίχως χνάρι ιστορικού μιμητισμού, [...] συμβάλλει για τη γενική του Ανθρώπου νίκη, με μια κίνηση αναχώνευσης κοινωνικής".85 Στη χώρα αυτή, ο ποιητής αναγνωρίζει τους πιο προσιτούς συμμάχους. Προσπαθεί να γνωρίσει στο ελληνικό κοινό το συνεταιριστικό έργο που συντελείται εκεί. Και παραπέμπει στον Burnett Conlan που λέει ότι «η Ιρλανδία

———————————————

81. Πεζός Λόγος Β', 232 ("Δελφική Έκκληση", 1930).

82. Πεζός Λόγος Β', 133 ("Το Δελφικό Πανεπιστήμιο: Προσχέδιο", 1929).

83. Πεζός Λόγος Β', 171 ("Η αποστολή της Κοινότητος", 1930).

84. Ο George William Russell (1867-1935), γνωστός ως Μ, ακτιβιστής θεοσοφιστής ποιητής, έδωσε ώθηση στο συνεταιριστικό κίνημα της Ιρλανδίας. Ανάμεσα στα πολλά του έργα επισημαίνω το: The Renewal of Youth, 1911.

85. Πεζός Λόγος Β', 133 ("Το Δελφικό Πανεπιστήμιο: Προσχέδιο", 1929).

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/103.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

διαμορφώνει μια πνευματική αριστοκρατία, που ξανανεώνει τους δεσμούς της μ' ένα παρελθόν τόσο παλιό όσο των Ινδιών και της Ελλάδας».86

— Η «πρόσφατη και σιωπηλή του Εργατικού Αγγλικού στοιχείου νίκη».87

Ο ρόλος των εκλεκτών

Είδαμε ότι από τα πρώτα του φανερώματα, πεζά και ποιητικά, ο Σικελιανός απευθύνεται στους λίγους. Αλλού τους ονομάζει «αρίστους», αλλού «μυημένους», αλλού «εκλεκτούς». Το στοιχείο που ενώνει αυτή την απρόσωπη ομάδα των «δυνάμει» οπαδών του είναι η πραγμάτωση «στο βάθος του εαυτού τους μια[ς] συνείδηση[ς] ανώτερη[ς] από της σύγχυσης των ημερών μας», αλλά και η θέληση «ν' αναλάβουν ορισμένες υποχρεώσεις μπρος στα σύγχρονα προβλήματα, και [...] ενωμένοι από μια βλέψη και μια μέθοδο ενιαία, να στραφούν στη θετικήν εφαρμογή της, ακατάπονοι και δίχως δισταγμό».88

Τον εκπαιδευτικό ρόλο αυτών των «élites» τον διαπραγματεύεται στην «Έκκληση στους εκλεκτούς», που περιλαμβάνεται στο φυλλάδιο Plan général du mouvement delphique, όπου εξαγγέλλει και την ίδρυση του Δελφικού Πανεπιστημίου.

Οι άνθρωποι λοιπόν που θα αποτελέσουν την πνευματική ηγεσία πρέπει να είναι συγχρόνως και «άνθρωποι της δράσης». «Οι άνθρωποι αυτοί του αγώνα, οι "αφιερωμένοι" αυτοί [...] δεν ευρίσκονται, κατά τη γνώμη μας, μονάχα και αναγκαστικά, ανάμεσα σ' αυτούς που καταχρηστικά πολλές φορές αυτοκαλούνται "διανοούμενοι", αλλά σε όλα τα επίπεδα της σκέψης και της δράσης, 

———————————————

86. Πεζός Λόγος Β', 192 («Η επιστροφή στη Γη και στο Λαό», 1930-1932).

87. Πεζός Λόγος Β', 133 («Το Δελφικό Πανεπιστήμιο: Προσχέδιο», 1929).

88. Πεζός Λόγος Β', 27 («Η προσπάθειά μου στους Δελφούς — Τα πραγματικά κίνητρα», 1926).

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/104.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

καθώς [...] και ανάμεσα σε κείνους τους πολιτικούς, για των οποίων τη φωτεινή συνείδηση η δικαιότερη και ισχυρότερη Πολιτική δεν είναι δυνατό ν' αξιώνει ότι μπορεί να εκπληρώσει μόνη της ακέριο το τεράστιο σύγχρονο μας έργο, και που ξέρουνε καλά ότι χρειάζονται εκεί μέσα σήμερα προοπτικές ανυπολόγιστα βαθύτερες από εκείνες που ως εχθές κυριαρχούσαν και που θα μπορούσε μοναχά να τις προσφέρει πλήρως σήμερα στον κόσμο μια πνευματική ενέργεια παγκοσμίως συντεταγμένη και εντελώς λευθερωμένη από τη θολούρα των ορέξεων και των καθημερινών συγκρούσεων της κοινής πολιτικής».89

Στο κεφάλαιο όπου αναπτύσσεται ο "Κοινωνιολογικός ρόλος του Πανεπιστημίου των Δελφών", επανακαθορίζεται, η σχέση των Εκλεκτών με το λαό. "Πραγματικά, εσήμανε πια η ώρα, που οι λαοί χρωστούνε ν' αποκτήσουνε από την αρχή την έννοια μιας ξανανιωμένης Ιεραρχίας· αλλά και η στιγμή, που οι Εκλεκτοί χρωστούνε ν' αποδείξουν πως υπάρχουν, με την καθαυτό θρησκευτική τους αφοσίωση στους λαούς".90

Ο ρόλος της νεότητας

Μια ξεχωριστή κατηγορία "εκλεκτών" αποτελεί για τον Σικελιανό η "νέα διανοούμενη Ελληνική γενεά", την οποία θέλει να επαναπροσηλυτίσει στη λατρεία της Γης, που θα επιφέρει την "αναστύλωση του Αγροτισμού". Όμως για να βρει τον πραγματικό της προορισμό, "η νέα διανοούμενη Ελληνική γενεά οφείλει να εισχωρήσει πρώτα ως την απώτατη κοινωνική και ιστορική παράδοσή της, να διαρθρώσει τα πανάρχαια σύμβολά της, να εκτιμήσει την αξία των γονιμότερων θεσμών της, να ερευνήσει τις αιτίες της βαθμιαίας έκπτωσής τους".91

———————————————

89. Πεζός Λόγος Β', 160 ("Το Δελφικό Πανεπιστήμιο: Προσχέδιο", 1929).

90. Στο ίδιο, 149.

91. Πεζός Λόγος Β', 194 ("Η επιστροφή στη Γη και στο Λαό", 1930-1932).

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/105.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Ο Σικελιανός δεν επιθυμεί βέβαια "μια ειδυλλιακήν εκ μέρους της Ελληνικής νεότητας προς τη Μητέρα-Γην επιστροφή. Αλλά [...] τη συγκεκριμένη θριαμβευτική καθιέρωση μιας ιεραρχίας πνευματικής και βιοτικής συγχρόνως [...] κατά την οποίαν η Γη κι η απευθείας συσχέτισή της με τον άνθρωπο είν' η πρώτη και ανεξάντλητη πηγή όλων των άλλων ειδικεύσεων στην προσπάθεια της ανύψωσης της ζωής μας και π[ου] η βαθμιαία χαλάρωση των άμεσων δεσμών μαζί της είν' ο βέβαιος θάνατος της ίδιας μας βαθύτερης ψυχής".92 Μέσα στο "όργιο μιας ασύδοτης αντιπνευματικής και αντικοινωνικής πολιτικής", θεωρεί τις "μόνες φωτεινές κι αληθινές που μας απόμειναν δυνάμεις: [τη] Νεότητα, οπού διψά ακόμα να γνωρίσει αληθινά τον εαυτό της, και [τον] διοικητικά ακόμα υπόδουλο στην ύπαιθρο Λαό". Υποβάλλει ο ίδιος την ερώτηση: "Με ποια συνθήματα θα προσκαλέσουμε αυτή τη Νεότητα να ενωθεί με τη ζωή και τους αγώνες του Λαού;", για ν' απαντήσει: "Με υπεύθυνα συνθήματα πνευματικής, ιστορικής και κοινωνιολογικής Αυτογνωσίας και Μόρφωσης μας, γύρα απ' τα οποία να μπορεί να συνταχτεί μια δημιουργική Νεοελληνική συνείδηση, εξίσου φωτισμένη για τα σύγχρονα καθολικά προβλήματα, καθώς και για τα τοπικά".93

Αντίθετα, οι σύγχρονές του εκπαιδευτικές μέθοδοι, "αποστρέφοντας τη σκέψη των νεότερων γενεών από το βάθος και το πλάτος των μεγάλων οριζόντων, που ως Αρχή πνευματική, η Επανάσταση θα όφειλε να προάγει, τις ωθεί με χίλιους τρόπους να προσβλέπουν, ως πρόσβλεπαν κι οι πρωτύτερες γενεές τους, προς κάποια ίδια στατικά ιδανικά".94

Πρόκειται για την "τραγική εκπαιδευτική ανεδαφικότητα της εποχής μας! Μια από τη ρίζα διάσπαση όλων των οργανικών της Νιότης κατευθύνσεων σε μύρια ασύνδετα διανοητικά κριτήρια αναμεταξύ τους, ένας απότομος διαχωρισμός απ' τον κοινό της λαϊκής

———————————————

92. Στο ίδιο, 197-198.

93. Πεζός Λόγος Β', 219-220 ("Η επιστροφή προς τον βαθύτερον ιστορικό εαυτό μας", 1932).

94. Πεζός Λόγος Β', 329 ("Η Δελφική Ένωση: ένα προανάκρουσμα", 1931).

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/106.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ζωικής προσπάθειας κορμό, μια επαφή μηχανική προς το Ρυθμό και προς τη Φύση, ένας υπερσιτισμός μνημονικός που καταντούσε πια ν' απορροφά όλες τις αυθόρμητες κινήσεις του κορμιού και της ψυχής όλων των νεότερων γενεών [...] και ιδού σήμερα [...] το τελειωμένο τους πλέον έργο της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης, οπού σφραγίζει τα δύο τρίτα της αυτοκαλούμενης Νεοελληνικής διανόησης με τη σφραγίδα της πνευματικής δουλοφροσύνης και με τη σφραγίδα ενός μοιραίου παρασιτισμού οπού απειλεί να ξαπλωθεί κυρίαρχος μέσα σ' όλη μας, αλίμονο, τη ζωή! Και στο πλευρό του μισθωτού μοιραίου φρουρού της φοβερής αυτής κατάστασης, ο ανεξάρτητος ας πούμε εκπαιδευτής, ο μορφωμένος, ο επιστήμων, ο εκλεκτός διανοούμενος, ο σπουδασμένος στην Ευρώπη ή στην πρωτεύουσα (και φυσικά δεν εννοώ τις μετρημένες και γνωστές μας άλλωστε εξαιρέσεις) που γυρίζοντας και πάλι για να ζήσει απ' το λαό, απ' τον οποίον είχε βγει, τον εκοιτούσε από τα ύψη της διπλωματούχου μόρφωσής του, ως από κάποιαν αγεφύρωτην απόσταση, ή το πολύ-πολύ τον έβλεπε σαν διακοσμητικό στοιχείο, στο περιθώριο του δικού του, όπως φαντάζονταν, πολιτισμού, και με μια τέτοια αναιμική ψυχή, κατά υποχρέωση πλέον σαδιστής, αγωνίζονταν να βυζάξει από το αίμα του λαού και από το πνεύμα της νεότητας όλη τη μάταιη κι από λόγια παραφουσκωμένη του ζωή !".

Ο Σικελιανός ελπίζει ωστόσο ότι "υπάρχει [...] μια Νεότητα, για την οποία η Φύση και ο Ελληνικός λαός δεν είναι ολότελα ένα πλαίσιο [...] αλλ' ο στίβος, όπου αισθάνονται το χρέος, με μια κάποια καθαρή εκπαιδευτική αμοιβαιότητα, ν' αγωνιστούν για να 'ναι άξιοι του εαυτού τους και των άλλων".95

Δέκα χρόνια μετά, κάτω από εξίσου αντίξοες κοινωνικοπολιτικές συνθήκες, πάλι στη Νεότητα προσβλέπει καθώς απευθύνει για μια ακόμα φορά "Χαιρετισμό στα Ελληνόπουλα": "Στη Νεότητα λοιπόν ανήκει σήμερα ν' αρχίσει μια πραγματικά καινούργιαν ανθρωπότητα και να καλυτερέψει αληθινά την Ιστορία".96

———————————————

95. Πεζός Λόγος Γ", 59-61 ("Η Ελευσίνια Διαθήκη, Ομιλία Δεύτερη", 1935).

96. Πεζός Λόγος Ε', 92-93 (1945).

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/107.gif&w=600&h=915 28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Η «ΕΜΠΡΑΓΜΑΤΗ» ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ

Οι Δελφικές Εορτές

Οι Δελφικές Εορτές εγκαινίασαν εντυπωσιακά τη Δελφική Προσπάθεια. Αποτέλεσαν την πρώτη συστηματική διοργάνωση πολυεκδηλώσεων σε δεδομένο αρχαιολογικό χώρο στη νεότερη Ελλάδα. Περιλάμβαναν θεατρικές παραστάσεις, γυμνικούς αγώνες, συναυλίες εκκλησιαστικής μουσικής και έκθεση λαϊκής χειροτεχνίας, και αφορούσαν όλες τις χρονικές φάσεις του ελληνικού πολιτισμού, αρχαίου, βυζαντινού, σύγχρονου λαϊκού. Στην πρόθεση του Σικελιανού «δεν αντιπροσωπεύανε τη νοσταλγικήν αποκατάσταση ενός μεγάλου αισθητικού κεφαλαίου, [...] αλλά τη δημιουργία ενός γνήσιου πλαισίου μορφολογικού, που να επιτρέπει ευθύς αμέσως τη συνθετική μεταφορά, σ' ένα κοινό πνευματικόν επίπεδο, παγκόσμιων προβλημάτων».97

Η επιλογή της Ελληνικής Εστίας για τη διοργάνωσή τους είχε για στόχο «η ίδια η Ελλάδα ν' αντικρίσει ξαφνικά τον εαυτό της, συνθεμένο ως σε κρουστάλλινο καθρέφτη, κι ο έξω κόσμος να γυρίσει προς τη σύγχρονη πνευματικήν Ελλάδα, μ' ένα διάφορο παρ' όσο δεν απόδειχνε ώσμε τότε σεβασμό».98

Ο Σικελιανός αναγνωρίζει την «κολοσσιαία ηθοπλαστική και δημιουργική σημασία με την οποίαν εσφράγισαν την υπέρτερη έννοια της εορτής ή τελετής οι Αρχαίοι», αλλά πλάι σ' αυτούς κατονομάζει και τις «μεγαλύτερες και μάλλον αγωνιώσες σύγχρονες 

———————————————

97. Πεζός Λόγος Β', 27 («Η προσπάθειά μου στους Δελφούς — Τα πραγματικά κίνητρα», 1926).

98. Πεζός Λόγος Β', 421 («Η Δελφική Ιδέα» [τελευταία ομιλία], 1936).

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/108.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

ψυχές» που εξέφραζαν την ανάγκη για γιορτές, δηλαδή "τη συγκεκριμένη δημιουργία νέων πνευματικών συμβόλων, νέων πνευματικών συνδέσμων, ικανών να θέσουν τα στηρίγματα μιας νέας ομαδικής αισθαντικότητας του κόσμου, και μ' αυτό να ξαναδώσουν στο Ρυθμό, στην Τέχνη και στο Λόγο την αιωνία τους και καθολικήν αποστολή". Ανάμεσά τους πρωτοστατεί ο Νίτσε που θεωρούσε το ξαλάφρωμα με γιορτές "απολύτρωση από τη στενή ηθική".99 Τέτοιο χαρακτήρα όμως θα ήταν δυνατό να έχουν μονάχα αυθόρμητες λαϊκές γιορτές, κι όχι το προγραμματισμένο κοσμικό πανηγύρι που επιχείρησαν ο Άγγελος και η Εύα Σικελιανού. Μια πρόχειρη έστω ματιά στον αθηναϊκό τύπο, που τους αφιέρωσε ατέλειωτες στήλες, δείχνει ότι ακόμα και γι' αυτούς που μετέχουν στη μυσταγωγική ατμόσφαιρα και επαινούν το "Φοιβόληπτο ζεύγος", το όλο εγχείρημα διατηρεί την υφή της κοσμικής παραδοξότητας. Αντίθετα, το ευρωπαϊκό κοινό, προετοιμασμένο ψυχολογικά από το αναβιωτικό κύμα της "μεσογειακής τέχνης", είναι πανέτοιμο να δεχτεί την αναβίωση του αρχαίου ελληνικού θεάτρου στην ίδια την κοιτίδα του. Αν οι συντελεσμένες Δελφικές Εορτές αποκτούσαν λοιπόν κάποια ιδιαίτερη σημασία, αυτή είχε να κάνει με το ότι ένα ανυποψίαστο ελληνικό κοινό ποικίλης προέλευσης παρακολούθησε την αναπαράσταση ενός αρχαίου έργου σ' ένα αρχαίο θέατρο και πίστεψε πως ακόμα κι η σύγχρονή του λαϊκή παράδοση μπορούσε να γίνει αντικείμενο διεθνούς ενδιαφέροντος. Η μόνη εμπειρία αναβιωτικής πρότασης αντίστοιχης εμβέλειας ήταν η διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα το 1896. Η αναβίωση των αγώνων ήταν πιο εύκολα νοητή από τη θεατρική αναβίωση, ενώ τα πνευματικά αιτούμενα της Δελφικής Προσπάθειας φάνταζαν ουτοπικά.

Οι θεατρικές παραστάσεις

Για τον Σικελιανό, «το θέατρο, στην αγνή καταγωγή και αποστολή του, ήταν μόνο κάθε τόσο τόπος ανοιχτής θρησκευτικής λατρείας,

———————————————

99. Πεζός Λόγος Β', 57-58 ("Οι γενικές πνευματικές γραμμές της Δελφικής Προσπάθειας", 1927).

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/109.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

προτού γίνει, πολλαπλασιαζόμενο και χρησιμοποιούμενο ως θέαμα, [...] η καταστροφή ακριβώς και η αντίφαση της θεμελιώδους του θρησκευτικοκοινωνικής Αρχής και η αιτία του μεγαλύτερου πνευματικού, ηθικού και αισθητικού [...], μέσα σε όλη την Ελλάδα, εκφυλισμού».100

Οι παραστάσεις των Δελφών στοχεύουν στην αναβίωση αυτού του «μεγάλου θεάτρου», της θρησκευτικής ουσίας, όπως εκφράζεται στην Αισχύλεια Τραγωδία. Το εναρκτήριο έργο που επιλέχτηκε ήταν ο Προμηθέας Δεσμώτης του Αισχύλου, ενώ στις δεύτερες Εορτές προστέθηκαν και οι Ικέτιδες. Οι επιλογές αυτές είχαν απόλυτα παιδευτικό και συμβολικό χαρακτήρα.

Η κεντρική έννοια του Προμηθέα Δεσμώτη είναι, κατά τον Σικελιανό:

«Η συνειδητή εξαγορά του ανθρωπίνου γένους από την κατάρα της πολιτικής και της στενά θεοκρατικής διακυβέρνησής του, και η τελική συνειδητή του συμφιλίωση και σύμπραξη με την πραγματική δημιουργικήν ιεραρχία κι αιτία —μ' αυτή την ίδια κοσμική εναρμονικήν αρχή, της οποίας η Βία, το Κράτος ή ο Ερμής είναι οι αυθαίρετοι εντολοδόχοι και ερμηνείς— και την οποία συμφιλίωση δεν είναι δυνατό να την κερδίσει μοναχά με την Τιτανικήν αντίσταση ή την προφητική του δύναμη, αλλά και μ' ολόκληρη τη Μύησή του στα Μυστήρια αυτού και του άλλου κόσμου· και στην τελική και νικητήρια έξοδό του μες απ' όλες τις κατάβαθες οπού περιέχουνε δοκιμασίες, ως το σημείο της ιερής και αδιατάρακτης στο τέλος επαφής της καθαρής ψυχής με τον αιώνιο Λόγο, της τεράστιας επαφής που οι Ελευσίνιοι Ιεροφάντες εκαλούσανε Επιφανία ή Εποπτεία, και που δίνει πια στον άνθρωπο τη δύναμη να υπερνικά εσωτερικά τη μοίρα και να δημιουργεί γαλήνια την τριγύρα του ανθρώπινη εξέλιξη της ζωής».101

———————————————

100. Πεζός Λόγος Β', 114-115 («Η πνευματική βάση της Δελφικής Προσπάθειας», 1927).

101. Στο ίδιο, 112.

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/110.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Ο τρόπος που επιλέχτηκε για να ενσαρκωθεί η αρεία αυτή αντίληψη για την τέχνη ήταν να τοποθετηθεί "στο κέντρο της ένα αιώνιο και παγκόσμιο Σύμβολο (όπως είναι ο Αισχύλειος Προμηθέας)".102

Με την επιλογή του Προμηθέα, ο Σικελιανός προσπαθεί να επανορθώσει τον "παραδεγμένο παραλογισμό" που κυριαρχούσε στην παραδοσιακή αποτίμηση των μεγάλων τραγικών συγγραφέων, θεωρεί ότι "δεν υπάρχει ζήτημα εσωτερικής εξέλιξης" στην τραγωδία, σαν να αποτελεί τάχα "γεγονός ενιαίας υπόστασης και αφετηρίας [..,] που αρχινά με τον Αισχύλο, τελειοποιείται με τον Σοφοκλή και εκφυλίζεται στο τέλος με τον Ευριπίδη".

Αντίθετα, πιστεύει ότι η σωστή προσέγγιση πρέπει να υποδείξει ότι οι τρεις τραγικοί αναχωρούν μες από τρία όλως διάφορα ως προς την πνευματική και δημιουργική ουσία τους κέντρα: «το ένα "επικό, θρησκευτικό και κοσμικό", το δεύτερο "αστικό" (στην αγνή και όχι διεφθαρμένη αυτής της λέξης σημασία), και το τρίτο "σκεπτικιστικό, ατομικιστικό, μεικτό"».103

Για τούτο επιλέγει τον Αισχύλο, ο οποίος αναβιώνει στην πανάρχαιη μυσταγωγική παράδοση μεταφέροντάς την "μες στο μέσο από την εκκλησία του Δήμου".104 Ο Μύθος πρέπει να παρέχει στους ποιητές "σαφή και θετικά στοιχεία για μια κλιμακωτή διάταξη των Μυστηρίων της ανθρώπινης ψυχής και για την κατανόηση των αληθινών δυνάμεών της".105 Οι Ικέτιδες "παριστάνουν τη συνάντηση δύο λαών, του Αιγυπτιακού και του Ελληνικού, όχι απάνω σ' ένα επίπεδο πολιτικό, αλλά στο καθάριο επίπεδο θρησκευτικότητας και ανθρωπισμού καθολικών".106 Στην πράξη, η επιλογή αυτή εξυπηρετούσε την ανάδειξη του γυναικείου χορού της Εύας και την εκδήλωση ευγνωμοσύνης στους αιγυπτιώτες χορηγούς των Β' Εορτών.

———————————————

102. Πεζός Λόγος Β', 374 ("Η Δελφική Ένωση: ένα προανάκρουσμα", 1931).

103. Πεζός Λόγος Β', 104 ("Η πνευματική βάση της Δελφικής Προσπάθειας", 6ο άρθρο, 1927).

104. Στο ίδιο, 109.

105. Πεζός Λόγος Β', 390 ("Η ζωή και το έργο του Πινδάρου", 1932).

106 Πεζός Λόγος Β', 224 ("Δελφικές Εορτές", 1930).

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/111.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Το κεντρικό θρησκευτικό δράμα "Το Σεπτήρια"

Οι πρώτες Δελφικές Εορτές θα τελειώσουν με τα Σεπτήρια, τον συμβολικό χορό που αναπαριστά τη μάχη του Απόλλωνα με τον Πύθωνα. Για το σκοπό αυτό είχαν μετακληθεί ειδικά από την Αμερική οι χορευτές Τανάγρα και Βάσσος Κανέλλας, που συνέχιζαν τη χορευτική παράδοση της Isadora Duncan. Τα Σεπτήρια αποτελούν το αρχέτυπο δημιουργικό ρυθμιστικό παράδειγμα του καθαυτό ελληνικού αρχαίου χορού.107 Αυτό "το κεντρικό φανερό θρησκευτικό δράμα του αρχαίου ελληνικού κόσμου", ο Σικελιανός το περιγράφει ως εξής:

«κάθε οχτώ χρόνους, προς τον ένατο -ιερό του Απόλλωνα αριθμό- μας λέει ο Πλούταρχος, στήνονταν μια καλύβα ("καλιάς") στ' αλώνια των Δελφών. Αυτή η καλύβα, λέει, έμοιαζε μάλλον με βασιλικό παλάτι, παρά με την κατοικία ενός φιδιού. Ένας έφηβος, του οποίου κι οι δύο γονείς έπρεπε να 'ναι ζωντανοί, οδηγούνταν από ένα δρόμο που οριζόντανε από πριν και τον φώτιζαν δαδοφόροι. Μόλις έφτανε στην καλύβα, έβαζε φωτιά, αναποδογύριζεν ένα τραπέζι που ήτανε μπροστά της, και οι άνθρωποι οπού λάβαιναν μέρος φεύγανε, χωρίς από την ώρα κείνη να γυρίσουν πίσω τους να ιδούν. Μαζί μ' αυτούς και το παιδί αναχωρούσε για τα Τέμπη, ενήστευε για κάμποσο καιρό, έπειτα έτρωγε και ξαναγύριζε με λιτανεία επίσημη, στεφανωμένο δάφνη, στους Δελφούς, για να εκφράσει πλέον μιμητικά, χορευτικά, την πάλη που υποδήλωνε όλη η πρώτη του εκείνη εμφάνιση και δράση κατά του φιδιού».108

Ο Χορός γινότανε με τη συνοδεία του Όρθιου Σκοπού ή Πυθικού Νόμου, και συμβόλιζε τη νίκη του Απολλώνιου ή Δωρικού πνεύματος πάνω στον ζωικό νόμο. Η επιλογή του εφήβου συμπύκνωνε όλη τη δύναμη του συμβολισμού του.

———————————————

107. Πεζός Λόγος Β', 315 ("Το πρόβλημα της Μουσικής και του Χορού στο Αρχαίο Δράμα", 1931).

108. Στο ίδιο, 317.

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/45/gif/112.gif&w=600&h=91528. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

Οι Δελφικοί Αγώνες

Η προκήρυξη των αγώνων του 1927 δηλώνει τις προθέσεις της διοργάνωσης: "να επαναφέρουμε το Πνεύμα των Αγώνων, από το βιομηχανικό επίπεδο όπου έχει καταπέσει, στο επίπεδο της πλήρους ηθικής αυθορμησίας απ' όπου έχει αναχωρήσει".109 Η διατύπωση αυτής της πρόθεσης δηλώνει έμμεσα και την κριτική τοποθέτηση του Άγγελου και της Εύας απέναντι στην παράλληλη αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων, που είχε εξελιχθεί σε διεθνή θεσμό.

Η πρότασή τους ερχόταν σε σύγκρουση με τις εκσυγχρονιστικές αντιλήψεις για τον αθλητισμό που προπαγάνδιζαν οι επίσημοι φορείς. Η Εύα, ήδη από το 1924, απευθύνει αίτηση προς το "Σεβαστόν Υπουργείον των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως" για την παραχώρηση του Σταδίου των Δελφών,

"όπως συναφώς προς την παράστασιν του Προμηθέως [...] κατορθωθεί κατά τον αυτόν χρόνον η δημιουργία επιτόπιων αγώνων, σκοπούντων να δ[είξωσι] διά της συμπράξεως και μόνης κατ' αρχάς της ορεινής του Παρνασσού νεολαίας (Δελφών, Αραχώβης, Άνω Αγόριανης, Σουβάλας κλπ.) έν κλασσικόν κεφάλαιον της καθαράς αγωνιστικής περιόδου, της οποίας την παράδοσιν διατηρεί εν όλη αυτής τη λαμπρότητι σύμπας μεν ο Ελληνικός λαός ουδαμού της Ελληνικής γης τοσούτον αρτίως όσον ο κατεξοχήν ανδρογυνικός λαός του Παρνασσού.

Την επίβλεψιν και αυστηράν ρύθμισιν του απλού όσον και επιβλητικού από πάσης απόψεως κεφαλαίου θέλει αναλάβη ή ο κάλλιστος μεταξύ των εν Ελλάδι γυμναστών είτε άλλος ιδιαιτέρως καλούμενος έξωθεν διά τον σκοπόν αυτόν. Η εμφάνισις ενός τοιούτου ακεραίου καθ' αυτό αγωνιστικού και ουχί απλώς αθλητικού πέρατος θέλει χρησιμεύση ως υπέροχος αφορμή εξαπλώσεως των αγώνων ανά πάσαν την Ελλάδα και αποτελεσματικού

———————————————

109. Πεζός Λόγος Β', 26 ("Δελφικοί Αγώνες", 1927· "Προκήρυξη", 1926).

Σελ. 112
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το εφηβικό πρότυπο και η Δελφική Προσπάθεια του Άγγελου Σικελιανού
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 93
    28. Παπαδάκη, Εφηβικό πρότυπο

    την κεντρική κι ουσιαστική παράδοση της Ιστορίας, και ο Σικελιανός τις συνοψίζει σ' αυτό που ονομάζει Δωρική ή Ορφική Ορθοδοξία. Την εφαρμογή τους την βλέπει στη ακτινοβολία του Δελφικού Ιερού και των Ελευσίνιων Μυστηρίων, στη συνολική δηλαδή δραστηριότητα της «Δελφικής Ελλάδας». Η καινούρια αυτή αυτογνωσία θα φανερώσει τη «βαθύτερη επικοινωνία [του Δημοκρατικού θεσμού] προς το τεράστιο δημιουργικό περιεχόμενο κάποιων ανώτατων και απρόσωπων μορφωτικών Εστιών από τις οποίες, η μεν μία αφορούσε γενικά τις σχέσεις του Ελληνικού λαού προς το Ρυθμό και προς το Πνεύμα [...], και η άλλη αυτές τις ίδιες σχέσεις του λαού προς τη βαθιά και θετική μαζί λατρεία του και διακονία στη θεότητα της Μάνας-Γης».52

    Η γνώση θα διαμορφώσει μια νεοελληνική συνείδηση η οποία θα είναι σε θέση να εξωτερικεύσει τα παγκόσμια αιτήματα, αναλαμβάνοντας τη ρυθμιστικήν αποστολή που είχε ανέκαθεν η ελληνική πνευματική εστία στην ιστορία. Τα ελπιδοφόρα στοιχεία που μαρτυρούν για την επιβίωση του ελληνικού πολιτισμού στη σύγχρονη Ελλάδα, ο Σικελιανός τα αναγνωρίζει: στην προφορική της παράδοση· στη συνείδηση ορισμένων εκλεκτών της ευθύνης που έχουν να κατοικούν τη γη των θεών· στο λαό· στη γλώσσα.53

    Η Δελφική Ελλάδα

    Τη Δελφική Ελλάδα ο Σικελιανός δεν την ορίζει χρονικά. Την αναγνωρίζει από την εμβέλεια της ακτινοβολίας του Δελφικού Ιερού και των αρχών του. Παραπέμποντας στον πολωνό ελληνιστή Tadeusz Zielinsky,54 συνοψίζει τη διαχρονική προσφορά των 

    ———————————————

    52. Πεζός Λόγος Β', 217 («Η επιστροφή προς τον βαθύτερον ιστορικό εαυτό μας», 1932).

    53. Angelos Sikelianos, Plan général du mouvement delphique, σ. ii.

    54. T. Zielinsky, La Sibylle, Παρίσι 1924· La religion de la Grèce antique, Παρίσι 1926· Histoire de la civilisation antique, Παρίσι 1931. Κατάλογος Ευρεθέντων Βιβλίων, αρ. 1249-1251.