Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 103-122 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/103.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

στις 29 Σεπτεμβρίου 1908, φαίνεται ότι ολοκληρώθηκε η πρώτη φάση των ενεργειών της Εφορείας με την πρόσληψη του Αλέξανδρου Δελμούζου, νέου τότε παιδαγωγού με λαμπρές σπουδές στη Γερμανία, ως διευθυντή του Α.Δ.Π, -αφού είχε προηγηθεί ανεπιτυχής αναζήτηση γυναίκας διδάκτορα της φιλολογίας1. Ο Δ. Σαράτσης ανάγγειλε τη συμφωνία με το Δελμούζο ν' αναλάβει τη διεύθυνση του Παρθεναγωγείου με μηνιαίο μισθό 350 δραχμών. H συμφωνία έγινε δεκτή, παρά τις επιφυλάξεις (πάλι) της συντηρητικής μερίδας των συμβούλων, εκ μέρους των οποίων ο Π. Αποστολίδης -όπως καταχωρίστηκε στα Πρακτικά- "αντικρούει ισχυριζόμενος ότι δεν επιτρέπεται να διευθύνη Σχολήν θηλέων άρρην διευθυντής, έχει δε την γνώμην ότι λίαν ταχέως και αφεύκτως θα ναυαγήση η Σχολή !"2.

H ίδρυση από το Δήμο Παγασών του Α.Δ.Π. ήταν πια γεγονός, μέσα σ' ένα κλίμα αισιοδοξίας εκ μέρους των ιδρυτών, αλλά και αντιδράσεων ή έστω αμφιβολιών για τη λειτουργικότητα της σχολής. Στο θέμα όμως αυτό θα επανέλθουμε.

1. Δημήτρης Σαράτσης, ο ιδρυτής του Α.Δ.Π.

Είναι αναμφισβήτητο γεγονός πως ο Δημ. Σαράτσης υπήρξε ο εμπνευστής και ο δημιουργός του βολιώτικου Παρθεναγωγείου. Στις προσωπικές ενέργειες εκείνου οφείλεται κατά μέγιστο μέρος

——————————————

του κ. Περ. Αποστολίδου "περί αναβολής του ζητήματος" διά ψήφων 14 κατά 3, αποφασίζεται η εγκατάστασις της Σχολής εις ίδιον οίκημα και ουχί εν τω 1ω των θηλέων και χορηγείται πίστωσις εκ δραχμών 1800 -χιλίων οκτακοσίων-, εις βάρος του αποθέματος, διά την διατήρησιν της Σχολής επί τρεις μήνας και εκδίδεται η υπ' αριθμ. 137 εν[εστώτος] έτους πράξις του...». [Δήμος Παγασών, "Πρακτικά συνεδριάσεων δημοτικού συμβουλίου", τ. 11ος (1907-1911), σ. 91-92, συνεδρία A' (24 Σεπτεμβρίου 1908)].

1. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 273.

2. Δήμος Παγασών, "Πρακτικά συνεδριάσεων δημοτικού συμβουλίου", ό.π., σ. 98 (συνεδρία AB'-29 Σεπτεμβρίου 1908).

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/104.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

η ίδρυση και η λειτουργία του Α.Δ.Π. Αξίζει λοιπόν να παρακολουθήσουμε με συντομία τους λόγους, που οδήγησαν το Σαράτση να σκεφτεί την ίδρυση και την προσωπική του συμβολή στη δημιουργία του μεταρρυθμιστικού αυτού πειράματος.

O ίδιος απολογούμενος στη Δίκη του Ναυπλίου εξηγεί τις συνθήκες δημιουργίας του Σχολείου: "Είμαι ο ιδρυτής του Ανωτέρου Δημοτικού Παρθεναγωγείου [...] και επιθυμώ να καταστήσω εις υμάς γνωστούς τους λόγους, οι οποίοι έπεισαν τον δήμον Παγασών να προβή εις την γενναίαν αυτήν εκπαιδευτικήν μεταρρύθμισιν [...] Εν πρώτοις τα ελαττώματα του εκπαιδευτικού συστήματος εν γένει παρ' ημίν [...] Τα ελαττώματα ταύτα δεν ήτο δυνατόν να διαφύγουν και εμέ, ο οποίος και ως πολίτης ενδιεφερόμην διά την εξέλιξιν της εκπαιδεύσεως και ως πατήρ παρηκολούθουν τα μειονεκτήματα αυτής επί της μαθητρίας κόρης μου [...] Δεύτερος λόγος ήτο ότι το Κράτος από της συστάσεώς του δεν εμερίμνησε ποσώς περί της μέσης εκπαιδεύσεως των θηλέων αφήσαν ταύτην εις τας χείρας της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, η οποία όμως διά των Αρσακείων της προνοεί μόνον περί παραγωγής διδασκαλισσών και ουδεμίαν πνευματικήν κατεύθυνσιν δίδει εις τας οικογενείας, αι οποίαι θέλουν να δώσουν ανωτέραν μόρφωσιν εις τα κορίτσια των. Τρίτος λόγος ήτο, ότι εν Βόλω είχεν αρχίσει λειτουργούσα Σχολή των Καλογραιών, η οποία κατ' εμέ αποτελεί διά τας ελληνίδας εθνικόν και θρησκευτικόν κίνδυνον [...] Τέταρτος ήτο, ότι το προσωπικόν των δύο ανωτέρων τάξεων όπως ελειτούργουν τότε εν Βόλω, παντοδαπόν την εκπαιδευτικήν προέλευσιν δεν διετέλει υπό ανωτέραν διεύθυνσιν, εδίδασκε δε επί τη βάσει προγράμματος καμμίαν σχέσιν έχοντος προς τον προορισμόν της γυναικός εν γένει και ιδία της ελληνίδος..."1.

Και οι τέσσερις λόγοι που επικαλείται ο Σαράτσης ήταν βάσιμοι. Ήταν γενική διαπίστωση πως η παροχή από το επίσημο κράτος πραγματικής και με σωστή κατεύθυνση μόρφωσης στα κορίτσια παρέμενε ελλιπής και ανάρμοστη προς τα ειδικά 

——————————————

1. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 269.

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/105.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ενδιαφέροντα της γυναικείας εκπαίδευσης. Ήταν επίσης ανύπαρκτη η κρατική φροντίδα για τη μέση εκπαίδευση των θηλέων. Οι λόγοι αυτοί ίσχυαν γενικά για όλη την επικράτεια και αναφέρθηκαν στην αρχή του κεφαλαίου οι εκτιμήσεις μου. Επίσης έχω αναφερθεί στην αποτυχημένη προσπάθεια που έγινε στο πλαίσιο του 1ου δημοτικού Παρθεναγωγείου Βόλου. Αλλά και ο τρίτος λόγος, που αφορά τη λειτουργία στην πόλη ξενόγλωσσων σχολών, υπήρξε σοβαρός. Τέτοια σχολεία, όπου διδασκόταν η γαλλική γλώσσα και η μουσική, λειτουργούσαν στο Βόλο ήδη κατά την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα. Για τις σχολές αυτές ήταν διάχυτη η γνώμη, που διατυπώνει επιγραμματικά ο Σαράτσης ότι "...δημιουργούσι γυναίκας ανεπτυγμένας μεν μετριώτατα, κοσμοπολίτισσας δε, μη εχούσας την προς την πατρίδα στοργήν, η οποία εμπνέεται δι' ημάς τους Έλληνες υπό της ορθοδόξου θρησκευτικής και υπό της εθνικής μας ιστορίας, δύο μαθημάτων τα οποία εις μάτην ζητεί τις να εύρη εις τα ανεξέλεγκτα άλλως τε προγράμματα των καλογηριστικών Σχολών"1.

Ειδικότερα στο Βόλο συνυπήρχε η κοινή διάθεση τόσο ν' αποκτήσει μια κόρη "καθωσπρέπει" οικογενείας τη χάρη της ευρωπαϊκής γλώσσας και συμπεριφοράς, αλλά και η επιφύλαξη για τις πιθανότητες προσηλυτισμού των θυγατέρων τους σε αλλότρια δόγματα και συνήθειες. Παράλληλα βέβαια στο Βόλο η ευάριθμη παροικία, γάλλων και ιταλών κυρίως, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν πετυχημένοι έμποροι, επαγγελματίες και επιστήμονες, καθολικοί στο δόγμα, εξασκούσε σημαντική επίδραση στα πολιτισμικά, αλλά και στα πολιτικά, θέματα της κοινωνίας του Βόλου. Ήταν λοιπόν επόμενο να ασκούν κάποια πίεση προς τους αναπτυσσόμενους αστούς-γονείς οι ξένες σχολές, όταν μάλιστα τα άλλα σχολεία (δημοτικά θηλέων) δεν παρείχαν παρά σπάνια και στοιχειώδη μόνο διδασκαλία της γαλλικής γλώσσας. Η ίδια αυτή αιτία δικαιολογεί την προσπάθεια να διδαχτούν τα "γαλλικά" τόσο στις "ανώτερες" τάξεις του δημοτικού Παρθεναγωγείου,

——————————————

1. Η Εισηγητική Έκθεση, εδώ, τ. Β΄, σ. 20-21.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/106.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

όσο και, πολύ περισσότερο, στο νέο Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο.

Κι αν αυτές ήταν οι επιδράσεις, καθολικότερου χαρακτήρα, που δέχτηκε o Σαράτσης, είναι σημαντικό να επισημανθούν οι προσωπικές του παρορμήσεις και η συγκεκριμένη προσωπική του στάση απέναντι στο εκπαιδευτικό πρόβλημα, ώστε να γίνει περισσότερο κατανοητή η διεργασία εκείνη που τον οδήγησε στη σύνθεση της Εισηγητικής Έκθεσης και επομένως στην ίδρυση του Α.Δ.Π. Υπογραμμίστηκε ήδη η σημασία του "Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου" του 1904 1. Στο Συνέδριο εκείνο δεν πήρε μέρος ο βολιώτης γιατρός, αλλά φαίνεται ότι τα θέματα και τα πορίσματα του Συνεδρίου απασχόλησαν πολύ τον εμπνευστή του Σχολείου του Βόλου. Αυτό αποδεικνύεται από την ταύτιση των προβληματισμών του Σαράτση με εκείνους του Συνεδρίου, ακόμη και στη φραστική τους διατύπωση. Δεν είναι καθόλου παράξενο ότι o Σαράτσης βρήκε στα πορίσματα του Συνεδρίου την επιβεβαίωση των δικών του ανησυχιών, τη λύση των δικών του αποριών, αλλά και την έμπνευση ορισμένων από τις λύσεις, που θα είχαν εφαρμογή στις απαιτήσεις της συγκεκριμένης (της βολιώτικης) κοινωνίας. Το επιβεβαιώνει ο ίδιος στα κείμενά του και προσθέτει : "...για περισσότερο κύρος, σε τόσο σπουδαίο θέμα, όπως ήταν η μεταρρύθμιση της εκπαιδεύσεως, είχα αποταθεί στον κ. Γεώργιο Δροσίνη, Γενικό Επιθεωρητή τότε της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, την κυρίαν [Καλιρρόη] Παρρέν και τους παιδαγωγούς [Νικ.] Καπετανάκην και [Γεωργ.] Παπασωτηρίου [...] Διάβασα κάμποσα σχετικά βιβλία γαλλικά και γερμανικά. Ζήτησα κι έλαβα από τον Κωστή Τοπάλη, που ασχολούνταν και με τα εκπαιδευτικά, και από το Σύλλογο προς διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων, προγράμματα Αμερικάνικων και Ελβετικών σχολείων, και ήξερα τους σκοπούς και τα προγράμματα δύο αναμορφωτικών σχολείων που είχαν

——————————————

1. Πβ. A. Δημαρά, ό.π., σ. λα΄· και: A. Καρανικόλα, «Το "Πρώτον ελληνικόν εκπαιδευτικόν συνέδριον" και η σημασία του», ό.π.

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/107.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ιδρυθή τότε, το ένα στη Γαλλία, του Demolius, και το άλλο στη Γερμανία, του Lizt..."1. Αλλ' εκτός από την ξένη και την ελληνική βιβλιογραφία και τις συμβουλές των ειδικών, ο Σαράτσης χρησιμοποίησε και την προσωπική του ευαισθησία και διαίσθηση. Σημειώνει ο ίδιος : "Αλλ' όταν σκοπή τις να μεταρρυθμίση τα κακώς κείμενα, δεν πρέπει νομίζω, μόνον να αρκείται εις θεωρητικάς μελέτας, αλλά να παρατηρή και τας ανάγκας και τας τάσεις της κοινωνίας, εν τη οποία πρόκειται να εισαχθώσιν αι μεταρρυθμίσεις, και να κανονίζη ταύτας αναλόγως των οικονομικών δυνάμεων, αι οποίαι προς τούτο είναι δυνατόν να διατεθώσιν..."2. Το ρεαλιστικό υπόβαθρο των απόψεων του Σαράτση εξηγεί καλύτερα τις προτάσεις που διατύπωσε στην Εισηγητική του Έκθεση, όταν συμπυκνώνει τον σκοπό που θα εξυπηρετούσε η λειτουργία του Α.Δ.Π.: "[Η εκπαίδευσις των θηλέων πρέπει να τείνη εις την μόρφωσιν πνεύματος και δημιουργίαν] χαρακτήρος αφ' ενός, και αφ' ετέρου να χορηγή όλας εκείνας τας πρακτικάς γνώσεις, διά των οποίων η σημερινή μαθήτρια να καταστή εν τω μέλλοντι πρότυπον μητρός, συζύγου και νοικοκυράς..."3. Στο σημείο αυτό αναγνωρίζουμε τα αστικά ιδανικά για την εκπαίδευση, εκφραστής των οποίων στάθηκε ο Σαράτσης· αλλά στο θέμα αυτό θα επανέλθουμε.

——————————————

1. Δ. Σαράτσης, "Η γένεση και η ζωή του Ανώτερου Παρθεναγωγείου Βόλου", περιοδ. Νέα Εστία, τεύχ. 309 (1.H.1939), σ. 1471. (Τα ονόματα των ξένων σχολείων έχουν γραφεί ανορθόγραφα, αντί των ορθών: DernolinS και Lietz).

2. H Εισηγητική Έκθεση, εδώ, τ. Β', σ. 16-17.

3. Στο ίδιο, σ. 16. Σ' ένα άλλο κείμενο του, ο Σαράτσης καθορίζει ως εξής το σκοπό ίδρυσης του Α.Δ.Π.: "Όταν ο Δήμος Παγασών ίδρυε το πρότυπον τούτο Σχολείον, είχεν κυρίως δύο σκοπούς, ήτοι πρώτον να εγκαταστήση σύστημα εκπαιδεύσεως συμφωνότερον προς τον προορισμόν της Ελληνίδος και δεύτερον να εφαρμόση διδακτικάς μεθόδους, υπαγορευομένας υπό της νεωτέρας παιδαγωγικής και υγιεινής". ("Το Ανώτερον Δημοτικόν Παρθεναγωγείον - εισήγησις γενομένη κατά τας χθεσινάς εξετάσεις υπό του ιατρού κ. Δημ. Σαράτση", εφημ. Πανθεσσαλική, φ. της 15.6.1909, σ. 1. Βλ. και εδώ, τ. Β', σ. 33).

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/108.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

2. Δημ. Σαράτσης

Σχέδιο Δημ. Μοράρου

Βέβαια ο Σαράτσης, οδηγημένος και από άλλες κατευθύνσεις, προχώρησε πολύ πιο βαθιά στην αναγκαιότητα της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης ακριβώς στο κέντρο του μορφωτικού προβλήματος, τη στροφή δηλαδή προς την απόκτηση δεξιοτήτων, και την πνευματική καλλιέργεια της ελληνίδας, της βολιώτισσας κόρης συγκεκριμένα. Κι αυτή τη νέα διάσταση στις αλλαγές του μορφωτικού κλίματος επισήμανε ήδη ο Δελμούζος, εκφράζοντας τη γνώμη του για τις προτάσεις του συνεργάτη του: "Στις προτάσεις του Σαράτση ξεχωρίζει πια η αυθυπαρξία του νέου Ελληνισμού"1. Εδώ προβάλλει η επίδραση που άσκησαν στη σκέψη του Σαράτση τα κηρύγματα της πνευματικής κίνησης που κατόπιν

——————————————

1. A. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 24.

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/109.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

3. Αλ. Δελμούζος

Σχέδιο Δημ. Μοράρου

ονομάστηκε «Εκπαιδευτικός Δημοτικισμός». Χωρίς να αναφέρεται άμεσα από τον ίδιο, είναι ολοφάνερο ότι οι προθέσεις του Σαράτση διαπνέονται από το «λυτρωτικό κύρος» της ιδέας, που είχε και θεωρητικά θεμελιωθεί από το Φ. Φωτιάδη, ότι δηλ. o δημοτικισμός, ως ευρύτερη πνευματική κίνηση κι όχι μόνο ως γλωσσικό αίτημα, είναι η καλύτερη λύση στο μορφωτικό πρόβλημα των νεοελλήνων. Στην ιδέα αυτή οι προθέσεις του Σαράτση συμπίπτουν απόλυτα με τις διαθέσεις του Δελμούζου, πολύ πριν γνωριστούν μεταξύ τους1.

——————————————

1. Για το θέμα των επιδράσεων και το ιδεολογικό υπόβαθρο των δημιουργών του Α.Δ.Π. (Σαράτση-Δελμούζου) θα επανέλθουμε στο τέλος του κεφαλαίου, όταν εξετάσουμε τις παιδαγωγικές αρχές που εφαρμόστηκαν στη διδασκαλία.

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/110.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

2. Η λειτουργία του Σχολείου

Στο Βόλο, μια πόλη όπου στις αρχές του αιώνα μας είχαν διαμορφωθεί οι συνθήκες προσαρμογής στις απαιτήσεις των καιρών και με δεδομένη την κατίσχυση της αστικής τάξης και των ιδεολογικών της προσανατολισμών, φάνηκε ότι υπήρξε ώριμο πλέον το περιβάλλον για να ευδοκιμήσουν διάφορες μεταρρυθμιστικές προτάσεις, ενώ παράλληλα η κοινωνική διαστρωμάτωση και η παρατηρούμενη ρευστότητα των ιδεολογικών τάσεων επέτρεπαν τη συντήρηση και την ανεξελιξιμότητα των πεποιθήσεων, και επομένως την επιφυλακτικότητα απέναντι σε καινοφανείς προτάσεις, ιδιαίτερα στον ευαίσθητο τομέα της εκπαίδευσης και προπάντων της γυναικείας.

Μέσα σ' αυτές τις ρευστές ιδεολογικές και κοινωνικές συνθήκες δημιουργήθηκε και άρχισε να λειτουργεί το Α.Δ.Π. Εμφανής αιτία της δημιουργίας αποτέλεσε η κοινή διαπίστωση της αποτυχίας των παλαιών εκπαιδευτικών σχημάτων, τουλάχιστον από την πλειοψηφία των αρμοδίων παραγόντων της πόλης, και γενέθλια διακήρυξη η πρόταση του Δ. Σαράτση στο δημοτικό συμβούλιο της πόλης. Παρά τις επιφυλάξεις και τις μεμψιμοιρίες, που εκτίθενται αλλού, το δημοτικό συμβούλιο Παγασών (Βόλου), κατά πλειοψηφία, αποφάσισε τη δημιουργία του σχολείου. Έλαβε τον τίτλο "Ανώτερο", επειδή επρόκειτο για σχολείο ανώτερης του Δημοτικού βαθμίδος (Μέσης), "Δημοτικό", επειδή την ίδρυση και την εποπτεία του ανέλαβε ο Δήμος αναθέτοντας στην Εφορεία του σχολείου τις περαιτέρω ρυθμίσεις της λειτουργίας του, και "Παρθεναγωγείο" κατά την ορολογία της εποχής, επειδή αφορούσε την εκπαίδευση των κοριτσιών.

Ως θεσμοποιούμενο εκπαιδευτικό ίδρυμα το Α.Δ.Π. του Βόλου υπήρξε καινοφανές, αν και προϋπήρχαν στον ελλαδικό και τον εξωμητροπολιτικό χώρο αρκετά (ιδιωτικά) σχολεία θηλέων της ίδιας βαθμίδας και παρόμοιων στόχων. Το γεγονός που καθιστά το Σχολείο του Βόλου εντελώς διαφορετικό από τα παρόμοια ελληνικά εκπαιδευτήρια υπήρξε η πρόθεση του ιδρυτή

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/111.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

4. Το πρώτο δημοσίευμα για τη λειτουργία του Παρθεναγωγείου.

του (Δ. Σαράτση) και η συμπορευόμενη διάθεση του διευθυντή του (A. Δελμούζου) να καταστήσουν το σχολείο αυτό εκπαιδευτικό ίδρυμα εφαρμογής νέων διδακτικών στόχων, διαφοροποιημένου προγράμματος και ρηξικέλευθων μεθόδων διδασκαλίας και σχολικής ζωής, υπό την επίδραση κυρίως μερικών από τις νεοτεριστικές ευρωπαϊκές εκπαιδευτικές κινήσεις, των αστικών αντιλήψεων για τη χρησιμότητα και λειτουργικότητα των γνώσεων και των υπό διαμόρφωση μεταρρυθμιστικών προτάσεων του «Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού». Ουσιαστικά οι δημιουργοί του βολιώτικου Σχολείου θέλησαν να λειτουργήσει ως πειραματικό εκπαιδευτικό ίδρυμα και ως χώρος δοκιμής μεταρρυθμιστικών 

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/112.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

προτάσεων, που οι κοινωνικές και πνευματικές συνθήκες της εποχής και του χώρου είχαν ήδη προετοιμάσει το έδαφος.

Σ' εφαρμογή των αποφάσεων του δημοτικού συμβουλίου Παγασών, η Εφορεία του Α.Δ.Π. -στην πραγματικότητα τρία από τα μέλη της (ο Δ. Σαράτσης, η Φιλ. Ιωαννίδου και η Αγλ. Κοκωσλή)- έθεσε σε λειτουργία το μηχανισμό δημιουργίας του Σχολείου στα τέλη Σεπτεμβρίου 1908. Οι πρώτες φροντίδες των μελών της Εφορείας αφιερώθηκαν στην αναζήτηση διευθυντή του Σχολείου και διδακτικού προσωπικού, στην εξεύρεση κατάλληλου κτηρίου για να χρησιμοποιηθεί ως διδακτήριο, και την προσέλκυση και εγγραφή μαθητριών.

Όπως σε άλλο σημείο εκτίθεται, με ενέργειες του Δ. Σαράτση (και σύσταση του Νικ. Πολίτη και προσωπική εκτίμηση) έγιναν συνεννοήσεις και πραγματοποιήθηκε η πρόσληψη, στη θέση του διευθυντή, του Αλέξ. Δελμούζου. Με προκαταρκτικές διαβουλεύσεις από το Δ. Σαράτση και με τις προσωπικές εκτιμήσεις από τον Αλ. Δελμούζο έγινε η πρόσληψη των καθηγητών από το διαθέσιμο εκπαιδευτικό προσωπικό, που εκείνη την εποχή υπήρχε στο Βόλο. Ο αριθμός, η ειδικότητα, τα προσόντα και οι συνθήκες συνεργασίας με τη διεύθυνση του Σχολείου των καθηγητών, που προσέλαβε το Α.Δ.Π., καθώς και οι οικονομικοί και επιστημονικοί όροι της συνεργασίας του διδακτικού προσωπικού εκτίθενται στην οικεία ενότητα.

Με ενέργειες των μελών της Εφορείας επίσης βρέθηκε και νοικιάστηκε για ένα χρόνο, και χρησιμοποιήθηκε ως διδακτήριο, η διώροφη οικία με αυλή και κήπο, ιδιοκτησία του γιατρού Κων. Εγγλέζου στη συμβολή των οδών Πηλέως (σημερινή Αντωνοπούλου) και της στενής παρόδου της οδού Ιωλκού (σημερινή Τ. Οικονομάκη), η οποία ας σημειωθεί ονομάστηκε από το Δήμο "οδός Παρθεναγωγείου" και διατήρησε την ονομασία αυτή ως το 1945. Την άνοιξη του 1909 νοικιάστηκε απέναντι στο οίκημα του Σχολείου περιφραγμένο οικόπεδο, για να χρησιμοποιείται ως χώρος άσκησης των μαθητριών στα μαθήματα της γυμναστικής και της κηπουρικής. Την επόμενη χρονιά (1909-1910) και ως

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/113.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

την κατάργησή του, το Α.Δ.Π. στεγάστηκε σε νοικιασμένο επίσης οίκημα, ιδιοκτησίας Ευφ. Βαρουξάκη, στον αριθμό 36 της οδού Κοραή, μεταξύ των οδών Θησέως (σημερινή Γ. Καρτάλη) και Α. Γαζή -σημερινή δημοτική αρίθμηση: αρ. 100 επί της οδού Κοραή. Θα πρέπει ίσως να σημειωθεί σ' αυτό το σημείο ότι και τα δύο οικήματα που στέγασαν το Παρθεναγωγείο του Βόλου, δεν υπάρχουν πλέον, ενώ η ισοπέδωση των περισσοτέρων οικιών του Βόλου από τους σεισμούς του 1955-57 και η σύγχρονη οικιστική φυσιογνωμία της πόλης δεν επιτρέπουν την ανάπλαση της εικόνας του χώρου, όπου λειτούργησε το Α.Δ.Π.· εξάλλου η έρευνα δεν απέδειξε την ύπαρξη κανενός στοιχείου (λ.χ. φωτογραφιών) των χώρων, όπου στεγάστηκε το Σχολείο, εκτός από τις σκηνές του κήπου.

Με πρόσκληση από τις τοπικές εφημερίδες, αλλά κυρίως με την προσωπική παρέμβαση του Δ. Σαράτση (στους κύκλους των δικών του γνωριμιών μεταξύ των κατοίκων του Βόλου) προσήλθαν και έκαμαν την εγγραφή τους στην A' τάξη του νέου σχολείου περίπου 35 μαθήτριες, ηλικίας 12-14 ετών, οι περισσότερες με απολυτήριο ΣΤ' τάξης του Δημοτικού Παρθεναγωγείου, αρκετές έχοντας παρακολουθήσει τη Ζ' πρόσθετη τάξη και ορισμένες με απολυτήριο ιδιωτικών ανωτέρων παρθεναγωγείων ή της σχολής καλογραιών. Η παντοδαπή προέλευση και η διαφορετική ηλικία των μαθητριών δεν εξασφάλιζε βέβαια την ομοιογένεια ούτε ήταν δυνατό να καταταγούν σε τάξεις ανάλογες με τους τίτλους των ως τότε σπουδών τους· είχε άλλωστε ληφθεί η απόφαση το νέο σχολείο να λειτουργήσει, με μία μόνο (την πρώτη) τάξη τον πρώτο χρόνο. Κατά τις επόμενες δύο χρονιές (1909-10 και 1910-11) ένας αριθμός από τις μαθήτριες, που παρακολούθησαν την πρώτη τάξη κατά την πρώτη χρονιά λειτουργίας του Α.Δ.Π., επανεγγράφησαν στις επόμενες τάξεις, ενώ μερικές δεκάδες νέων μαθητριών (της ίδιας μορφωτικής στάθμης, αλλά με περισσότερη ομοιογένεια ως προς την ηλικία) παρακολούθησαν τα μαθήματα των νέων τάξεων.

Συγκεκριμένα τη δεύτερη χρονιά (1909-10) λειτούργησαν η

8

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/114.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

5. «ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΝ» του 1909

Β' τάξη, με όσες από τις παλαιότερες μαθήτριες εξακολούθησαν τις σπουδές τους, και η Α' τάξη με νέες εγγραφές. Αντίστοιχα την τρίτη χρονιά (1910-11) λειτούργησαν και οι τρεις τάξεις με αντίστοιχα καινούριες εγγραφές μαθητριών της Α' τάξης. Ο αριθμός και τα στοιχεία των μαθητριών δίνονται στις επόμενες σελίδες.

To Α.Δ.Π. λειτούργησε ως την κατάργησή του (το Μάρτιο του 1911) χωρίς ποτέ να δοθεί κρατική άδεια λειτουργίας του, όπως συνήθως συνέβαινε με όλα σχεδόν τα ιδιωτικά εκπαιδευτικά ιδρύματα. Ωστόσο (πέρα από την ίδρυσή του από τον οικείο Δήμο), η λειτουργία του ήταν γνωστή στους κρατικούς φορείς, πολλοί από τους οποίους με επίσημη ή ανεπίσημη ιδιότητα επισκέφτηκαν το Σχολείο και παρακολούθησαν τις εργασίες του.

Το ωρολόγιο και το αναλυτικό πρόγραμμα του Α.Δ.Π. διαμορφώθηκε από τους επιτελείς του (το διευθυντή και τα μέλη της Εφορείας του) και δεν παρακολουθούσε τα προγράμματα των αντίστοιχης βαθμίδας κρατικών σχολείων. Εκτός από τις 

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/115.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

6 Ενδεικτικό προαγωγής του 1910

ουσιαστικές διαφορές στην παιδαγωγική ατμόσφαιρα που επικρατούσε στο Α.Δ.Π. έναντι των άλλων δημόσιων και ιδιωτικών σχολείων, μπορούν να παρατηρηθούν και οι ακόλουθες διαφοροποιήσεις της λειτουργίας αυτού του σχολείου έναντι των άλλων. Η μη τακτική φοίτηση και η διακοπή της, δε φαίνεται να είχε συνέπειες για τις μαθήτριες του Α.Δ.Π.· από κανένα τεκμήριο δε συνάγεται ότι στο Α.Δ.Π. τηρούσαν απουσιολόγιο. Διαφοροποιημένο επίσης ήταν το σύστημα ποινών και αμοιβών για τις μαθήτριες. Δεν εφαρμόστηκε εξάλλου το σύστημα της βαθμολόγησης των επιδόσεων των μαθητριών. Ακόμη και το «Ενδεικτικό» που δινόταν στο τέλος του σχολικού έτους δεν περιείχε κανενός είδους χαρακτηρισμό ή βαθμολογία· αποτελούσε απλώς ένα αποδεικτικό παρακολούθησης των μαθημάτων του Σχολείου υπογραφόμενο από το διευθυντή του Σχολείου και τα μέλη της Εφορείας του. Ενώ γίνεται λόγος για εισιτήριες εξετάσεις (το Σεπτέμβριο), δεν υπάρχουν άλλες μαρτυρίες για γραπτές εξαμηνιαίες, προαγωγικές και απολυτήριες, εξετάσεις, ούτε φαίνεται

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/116.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ότι υπήρξε ποτέ περίπτωση στασιμότητας ή ανεξέτασης σε κάποια από τις μαθήτριες. Μόνο στο τέλος της σχολικής χρονιάς -κατά το έθιμο που επικρατούσε στα σχολεία της εποχής- διεξάγονταν οι "εξετάσεις" των μαθητριών ενώπιον του διδακτικού προσωπικού, των γονέων και κηδεμόνων, όπως περιγράφεται στο οικείο κεφάλαιο, με πανηγυρικό-επιδεικτικό χαρακτήρα και με την παρουσία των αρχών της πόλης. Για τις επιμέρους καινοτομίες που εφαρμόστηκαν στο Α.Δ.Π. κατά τη διάρκεια της λειτουργίας του σχετικά με τη διδασκαλία, το πρόγραμμα, τη σχολική ζωή κλπ. θα γίνει εκτενής λόγος στα επόμενα κεφάλαια. Επισημαίνεται, τέλος, ότι ελάχιστα τεκμήρια από τη σχολική ζωή στο Α.Δ.Π. (φωτογραφίες των διδασκόντων και των μαθητριών, τετράδια, βιβλία, εργόχειρα, τίτλοι, επίσημη και ανεπίσημη αλληλογραφία και τηρούμενα υπηρεσιακά βιβλία του Σχολείου και λοιπά ντοκουμέντα) διασώθηκαν ή είδαν το φως της δημοσιότητας. Ένας άγνωστος αλλά αποκαλυπτικός αριθμός ντοκουμέντων από τη ζωή στο βολιώτικο Παρθεναγωγείο διασώθηκε από τον ίδιο τον A. Δελμούζο στο προσωπικό του αρχείο, ενώ οι ίδιες οι μαθήτριες δε συγκράτησαν γραπτά ή έντυπα τεκμήρια της φοίτησής τους στο Α.Δ.Π.· τέλος, ένας επίσης άγνωστος αριθμός τέτοιων τεκμηρίων χάθηκε μεταξύ των άλλων περιεχομένων της δικογραφίας της Δίκης του Ναυπλίου, όπως αναπτύσσεται στην οικεία ενότητα αυτής της μελέτης.

Γ. ΟΙ ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ Α.Δ.Π.

Η απήχηση της ίδρυσης του Α.Δ.Π. στο κοινό του Βόλου ήταν μεγάλη· όχι όμως ομόφωνη, ούτε πάντα θετική. Παρά τις διαβεβαιώσεις του Σαράτση ότι "ιδρύθη το Ανώτερον Παρθεναγωγείον υπό τα χειροκροτήματα του Δημοτικού Συμβουλίου, παμψηφεί εγκρίναντος τας γνώμας μου"1, πρέπει να επισημάνουμε

——————————————

1. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 273.

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/117.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τις από την αρχή αντιρρήσεις ορισμένων δημοτικών συμβούλων.

Ο πρώτος που φαίνεται να αντιδρά είναι o Σπ. Μουσούρης, δικηγόρος και ένας από τους πιο δυναμικούς κοινωνικούς παράγοντες του Βόλου, ο πρώτος που αποπειράθηκε να δημιουργήσει Εργατικό Κέντρο στην πόλη. Ο Μουσούρης σύμφωνα με τα Πρακτικά του δημοτικού συμβουλίου, είναι ο πρώτος που επίμονα «αντιφρονεί» προς τις προτάσεις του Σαράτση, όταν εκείνος εισηγείται την ίδρυση του Α.Δ.Π.1· τόσο κατά τη συνεδρίαση της 8ης Σεπτεμβρίου, οπότε εκφράζει τις επιφυλάξεις του, επειδή θεωρεί δυσχερή τη σύσταση της σχολής, όσο και κατά τη συνεδρίαση της 24ης Σεπτεμβρίου, οπότε (μαζί με τον Π. Αποστολίδη) αντιδρά και προτείνει την αναβολή της σύστασης του Σχολείου για ένα χρόνο2. Η στάση αυτή του Μουσούρη είναι δυσεξήγητη. Δεν ήταν εχθρός της προόδου. Τον ίδιο καιρό (Νοέμβριος 1908) συνεργάζεται στη σύνταξη του καταστατικού του Εργατικού Κέντρου του Βόλου και συμβάλλει στη δημιουργία του (όπως στο οικείο κεφάλαιο εκτίθεται). Οι σοσιαλιστικές ιδέες του και οι φιλολαϊκές ενέργειές του δεν επιτρέπουν να τον περιλάβουμε στους εχθρούς του Α.Δ.Π. Άλλωστε συμμετείχε —ως το θάνατό του, το καλοκαίρι του 1909— στην πενταμελή Εφορεία του Σχολείου. Η τοποθέτηση του Μουσούρη απέναντι στο συγκεκριμένο θέμα οδηγεί στη συζήτηση των σχέσεων της «προοδευτικής» ιδεολογίας με τις εκπαιδευτικές «αλλαγές» και την αποκάλυψη της ταυτότητας των «εχθρών» των μεταρρυθμίσεων. Η λύση του προβλήματος αυτού αποτελεί στόχο ευρύτερο των προθέσεων της παρούσας μελέτης.

Αντίθετα η στάση του Περ. Αποστολίδη, δημοτικού συμβούλου και σημαντικού επίσης κοινωνικού στελέχους της βολιώτικης κοινωνίας, είναι σταθερά αρνητική από την αρχή. Είναι από

——————————————

1. Δήμος Παγασών, «Πρακτικά δημοτικού συμβουλίου», ό.π., σ. 87 (συνεδρία της 8.9.1908).

2. Στο ίδιο, σ. 92.

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/118.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εκείνους που ήδη στη συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου της 7ης Δεκεμβρίου 1907 διαφωνεί με την κατάργηση (παρά τη διαπιστωμένη αποτυχία) των ανωτέρων τάξεων του 1ου δημοτικού σχολείου θηλέων του Βόλου. Διαφωνεί επίσης με τις προτάσεις Σαράτση, στη συνεδρίαση της 8ης Σεπτεμβρίου 1908, και είναι εκείνος που στην επόμενη συνεδρίαση, της 29ης Σεπτεμβρίου, θα πει: "Δεν επιτρέπεται να διευθύνη Σχολήν θηλέων άρρην διευθυντής" (!) και θα προβλέψει ότι "λίαν ταχέως και αφεύκτως θα ναυαγήση η Σχολή"1. Ο ίδιος πάλι στη συνεδρίαση της 20ής Οκτωβρίου 1908, όταν πια έχουν αρχίσει τα μαθήματα, θα ζητήσει, πριν συζητηθούν τα θέματα της ημερησίας διατάξεως, "να προσαχθούν το πρόγραμμα των μαθημάτων και αι ώραι διδασκαλίας"2 του Σχολείου, επιδιώκοντας βέβαια τον έλεγχο και την κατάκρισή τους. Είναι ο μόνος άλλωστε από τους τοπικούς "άρχοντες", που αρνιέται, τους πρώτους μήνες λειτουργίας του Σχολείου, να επισκεφτεί και να διαπιστώσει επί τόπου τη μέθοδο και τον τρόπο διδασκαλίας του Δελμούζου3.

Ακόμη πρέπει να σημειώσουμε ότι και κατά την εποχή του Διωγμού ο ίδιος, ως δημοτικός σύμβουλος πάλι, θα πρωτοστατήσει στην καταδίκη του Σχολείου. Αλλά και γι' αυτό θα επανέλθουμε. Πρέπει όμως να επισημάνουμε από τώρα την αντίδραση και την εχθρότητα του προσώπου αυτού, οι απόψεις του οποίου μεταφέρονται στις σελίδες του Κήρυκος.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 98.

2. Στο ίδιο, σ. 100.

3. Ο Δελμούζος γράφοντας στη μνηστή του Φροσύνη Μαλικοπούλου σημειώνει γι' αυτόν: "...ένας γεροξεκουτιάρης σύμβουλος διαφωνεί. Εξέφρασε την επιθυμία να τον επισκεφθώ εγώ πρώτος σπίτι του κι ύστερα νάρθη αυτός στο σχολείο μου..." (Εδώ, τ. Β', σ. 77. Πβ. και σ. 85).

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/119.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

1. Τα επιχειρήματα του "Κήρυκος"

Στο σημείο αυτό προβάλλει η άλλη πηγή αντιδράσεων απέναντι στην ίδρυση του Α.Δ.Π., η αρθρογραφία του Δημοσθ. Κούρτοβικ στην εφημερίδα του Κήρυξ. Ο Δ. Σαράτσης βεβαίωνε ότι "η σύστασις ενταύθα της Σχολής εγένετο υπό της κοινωνίας ενθουσιωδώς δεκτή"1, αλλά ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας αυτής επηρεαζόταν από την εφημερίδα του Κούρτοβικ, που από την αρχή άσκησε έντονη κριτική κι έδωσε μαχητικό τόνο εναντίον των θέσεων, των στόχων και των προθέσεων των ιδρυτών του Α.Δ.Π.

Η αντίδραση του Κήρυκος συνοψίζεται στα ακόλουθα σταχυολογημένα αποσπάσματα της αρθρογραφίας του: "...Κατά τι έχει να εξυπηρετηθή η πόλις αν τα κορίτσια των τραπεζιτών [...] λαμβάνουν ετήσιαν υποτροφίαν από τον Δήμον διά να τελειοποιηθούν εις τον χορόν και τα γαλλικά και το πιάνο; [...] Τριάκοντα πλούσιοι ήθελαν να σπουδάσουν τα κορίτσια των [...] και αυτοί οι τριάκοντα έξυπνοι αριστοκράται ευρήκαν εικοσιπέντε χιλιάδες φτωχούς κουτοκράτες, διά να πληρώνουν τα δίδακτρα των δεσποινίδων των!..."2. "Διά να δημιουργήσετε το κονδύλι των 6 χιλιάδων του Δήμου, καταργείτε φωτοσβεστικώς τας ανωτέρας τάξεις του Δημοτικού Παρθεναγωγείου; Δεν φοβείσθε τον Θεόν;..."3. "...Εάν η πόλις ησθάνετο την ανάγκην να παρέχη παιδαγωγικήν μόρφωσιν εις τας νεάνιδας της πόλεως, ας ιδρύετο ενταύθα παράρτημα του Αρσακείου [...] ας γείνη τούτο ως ιδιωτική επιχείρησις [...] Το περίεργον λοιπόν αυτό τέρας, το οποίον δεν έχει υπόστασιν, ούτε εξήγησιν..."4, "...Τα πρώτα βήματα του περιέργου αυτού εκπαιδευτικού δημιουργήματος το οποίον

——————————————

1. Δήμος Παγασών, "Πρακτικά δημοτικού συμβουλίου", ό.π., σ. 91 (συνεδρία της 24.9.1908).

2. Εφημ. Κήρυξ (Βόλου), (εκδότης και αρθρογράφος o Δημοσθένης Κούρτοβικ), έτος Β', αρ. 425, φ. της 23.10.1908.

3. Στο ίδιο, 24.10.1908.

4. Στο ίδιο, 25.10.1908.

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/120.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

7. «Πείραμα εκτελούμενον υπό ανθρώπων εντελώς αναρμΟΔΊων» (Από κύριο άρθρο του Κήρυκος, 25.10.1908)

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/121.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εξεφύτρωσεν εν τω Βόλω, απέδειξαν ότι η απόπειρα αύτη έχει σκοπούς μαλλιαρωσύνης..."1.

Από την άλλη μεριά οι επίσης καθημερινές εφημερίδες του Βόλου Θεσσαλία και Πρόμαχος τηρούν στο ίδιο διάστημα μία στάση επιφυλακτική, που διακόπτεται για να σημειώσουν κάποια παρατήρηση εναντίον του άσπονδου ανταγωνιστή τους, του Κήρυκος, και κάποτε να εκδηλώσουν την ευμένειά τους υπέρ του Σχολείου. Γράφει, λ.χ., η Θεσσαλία: "...υπάρχουν πολλοί εκφραζόμενοι διστακτικώς περί της ευδοκιμήσεως του Αν. Παρθεναγωγείου, του οποίου τα μαθήματα άρχονται κατ' αυτάς. Ημείς δεν ανήκομεν εις αυτούς. Ο αριθμός των 40 μαθητριών εγγραφεισών εις την α' τάξιν -την και μόνην δι' εφέτος- είναι λίαν ενθαρρυντικός διά το μέλλον του καθιδρύματος, καταδεικνύει δε ότι υπάρχει δίψα μαθήσεως και ότι η σύστασις του έργου ανταπεκρίνετο προς ανάγκην μορφωτικήν. Δι' αυτό και ευχόμεθα και την προκοπήν του..."2.

Και ο Πρόμαχος σημειώνει: "...Πολύ άδικος και παράλογος μας φαίνεται ο πόλεμος τον οποίον εκήρυξε μία συνάδελφος κατ' αυτάς εναντίον του Ανωτέρου Παρθεναγωγείου [...] Οι πλούσιοι συμπολίται μας δεν εμαζεύθησαν διά να ζητήσουν τα έξοδα της εκπαιδεύσεως των παιδιών των από τους πτωχούς, ούτε ελήφθησαν καν υπ' όψει. Διότι τα κορίτσια τα οποία σήμερον φοιτούν εις το Ανώτερον Παρθεναγωγείον ανήκουν εις γονείς επιστήμονας, μπακάληδες, υπαλλήλους, εμπόρους, οι οποίοι όλοι είναι βιοπαλαισταί και έχουν τόσα εκατομμύρια όσα και ημείς οι δημοσιογράφοι [...] Το Δημοτικό Συμβούλιον διά να προλάβη τα μειονεκτήματα επροτίμησε να συστήση το Α.Π. με ίδιον διευθυντήν και εφορείαν, η οποία είναι υπεύθυνος απέναντι και του Δήμου και της κοινωνίας [...] Ούτε είναι αληθές ότι διδάσκεται εις το A.Π. πιάνο και χορός: όλα αυτά τα εδημιούργησε ανεξετάστως η δημοκοπία [...] Είναι δε μέγα ευτύχημα ότι η

——————————————

1. Στο ίδιο, 6.11.1908.

2. Εφημ. Θεσσαλία (Βόλου), 2.10.1908.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/122.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

πραγματοποίησις τόσον υψηλού ιδεώδους, το οποίον είχεν ο Δήμος Παγασών, ανετέθη εις άνδρα υπερόχου μορφώσεως..."1.

Η αντιπαράθεση των δημοσιευμάτων αποδεικνύει, πιστεύουμε, τις διαμετρικά αντίθετες αντιλήψεις των εκφραστών της κοινής γνώμης απέναντι του καινοφανούς σχολείου. Αποδεικνύεται επίσης ότι οι αντιρρήσεις των δημοτικών συμβούλων, που προηγουμένως αναφέρθηκαν, μεταφέρονται αυτούσιες στις στήλες του Κήρυκος, ενώ αντίθετα οι δύο άλλες εφημερίδες τηρούν (και εκφράζουν) την μετριοπαθή αντίληψη των υποστηρικτών του βαλλόμενου Σχολείου.

Αξίζει να επιμείνουμε στην ανάλυση των αιτιάσεων του Κήρυκος, επειδή η εφημερίδα αυτή αντιπροσώπευε τη μεγαλύτερη ίσως μερίδα της κοινής γνώμης του Βόλου, που δε διέγνωσε ή που είχε λόγους να μην καταλάβει τη σημασία της παρουσίας του νέου σχολείου στην πόλη. Η μερίδα αυτή των βολιωτών, την οποία εξέφραζε ο Κούρτοβικ, παρέμεινε έρμαιο του παραδοσιακού τρόπου ζωής μέσα στη διαρκώς μεταβαλλόμενη κοινωνική πραγματικότητα της εποχής. Αν μπορούμε να γενικεύσουμε την κρίση μας, στην πλειοψηφία της βολιώτικης κοινωνίας αναγνωρίζουμε τα χαρακτηριστικά της παραδοσιακής κοινωνίας, δηλαδή τον εφησυχασμό, το συντηρητισμό και την αντίδραση απέναντι σε κάθε καινούριο θεσμό και ιδέα. Η μετέπειτα εξέλιξη των γεγονότων μάς δίνει το δικαίωμα εξαγωγής κάποιων συμπερασμάτων.

Η αρθρογραφία του Κήρυκος, κατά τους δύο πρώτους μήνες λειτουργίας του Α.Δ.Π., συμπυκνώνει και εκφράζει καλύτερα από κάθε τι τη διάσταση αντιλήψεων μεταξύ της «παλαιάς» παραδοσιακής και ιδεολογικά «δυσκίνητης» κοινωνίας και της «νέας» αστικής και, κατά τεκμήριο, «προοδευτικής» τάξης, που δεν είναι άσχετη με την πάλη που διεξάγεται στο πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο.

Η κλίμακα των κατηγοριών και των αντιδράσεων ξεκινάει από

——————————————

1. Εφημ. Πρόμαχος (Βόλου), 24.10.1908.

Σελ. 122
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 103
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    στις 29 Σεπτεμβρίου 1908, φαίνεται ότι ολοκληρώθηκε η πρώτη φάση των ενεργειών της Εφορείας με την πρόσληψη του Αλέξανδρου Δελμούζου, νέου τότε παιδαγωγού με λαμπρές σπουδές στη Γερμανία, ως διευθυντή του Α.Δ.Π, -αφού είχε προηγηθεί ανεπιτυχής αναζήτηση γυναίκας διδάκτορα της φιλολογίας1. Ο Δ. Σαράτσης ανάγγειλε τη συμφωνία με το Δελμούζο ν' αναλάβει τη διεύθυνση του Παρθεναγωγείου με μηνιαίο μισθό 350 δραχμών. H συμφωνία έγινε δεκτή, παρά τις επιφυλάξεις (πάλι) της συντηρητικής μερίδας των συμβούλων, εκ μέρους των οποίων ο Π. Αποστολίδης -όπως καταχωρίστηκε στα Πρακτικά- "αντικρούει ισχυριζόμενος ότι δεν επιτρέπεται να διευθύνη Σχολήν θηλέων άρρην διευθυντής, έχει δε την γνώμην ότι λίαν ταχέως και αφεύκτως θα ναυαγήση η Σχολή !"2.

    H ίδρυση από το Δήμο Παγασών του Α.Δ.Π. ήταν πια γεγονός, μέσα σ' ένα κλίμα αισιοδοξίας εκ μέρους των ιδρυτών, αλλά και αντιδράσεων ή έστω αμφιβολιών για τη λειτουργικότητα της σχολής. Στο θέμα όμως αυτό θα επανέλθουμε.

    1. Δημήτρης Σαράτσης, ο ιδρυτής του Α.Δ.Π.

    Είναι αναμφισβήτητο γεγονός πως ο Δημ. Σαράτσης υπήρξε ο εμπνευστής και ο δημιουργός του βολιώτικου Παρθεναγωγείου. Στις προσωπικές ενέργειες εκείνου οφείλεται κατά μέγιστο μέρος

    ——————————————

    του κ. Περ. Αποστολίδου "περί αναβολής του ζητήματος" διά ψήφων 14 κατά 3, αποφασίζεται η εγκατάστασις της Σχολής εις ίδιον οίκημα και ουχί εν τω 1ω των θηλέων και χορηγείται πίστωσις εκ δραχμών 1800 -χιλίων οκτακοσίων-, εις βάρος του αποθέματος, διά την διατήρησιν της Σχολής επί τρεις μήνας και εκδίδεται η υπ' αριθμ. 137 εν[εστώτος] έτους πράξις του...». [Δήμος Παγασών, "Πρακτικά συνεδριάσεων δημοτικού συμβουλίου", τ. 11ος (1907-1911), σ. 91-92, συνεδρία A' (24 Σεπτεμβρίου 1908)].

    1. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 273.

    2. Δήμος Παγασών, "Πρακτικά συνεδριάσεων δημοτικού συμβουλίου", ό.π., σ. 98 (συνεδρία AB'-29 Σεπτεμβρίου 1908).