Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 110-129 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/110.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

2. Η λειτουργία του Σχολείου

Στο Βόλο, μια πόλη όπου στις αρχές του αιώνα μας είχαν διαμορφωθεί οι συνθήκες προσαρμογής στις απαιτήσεις των καιρών και με δεδομένη την κατίσχυση της αστικής τάξης και των ιδεολογικών της προσανατολισμών, φάνηκε ότι υπήρξε ώριμο πλέον το περιβάλλον για να ευδοκιμήσουν διάφορες μεταρρυθμιστικές προτάσεις, ενώ παράλληλα η κοινωνική διαστρωμάτωση και η παρατηρούμενη ρευστότητα των ιδεολογικών τάσεων επέτρεπαν τη συντήρηση και την ανεξελιξιμότητα των πεποιθήσεων, και επομένως την επιφυλακτικότητα απέναντι σε καινοφανείς προτάσεις, ιδιαίτερα στον ευαίσθητο τομέα της εκπαίδευσης και προπάντων της γυναικείας.

Μέσα σ' αυτές τις ρευστές ιδεολογικές και κοινωνικές συνθήκες δημιουργήθηκε και άρχισε να λειτουργεί το Α.Δ.Π. Εμφανής αιτία της δημιουργίας αποτέλεσε η κοινή διαπίστωση της αποτυχίας των παλαιών εκπαιδευτικών σχημάτων, τουλάχιστον από την πλειοψηφία των αρμοδίων παραγόντων της πόλης, και γενέθλια διακήρυξη η πρόταση του Δ. Σαράτση στο δημοτικό συμβούλιο της πόλης. Παρά τις επιφυλάξεις και τις μεμψιμοιρίες, που εκτίθενται αλλού, το δημοτικό συμβούλιο Παγασών (Βόλου), κατά πλειοψηφία, αποφάσισε τη δημιουργία του σχολείου. Έλαβε τον τίτλο "Ανώτερο", επειδή επρόκειτο για σχολείο ανώτερης του Δημοτικού βαθμίδος (Μέσης), "Δημοτικό", επειδή την ίδρυση και την εποπτεία του ανέλαβε ο Δήμος αναθέτοντας στην Εφορεία του σχολείου τις περαιτέρω ρυθμίσεις της λειτουργίας του, και "Παρθεναγωγείο" κατά την ορολογία της εποχής, επειδή αφορούσε την εκπαίδευση των κοριτσιών.

Ως θεσμοποιούμενο εκπαιδευτικό ίδρυμα το Α.Δ.Π. του Βόλου υπήρξε καινοφανές, αν και προϋπήρχαν στον ελλαδικό και τον εξωμητροπολιτικό χώρο αρκετά (ιδιωτικά) σχολεία θηλέων της ίδιας βαθμίδας και παρόμοιων στόχων. Το γεγονός που καθιστά το Σχολείο του Βόλου εντελώς διαφορετικό από τα παρόμοια ελληνικά εκπαιδευτήρια υπήρξε η πρόθεση του ιδρυτή

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/111.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

4. Το πρώτο δημοσίευμα για τη λειτουργία του Παρθεναγωγείου.

του (Δ. Σαράτση) και η συμπορευόμενη διάθεση του διευθυντή του (A. Δελμούζου) να καταστήσουν το σχολείο αυτό εκπαιδευτικό ίδρυμα εφαρμογής νέων διδακτικών στόχων, διαφοροποιημένου προγράμματος και ρηξικέλευθων μεθόδων διδασκαλίας και σχολικής ζωής, υπό την επίδραση κυρίως μερικών από τις νεοτεριστικές ευρωπαϊκές εκπαιδευτικές κινήσεις, των αστικών αντιλήψεων για τη χρησιμότητα και λειτουργικότητα των γνώσεων και των υπό διαμόρφωση μεταρρυθμιστικών προτάσεων του «Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού». Ουσιαστικά οι δημιουργοί του βολιώτικου Σχολείου θέλησαν να λειτουργήσει ως πειραματικό εκπαιδευτικό ίδρυμα και ως χώρος δοκιμής μεταρρυθμιστικών 

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/112.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

προτάσεων, που οι κοινωνικές και πνευματικές συνθήκες της εποχής και του χώρου είχαν ήδη προετοιμάσει το έδαφος.

Σ' εφαρμογή των αποφάσεων του δημοτικού συμβουλίου Παγασών, η Εφορεία του Α.Δ.Π. -στην πραγματικότητα τρία από τα μέλη της (ο Δ. Σαράτσης, η Φιλ. Ιωαννίδου και η Αγλ. Κοκωσλή)- έθεσε σε λειτουργία το μηχανισμό δημιουργίας του Σχολείου στα τέλη Σεπτεμβρίου 1908. Οι πρώτες φροντίδες των μελών της Εφορείας αφιερώθηκαν στην αναζήτηση διευθυντή του Σχολείου και διδακτικού προσωπικού, στην εξεύρεση κατάλληλου κτηρίου για να χρησιμοποιηθεί ως διδακτήριο, και την προσέλκυση και εγγραφή μαθητριών.

Όπως σε άλλο σημείο εκτίθεται, με ενέργειες του Δ. Σαράτση (και σύσταση του Νικ. Πολίτη και προσωπική εκτίμηση) έγιναν συνεννοήσεις και πραγματοποιήθηκε η πρόσληψη, στη θέση του διευθυντή, του Αλέξ. Δελμούζου. Με προκαταρκτικές διαβουλεύσεις από το Δ. Σαράτση και με τις προσωπικές εκτιμήσεις από τον Αλ. Δελμούζο έγινε η πρόσληψη των καθηγητών από το διαθέσιμο εκπαιδευτικό προσωπικό, που εκείνη την εποχή υπήρχε στο Βόλο. Ο αριθμός, η ειδικότητα, τα προσόντα και οι συνθήκες συνεργασίας με τη διεύθυνση του Σχολείου των καθηγητών, που προσέλαβε το Α.Δ.Π., καθώς και οι οικονομικοί και επιστημονικοί όροι της συνεργασίας του διδακτικού προσωπικού εκτίθενται στην οικεία ενότητα.

Με ενέργειες των μελών της Εφορείας επίσης βρέθηκε και νοικιάστηκε για ένα χρόνο, και χρησιμοποιήθηκε ως διδακτήριο, η διώροφη οικία με αυλή και κήπο, ιδιοκτησία του γιατρού Κων. Εγγλέζου στη συμβολή των οδών Πηλέως (σημερινή Αντωνοπούλου) και της στενής παρόδου της οδού Ιωλκού (σημερινή Τ. Οικονομάκη), η οποία ας σημειωθεί ονομάστηκε από το Δήμο "οδός Παρθεναγωγείου" και διατήρησε την ονομασία αυτή ως το 1945. Την άνοιξη του 1909 νοικιάστηκε απέναντι στο οίκημα του Σχολείου περιφραγμένο οικόπεδο, για να χρησιμοποιείται ως χώρος άσκησης των μαθητριών στα μαθήματα της γυμναστικής και της κηπουρικής. Την επόμενη χρονιά (1909-1910) και ως

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/113.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

την κατάργησή του, το Α.Δ.Π. στεγάστηκε σε νοικιασμένο επίσης οίκημα, ιδιοκτησίας Ευφ. Βαρουξάκη, στον αριθμό 36 της οδού Κοραή, μεταξύ των οδών Θησέως (σημερινή Γ. Καρτάλη) και Α. Γαζή -σημερινή δημοτική αρίθμηση: αρ. 100 επί της οδού Κοραή. Θα πρέπει ίσως να σημειωθεί σ' αυτό το σημείο ότι και τα δύο οικήματα που στέγασαν το Παρθεναγωγείο του Βόλου, δεν υπάρχουν πλέον, ενώ η ισοπέδωση των περισσοτέρων οικιών του Βόλου από τους σεισμούς του 1955-57 και η σύγχρονη οικιστική φυσιογνωμία της πόλης δεν επιτρέπουν την ανάπλαση της εικόνας του χώρου, όπου λειτούργησε το Α.Δ.Π.· εξάλλου η έρευνα δεν απέδειξε την ύπαρξη κανενός στοιχείου (λ.χ. φωτογραφιών) των χώρων, όπου στεγάστηκε το Σχολείο, εκτός από τις σκηνές του κήπου.

Με πρόσκληση από τις τοπικές εφημερίδες, αλλά κυρίως με την προσωπική παρέμβαση του Δ. Σαράτση (στους κύκλους των δικών του γνωριμιών μεταξύ των κατοίκων του Βόλου) προσήλθαν και έκαμαν την εγγραφή τους στην A' τάξη του νέου σχολείου περίπου 35 μαθήτριες, ηλικίας 12-14 ετών, οι περισσότερες με απολυτήριο ΣΤ' τάξης του Δημοτικού Παρθεναγωγείου, αρκετές έχοντας παρακολουθήσει τη Ζ' πρόσθετη τάξη και ορισμένες με απολυτήριο ιδιωτικών ανωτέρων παρθεναγωγείων ή της σχολής καλογραιών. Η παντοδαπή προέλευση και η διαφορετική ηλικία των μαθητριών δεν εξασφάλιζε βέβαια την ομοιογένεια ούτε ήταν δυνατό να καταταγούν σε τάξεις ανάλογες με τους τίτλους των ως τότε σπουδών τους· είχε άλλωστε ληφθεί η απόφαση το νέο σχολείο να λειτουργήσει, με μία μόνο (την πρώτη) τάξη τον πρώτο χρόνο. Κατά τις επόμενες δύο χρονιές (1909-10 και 1910-11) ένας αριθμός από τις μαθήτριες, που παρακολούθησαν την πρώτη τάξη κατά την πρώτη χρονιά λειτουργίας του Α.Δ.Π., επανεγγράφησαν στις επόμενες τάξεις, ενώ μερικές δεκάδες νέων μαθητριών (της ίδιας μορφωτικής στάθμης, αλλά με περισσότερη ομοιογένεια ως προς την ηλικία) παρακολούθησαν τα μαθήματα των νέων τάξεων.

Συγκεκριμένα τη δεύτερη χρονιά (1909-10) λειτούργησαν η

8

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/114.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

5. «ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΝ» του 1909

Β' τάξη, με όσες από τις παλαιότερες μαθήτριες εξακολούθησαν τις σπουδές τους, και η Α' τάξη με νέες εγγραφές. Αντίστοιχα την τρίτη χρονιά (1910-11) λειτούργησαν και οι τρεις τάξεις με αντίστοιχα καινούριες εγγραφές μαθητριών της Α' τάξης. Ο αριθμός και τα στοιχεία των μαθητριών δίνονται στις επόμενες σελίδες.

To Α.Δ.Π. λειτούργησε ως την κατάργησή του (το Μάρτιο του 1911) χωρίς ποτέ να δοθεί κρατική άδεια λειτουργίας του, όπως συνήθως συνέβαινε με όλα σχεδόν τα ιδιωτικά εκπαιδευτικά ιδρύματα. Ωστόσο (πέρα από την ίδρυσή του από τον οικείο Δήμο), η λειτουργία του ήταν γνωστή στους κρατικούς φορείς, πολλοί από τους οποίους με επίσημη ή ανεπίσημη ιδιότητα επισκέφτηκαν το Σχολείο και παρακολούθησαν τις εργασίες του.

Το ωρολόγιο και το αναλυτικό πρόγραμμα του Α.Δ.Π. διαμορφώθηκε από τους επιτελείς του (το διευθυντή και τα μέλη της Εφορείας του) και δεν παρακολουθούσε τα προγράμματα των αντίστοιχης βαθμίδας κρατικών σχολείων. Εκτός από τις 

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/115.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

6 Ενδεικτικό προαγωγής του 1910

ουσιαστικές διαφορές στην παιδαγωγική ατμόσφαιρα που επικρατούσε στο Α.Δ.Π. έναντι των άλλων δημόσιων και ιδιωτικών σχολείων, μπορούν να παρατηρηθούν και οι ακόλουθες διαφοροποιήσεις της λειτουργίας αυτού του σχολείου έναντι των άλλων. Η μη τακτική φοίτηση και η διακοπή της, δε φαίνεται να είχε συνέπειες για τις μαθήτριες του Α.Δ.Π.· από κανένα τεκμήριο δε συνάγεται ότι στο Α.Δ.Π. τηρούσαν απουσιολόγιο. Διαφοροποιημένο επίσης ήταν το σύστημα ποινών και αμοιβών για τις μαθήτριες. Δεν εφαρμόστηκε εξάλλου το σύστημα της βαθμολόγησης των επιδόσεων των μαθητριών. Ακόμη και το «Ενδεικτικό» που δινόταν στο τέλος του σχολικού έτους δεν περιείχε κανενός είδους χαρακτηρισμό ή βαθμολογία· αποτελούσε απλώς ένα αποδεικτικό παρακολούθησης των μαθημάτων του Σχολείου υπογραφόμενο από το διευθυντή του Σχολείου και τα μέλη της Εφορείας του. Ενώ γίνεται λόγος για εισιτήριες εξετάσεις (το Σεπτέμβριο), δεν υπάρχουν άλλες μαρτυρίες για γραπτές εξαμηνιαίες, προαγωγικές και απολυτήριες, εξετάσεις, ούτε φαίνεται

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/116.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ότι υπήρξε ποτέ περίπτωση στασιμότητας ή ανεξέτασης σε κάποια από τις μαθήτριες. Μόνο στο τέλος της σχολικής χρονιάς -κατά το έθιμο που επικρατούσε στα σχολεία της εποχής- διεξάγονταν οι "εξετάσεις" των μαθητριών ενώπιον του διδακτικού προσωπικού, των γονέων και κηδεμόνων, όπως περιγράφεται στο οικείο κεφάλαιο, με πανηγυρικό-επιδεικτικό χαρακτήρα και με την παρουσία των αρχών της πόλης. Για τις επιμέρους καινοτομίες που εφαρμόστηκαν στο Α.Δ.Π. κατά τη διάρκεια της λειτουργίας του σχετικά με τη διδασκαλία, το πρόγραμμα, τη σχολική ζωή κλπ. θα γίνει εκτενής λόγος στα επόμενα κεφάλαια. Επισημαίνεται, τέλος, ότι ελάχιστα τεκμήρια από τη σχολική ζωή στο Α.Δ.Π. (φωτογραφίες των διδασκόντων και των μαθητριών, τετράδια, βιβλία, εργόχειρα, τίτλοι, επίσημη και ανεπίσημη αλληλογραφία και τηρούμενα υπηρεσιακά βιβλία του Σχολείου και λοιπά ντοκουμέντα) διασώθηκαν ή είδαν το φως της δημοσιότητας. Ένας άγνωστος αλλά αποκαλυπτικός αριθμός ντοκουμέντων από τη ζωή στο βολιώτικο Παρθεναγωγείο διασώθηκε από τον ίδιο τον A. Δελμούζο στο προσωπικό του αρχείο, ενώ οι ίδιες οι μαθήτριες δε συγκράτησαν γραπτά ή έντυπα τεκμήρια της φοίτησής τους στο Α.Δ.Π.· τέλος, ένας επίσης άγνωστος αριθμός τέτοιων τεκμηρίων χάθηκε μεταξύ των άλλων περιεχομένων της δικογραφίας της Δίκης του Ναυπλίου, όπως αναπτύσσεται στην οικεία ενότητα αυτής της μελέτης.

Γ. ΟΙ ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ Α.Δ.Π.

Η απήχηση της ίδρυσης του Α.Δ.Π. στο κοινό του Βόλου ήταν μεγάλη· όχι όμως ομόφωνη, ούτε πάντα θετική. Παρά τις διαβεβαιώσεις του Σαράτση ότι "ιδρύθη το Ανώτερον Παρθεναγωγείον υπό τα χειροκροτήματα του Δημοτικού Συμβουλίου, παμψηφεί εγκρίναντος τας γνώμας μου"1, πρέπει να επισημάνουμε

——————————————

1. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 273.

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/117.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τις από την αρχή αντιρρήσεις ορισμένων δημοτικών συμβούλων.

Ο πρώτος που φαίνεται να αντιδρά είναι o Σπ. Μουσούρης, δικηγόρος και ένας από τους πιο δυναμικούς κοινωνικούς παράγοντες του Βόλου, ο πρώτος που αποπειράθηκε να δημιουργήσει Εργατικό Κέντρο στην πόλη. Ο Μουσούρης σύμφωνα με τα Πρακτικά του δημοτικού συμβουλίου, είναι ο πρώτος που επίμονα «αντιφρονεί» προς τις προτάσεις του Σαράτση, όταν εκείνος εισηγείται την ίδρυση του Α.Δ.Π.1· τόσο κατά τη συνεδρίαση της 8ης Σεπτεμβρίου, οπότε εκφράζει τις επιφυλάξεις του, επειδή θεωρεί δυσχερή τη σύσταση της σχολής, όσο και κατά τη συνεδρίαση της 24ης Σεπτεμβρίου, οπότε (μαζί με τον Π. Αποστολίδη) αντιδρά και προτείνει την αναβολή της σύστασης του Σχολείου για ένα χρόνο2. Η στάση αυτή του Μουσούρη είναι δυσεξήγητη. Δεν ήταν εχθρός της προόδου. Τον ίδιο καιρό (Νοέμβριος 1908) συνεργάζεται στη σύνταξη του καταστατικού του Εργατικού Κέντρου του Βόλου και συμβάλλει στη δημιουργία του (όπως στο οικείο κεφάλαιο εκτίθεται). Οι σοσιαλιστικές ιδέες του και οι φιλολαϊκές ενέργειές του δεν επιτρέπουν να τον περιλάβουμε στους εχθρούς του Α.Δ.Π. Άλλωστε συμμετείχε —ως το θάνατό του, το καλοκαίρι του 1909— στην πενταμελή Εφορεία του Σχολείου. Η τοποθέτηση του Μουσούρη απέναντι στο συγκεκριμένο θέμα οδηγεί στη συζήτηση των σχέσεων της «προοδευτικής» ιδεολογίας με τις εκπαιδευτικές «αλλαγές» και την αποκάλυψη της ταυτότητας των «εχθρών» των μεταρρυθμίσεων. Η λύση του προβλήματος αυτού αποτελεί στόχο ευρύτερο των προθέσεων της παρούσας μελέτης.

Αντίθετα η στάση του Περ. Αποστολίδη, δημοτικού συμβούλου και σημαντικού επίσης κοινωνικού στελέχους της βολιώτικης κοινωνίας, είναι σταθερά αρνητική από την αρχή. Είναι από

——————————————

1. Δήμος Παγασών, «Πρακτικά δημοτικού συμβουλίου», ό.π., σ. 87 (συνεδρία της 8.9.1908).

2. Στο ίδιο, σ. 92.

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/118.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εκείνους που ήδη στη συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου της 7ης Δεκεμβρίου 1907 διαφωνεί με την κατάργηση (παρά τη διαπιστωμένη αποτυχία) των ανωτέρων τάξεων του 1ου δημοτικού σχολείου θηλέων του Βόλου. Διαφωνεί επίσης με τις προτάσεις Σαράτση, στη συνεδρίαση της 8ης Σεπτεμβρίου 1908, και είναι εκείνος που στην επόμενη συνεδρίαση, της 29ης Σεπτεμβρίου, θα πει: "Δεν επιτρέπεται να διευθύνη Σχολήν θηλέων άρρην διευθυντής" (!) και θα προβλέψει ότι "λίαν ταχέως και αφεύκτως θα ναυαγήση η Σχολή"1. Ο ίδιος πάλι στη συνεδρίαση της 20ής Οκτωβρίου 1908, όταν πια έχουν αρχίσει τα μαθήματα, θα ζητήσει, πριν συζητηθούν τα θέματα της ημερησίας διατάξεως, "να προσαχθούν το πρόγραμμα των μαθημάτων και αι ώραι διδασκαλίας"2 του Σχολείου, επιδιώκοντας βέβαια τον έλεγχο και την κατάκρισή τους. Είναι ο μόνος άλλωστε από τους τοπικούς "άρχοντες", που αρνιέται, τους πρώτους μήνες λειτουργίας του Σχολείου, να επισκεφτεί και να διαπιστώσει επί τόπου τη μέθοδο και τον τρόπο διδασκαλίας του Δελμούζου3.

Ακόμη πρέπει να σημειώσουμε ότι και κατά την εποχή του Διωγμού ο ίδιος, ως δημοτικός σύμβουλος πάλι, θα πρωτοστατήσει στην καταδίκη του Σχολείου. Αλλά και γι' αυτό θα επανέλθουμε. Πρέπει όμως να επισημάνουμε από τώρα την αντίδραση και την εχθρότητα του προσώπου αυτού, οι απόψεις του οποίου μεταφέρονται στις σελίδες του Κήρυκος.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 98.

2. Στο ίδιο, σ. 100.

3. Ο Δελμούζος γράφοντας στη μνηστή του Φροσύνη Μαλικοπούλου σημειώνει γι' αυτόν: "...ένας γεροξεκουτιάρης σύμβουλος διαφωνεί. Εξέφρασε την επιθυμία να τον επισκεφθώ εγώ πρώτος σπίτι του κι ύστερα νάρθη αυτός στο σχολείο μου..." (Εδώ, τ. Β', σ. 77. Πβ. και σ. 85).

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/119.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

1. Τα επιχειρήματα του "Κήρυκος"

Στο σημείο αυτό προβάλλει η άλλη πηγή αντιδράσεων απέναντι στην ίδρυση του Α.Δ.Π., η αρθρογραφία του Δημοσθ. Κούρτοβικ στην εφημερίδα του Κήρυξ. Ο Δ. Σαράτσης βεβαίωνε ότι "η σύστασις ενταύθα της Σχολής εγένετο υπό της κοινωνίας ενθουσιωδώς δεκτή"1, αλλά ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας αυτής επηρεαζόταν από την εφημερίδα του Κούρτοβικ, που από την αρχή άσκησε έντονη κριτική κι έδωσε μαχητικό τόνο εναντίον των θέσεων, των στόχων και των προθέσεων των ιδρυτών του Α.Δ.Π.

Η αντίδραση του Κήρυκος συνοψίζεται στα ακόλουθα σταχυολογημένα αποσπάσματα της αρθρογραφίας του: "...Κατά τι έχει να εξυπηρετηθή η πόλις αν τα κορίτσια των τραπεζιτών [...] λαμβάνουν ετήσιαν υποτροφίαν από τον Δήμον διά να τελειοποιηθούν εις τον χορόν και τα γαλλικά και το πιάνο; [...] Τριάκοντα πλούσιοι ήθελαν να σπουδάσουν τα κορίτσια των [...] και αυτοί οι τριάκοντα έξυπνοι αριστοκράται ευρήκαν εικοσιπέντε χιλιάδες φτωχούς κουτοκράτες, διά να πληρώνουν τα δίδακτρα των δεσποινίδων των!..."2. "Διά να δημιουργήσετε το κονδύλι των 6 χιλιάδων του Δήμου, καταργείτε φωτοσβεστικώς τας ανωτέρας τάξεις του Δημοτικού Παρθεναγωγείου; Δεν φοβείσθε τον Θεόν;..."3. "...Εάν η πόλις ησθάνετο την ανάγκην να παρέχη παιδαγωγικήν μόρφωσιν εις τας νεάνιδας της πόλεως, ας ιδρύετο ενταύθα παράρτημα του Αρσακείου [...] ας γείνη τούτο ως ιδιωτική επιχείρησις [...] Το περίεργον λοιπόν αυτό τέρας, το οποίον δεν έχει υπόστασιν, ούτε εξήγησιν..."4, "...Τα πρώτα βήματα του περιέργου αυτού εκπαιδευτικού δημιουργήματος το οποίον

——————————————

1. Δήμος Παγασών, "Πρακτικά δημοτικού συμβουλίου", ό.π., σ. 91 (συνεδρία της 24.9.1908).

2. Εφημ. Κήρυξ (Βόλου), (εκδότης και αρθρογράφος o Δημοσθένης Κούρτοβικ), έτος Β', αρ. 425, φ. της 23.10.1908.

3. Στο ίδιο, 24.10.1908.

4. Στο ίδιο, 25.10.1908.

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/120.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

7. «Πείραμα εκτελούμενον υπό ανθρώπων εντελώς αναρμΟΔΊων» (Από κύριο άρθρο του Κήρυκος, 25.10.1908)

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/121.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εξεφύτρωσεν εν τω Βόλω, απέδειξαν ότι η απόπειρα αύτη έχει σκοπούς μαλλιαρωσύνης..."1.

Από την άλλη μεριά οι επίσης καθημερινές εφημερίδες του Βόλου Θεσσαλία και Πρόμαχος τηρούν στο ίδιο διάστημα μία στάση επιφυλακτική, που διακόπτεται για να σημειώσουν κάποια παρατήρηση εναντίον του άσπονδου ανταγωνιστή τους, του Κήρυκος, και κάποτε να εκδηλώσουν την ευμένειά τους υπέρ του Σχολείου. Γράφει, λ.χ., η Θεσσαλία: "...υπάρχουν πολλοί εκφραζόμενοι διστακτικώς περί της ευδοκιμήσεως του Αν. Παρθεναγωγείου, του οποίου τα μαθήματα άρχονται κατ' αυτάς. Ημείς δεν ανήκομεν εις αυτούς. Ο αριθμός των 40 μαθητριών εγγραφεισών εις την α' τάξιν -την και μόνην δι' εφέτος- είναι λίαν ενθαρρυντικός διά το μέλλον του καθιδρύματος, καταδεικνύει δε ότι υπάρχει δίψα μαθήσεως και ότι η σύστασις του έργου ανταπεκρίνετο προς ανάγκην μορφωτικήν. Δι' αυτό και ευχόμεθα και την προκοπήν του..."2.

Και ο Πρόμαχος σημειώνει: "...Πολύ άδικος και παράλογος μας φαίνεται ο πόλεμος τον οποίον εκήρυξε μία συνάδελφος κατ' αυτάς εναντίον του Ανωτέρου Παρθεναγωγείου [...] Οι πλούσιοι συμπολίται μας δεν εμαζεύθησαν διά να ζητήσουν τα έξοδα της εκπαιδεύσεως των παιδιών των από τους πτωχούς, ούτε ελήφθησαν καν υπ' όψει. Διότι τα κορίτσια τα οποία σήμερον φοιτούν εις το Ανώτερον Παρθεναγωγείον ανήκουν εις γονείς επιστήμονας, μπακάληδες, υπαλλήλους, εμπόρους, οι οποίοι όλοι είναι βιοπαλαισταί και έχουν τόσα εκατομμύρια όσα και ημείς οι δημοσιογράφοι [...] Το Δημοτικό Συμβούλιον διά να προλάβη τα μειονεκτήματα επροτίμησε να συστήση το Α.Π. με ίδιον διευθυντήν και εφορείαν, η οποία είναι υπεύθυνος απέναντι και του Δήμου και της κοινωνίας [...] Ούτε είναι αληθές ότι διδάσκεται εις το A.Π. πιάνο και χορός: όλα αυτά τα εδημιούργησε ανεξετάστως η δημοκοπία [...] Είναι δε μέγα ευτύχημα ότι η

——————————————

1. Στο ίδιο, 6.11.1908.

2. Εφημ. Θεσσαλία (Βόλου), 2.10.1908.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/122.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

πραγματοποίησις τόσον υψηλού ιδεώδους, το οποίον είχεν ο Δήμος Παγασών, ανετέθη εις άνδρα υπερόχου μορφώσεως..."1.

Η αντιπαράθεση των δημοσιευμάτων αποδεικνύει, πιστεύουμε, τις διαμετρικά αντίθετες αντιλήψεις των εκφραστών της κοινής γνώμης απέναντι του καινοφανούς σχολείου. Αποδεικνύεται επίσης ότι οι αντιρρήσεις των δημοτικών συμβούλων, που προηγουμένως αναφέρθηκαν, μεταφέρονται αυτούσιες στις στήλες του Κήρυκος, ενώ αντίθετα οι δύο άλλες εφημερίδες τηρούν (και εκφράζουν) την μετριοπαθή αντίληψη των υποστηρικτών του βαλλόμενου Σχολείου.

Αξίζει να επιμείνουμε στην ανάλυση των αιτιάσεων του Κήρυκος, επειδή η εφημερίδα αυτή αντιπροσώπευε τη μεγαλύτερη ίσως μερίδα της κοινής γνώμης του Βόλου, που δε διέγνωσε ή που είχε λόγους να μην καταλάβει τη σημασία της παρουσίας του νέου σχολείου στην πόλη. Η μερίδα αυτή των βολιωτών, την οποία εξέφραζε ο Κούρτοβικ, παρέμεινε έρμαιο του παραδοσιακού τρόπου ζωής μέσα στη διαρκώς μεταβαλλόμενη κοινωνική πραγματικότητα της εποχής. Αν μπορούμε να γενικεύσουμε την κρίση μας, στην πλειοψηφία της βολιώτικης κοινωνίας αναγνωρίζουμε τα χαρακτηριστικά της παραδοσιακής κοινωνίας, δηλαδή τον εφησυχασμό, το συντηρητισμό και την αντίδραση απέναντι σε κάθε καινούριο θεσμό και ιδέα. Η μετέπειτα εξέλιξη των γεγονότων μάς δίνει το δικαίωμα εξαγωγής κάποιων συμπερασμάτων.

Η αρθρογραφία του Κήρυκος, κατά τους δύο πρώτους μήνες λειτουργίας του Α.Δ.Π., συμπυκνώνει και εκφράζει καλύτερα από κάθε τι τη διάσταση αντιλήψεων μεταξύ της «παλαιάς» παραδοσιακής και ιδεολογικά «δυσκίνητης» κοινωνίας και της «νέας» αστικής και, κατά τεκμήριο, «προοδευτικής» τάξης, που δεν είναι άσχετη με την πάλη που διεξάγεται στο πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο.

Η κλίμακα των κατηγοριών και των αντιδράσεων ξεκινάει από

——————————————

1. Εφημ. Πρόμαχος (Βόλου), 24.10.1908.

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/123.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

το ασφαλές προπύργιο της κοινωνικής διαφοροποίησης. Το Σχολείο χαρακτηρίζεται επανειλημμένα "αριστοκρατικόν παρθεναγωγείον" και "σχολείον δι' αριστοκράτας", όπου συμβαίνει η "εκμετάλλευσις των ιερών πόρων του Δήμου χάριν των ολίγων έξυπνων" και όπου "τριάκοντα πλούσιοι ήθελαν να σπουδάσουν τα κορίτσια των [...] και [...] ευρήκαν εικοσιπέντε χιλιάδες φτωχούς [...] διά να πληρώνουν τα δίδακτρα"1. «Το "ίδρυμα της κλίκας" δηλαδή η "αριστοκρατική των σχολή περιλαμβάνει 28 θυγατέρας προνομιούχων και 8 μόνον βιοπαλαιστών", όπου τα κορίτσια των τραπεζιτών και των τοκιστών λαμβάνουν ετησίαν υποτροφίαν από τον Δήμον»2. Και για να μη μένει αμφιβολία, ο αρθρογράφος βάζει στο στόμα των ιδρυτών του Α.Δ.Π. την αντίρρηση: "δεν τα εδιώξαμεν τα κορίτσια του λαού, αυτά δεν προσήλθον ! Δι' αυτό ενεγράψαμεν έξ (6) κορίτσια πτωχών οικογενειών και τριάκοντα (30) κορίτσια πλουσίων!"3. Επομένως συμπεραίνει ο Κήρυξ: "[Τούτο] είνε διαίρεσις της πόλεως εις αριστοκράτας και πληβείους !"4.

Η "φιλόπτωχη" και "φιλολαϊκή" έξαρση του Κήρυκος είναι σταθερά θεμελιωμένη πάνω στην αντίληψη πως, αν καταδείξουμε ότι το σχολείο είναι δημιούργημα μιας μόνο τάξης, τότε είναι εύκολο να ξεσηκώσουμε εναντίον της όλες τις άλλες· εξάλλου η εφημερίδα στον υπότιτλο της έχει έμβλημα: "όργανον της λαϊκής κυριαρχίας"! Ναι, αλλά μήπως η εφημερίδα δεν αποτελεί όργανο εξυπηρέτησης συμφερόντων μιας τάξης, και μάλιστα αυτής που αντιτίθεται στα ωφελήματα που θα είχε η πόλη από τη λειτουργία του Σχολείου; Ο "λαϊκισμός" του Κήρυκος δεν ανταποκρίνεται στα αιτήματα της λαϊκής τάξης, ούτε εκφράζει απόψεις των αδικημένων μαζών· δε ζητά "λαϊκό" σχολείο, αλλά επιμένει -όπως θα δούμε παρακάτω- στη διαιώνιση της

——————————————

1. Εφημ. Κήρυξ, 23.10.1908.

2. Στο ίδιο.

3. Στο ίδιο.

4. Στο ίδιο.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/124.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

παραδοσιακής αγωγής, που πρόσφεραν ιδρύματα αδικαίωτα και αποτυχημένα. Βεβαίως έχει δίκιο, όταν υπενθυμίζει την επαγγελματική προέλευση των γονιών των μαθητριών της πρώτης τάξης. Οι περισσότεροι απ' αυτούς είναι οικονομικά ευκατάστατοι· ανήκουν στη μεσοαστική, κατά κανόνα, τάξη. Κανένας τους όμως δεν ανήκει στους μεγαλοαστούς, στους πολιτικά κρατούντες. Γιατί αυτοί οι τελευταίοι δεν είχαν ανάγκη να καταφεύγουν σε σχολεία, για να μορφώσουν τα κορίτσια τους. Η "κατ' οίκον" διδασκαλία με ξένες δασκάλες και γκουβερνάντες αποτελούσε δικό τους προνόμιο...

Δεύτερο επιχείρημα του Κήρυκος εναντίον του Α.Δ.Π. είναι ότι η δημιουργία του έκανε περιττή τη λειτουργία της ήδη αποτυχημένης, όπως διαπιστώθηκε, προσπάθειας να παρέχεται "ανώτερη" μόρφωση με τις πρόσθετες τάξεις του 1ου δημοτικού σχολείου θηλέων. Σημειώνει ο αρθρογράφος της εφημερίδας: "...Καταργείτε φωτοσβεστικώς τας ανωτέρας τάξεις του Δημοτικού Παρθεναγωγείου..."1 και αλλού: "...Εάν ο Δήμος φρονεί ότι η παρεχομένη υπ' αυτού εκπαίδευσις δεν φθάνει μέχρι ποθητού τινός σημείου, ας ύψωνε την κλίμακα του προγράμματος των Δημοτικών του σχολείων..."2. Και για να μην αποδειχτεί μάταιη η πρότασή του -αφού ήταν σ' όλους φανερό το πόσο απέτυχε η απόπειρα εκείνη- αποφαίνεται στη συνέχεια: "Υπάρχει ανεγνωρισμένη ως ανωτέρα σχολή το Αρσάκειον"· επομένως: "ας ιδρύετο ενταύθα παράρτημα του Αρσακείου"3.

Η επιμονή του Κήρυκος στη συντήρηση μορφών διδασκαλίας που διαιώνιζαν την πατροπαράδοτη μέθοδο της προσκόλλησης στην αυθεντία του δασκάλου και την αρχαιολατρία (γιατί ακριβώς αυτή τη νοοτροπία συντηρούσαν τα δύο εκπαιδευτήρια που επικαλείται), αποδεικνύει τη δυσπροσαρμοστικότητα, όσων αντιπροσωπεύει, στις νέες μεθόδους και την αντίληψη διδασκαλίας, που είχε ήδη ανακοινωθεί ότι θα εφάρμοζε το Α.Δ.Π. Πίσω

——————————————

1. Στο ίδιο.

2. Στο ίδιο, 24.10.1908.

3. Στο ίδιο, 25.10.1908.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/125.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

από τις μεθόδους και το σύστημα, που ο Κήρυξ θεωρεί επωφελέστερα, κρύβονται τα πρόσωπα που ενσαρκώνουν το σύστημα. Το διδακτικό προσωπικό των πρόσθετων τάξεων του 1ου Δημοτικού σχολείου θηλέων (ή του μελλοντικού παραρτήματος του Αρσακείου), με την κατάργησή τους, έχανε τα κεκτημένα οικονομικά δικαιώματα, που ήδη απολάμβανε ως πρόσθετη αμοιβή. Επομένως παρουσιάζεται εξαιτίας της λειτουργίας του Α.Δ.Π. μια σύγκρουση καθαρά υλικών συμφερόντων ανάμεσα στους ήδη απασχολούμενους στις "ανώτερες" τάξεις του Δημοτικού δασκάλους και καθηγητές και στους άλλους (διαφορετικούς), που προσέλαβε το Α.Δ.Π. Οι αμφισβητήσεις και οι αντιπροτάσεις του Κήρυκος υποδηλώνουν τη δυσαρέσκεια των πρώτων έναντι των κερδών των νέων. Δεν πρέπει να λησμονηθεί ότι την εποχή εκείνη και στο Βόλο η πρόσθετη απασχόληση του διδακτικού προσωπικού (στην περίπτωσή μας οι διδάσκοντες στις πρόσθετες "ανώτερες" τάξεις -όπως άλλωστε και στο Α,Δ.Π.) εξυπάκουε ξεχωριστή αμοιβή, επιπλέον του μισθού για όσους παράλληλα υπηρετούσαν σε δημόσια σχολεία της πόλης.

Τρίτη σειρά επιχειρημάτων του Κήρυκος αποτελούν οι αιτιάσεις εναντίον του νέου σχολείου ως προς το φορέα που το ίδρυσε, και το πρόγραμμα που θα εφάρμοζε: "Ποίον πρόγραμμα θα διδάξουν εκεί;"1. "Πού είναι η νομιμοποίησίς του;" ρωτούσε ο Δ. Κούρτοβικ2. Και σαν να είναι βέβαιος ο αρθρογράφος ότι η λειτουργία του Σχολείου αποτελεί δυστύχημα για την πόλη, αποφαίνεται: "Η ίδρυσις νέου εκπαιδευτικού συστήματος προ παντός διά τας Ελληνίδας δεν είναι έργον του πρώτου πειραματιστού"3, γιατί βέβαια πρόκειται για ένα "πείραμα εκτελούμενον υπό ανθρώπων εντελώς αναρμοδίων"4. Και αφού συμβαίνουν όλα

——————————————

1. Στο ίδιο, 24.10.1908.

2. Στο ίδιο.

3. Στο ίδιο, 25.10.1908.

4. Στο ίδιο.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/126.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αυτά, καλύτερα "ας γίνη τούτο ως ιδιωτική επιχείρησις"1. Ας προσεχτεί και η παρακάτω αποστροφή του Κήρυκας: "Και αν έτι συγχωρήσωμεν την παράνομον γέννησίν του [του Α.Δ.Π. ], πώς θα επιτρέψωμεν λοιπόν την παράνομον λειτουργίαν του;"2.

Αμφισβητείται λοιπόν από τον αρθρογράφο του Κήρυκος η ίδια η υπόσταση του νέου εκπαιδευτικού ιδρύματος. Πρώτα απ' όλα η νομιμότητα της ίδρυσής του και της λειτουργίας του. Αλλά τούτο είναι αυταπόδεικτο· το δημοτικό συμβούλιο Παγασών αποφάσισε την ίδρυση του Σχολείου και επιχορήγησε μάλιστα με τα μισά έξοδα τη λειτουργία του, ορίζοντας πενταμελή Εφορεία (με επικεφαλής τον ίδιο το δήμαρχο) αρμόδια και υπεύθυνη για κάθε λεπτομέρεια. Το πρόγραμμα εξάλλου των μαθημάτων του νέου σχολείου καταρτίστηκε σε συνεργασία από τα μέλη της Εφορείας και το διευθυντή του Παρθεναγωγείου, με βάση τις λεπτομέρειες των προτάσεων της Έκθεσης Σαράτση. To ωρολόγιο και αναλυτικό πρόγραμμα της πρώτης τάξης του Σχολείου ανακοινώθηκε προς τα μέλη του δημοτικού συμβουλίου από το Σαράτση και δημοσιεύτηκε στις εφημερίδες στις 20.9.1908. Οι καινοτομίες αυτού του προγράμματος, προς τις οποίες δε συμφωνούσαν πολλοί, δε σήμαινε ανυπαρξία προγράμματος. Για το θέμα της υπουργικής αδείας λειτουργίας του A.Δ.Π. ο Κήρυξ είχε δίκιο. Σύμφωνα με το νόμο, το Υπουργείο Παιδείας χορηγούσε άδεια λειτουργίας σε ιδιωτικά σχολεία, που ήταν όμως υποχρεωμένα ν' ακολουθούν το επίσημο πρόγραμμα των κρατικών εκπαιδευτηρίων. "Αλλά", λέει o Σαράτσης, "ημείς είχομεν δηλώσει ότι θα εκαινοτομούμεν εις τούτο εν πολλοίς"3 και αλλού σημειώνει: "εμείς δεν εζητήσαμεν άδεια ιδρύσεως, μια που δεν είχαμε καμμιά βεβαιότητα πως θα μας την έδιναν. Κι έτσι λειτούργησε το σχολείο χωρίς να είναι γραμμένο στα χαρτιά του Υπουργείου Παιδείας". "Ήτο όμως", συμπληρώνει, "εν

——————————————

1. Στο ίδιο.

2. Στο ίδιο.

3. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π.. σ. 277.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/127.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

γνώσει του Υπουργείου η λειτουργία του Σχολείου"1. Είναι πράγματι περίεργο το φαινόμενο να λειτουργεί το Σχολείο χωρίς άδεια λειτουργίας. Δεν είναι αλήθεια όμως ότι δε ζητήθηκε από το Υπουργείο τέτοια άδεια· ζητήθηκε και μάλιστα πολλές φορές, αλλά το Υπουργείο πάντα ανέβαλλε τη χορήγησή της, και τελικά δε δόθηκε ποτέ, χωρίς αυτό να ανακόψει τη λειτουργία του Σχολείου. Φαίνεται ότι ήταν ένα θέμα τυπικό και όχι ουσιαστικό, αφού και οι σχολές των καθολικών καλογραιών δε λειτούργησαν ποτέ με ανάλογη άδεια του Υπουργείου. Τέλος, για την "αναρμοδιότητα" των φορέων του Α.Δ.Π. και τον πειραματικό χαρακτήρα του διδακτικού έργου μπορούν να μιλήσουν περισσότερο τα πράγματα από τους ανθρώπους, όπως παρακάτω θα φανεί, όταν παρουσιάσουμε και αναλύσουμε το πρόγραμμα, τη μέθοδο διδασκαλίας και τη σχολική ζωή στο Α.Δ.Π.

Οι βαρύτερες όμως κατηγορίες, που εμφανίζονται με μεγαλύτερη συχνότητα και περισσότερη έμφαση στα αρθρογραφήματα του Κήρυκος, αφορούν το γλωσσικό ζήτημα, καθώς ο Κούρτοβικ στρέφει τα πυρά του εναντίον των γλωσσικών αντιλήψεων των φορέων της διδασκαλίας στο Α.Δ.Π. Κατηγορώντας και ειρωνευόμενος ο Κούρτοβικ το δημοτικισμό του Σαράτση και του Δελμούζου, αποκαλύπτει τις διαστάσεις του μένους του εναντίον του Σχολείου, αλλά και εκφράζει την κοινή αντίληψη για το κίνημα του δημοτικισμού της εποχής του. Την εποχή εκείνη το γλωσσικό πρόβλημα αποτελεί μια έκφραση του κοινωνικού προβληματισμού. Αντίδραση στο δημοτικισμό σήμαινε αντίδραση στο οικοδόμημα της αστικής ιδεολογίας και στα αντίστοιχα κοινωνικά και οικονομικά της στηρίγματα. Αντίδραση στους δημοτικιστές, που εμφανίζονται ως εκπρόσωποι των μεταρρυθμιστικών και εκσυγχρονιστικών τάσεων, σήμαινε αντίδραση στις νέες ιδέες, που εξέφραζαν μια καινούρια αντίληψη για το κράτος και αντιστοιχούσαν σε κοινωνικά και οικονομικά συμφέροντα. Η αντεπίθεση δηλαδή του Κούρτοβικ αποτελεί, κατά την αντίληψή μου,

——————————————

1. Δ. Σαράτσης, "Η γένεση και η ζωή...", ό.π., σ. 1473.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/128.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

μια ακόμη ένδειξη του αγώνα επιβίωσης της παλιάς νοοτροπίας στο επίπεδο των ιδεών και την ισχυρή αμφισβήτηση των νέων (μεταρρυθμιστικών) αντιλήψεων, που τείνουν να επικρατήσουν.

Η ένταση και η συχνότητα των κατηγοριών του Κούρτοβικ εναντίον των γλωσσικών πεποιθήσεων του Δελμούζου δικαιολογεί τη σύμφυρση ιδιοτήτων, που δεν είχε ή που δεν πρόλαβε ν' αποκτήσει η γλωσσική διδασκαλία στο Α.Δ.Π., με πρώτο και άμεσο επακόλουθο την υπερβολή και τη διαστρέβλωση. Διακηρύσσει λοιπόν η εφημερίδα ότι: "...η ενταύθα απόπειρα είναι μία έκφανσις του γενικού αγώνος της αιρέσεως [του δημοτικισμού]. Ό,τι δεν επέτυχεν εις τα σχολεία των αρρένων, διότι εγκαίρως απεκαλύφθη, δυνατόν να παρέλθη απαρατήρητον διά τα θήλεα..."1. "...Η απόπειρα αύτη είναι έργον μαλλιαριστών!". "Ο νεαρός Μεσσίας ανήκει εις το τάγμα της μαλλιαρωσύνης, είναι δηλαδή της σχολής του Ψυχάρη, μάστορας της γλώσσης!..."2. "...Ελληνίδες διδαχθείσαι μέχρι τούδε την λογικήν ελληνικήν γλώσσαν, εμπιστευθείσαι προς τελειοποίησιν αυτής εις ένα απόστολον του μαλλιαρικού φρενοκομείου..."3. "...Εχάθησαν τόσοι παιδαγωγοί και γυμνασιάρχαι ορθόδοξοι και ανεκάλυψαν έναν γλωσσικόν επαναστάτην να στήση την σημαίαν του εν Βώλω;..."4. «Κατά παραγγελίαν του διευθυντού αι μαθήτριαι του "πρότυπου" Παρθεναγωγείου συνέταξαν μίαν έκθεσιν [...] Εις τας εκθέσεις των έγραψαν "πλευρά". Όχι, λέγει ο καθηγητής των. Τι θα πη "πλευρά"; Παγίδια να γράψετε!... Καμαρώστε τα "παγίδια" των!!...»5.

Η δριμεία κριτική του Κήρυκος συνεχίζεται με πολλά παρόμοια και φτάνει στο αποκορύφωμα: "...Ποίος είναι αυτός ο νεωτεριστής, όστις ενόμισε τον Βόλον κατάλληλον διά να διδαχθούν τα κορίτσια την γλώσσαν του Σολωμού; -Ζαχαρένια μου, ένα τέ/

——————————————

1. Εφημ. Κήρυξ, 10.11.1908.

2. Στο ίδιο, 6.11.1908.

3. Στο ίδιο.

4. Στο ίδιο, 10.11.1908.

5. Στο ίδιο, 11.11.1908.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/129.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

έλα δε σε σκουτελούλα... κλπ. Αυτού μας οδηγείτε;..."1. Ούτε λίγο ούτε πολύ ο υπέρμαχος αυτός της εθνικής μας γλώσσας παραθέτει αποσπάσματα στίχων από τη σάτιρα "Το Ιατροσυμβούλιον" του Σολωμού, για να διακωμωδήσει τη γλώσσα, το ύφος και τα σύμβολα του εθνικού ποιητή, χάρη στην πολεμική εναντίον της γλωσσικής διδασκαλίας στο Α.Δ.Π. και εναντίον του Δελμούζου. Η πολεμική αυτή του Κούρτοβικ και τα μέσα που χρησιμοποιεί για να πλήξει, καθώς νομίζει, τους γλωσσικούς νεωτερισμούς του Δελμούζου, ευθυγραμμίζεται προς τη γενικότερη τακτική των γλωσσαμυντόρων της εποχής, που χρησιμοποιούν κάθε μέσο -ακόμη και τις γνωστές υπερβολές της "γλωσσικής μυθολογίας"-, για να συκοφαντήσουν τους δημοτικιστές. Παρόμοιο τραγελαφικό γεγονός συνέβη στη Ζαγορά, όταν o ντόπιος ειρηνοδίκης, πραγματοποιώντας συλλογή τεκμηρίων για τη διάδοση της δημοτικής γλώσσας στο Πήλιο, ανακάλυψε στη βιβλιοθήκη του φοιτητή τότε Γ. Κορδάτου "...ποιήματα Σολωμού τινός εις την μαλλιαρήν..."2.

Μια τελευταία ομάδα αντιρρήσεων και προσωπικών επιθέσεων εναντίον του διευθυντή του Σχολείου εκ μέρους του Κήρυκος ήταν αυτές, που περιείχαν αιχμές κατά της ηθικής συμπεριφοράς των ιδρυτών του Α.Δ.Π., του μορφωτικού συστήματος και άμεσα πλέον κατά του προσώπου του A. Δελμούζου. Έγραφε ο Κούρτοβικ: "...Κουβάλησαν ενταύθα εικοσιοκταετείς νεανίας διά να διδάξουν..."3. "...Νεάνιδες ηβάσκουσαι παρεδόθησαν προς διαμόρφωσιν εις ένα τριανταετή νεανίαν ανδρικού γένους και υποστάσεως..."4. "...Δημιουργείτε πρότυπον και πρωτότυπον εν όλη τη οικουμένη παρθεναγωγείον, κατά τερατώδη τρόπον διευθυνόμενον από ένα νεανίαν [...] για να διδάξη [τας νεάνιδας] πώς πρέπει να γίνουν οικοκυραί και πώς πρέπει να γίνουν μητέρες!..."5.

——————————————

1. Στο ίδιο, 9.11.1908

2. Γ. Κορδάτος, Ιστορία της επαρχίας Βόλου και Αγιάς, ό.π., σ. 1005.

3. Εφημ. Κήρυξ, 12.11.1908

4. Στο ίδιο, 23.10.1908.

5. Στο ίδιο, 25.10.1908.

9

Σελ. 129
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 110
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    2. Η λειτουργία του Σχολείου

    Στο Βόλο, μια πόλη όπου στις αρχές του αιώνα μας είχαν διαμορφωθεί οι συνθήκες προσαρμογής στις απαιτήσεις των καιρών και με δεδομένη την κατίσχυση της αστικής τάξης και των ιδεολογικών της προσανατολισμών, φάνηκε ότι υπήρξε ώριμο πλέον το περιβάλλον για να ευδοκιμήσουν διάφορες μεταρρυθμιστικές προτάσεις, ενώ παράλληλα η κοινωνική διαστρωμάτωση και η παρατηρούμενη ρευστότητα των ιδεολογικών τάσεων επέτρεπαν τη συντήρηση και την ανεξελιξιμότητα των πεποιθήσεων, και επομένως την επιφυλακτικότητα απέναντι σε καινοφανείς προτάσεις, ιδιαίτερα στον ευαίσθητο τομέα της εκπαίδευσης και προπάντων της γυναικείας.

    Μέσα σ' αυτές τις ρευστές ιδεολογικές και κοινωνικές συνθήκες δημιουργήθηκε και άρχισε να λειτουργεί το Α.Δ.Π. Εμφανής αιτία της δημιουργίας αποτέλεσε η κοινή διαπίστωση της αποτυχίας των παλαιών εκπαιδευτικών σχημάτων, τουλάχιστον από την πλειοψηφία των αρμοδίων παραγόντων της πόλης, και γενέθλια διακήρυξη η πρόταση του Δ. Σαράτση στο δημοτικό συμβούλιο της πόλης. Παρά τις επιφυλάξεις και τις μεμψιμοιρίες, που εκτίθενται αλλού, το δημοτικό συμβούλιο Παγασών (Βόλου), κατά πλειοψηφία, αποφάσισε τη δημιουργία του σχολείου. Έλαβε τον τίτλο "Ανώτερο", επειδή επρόκειτο για σχολείο ανώτερης του Δημοτικού βαθμίδος (Μέσης), "Δημοτικό", επειδή την ίδρυση και την εποπτεία του ανέλαβε ο Δήμος αναθέτοντας στην Εφορεία του σχολείου τις περαιτέρω ρυθμίσεις της λειτουργίας του, και "Παρθεναγωγείο" κατά την ορολογία της εποχής, επειδή αφορούσε την εκπαίδευση των κοριτσιών.

    Ως θεσμοποιούμενο εκπαιδευτικό ίδρυμα το Α.Δ.Π. του Βόλου υπήρξε καινοφανές, αν και προϋπήρχαν στον ελλαδικό και τον εξωμητροπολιτικό χώρο αρκετά (ιδιωτικά) σχολεία θηλέων της ίδιας βαθμίδας και παρόμοιων στόχων. Το γεγονός που καθιστά το Σχολείο του Βόλου εντελώς διαφορετικό από τα παρόμοια ελληνικά εκπαιδευτήρια υπήρξε η πρόθεση του ιδρυτή