Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 119-138 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/119.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

1. Τα επιχειρήματα του "Κήρυκος"

Στο σημείο αυτό προβάλλει η άλλη πηγή αντιδράσεων απέναντι στην ίδρυση του Α.Δ.Π., η αρθρογραφία του Δημοσθ. Κούρτοβικ στην εφημερίδα του Κήρυξ. Ο Δ. Σαράτσης βεβαίωνε ότι "η σύστασις ενταύθα της Σχολής εγένετο υπό της κοινωνίας ενθουσιωδώς δεκτή"1, αλλά ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας αυτής επηρεαζόταν από την εφημερίδα του Κούρτοβικ, που από την αρχή άσκησε έντονη κριτική κι έδωσε μαχητικό τόνο εναντίον των θέσεων, των στόχων και των προθέσεων των ιδρυτών του Α.Δ.Π.

Η αντίδραση του Κήρυκος συνοψίζεται στα ακόλουθα σταχυολογημένα αποσπάσματα της αρθρογραφίας του: "...Κατά τι έχει να εξυπηρετηθή η πόλις αν τα κορίτσια των τραπεζιτών [...] λαμβάνουν ετήσιαν υποτροφίαν από τον Δήμον διά να τελειοποιηθούν εις τον χορόν και τα γαλλικά και το πιάνο; [...] Τριάκοντα πλούσιοι ήθελαν να σπουδάσουν τα κορίτσια των [...] και αυτοί οι τριάκοντα έξυπνοι αριστοκράται ευρήκαν εικοσιπέντε χιλιάδες φτωχούς κουτοκράτες, διά να πληρώνουν τα δίδακτρα των δεσποινίδων των!..."2. "Διά να δημιουργήσετε το κονδύλι των 6 χιλιάδων του Δήμου, καταργείτε φωτοσβεστικώς τας ανωτέρας τάξεις του Δημοτικού Παρθεναγωγείου; Δεν φοβείσθε τον Θεόν;..."3. "...Εάν η πόλις ησθάνετο την ανάγκην να παρέχη παιδαγωγικήν μόρφωσιν εις τας νεάνιδας της πόλεως, ας ιδρύετο ενταύθα παράρτημα του Αρσακείου [...] ας γείνη τούτο ως ιδιωτική επιχείρησις [...] Το περίεργον λοιπόν αυτό τέρας, το οποίον δεν έχει υπόστασιν, ούτε εξήγησιν..."4, "...Τα πρώτα βήματα του περιέργου αυτού εκπαιδευτικού δημιουργήματος το οποίον

——————————————

1. Δήμος Παγασών, "Πρακτικά δημοτικού συμβουλίου", ό.π., σ. 91 (συνεδρία της 24.9.1908).

2. Εφημ. Κήρυξ (Βόλου), (εκδότης και αρθρογράφος o Δημοσθένης Κούρτοβικ), έτος Β', αρ. 425, φ. της 23.10.1908.

3. Στο ίδιο, 24.10.1908.

4. Στο ίδιο, 25.10.1908.

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/120.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

7. «Πείραμα εκτελούμενον υπό ανθρώπων εντελώς αναρμΟΔΊων» (Από κύριο άρθρο του Κήρυκος, 25.10.1908)

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/121.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εξεφύτρωσεν εν τω Βόλω, απέδειξαν ότι η απόπειρα αύτη έχει σκοπούς μαλλιαρωσύνης..."1.

Από την άλλη μεριά οι επίσης καθημερινές εφημερίδες του Βόλου Θεσσαλία και Πρόμαχος τηρούν στο ίδιο διάστημα μία στάση επιφυλακτική, που διακόπτεται για να σημειώσουν κάποια παρατήρηση εναντίον του άσπονδου ανταγωνιστή τους, του Κήρυκος, και κάποτε να εκδηλώσουν την ευμένειά τους υπέρ του Σχολείου. Γράφει, λ.χ., η Θεσσαλία: "...υπάρχουν πολλοί εκφραζόμενοι διστακτικώς περί της ευδοκιμήσεως του Αν. Παρθεναγωγείου, του οποίου τα μαθήματα άρχονται κατ' αυτάς. Ημείς δεν ανήκομεν εις αυτούς. Ο αριθμός των 40 μαθητριών εγγραφεισών εις την α' τάξιν -την και μόνην δι' εφέτος- είναι λίαν ενθαρρυντικός διά το μέλλον του καθιδρύματος, καταδεικνύει δε ότι υπάρχει δίψα μαθήσεως και ότι η σύστασις του έργου ανταπεκρίνετο προς ανάγκην μορφωτικήν. Δι' αυτό και ευχόμεθα και την προκοπήν του..."2.

Και ο Πρόμαχος σημειώνει: "...Πολύ άδικος και παράλογος μας φαίνεται ο πόλεμος τον οποίον εκήρυξε μία συνάδελφος κατ' αυτάς εναντίον του Ανωτέρου Παρθεναγωγείου [...] Οι πλούσιοι συμπολίται μας δεν εμαζεύθησαν διά να ζητήσουν τα έξοδα της εκπαιδεύσεως των παιδιών των από τους πτωχούς, ούτε ελήφθησαν καν υπ' όψει. Διότι τα κορίτσια τα οποία σήμερον φοιτούν εις το Ανώτερον Παρθεναγωγείον ανήκουν εις γονείς επιστήμονας, μπακάληδες, υπαλλήλους, εμπόρους, οι οποίοι όλοι είναι βιοπαλαισταί και έχουν τόσα εκατομμύρια όσα και ημείς οι δημοσιογράφοι [...] Το Δημοτικό Συμβούλιον διά να προλάβη τα μειονεκτήματα επροτίμησε να συστήση το Α.Π. με ίδιον διευθυντήν και εφορείαν, η οποία είναι υπεύθυνος απέναντι και του Δήμου και της κοινωνίας [...] Ούτε είναι αληθές ότι διδάσκεται εις το A.Π. πιάνο και χορός: όλα αυτά τα εδημιούργησε ανεξετάστως η δημοκοπία [...] Είναι δε μέγα ευτύχημα ότι η

——————————————

1. Στο ίδιο, 6.11.1908.

2. Εφημ. Θεσσαλία (Βόλου), 2.10.1908.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/122.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

πραγματοποίησις τόσον υψηλού ιδεώδους, το οποίον είχεν ο Δήμος Παγασών, ανετέθη εις άνδρα υπερόχου μορφώσεως..."1.

Η αντιπαράθεση των δημοσιευμάτων αποδεικνύει, πιστεύουμε, τις διαμετρικά αντίθετες αντιλήψεις των εκφραστών της κοινής γνώμης απέναντι του καινοφανούς σχολείου. Αποδεικνύεται επίσης ότι οι αντιρρήσεις των δημοτικών συμβούλων, που προηγουμένως αναφέρθηκαν, μεταφέρονται αυτούσιες στις στήλες του Κήρυκος, ενώ αντίθετα οι δύο άλλες εφημερίδες τηρούν (και εκφράζουν) την μετριοπαθή αντίληψη των υποστηρικτών του βαλλόμενου Σχολείου.

Αξίζει να επιμείνουμε στην ανάλυση των αιτιάσεων του Κήρυκος, επειδή η εφημερίδα αυτή αντιπροσώπευε τη μεγαλύτερη ίσως μερίδα της κοινής γνώμης του Βόλου, που δε διέγνωσε ή που είχε λόγους να μην καταλάβει τη σημασία της παρουσίας του νέου σχολείου στην πόλη. Η μερίδα αυτή των βολιωτών, την οποία εξέφραζε ο Κούρτοβικ, παρέμεινε έρμαιο του παραδοσιακού τρόπου ζωής μέσα στη διαρκώς μεταβαλλόμενη κοινωνική πραγματικότητα της εποχής. Αν μπορούμε να γενικεύσουμε την κρίση μας, στην πλειοψηφία της βολιώτικης κοινωνίας αναγνωρίζουμε τα χαρακτηριστικά της παραδοσιακής κοινωνίας, δηλαδή τον εφησυχασμό, το συντηρητισμό και την αντίδραση απέναντι σε κάθε καινούριο θεσμό και ιδέα. Η μετέπειτα εξέλιξη των γεγονότων μάς δίνει το δικαίωμα εξαγωγής κάποιων συμπερασμάτων.

Η αρθρογραφία του Κήρυκος, κατά τους δύο πρώτους μήνες λειτουργίας του Α.Δ.Π., συμπυκνώνει και εκφράζει καλύτερα από κάθε τι τη διάσταση αντιλήψεων μεταξύ της «παλαιάς» παραδοσιακής και ιδεολογικά «δυσκίνητης» κοινωνίας και της «νέας» αστικής και, κατά τεκμήριο, «προοδευτικής» τάξης, που δεν είναι άσχετη με την πάλη που διεξάγεται στο πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο.

Η κλίμακα των κατηγοριών και των αντιδράσεων ξεκινάει από

——————————————

1. Εφημ. Πρόμαχος (Βόλου), 24.10.1908.

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/123.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

το ασφαλές προπύργιο της κοινωνικής διαφοροποίησης. Το Σχολείο χαρακτηρίζεται επανειλημμένα "αριστοκρατικόν παρθεναγωγείον" και "σχολείον δι' αριστοκράτας", όπου συμβαίνει η "εκμετάλλευσις των ιερών πόρων του Δήμου χάριν των ολίγων έξυπνων" και όπου "τριάκοντα πλούσιοι ήθελαν να σπουδάσουν τα κορίτσια των [...] και [...] ευρήκαν εικοσιπέντε χιλιάδες φτωχούς [...] διά να πληρώνουν τα δίδακτρα"1. «Το "ίδρυμα της κλίκας" δηλαδή η "αριστοκρατική των σχολή περιλαμβάνει 28 θυγατέρας προνομιούχων και 8 μόνον βιοπαλαιστών", όπου τα κορίτσια των τραπεζιτών και των τοκιστών λαμβάνουν ετησίαν υποτροφίαν από τον Δήμον»2. Και για να μη μένει αμφιβολία, ο αρθρογράφος βάζει στο στόμα των ιδρυτών του Α.Δ.Π. την αντίρρηση: "δεν τα εδιώξαμεν τα κορίτσια του λαού, αυτά δεν προσήλθον ! Δι' αυτό ενεγράψαμεν έξ (6) κορίτσια πτωχών οικογενειών και τριάκοντα (30) κορίτσια πλουσίων!"3. Επομένως συμπεραίνει ο Κήρυξ: "[Τούτο] είνε διαίρεσις της πόλεως εις αριστοκράτας και πληβείους !"4.

Η "φιλόπτωχη" και "φιλολαϊκή" έξαρση του Κήρυκος είναι σταθερά θεμελιωμένη πάνω στην αντίληψη πως, αν καταδείξουμε ότι το σχολείο είναι δημιούργημα μιας μόνο τάξης, τότε είναι εύκολο να ξεσηκώσουμε εναντίον της όλες τις άλλες· εξάλλου η εφημερίδα στον υπότιτλο της έχει έμβλημα: "όργανον της λαϊκής κυριαρχίας"! Ναι, αλλά μήπως η εφημερίδα δεν αποτελεί όργανο εξυπηρέτησης συμφερόντων μιας τάξης, και μάλιστα αυτής που αντιτίθεται στα ωφελήματα που θα είχε η πόλη από τη λειτουργία του Σχολείου; Ο "λαϊκισμός" του Κήρυκος δεν ανταποκρίνεται στα αιτήματα της λαϊκής τάξης, ούτε εκφράζει απόψεις των αδικημένων μαζών· δε ζητά "λαϊκό" σχολείο, αλλά επιμένει -όπως θα δούμε παρακάτω- στη διαιώνιση της

——————————————

1. Εφημ. Κήρυξ, 23.10.1908.

2. Στο ίδιο.

3. Στο ίδιο.

4. Στο ίδιο.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/124.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

παραδοσιακής αγωγής, που πρόσφεραν ιδρύματα αδικαίωτα και αποτυχημένα. Βεβαίως έχει δίκιο, όταν υπενθυμίζει την επαγγελματική προέλευση των γονιών των μαθητριών της πρώτης τάξης. Οι περισσότεροι απ' αυτούς είναι οικονομικά ευκατάστατοι· ανήκουν στη μεσοαστική, κατά κανόνα, τάξη. Κανένας τους όμως δεν ανήκει στους μεγαλοαστούς, στους πολιτικά κρατούντες. Γιατί αυτοί οι τελευταίοι δεν είχαν ανάγκη να καταφεύγουν σε σχολεία, για να μορφώσουν τα κορίτσια τους. Η "κατ' οίκον" διδασκαλία με ξένες δασκάλες και γκουβερνάντες αποτελούσε δικό τους προνόμιο...

Δεύτερο επιχείρημα του Κήρυκος εναντίον του Α.Δ.Π. είναι ότι η δημιουργία του έκανε περιττή τη λειτουργία της ήδη αποτυχημένης, όπως διαπιστώθηκε, προσπάθειας να παρέχεται "ανώτερη" μόρφωση με τις πρόσθετες τάξεις του 1ου δημοτικού σχολείου θηλέων. Σημειώνει ο αρθρογράφος της εφημερίδας: "...Καταργείτε φωτοσβεστικώς τας ανωτέρας τάξεις του Δημοτικού Παρθεναγωγείου..."1 και αλλού: "...Εάν ο Δήμος φρονεί ότι η παρεχομένη υπ' αυτού εκπαίδευσις δεν φθάνει μέχρι ποθητού τινός σημείου, ας ύψωνε την κλίμακα του προγράμματος των Δημοτικών του σχολείων..."2. Και για να μην αποδειχτεί μάταιη η πρότασή του -αφού ήταν σ' όλους φανερό το πόσο απέτυχε η απόπειρα εκείνη- αποφαίνεται στη συνέχεια: "Υπάρχει ανεγνωρισμένη ως ανωτέρα σχολή το Αρσάκειον"· επομένως: "ας ιδρύετο ενταύθα παράρτημα του Αρσακείου"3.

Η επιμονή του Κήρυκος στη συντήρηση μορφών διδασκαλίας που διαιώνιζαν την πατροπαράδοτη μέθοδο της προσκόλλησης στην αυθεντία του δασκάλου και την αρχαιολατρία (γιατί ακριβώς αυτή τη νοοτροπία συντηρούσαν τα δύο εκπαιδευτήρια που επικαλείται), αποδεικνύει τη δυσπροσαρμοστικότητα, όσων αντιπροσωπεύει, στις νέες μεθόδους και την αντίληψη διδασκαλίας, που είχε ήδη ανακοινωθεί ότι θα εφάρμοζε το Α.Δ.Π. Πίσω

——————————————

1. Στο ίδιο.

2. Στο ίδιο, 24.10.1908.

3. Στο ίδιο, 25.10.1908.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/125.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

από τις μεθόδους και το σύστημα, που ο Κήρυξ θεωρεί επωφελέστερα, κρύβονται τα πρόσωπα που ενσαρκώνουν το σύστημα. Το διδακτικό προσωπικό των πρόσθετων τάξεων του 1ου Δημοτικού σχολείου θηλέων (ή του μελλοντικού παραρτήματος του Αρσακείου), με την κατάργησή τους, έχανε τα κεκτημένα οικονομικά δικαιώματα, που ήδη απολάμβανε ως πρόσθετη αμοιβή. Επομένως παρουσιάζεται εξαιτίας της λειτουργίας του Α.Δ.Π. μια σύγκρουση καθαρά υλικών συμφερόντων ανάμεσα στους ήδη απασχολούμενους στις "ανώτερες" τάξεις του Δημοτικού δασκάλους και καθηγητές και στους άλλους (διαφορετικούς), που προσέλαβε το Α.Δ.Π. Οι αμφισβητήσεις και οι αντιπροτάσεις του Κήρυκος υποδηλώνουν τη δυσαρέσκεια των πρώτων έναντι των κερδών των νέων. Δεν πρέπει να λησμονηθεί ότι την εποχή εκείνη και στο Βόλο η πρόσθετη απασχόληση του διδακτικού προσωπικού (στην περίπτωσή μας οι διδάσκοντες στις πρόσθετες "ανώτερες" τάξεις -όπως άλλωστε και στο Α,Δ.Π.) εξυπάκουε ξεχωριστή αμοιβή, επιπλέον του μισθού για όσους παράλληλα υπηρετούσαν σε δημόσια σχολεία της πόλης.

Τρίτη σειρά επιχειρημάτων του Κήρυκος αποτελούν οι αιτιάσεις εναντίον του νέου σχολείου ως προς το φορέα που το ίδρυσε, και το πρόγραμμα που θα εφάρμοζε: "Ποίον πρόγραμμα θα διδάξουν εκεί;"1. "Πού είναι η νομιμοποίησίς του;" ρωτούσε ο Δ. Κούρτοβικ2. Και σαν να είναι βέβαιος ο αρθρογράφος ότι η λειτουργία του Σχολείου αποτελεί δυστύχημα για την πόλη, αποφαίνεται: "Η ίδρυσις νέου εκπαιδευτικού συστήματος προ παντός διά τας Ελληνίδας δεν είναι έργον του πρώτου πειραματιστού"3, γιατί βέβαια πρόκειται για ένα "πείραμα εκτελούμενον υπό ανθρώπων εντελώς αναρμοδίων"4. Και αφού συμβαίνουν όλα

——————————————

1. Στο ίδιο, 24.10.1908.

2. Στο ίδιο.

3. Στο ίδιο, 25.10.1908.

4. Στο ίδιο.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/126.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αυτά, καλύτερα "ας γίνη τούτο ως ιδιωτική επιχείρησις"1. Ας προσεχτεί και η παρακάτω αποστροφή του Κήρυκας: "Και αν έτι συγχωρήσωμεν την παράνομον γέννησίν του [του Α.Δ.Π. ], πώς θα επιτρέψωμεν λοιπόν την παράνομον λειτουργίαν του;"2.

Αμφισβητείται λοιπόν από τον αρθρογράφο του Κήρυκος η ίδια η υπόσταση του νέου εκπαιδευτικού ιδρύματος. Πρώτα απ' όλα η νομιμότητα της ίδρυσής του και της λειτουργίας του. Αλλά τούτο είναι αυταπόδεικτο· το δημοτικό συμβούλιο Παγασών αποφάσισε την ίδρυση του Σχολείου και επιχορήγησε μάλιστα με τα μισά έξοδα τη λειτουργία του, ορίζοντας πενταμελή Εφορεία (με επικεφαλής τον ίδιο το δήμαρχο) αρμόδια και υπεύθυνη για κάθε λεπτομέρεια. Το πρόγραμμα εξάλλου των μαθημάτων του νέου σχολείου καταρτίστηκε σε συνεργασία από τα μέλη της Εφορείας και το διευθυντή του Παρθεναγωγείου, με βάση τις λεπτομέρειες των προτάσεων της Έκθεσης Σαράτση. To ωρολόγιο και αναλυτικό πρόγραμμα της πρώτης τάξης του Σχολείου ανακοινώθηκε προς τα μέλη του δημοτικού συμβουλίου από το Σαράτση και δημοσιεύτηκε στις εφημερίδες στις 20.9.1908. Οι καινοτομίες αυτού του προγράμματος, προς τις οποίες δε συμφωνούσαν πολλοί, δε σήμαινε ανυπαρξία προγράμματος. Για το θέμα της υπουργικής αδείας λειτουργίας του A.Δ.Π. ο Κήρυξ είχε δίκιο. Σύμφωνα με το νόμο, το Υπουργείο Παιδείας χορηγούσε άδεια λειτουργίας σε ιδιωτικά σχολεία, που ήταν όμως υποχρεωμένα ν' ακολουθούν το επίσημο πρόγραμμα των κρατικών εκπαιδευτηρίων. "Αλλά", λέει o Σαράτσης, "ημείς είχομεν δηλώσει ότι θα εκαινοτομούμεν εις τούτο εν πολλοίς"3 και αλλού σημειώνει: "εμείς δεν εζητήσαμεν άδεια ιδρύσεως, μια που δεν είχαμε καμμιά βεβαιότητα πως θα μας την έδιναν. Κι έτσι λειτούργησε το σχολείο χωρίς να είναι γραμμένο στα χαρτιά του Υπουργείου Παιδείας". "Ήτο όμως", συμπληρώνει, "εν

——————————————

1. Στο ίδιο.

2. Στο ίδιο.

3. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π.. σ. 277.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/127.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

γνώσει του Υπουργείου η λειτουργία του Σχολείου"1. Είναι πράγματι περίεργο το φαινόμενο να λειτουργεί το Σχολείο χωρίς άδεια λειτουργίας. Δεν είναι αλήθεια όμως ότι δε ζητήθηκε από το Υπουργείο τέτοια άδεια· ζητήθηκε και μάλιστα πολλές φορές, αλλά το Υπουργείο πάντα ανέβαλλε τη χορήγησή της, και τελικά δε δόθηκε ποτέ, χωρίς αυτό να ανακόψει τη λειτουργία του Σχολείου. Φαίνεται ότι ήταν ένα θέμα τυπικό και όχι ουσιαστικό, αφού και οι σχολές των καθολικών καλογραιών δε λειτούργησαν ποτέ με ανάλογη άδεια του Υπουργείου. Τέλος, για την "αναρμοδιότητα" των φορέων του Α.Δ.Π. και τον πειραματικό χαρακτήρα του διδακτικού έργου μπορούν να μιλήσουν περισσότερο τα πράγματα από τους ανθρώπους, όπως παρακάτω θα φανεί, όταν παρουσιάσουμε και αναλύσουμε το πρόγραμμα, τη μέθοδο διδασκαλίας και τη σχολική ζωή στο Α.Δ.Π.

Οι βαρύτερες όμως κατηγορίες, που εμφανίζονται με μεγαλύτερη συχνότητα και περισσότερη έμφαση στα αρθρογραφήματα του Κήρυκος, αφορούν το γλωσσικό ζήτημα, καθώς ο Κούρτοβικ στρέφει τα πυρά του εναντίον των γλωσσικών αντιλήψεων των φορέων της διδασκαλίας στο Α.Δ.Π. Κατηγορώντας και ειρωνευόμενος ο Κούρτοβικ το δημοτικισμό του Σαράτση και του Δελμούζου, αποκαλύπτει τις διαστάσεις του μένους του εναντίον του Σχολείου, αλλά και εκφράζει την κοινή αντίληψη για το κίνημα του δημοτικισμού της εποχής του. Την εποχή εκείνη το γλωσσικό πρόβλημα αποτελεί μια έκφραση του κοινωνικού προβληματισμού. Αντίδραση στο δημοτικισμό σήμαινε αντίδραση στο οικοδόμημα της αστικής ιδεολογίας και στα αντίστοιχα κοινωνικά και οικονομικά της στηρίγματα. Αντίδραση στους δημοτικιστές, που εμφανίζονται ως εκπρόσωποι των μεταρρυθμιστικών και εκσυγχρονιστικών τάσεων, σήμαινε αντίδραση στις νέες ιδέες, που εξέφραζαν μια καινούρια αντίληψη για το κράτος και αντιστοιχούσαν σε κοινωνικά και οικονομικά συμφέροντα. Η αντεπίθεση δηλαδή του Κούρτοβικ αποτελεί, κατά την αντίληψή μου,

——————————————

1. Δ. Σαράτσης, "Η γένεση και η ζωή...", ό.π., σ. 1473.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/128.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

μια ακόμη ένδειξη του αγώνα επιβίωσης της παλιάς νοοτροπίας στο επίπεδο των ιδεών και την ισχυρή αμφισβήτηση των νέων (μεταρρυθμιστικών) αντιλήψεων, που τείνουν να επικρατήσουν.

Η ένταση και η συχνότητα των κατηγοριών του Κούρτοβικ εναντίον των γλωσσικών πεποιθήσεων του Δελμούζου δικαιολογεί τη σύμφυρση ιδιοτήτων, που δεν είχε ή που δεν πρόλαβε ν' αποκτήσει η γλωσσική διδασκαλία στο Α.Δ.Π., με πρώτο και άμεσο επακόλουθο την υπερβολή και τη διαστρέβλωση. Διακηρύσσει λοιπόν η εφημερίδα ότι: "...η ενταύθα απόπειρα είναι μία έκφανσις του γενικού αγώνος της αιρέσεως [του δημοτικισμού]. Ό,τι δεν επέτυχεν εις τα σχολεία των αρρένων, διότι εγκαίρως απεκαλύφθη, δυνατόν να παρέλθη απαρατήρητον διά τα θήλεα..."1. "...Η απόπειρα αύτη είναι έργον μαλλιαριστών!". "Ο νεαρός Μεσσίας ανήκει εις το τάγμα της μαλλιαρωσύνης, είναι δηλαδή της σχολής του Ψυχάρη, μάστορας της γλώσσης!..."2. "...Ελληνίδες διδαχθείσαι μέχρι τούδε την λογικήν ελληνικήν γλώσσαν, εμπιστευθείσαι προς τελειοποίησιν αυτής εις ένα απόστολον του μαλλιαρικού φρενοκομείου..."3. "...Εχάθησαν τόσοι παιδαγωγοί και γυμνασιάρχαι ορθόδοξοι και ανεκάλυψαν έναν γλωσσικόν επαναστάτην να στήση την σημαίαν του εν Βώλω;..."4. «Κατά παραγγελίαν του διευθυντού αι μαθήτριαι του "πρότυπου" Παρθεναγωγείου συνέταξαν μίαν έκθεσιν [...] Εις τας εκθέσεις των έγραψαν "πλευρά". Όχι, λέγει ο καθηγητής των. Τι θα πη "πλευρά"; Παγίδια να γράψετε!... Καμαρώστε τα "παγίδια" των!!...»5.

Η δριμεία κριτική του Κήρυκος συνεχίζεται με πολλά παρόμοια και φτάνει στο αποκορύφωμα: "...Ποίος είναι αυτός ο νεωτεριστής, όστις ενόμισε τον Βόλον κατάλληλον διά να διδαχθούν τα κορίτσια την γλώσσαν του Σολωμού; -Ζαχαρένια μου, ένα τέ/

——————————————

1. Εφημ. Κήρυξ, 10.11.1908.

2. Στο ίδιο, 6.11.1908.

3. Στο ίδιο.

4. Στο ίδιο, 10.11.1908.

5. Στο ίδιο, 11.11.1908.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/129.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

έλα δε σε σκουτελούλα... κλπ. Αυτού μας οδηγείτε;..."1. Ούτε λίγο ούτε πολύ ο υπέρμαχος αυτός της εθνικής μας γλώσσας παραθέτει αποσπάσματα στίχων από τη σάτιρα "Το Ιατροσυμβούλιον" του Σολωμού, για να διακωμωδήσει τη γλώσσα, το ύφος και τα σύμβολα του εθνικού ποιητή, χάρη στην πολεμική εναντίον της γλωσσικής διδασκαλίας στο Α.Δ.Π. και εναντίον του Δελμούζου. Η πολεμική αυτή του Κούρτοβικ και τα μέσα που χρησιμοποιεί για να πλήξει, καθώς νομίζει, τους γλωσσικούς νεωτερισμούς του Δελμούζου, ευθυγραμμίζεται προς τη γενικότερη τακτική των γλωσσαμυντόρων της εποχής, που χρησιμοποιούν κάθε μέσο -ακόμη και τις γνωστές υπερβολές της "γλωσσικής μυθολογίας"-, για να συκοφαντήσουν τους δημοτικιστές. Παρόμοιο τραγελαφικό γεγονός συνέβη στη Ζαγορά, όταν o ντόπιος ειρηνοδίκης, πραγματοποιώντας συλλογή τεκμηρίων για τη διάδοση της δημοτικής γλώσσας στο Πήλιο, ανακάλυψε στη βιβλιοθήκη του φοιτητή τότε Γ. Κορδάτου "...ποιήματα Σολωμού τινός εις την μαλλιαρήν..."2.

Μια τελευταία ομάδα αντιρρήσεων και προσωπικών επιθέσεων εναντίον του διευθυντή του Σχολείου εκ μέρους του Κήρυκος ήταν αυτές, που περιείχαν αιχμές κατά της ηθικής συμπεριφοράς των ιδρυτών του Α.Δ.Π., του μορφωτικού συστήματος και άμεσα πλέον κατά του προσώπου του A. Δελμούζου. Έγραφε ο Κούρτοβικ: "...Κουβάλησαν ενταύθα εικοσιοκταετείς νεανίας διά να διδάξουν..."3. "...Νεάνιδες ηβάσκουσαι παρεδόθησαν προς διαμόρφωσιν εις ένα τριανταετή νεανίαν ανδρικού γένους και υποστάσεως..."4. "...Δημιουργείτε πρότυπον και πρωτότυπον εν όλη τη οικουμένη παρθεναγωγείον, κατά τερατώδη τρόπον διευθυνόμενον από ένα νεανίαν [...] για να διδάξη [τας νεάνιδας] πώς πρέπει να γίνουν οικοκυραί και πώς πρέπει να γίνουν μητέρες!..."5.

——————————————

1. Στο ίδιο, 9.11.1908

2. Γ. Κορδάτος, Ιστορία της επαρχίας Βόλου και Αγιάς, ό.π., σ. 1005.

3. Εφημ. Κήρυξ, 12.11.1908

4. Στο ίδιο, 23.10.1908.

5. Στο ίδιο, 25.10.1908.

9

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/130.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

"...Η κατοικία του Διευθυντού ωρίσθη εντός του σχολείου!..."1.

Οι αιχμές ξεφεύγουν πλέον από το επίπεδο της ειρωνείας και της χλεύης του συστήματος. Αναφέρονται άμεσα και αφορούν την ηθική ποιότητα του δασκάλου. H νεαρή ηλικία του διευθυντή του Παρθεναγωγείου (ο Δελμούζος ήταν το 1908 εικοσιεφτά χρονών) φαινόταν υπερβολικά ακατάλληλη για να διδάξει σε κοπέλες 12 ως 15 χρονών. Δε θα άξιζε την προσπάθεια η ανασκευή των τέτοιων κατηγοριών του Κήρυκος, αν τα γεγονότα αυτά δεν αποτελούσαν τροχοπέδη στην ομαλή πορεία λειτουργίας του Σχολείου, και αν τα ίδια και χειρότερα επιχειρήματα -με την ίδια προέλευση- δε διατυπώνονταν σε λίγο καιρό, όταν πια το Α.Δ.Π. του Βόλου θα γινόταν το εξιλαστήριο θύμα μιας εκστρατείας, που θα παρακολουθήσουμε παρακάτω. Πάντως τα ελατήρια της σταυροφορίας του Κήρυκος εναντίον του Α.Δ.Π. και των φορέων του μπορούν ν' αναζητηθούν στην κατακλείδα των αιτιάσεων του αρθρογράφου: "...Ημείς δεν κατηγορήσαμεν ποτέ τους Μαλλιαρούς δι' όσα γράφουν. Δικαίωμά των να τα γράφουν [...] Ημείς επιτιθέμεθα κατ' εκείνων οίτινες περιεβλήθησαν την τήβεννον του γλωσσικού Μεσσίου και έρχονται ν' ανατρέψουν, έρχονται να χαλάσουν τα κεκτημένα!..."2. Όχι δύσκολα μπορούν να εξαχθούν τα απαραίτητα συμπεράσματα για τους βαθύτερους λόγους της πολεμικής. Οι μεταρρυθμιστές δημιουργοί του Παρθεναγωγείου βαρύνονται με την "κατηγορία" του ανατροπέα της κατεστημένης τάξης· βασικό κριτήριο η (δημοτική) γλώσσα. Αλλά σε μια εφησυχασμένη κοινωνία τέτοιες "ρηξικέλευθες" πρωτοβουλίες δε γίνονται ανεκτές" πρέπει να καταπολεμηθούν οι καινοτόμοι. To ιδεολογικό υπόβαθρο της πολεμικής είναι προφανές.

Απέναντι σ' αυτή την πλημμυρίδα των άμεσων και έμμεσων αιτιάσεων του Κήρυκος και των αντιπάλων του Σχολείου η αντίδραση των υπερασπιστών του περιορίστηκε στη "χλιαρή" αρθρογραφία των άλλων εφημερίδων του Βόλου, και στην ψύχραιμη

——————————————

1. Στο ίδιο, 6.11.1908.

2. Στο ίδιο, 24.10.1908.

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/131.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

στάση —στάση αμυντική— των δημιουργών του βολιώτικου Παρθεναγωγείου, Άφηναν το έργο τους να μιλήσει μόνο του και πίστευαν ότι η καλύτερη απάντηση στις αιτιάσεις είναι η ίδια η διδασκαλία στο Σχολείο. Μ' όλα ταύτα, επειδή επρόκειτο για τους πρώτους κρίσιμους μήνες για τη λειτουργία του Σχολείου και η ίδια η υπόσταση του βρισκόταν σε άμεση εξάρτηση από το περιβάλλον, είναι θεμιτό να επιμείνουμε στην ατμόσφαιρα που δημιούργησαν οι κατηγορίες του Κήρυκος.

2. Ο αντίκτυπος των αιτιάσεων εναντίον του Σχολείου

Ο δημοσιογραφικός θόρυβος και οι εκτοξευόμενες εναντίον του Σχολείου κατηγορίες προξένησαν μια σειρά από αντιδράσεις του κοινού, και ιδιαίτερα των γονέων των μαθητριών. Ήδη κατά τη διάρκεια των πρώτων μηνών λειτουργίας του Σχολείου παρουσιάστηκαν αντιδράσεις, που υπέσκαψαν την αρχική αισιοδοξία των δημιουργών του Παρθεναγωγείου και ιδιαίτερα επηρέασαν την πορεία διδασκαλίας και τη σχολική ζωή.

Η νεαρή ηλικία του Δελμούζου, το πρόγραμμα διδασκαλίας, η εκτόπιση των αρχαιοελληνικών κειμένων, το ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη μητρική γλώσσα, η εγκατάλειψη των σχολικών βιβλίων, οι περίπατοι στις εξοχές του Βόλου, η απασχόληση των μαθητριών με τον κήπο, η αποφυγή ανάθεσης εργασιών για το σπίτι, όλα αυτά —στοιχεία του ιδιόρρυθμου προγράμματος— υπήρξαν για τους έκπληκτους Βολιώτες, μαθημένους στον παραδοσιακό τρόπο μάθησης —που πάντως δεν ενέκριναν— φαινόμενα καινοφανή, παράδοξα, ύποπτα και επομένως εξοβελιστέα από την εκπαίδευση των κοριτσιών τους. Η υποδαύλιση των αμφιβολιών και η καλλιέργεια κλίματος εχθρικού εναντίον των καινοτομιών του Δελμούζου από τις στήλες του Κήρυκος, ηλέκτριζαν την ατμόσφαιρα κι έσπειραν το σαρκασμό.

Υπογραμμίζουμε και πάλι ότι οι αντιδράσεις, όπως μάλιστα διεκτραγωδούνται από τον ίδιο το Δελμούζο, δεν υπήρξαν φαινόμενο παροδικό και δικαιολογημένο ως πρώτη εντύπωση 

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/132.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

απέναντι στο νέο Σχολείο, αλλά οι ίδιες αιτιάσεις θα επανέλθουν στην επιφάνεια και θα χρησιμοποιηθούν ως επιχειρήματα των πολέμιων του Σχολείου, όταν η πολεμική θα πάρε., τη μορφή του Διωγμού και στις μνήμες του πρώτου αυτού καιρού θα στηριχτούν πολλές από τις κατηγορίες εναντίον του Α.Δ.Π.

Ας δούμε τον αντίχτυπο, όπως έχει καταγραφεί από το Δελμούζο στις αναμνήσεις του1: «...Η επίμονη δημοσιογραφική αυτή επίθεση είχε φυσικά τον αντίχτυπό της όχι μόνο στην κοινωνία, αλλά και στους γονείς και στα παιδιά. Από τους δρόμους που περνούσαμε στον περίπατο μας όσο να βγούμε έξω από την πόλη, ένοιωθα περίεργες ύποπτες ματιές καρφωμένες απάνω μας, συνοδευόμενες κάποτε με κρυφομιλήματα ή μουρμουρητά [...] Ένας πατέρας, από τους πιο φωτισμένους, ήρθε μια μέρα στο γραφείο μου και μου είπε εμπιστευτικά: καλύτερα να μην πηγαίνουν τα παιδιά περίπατο, αφού δεν έχει κανένα λόγο. Του θύμισα τον σκοπό που είχαν στο Α.Δ.Π. οι περίπατοι, και τη σωματική και ηθική κατάσταση του παιδιού του. Απάντηση: "καλά αυτά και άγια, μα βλέπετε πως γίνεται σούσουρο μεγάλο !..." [...] Εκεί πάντως που ο δημοσιογραφικός θόρυβος έπιανε περισσότερο και στους γονείς, ήταν η γλώσσα. Όταν στη συγκέντρωσή τους στο σχολείο τούς είχα ανάπτυξει τη μέθοδο που θ' ακολουθούσε το Α.Δ.Π. στη γλωσσική διδασκαλία, φάνηκαν πως συμφωνούν! Η καθημερινή όμως δημοσιογραφική δημαγωγία στο γλωσσικό ζήτημα, ξυπνώντας μέσα τους και δυναμώνοντας όλες τις σχετικές προλήψεις, έσβησε την πρώτη εντύπωση από την ανάπτυξη που τους είχα κάμει»2. "...Σήμερα ήρθε μια γριούλα, μέλος της

——————————————

1. Οι αναμνήσεις του Δελμούζου από το Α.Δ.Π. πρωτοδιατυπώθηκαν και δημοσιεύτηκαν στο Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου: ("Τρία χρόνια δάσκαλος. Ι. Πώς πήρα τα παιδιά", τ. Γ', 1913, σ. 1-27· "Τρία χρόνια δάσκαλος. ΙΙ. Προς τη φύση και τη ζωή", τ. Δ', 1914, σ. 197-283). Τα ίδια κείμενα, συντομευμένα κάπως περιλήφτηκαν στο βιβλίο του: Το κρυφό σκολειό, από όπου λαμβάνονται τα παραθέματα.

2. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 60. H τελευταία φράση υπονοεί τη συγκέντρωση γονέων το Νοέμβριο 1908.

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/133.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εφορευτικής επιτροπής: -Ξέρετε, κ. διευθυντά, διαδίδεται ότι είσθε μαλλιαρός κλπ. [...] και μερικοί γονείς υποπτεύονται κλπ..."1. "...Ως τώρα με επισκέφτηκαν στο σχολείο μου όλοι οι επίσημοι: Νομάρχης, Δεσπότης, δήμαρχος κλπ. Παράγινε θόρυβος και φοβήθηκαν οι άνθρωποι..."2. «...Εδώ κι εκεί καλούσα μερικές μητέρες για να συνεννοηθώ μαζί τους. Έρχονταν μόνο για μια στιγμή ν' ακούσουν τις συστάσεις μου ή για να δώσουν πληροφορίες κι έφευγαν χωρίς να μπούνε στην τάξη. Με την ευκαιρία όμως αυτή διαμαρτύρονταν όχι μόνο για τη γλώσσα, αλλά και για ότι έλειψαν τα βιβλία, και η σπιτική εργασία του σχολείου. "Δεν κάνουν τίποτε στο σπίτι, δε γράφουν, δε διαβάζουν, πώς θα μάθουν γράμματα;". Ή "όλο περίπατο πάνε· τι χρειάζονται τόσοι περίπατοι;" [...] Οι γονείς άρχισαν να συζητούν εμπρός στα παιδιά τους ή και με τα παιδιά τους, και οι αντιλήψεις τους μεταφέρονταν και στην αίθουσα της διδασκαλίας από τα πρώτα ακόμα βήματά μας...»3. "Μια μέρα εκεί που δίδασκα, έπεσαν τα μάτια μου χαμηλά στο πρώτο θρανίο, και είδα δυο μικρούλες μαθήτριες να μαζεύουν γρήγορα γρήγορα τα πόδια τους και να κοκκινίζουν. Ίσως να ήταν τυχαίο, μα αισθανόμουν έτσι πιο άμεσα τον αντίχτυπο στα παιδιά τα ίδια..."4.

Οι φήμες και ο θόρυβος δημιούργησαν μια ακόμη σοβαρή αντίδραση· ορισμένοι γονείς απέσυραν τα κορίτσια τους από το Σχολείο. Το γεγονός επανήλθε στην επιφάνεια κατά την περίοδο των ανακρίσεων των "Αθεϊκών" και της Δίκης του Ναυπλίου. O πατέρας της μαθήτριας Μήτσιου, λ.χ., κατέθεσε: "Η κόρη μου έμεινε εις το Ανώτερον Παρθεναγωγείον 15-20 ημέρας· την απέσυρα πρώτον, διότι δεν εδιδάσκετο ούτε εγίνετο προσευχή, και δεύτερον διότι εις το σχολείον εσυνήθιζαν να κάμνουν εκδρομάς με τον Δελμούζον μόνον, χωρίς καμμίαν διδασκάλισσαν

——————————————

1. Από επιστολή του στη Φροσύνη Μαλικοπούλου, εδώ, τ. Β', σ. 74.

2. Στο ίδιο, σ. 77.

3. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 60.

4. Στο ίδιο.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/134.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

μαζί..."1. Παρόμοια κατάθεση έδωσε ο ίδιος γονέας ως μάρτυρας κατηγορίας στη Δίκη του Ναυπλίου2. Ο πατέρας εξάλλου της μαθήτριας Μαλαμίδου απέσυρε από το Σχολείο την κόρη του το β' εξάμηνο του 1908 επικαλούμενος τους ίδιους λόγους3. Αλλά και τις μαθήτριες Βράνου, Χίου και Ιωαννίδου απέσυραν οι γονείς τους τον πρώτο ή τους επόμενους χρόνους επειδή είχαν παράπονα από τον τρόπο διδασκαλίας στο Α.Δ.Π. και ιδιαίτερα τη γλώσσα. Αντίθετα η διακοπή της φοίτησης των μαθητριών: Βαρούχ, Λευή, Μεγαλίδου, Παπανικολάου και Χατζηαναγνώστου οφείλονται σε διαφορετικούς λόγους, και πάντως όχι ως εκδήλωση διαμαρτυρίας εναντίον του Σχολείου4. Έτσι η φράση του μάρτυρα κατηγορίας στη Δίκη Μ. Μπουφίδη πως: "δεν ευρέθησαν παρά 40 ή 50 κοράσια και εφοίτησαν εκεί [στο Α.Δ.Π.]· εκ τούτων απεχώρησαν πολλά..."5, δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Η αποσκίρτηση μαθητριών από το Α.Δ.Π. δε φαίνεται να παρεμπόδισε την ομαλή λειτουργία του Σχολείου· ο ίδιος ο Δελμούζος θεωρεί την αποχώρηση μιας-δυο μαθητριών του ως γεγονός θετικό για την απρόσκοπτη διδασκαλία σ' αυτό6.

M' όλα ταύτα οι διαφωνίες της κοινής γνώμης και μερικών από τους γονείς δεν άφησαν ανεπηρέαστη τη λειτουργία του Σχολείου. Γράφει ο Δελμούζος: "...Στα άλλα σημεία της διαφωνίας (περίπατοι, βιβλία, εργασία στο σπίτι) δε χρειαζόταν ούτε και έγινε καμμιά υποχώρηση. Δεν ήταν όμως το ίδιο και με τη γλωσσική διδασκαλία. Η δημαγωγική εκμετάλλευση και ο αντίχτυπός

——————————————

1. Κατάθεση του Κ. Μήτσιου στον ανακριτή (25.5.1911). Πβ. Α. Δελμούζου, Το βιβλίον αυτό εγράφη με την πεποίθησιν ότι θα το διαβάζουν κάποτε ΣΑΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙ, 1911, σ. 18. Επίσης: Χαρ. Χ. Χαρίτου, Σελίδες από τη δίκη των "αθέων" - άγνωστο χειρόγραφο του Τ. Οίκονομάκη, Αθήνα 1976, σ. 21-22.

2. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 75-76.

3. Α. Δελμούζος, Σαν παραμύθι, σ. 18-19.

4. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 42-48. Πβ. Α. Δελμούζου, ό.π., σ. 18-25.

5. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 43.

6. Από επιστολή στον αδελφό του Λουκά, εδώ, τ. Β', σ. 100.

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/135.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

της ήταν τέτοιος, που και στη σχετική σχολική εργασία έφερνε πολύ μεγάλα εμπόδια, και αν εξακολουθούσαμε τον ίδιο δρόμο, το σχολείο κινδύνευε να κλείση. Μέλη της Εφορείας, που έβλεπαν συχνά διάφορους γονείς, με πληροφορούσαν πως η δυσπιστία και η αντίδρασή τους δυνάμωνε ολοένα και περισσότερο. Έτσι ήταν ανάγκη να γίνη κάποια υποχώρηση. Τα παιδιά έπρεπε να ξαναγυρίσουν και για το σχολείο στη φυσική τους γλώσσα, όχι πια με την άμεση διδασκαλία, αλλά από ανάγκη τόσο εξωτερική, αντικειμενική, όσο και δική τους, εσωτερική [...] Έτσι ή καθαρεύουσα πήρε πολύ νωρίς τη θέση της στις περιλήψεις που γράφονταν στον πίνακα, και τα παιδιά τ' άφησα να γράφουν τις εκθέσεις τους στην άγλωσση γλώσσα τους. Και για την ώρα των αρχαίων ελληνικών που την είχαμε παραλείψει, επιμένανε μερικά μέλη της Εφορείας, και σύσταιναν μάλιστα να την κάνωμε διπλή, για ν' αποφύγωμε τη σχετική αντίδραση..."1.

Τα συμπεράσματά μας αφορούν τόσο τις άμεσες συνέπειες στη λειτουργία του Σχολείου από την πολεμική που ασκήθηκε εναντίον του και τον επηρεασμό της κοινής γνώμης, όσο και τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στη σχολική ζωή και νοοτροπία του Α.Δ.Π. Διαπιστώνουμε ότι οι αντιδράσεις, υποκινούμενες από την επιθετική αρθρογραφία του Κήρυκος, αποπροσανατόλισαν -μερικά τουλάχιστον- την πορεία του Σχολείου, και πρόσθεσαν προβλήματα στις προσπάθειες του Δελμούζου.

Μ' όλα ταύτα οι επιθέσεις κάποτε κόπασαν και έτσι μπόρεσε το Α.Δ.Π. να συνεχίσει απρόσκοπτα τη λειτουργία του. Να πώς ο Δελμούζος διαγράφει την εξέλιξη των γεγονότων: "Όσο κρατούσε η πολεμική κατά του Σχολείου, ξεχωριστοί Βολιώτες, που η γνώμη τους βάραινε στην κοινωνία, έρχονταν στο Α.Δ.Π. και παρακολουθούσαν από κοντά την εργασία του. Φίλοι τους άκουαν τις προσωπικές των εντυπώσεις, αυτοί πάλι τις έλεγαν σε άλλους, μερικοί μάλιστα τις δημοσίευσαν και σε ντόπιες εφημερίδες, κι έτσι άρχισε κάποιος διαφωτισμός. Αυτός, μαζί με τις 

1. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 61-62.

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/136.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

υποχωρήσεις έκανε τη δημοσιογραφική επίθεση όλο και αραιότερη και πιο άτονη, ώσπου σταμάτησε πριν ακόμα κλείση η πρώτη τριμηνία. Έτσι ξεκαθάρισε και η θολή ατμόσφαιρα που είχε τυλίξει το σχολείο, και μπορέσαμε να συνεχίσουμε ανενόχλητοι τη δουλειά μας..."1.

Δ. Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ Α.Δ.Π.

Τα θεσμικά πλαίσια της ίδρυσης του Α.Δ.Π. το τοποθετούν έξω από τις συμβατικές υποχρεώσεις του κράτους και του Δήμου, ως προς την παροχή μέσης εκπαίδευσης (=ανώτερης του Δημοτικού) στα κορίτσια του Βόλου. Γι' αυτό τις σημαντικές δαπάνες για τα δίδακτρα των μαθητριών όφειλαν να αναλάβουν οι ίδιοι οι γονείς, και μάλιστα οι πιο εύποροι απ' αυτούς. Επομένως το νέο σχολείο είχε χαρακτήρα ανεπίσημο, αφού δεν ανήκε στις δικαιοδοσίες της κρατικής εκπαίδευσης, και ιδιωτικό αφού οι ενδιαφερόμενοι γονείς πλήρωναν τα έξοδα λειτουργίας του2.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 62.

2. Βλ. παραπάνω σημ. 1, σ. 127. Πβ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 277. Στα κατάλοιπα Δελμούζου βρέθηκε ένα δείγμα (έντυπης) αίτησης, που υπέβαλαν οι γονείς των πρωτοεγγραφομένων μαθητριών4 έχει ως εξής:

Αξιότιμον Κύριον

Αλέξανδρον Δελμούζον

Διευθυντήν του Ανωτέρου Παρθεναγωγείου

Ενταύθα

Αξιότιμε Κύριε,

Υπόσχομαι να αποστείλω την κόρην μου εις το υφ' υμών διευθυνόμενον Ανώτερον Παρθεναγωγείον επί έν έτος σχολικόν, αρξάμενον ήδη.

Αναλαμβάνω την υποχρέωσιν να καταβάλω υμίν διά την εν τω Σχολείω τούτω διδασκαλίαν Δραχμάς εκατόν οκτώ, πληρωτέας εις τρεις ίσας δόσεις και εις την αρχήν εκάστης τριμηνίας.

Εν Βόλω τη 1 Οκτωβρίου 1908

μεθ' υπολήψεως

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/137.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η παρέμβαση του Δήμου Παγασών, δικαιολογεί μόνο τις πρωτοβουλίες ορισμένων δημοτών του, για να ικανοποιηθούν οι αντικειμενικές ανάγκες παροχής ανώτερης μόρφωσης στα κορίτσια εκείνα, που τέλειωναν το Δημοτικό και δεν ήθελαν να συνεχίσουν την επαγγελματική επιμόρφωση των Διδασκαλείων ή του Πανεπιστημίου. Τυπική κατοχύρωση ή δέσμευση του Δήμου δεν υπήρχε. Ήταν όμως φανερό ότι o Δήμος (όπως εξάλλου οποιοσδήποτε δημότης) όφειλε ν' αναπληρώσει το κενό που παρουσίαζε τότε η γυναικεία εκπαίδευση του τόπου, ιδρύοντας ένα (ιδιωτικό) σχολείο. Άλλωστε η συνδρομή του Δήμου θα βοηθούσε μόνο το Σχολείο στα πρώτα του βήματα, ώσπου να καταστεί οικονομικά αυτοδύναμο.

Ο Σαράτσης στην Έκθεσή του ζήτησε την οικονομική αρωγή του Δήμου Παγασών, ώστε ν' αντιμετωπιστεί ένα μέρος των εξόδων, αντιπροτείνοντας την εξοικονόμηση δαπανών με την κατάργηση των ανώτερων τάξεων του δημοτικού Παρθεναγωγείου. Τα υπόλοιπα ήταν θέμα και υποχρέωση των γονέων, των οποίων οι θυγατέρες θα κέρδιζαν από τη λειτουργία του νέου σχολείου1. Οι προτάσεις αυτές του Σαράτση έγιναν δεκτές από το δημοτικό συμβούλιο Παγασών, που με σχετική απόφασή του ανέλαβε την υποχρέωση να χρηματοδοτήσει τις λειτουργικές ανάγκες του Α.Δ.Π. κατά το μεγαλύτερο μέρος. Ο προϋπολογισμός εξόδων και εσόδων που πρόβλεπε ο Σαράτσης για τη λειτουργία των τριών τάξεων του Α.Δ.Π. κατά την πρώτη σχολική χρονιά (1908-09), δημοσιεύτηκε στις τοπικές εφημερίδες2. Σύμφωνα με τον προϋπολογισμό αυτό, το ύψος των ετήσιων εξόδων έφτανε τις 13.650 δρχ. κατανεμόμενες ως εξής: α) ενοίκιο οικήματος για 12 μήνες: δρχ. 2040· β) μισθός μόνιμου προσωπικού (διευθυντή φιλολόγου, φυσικομαθηματικού και γαλλίδας διδασκάλισσας) για 12 μήνες: δρχ. 8400· γ) επιμίσθιο καθηγητών που θα δίδασκαν λιγότερες ώρες (μουσικής, ιχνογραφίας και οικοκυρικών) για 10 μήνες:

——————————————

1. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 24.

2. Μαζί με το ωρολόγιο πρόγραμμα του νέου σχολείου.

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/138.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δρχ. 1775· δ) μισθός επιστάτριας: δρχ. 480· ε) για διδακτικά όργανα: δρχ. 400, και στ) για θέρμανση: δρχ. 80. O ίδιος προϋπολογισμός του Σαράτση πρόβλεπε αντίστοιχο ύψος εσόδων από τα δίδακτρα των μαθητριών: 7500 δρχ. περίπου1. Επομένως η συνδρομή του Δήμου για τη λειτουργία του Α.Δ.Π. θα έπρεπε να φτάνει το ποσό των 6000 δραχμών (για να ισοσκελιστούν τα έξοδα), ποσό που ήταν κατά 1000 δρχ. κατώτερο από όσα δαπανούσε ο Δήμος για να συντηρήσει τις δύο "ανώτερες" τάξεις του 1ου δημοτικού Παρθεναγωγείου. Πληροφορία της εφημερίδας Πρόμαχος ανεβάζει το ύψος των ετήσιων δαπανών για το δημοτικό Παρθεναγωγείο στο ποσό των 6-10 χιλιάδων δραχμών2. Αντίθετα η εφημερίδα Κήρυξ κάνει λόγο για ετήσιες δαπάνες, για τον ίδιο σκοπό, στο ύψος των 2500 δραχμών3. H αντίφαση είναι φανερή. H πραγματικότητα βρίσκεται κάπου στη μέση και συμφωνεί με τους υπολογισμούς του Σαράτση. Όπως προκύπτει από τον προϋπολογισμό δαπανών του Δήμου για το έτος 1908, για τη συντήρηση των "ανώτερων" τάξεων και για ένα μόνο εξάμηνο (αμοιβές διδακτικού προσωπικού, που κατέβαλε πάλι ο Δήμος) το ύψος των εξόδων του Δήμου έφτανε στις 3330 δραχμές4.

Μετά την απόφαση ίδρυσης του νέου Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου, ο Δήμος Παγασών υλοποίησε την απόφασή του και χορήγησε πίστωση "εκ δραχμών 1800, εις βάρος του αποθέματος, διά την συντήρησιν της Σχολής, επί τρεις μήνας"5. H πίστωση αυτή υπήρξε μικρή, επειδή αφορούσε την πρώτη μόνο τριμηνία λειτουργίας του Σχολείου (Οκτώβριος-Δεκέμβριος 1908)

——————————————

1. Βλ. εφημ. Πρόμαχος, 20.9.1908. Να σημειωθεί ότι προβλέπονταν θέσεις για άπορες μαθήτριες, που δε θα πλήρωναν δίδακτρα. Τέτοιες όμως μαθήτριες ελάχιστες φοίτησαν στο Α.Δ.Π.

2. Εφημ. Πρόμαχος, 24.10.1908.

3. Εφημ. Κήρυξ, 24.10.1908.

4. Δήμος Παγασών, "Πρακτικά του δημοτικού συμβουλίου", τ. 10ος (1905-1907), συνεδρία Θ' της 7.12.1907.

5. Δήμος Παγασών, "Πρακτικά του δημοτικού συμβουλίου", ό.π., σ. 92 (συνεδρία της 24.9.1908).

Σελ. 138
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 119
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    1. Τα επιχειρήματα του "Κήρυκος"

    Στο σημείο αυτό προβάλλει η άλλη πηγή αντιδράσεων απέναντι στην ίδρυση του Α.Δ.Π., η αρθρογραφία του Δημοσθ. Κούρτοβικ στην εφημερίδα του Κήρυξ. Ο Δ. Σαράτσης βεβαίωνε ότι "η σύστασις ενταύθα της Σχολής εγένετο υπό της κοινωνίας ενθουσιωδώς δεκτή"1, αλλά ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας αυτής επηρεαζόταν από την εφημερίδα του Κούρτοβικ, που από την αρχή άσκησε έντονη κριτική κι έδωσε μαχητικό τόνο εναντίον των θέσεων, των στόχων και των προθέσεων των ιδρυτών του Α.Δ.Π.

    Η αντίδραση του Κήρυκος συνοψίζεται στα ακόλουθα σταχυολογημένα αποσπάσματα της αρθρογραφίας του: "...Κατά τι έχει να εξυπηρετηθή η πόλις αν τα κορίτσια των τραπεζιτών [...] λαμβάνουν ετήσιαν υποτροφίαν από τον Δήμον διά να τελειοποιηθούν εις τον χορόν και τα γαλλικά και το πιάνο; [...] Τριάκοντα πλούσιοι ήθελαν να σπουδάσουν τα κορίτσια των [...] και αυτοί οι τριάκοντα έξυπνοι αριστοκράται ευρήκαν εικοσιπέντε χιλιάδες φτωχούς κουτοκράτες, διά να πληρώνουν τα δίδακτρα των δεσποινίδων των!..."2. "Διά να δημιουργήσετε το κονδύλι των 6 χιλιάδων του Δήμου, καταργείτε φωτοσβεστικώς τας ανωτέρας τάξεις του Δημοτικού Παρθεναγωγείου; Δεν φοβείσθε τον Θεόν;..."3. "...Εάν η πόλις ησθάνετο την ανάγκην να παρέχη παιδαγωγικήν μόρφωσιν εις τας νεάνιδας της πόλεως, ας ιδρύετο ενταύθα παράρτημα του Αρσακείου [...] ας γείνη τούτο ως ιδιωτική επιχείρησις [...] Το περίεργον λοιπόν αυτό τέρας, το οποίον δεν έχει υπόστασιν, ούτε εξήγησιν..."4, "...Τα πρώτα βήματα του περιέργου αυτού εκπαιδευτικού δημιουργήματος το οποίον

    ——————————————

    1. Δήμος Παγασών, "Πρακτικά δημοτικού συμβουλίου", ό.π., σ. 91 (συνεδρία της 24.9.1908).

    2. Εφημ. Κήρυξ (Βόλου), (εκδότης και αρθρογράφος o Δημοσθένης Κούρτοβικ), έτος Β', αρ. 425, φ. της 23.10.1908.

    3. Στο ίδιο, 24.10.1908.

    4. Στο ίδιο, 25.10.1908.