Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 130-149 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/130.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

"...Η κατοικία του Διευθυντού ωρίσθη εντός του σχολείου!..."1.

Οι αιχμές ξεφεύγουν πλέον από το επίπεδο της ειρωνείας και της χλεύης του συστήματος. Αναφέρονται άμεσα και αφορούν την ηθική ποιότητα του δασκάλου. H νεαρή ηλικία του διευθυντή του Παρθεναγωγείου (ο Δελμούζος ήταν το 1908 εικοσιεφτά χρονών) φαινόταν υπερβολικά ακατάλληλη για να διδάξει σε κοπέλες 12 ως 15 χρονών. Δε θα άξιζε την προσπάθεια η ανασκευή των τέτοιων κατηγοριών του Κήρυκος, αν τα γεγονότα αυτά δεν αποτελούσαν τροχοπέδη στην ομαλή πορεία λειτουργίας του Σχολείου, και αν τα ίδια και χειρότερα επιχειρήματα -με την ίδια προέλευση- δε διατυπώνονταν σε λίγο καιρό, όταν πια το Α.Δ.Π. του Βόλου θα γινόταν το εξιλαστήριο θύμα μιας εκστρατείας, που θα παρακολουθήσουμε παρακάτω. Πάντως τα ελατήρια της σταυροφορίας του Κήρυκος εναντίον του Α.Δ.Π. και των φορέων του μπορούν ν' αναζητηθούν στην κατακλείδα των αιτιάσεων του αρθρογράφου: "...Ημείς δεν κατηγορήσαμεν ποτέ τους Μαλλιαρούς δι' όσα γράφουν. Δικαίωμά των να τα γράφουν [...] Ημείς επιτιθέμεθα κατ' εκείνων οίτινες περιεβλήθησαν την τήβεννον του γλωσσικού Μεσσίου και έρχονται ν' ανατρέψουν, έρχονται να χαλάσουν τα κεκτημένα!..."2. Όχι δύσκολα μπορούν να εξαχθούν τα απαραίτητα συμπεράσματα για τους βαθύτερους λόγους της πολεμικής. Οι μεταρρυθμιστές δημιουργοί του Παρθεναγωγείου βαρύνονται με την "κατηγορία" του ανατροπέα της κατεστημένης τάξης· βασικό κριτήριο η (δημοτική) γλώσσα. Αλλά σε μια εφησυχασμένη κοινωνία τέτοιες "ρηξικέλευθες" πρωτοβουλίες δε γίνονται ανεκτές" πρέπει να καταπολεμηθούν οι καινοτόμοι. To ιδεολογικό υπόβαθρο της πολεμικής είναι προφανές.

Απέναντι σ' αυτή την πλημμυρίδα των άμεσων και έμμεσων αιτιάσεων του Κήρυκος και των αντιπάλων του Σχολείου η αντίδραση των υπερασπιστών του περιορίστηκε στη "χλιαρή" αρθρογραφία των άλλων εφημερίδων του Βόλου, και στην ψύχραιμη

——————————————

1. Στο ίδιο, 6.11.1908.

2. Στο ίδιο, 24.10.1908.

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/131.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

στάση —στάση αμυντική— των δημιουργών του βολιώτικου Παρθεναγωγείου, Άφηναν το έργο τους να μιλήσει μόνο του και πίστευαν ότι η καλύτερη απάντηση στις αιτιάσεις είναι η ίδια η διδασκαλία στο Σχολείο. Μ' όλα ταύτα, επειδή επρόκειτο για τους πρώτους κρίσιμους μήνες για τη λειτουργία του Σχολείου και η ίδια η υπόσταση του βρισκόταν σε άμεση εξάρτηση από το περιβάλλον, είναι θεμιτό να επιμείνουμε στην ατμόσφαιρα που δημιούργησαν οι κατηγορίες του Κήρυκος.

2. Ο αντίκτυπος των αιτιάσεων εναντίον του Σχολείου

Ο δημοσιογραφικός θόρυβος και οι εκτοξευόμενες εναντίον του Σχολείου κατηγορίες προξένησαν μια σειρά από αντιδράσεις του κοινού, και ιδιαίτερα των γονέων των μαθητριών. Ήδη κατά τη διάρκεια των πρώτων μηνών λειτουργίας του Σχολείου παρουσιάστηκαν αντιδράσεις, που υπέσκαψαν την αρχική αισιοδοξία των δημιουργών του Παρθεναγωγείου και ιδιαίτερα επηρέασαν την πορεία διδασκαλίας και τη σχολική ζωή.

Η νεαρή ηλικία του Δελμούζου, το πρόγραμμα διδασκαλίας, η εκτόπιση των αρχαιοελληνικών κειμένων, το ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη μητρική γλώσσα, η εγκατάλειψη των σχολικών βιβλίων, οι περίπατοι στις εξοχές του Βόλου, η απασχόληση των μαθητριών με τον κήπο, η αποφυγή ανάθεσης εργασιών για το σπίτι, όλα αυτά —στοιχεία του ιδιόρρυθμου προγράμματος— υπήρξαν για τους έκπληκτους Βολιώτες, μαθημένους στον παραδοσιακό τρόπο μάθησης —που πάντως δεν ενέκριναν— φαινόμενα καινοφανή, παράδοξα, ύποπτα και επομένως εξοβελιστέα από την εκπαίδευση των κοριτσιών τους. Η υποδαύλιση των αμφιβολιών και η καλλιέργεια κλίματος εχθρικού εναντίον των καινοτομιών του Δελμούζου από τις στήλες του Κήρυκος, ηλέκτριζαν την ατμόσφαιρα κι έσπειραν το σαρκασμό.

Υπογραμμίζουμε και πάλι ότι οι αντιδράσεις, όπως μάλιστα διεκτραγωδούνται από τον ίδιο το Δελμούζο, δεν υπήρξαν φαινόμενο παροδικό και δικαιολογημένο ως πρώτη εντύπωση 

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/132.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

απέναντι στο νέο Σχολείο, αλλά οι ίδιες αιτιάσεις θα επανέλθουν στην επιφάνεια και θα χρησιμοποιηθούν ως επιχειρήματα των πολέμιων του Σχολείου, όταν η πολεμική θα πάρε., τη μορφή του Διωγμού και στις μνήμες του πρώτου αυτού καιρού θα στηριχτούν πολλές από τις κατηγορίες εναντίον του Α.Δ.Π.

Ας δούμε τον αντίχτυπο, όπως έχει καταγραφεί από το Δελμούζο στις αναμνήσεις του1: «...Η επίμονη δημοσιογραφική αυτή επίθεση είχε φυσικά τον αντίχτυπό της όχι μόνο στην κοινωνία, αλλά και στους γονείς και στα παιδιά. Από τους δρόμους που περνούσαμε στον περίπατο μας όσο να βγούμε έξω από την πόλη, ένοιωθα περίεργες ύποπτες ματιές καρφωμένες απάνω μας, συνοδευόμενες κάποτε με κρυφομιλήματα ή μουρμουρητά [...] Ένας πατέρας, από τους πιο φωτισμένους, ήρθε μια μέρα στο γραφείο μου και μου είπε εμπιστευτικά: καλύτερα να μην πηγαίνουν τα παιδιά περίπατο, αφού δεν έχει κανένα λόγο. Του θύμισα τον σκοπό που είχαν στο Α.Δ.Π. οι περίπατοι, και τη σωματική και ηθική κατάσταση του παιδιού του. Απάντηση: "καλά αυτά και άγια, μα βλέπετε πως γίνεται σούσουρο μεγάλο !..." [...] Εκεί πάντως που ο δημοσιογραφικός θόρυβος έπιανε περισσότερο και στους γονείς, ήταν η γλώσσα. Όταν στη συγκέντρωσή τους στο σχολείο τούς είχα ανάπτυξει τη μέθοδο που θ' ακολουθούσε το Α.Δ.Π. στη γλωσσική διδασκαλία, φάνηκαν πως συμφωνούν! Η καθημερινή όμως δημοσιογραφική δημαγωγία στο γλωσσικό ζήτημα, ξυπνώντας μέσα τους και δυναμώνοντας όλες τις σχετικές προλήψεις, έσβησε την πρώτη εντύπωση από την ανάπτυξη που τους είχα κάμει»2. "...Σήμερα ήρθε μια γριούλα, μέλος της

——————————————

1. Οι αναμνήσεις του Δελμούζου από το Α.Δ.Π. πρωτοδιατυπώθηκαν και δημοσιεύτηκαν στο Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου: ("Τρία χρόνια δάσκαλος. Ι. Πώς πήρα τα παιδιά", τ. Γ', 1913, σ. 1-27· "Τρία χρόνια δάσκαλος. ΙΙ. Προς τη φύση και τη ζωή", τ. Δ', 1914, σ. 197-283). Τα ίδια κείμενα, συντομευμένα κάπως περιλήφτηκαν στο βιβλίο του: Το κρυφό σκολειό, από όπου λαμβάνονται τα παραθέματα.

2. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 60. H τελευταία φράση υπονοεί τη συγκέντρωση γονέων το Νοέμβριο 1908.

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/133.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εφορευτικής επιτροπής: -Ξέρετε, κ. διευθυντά, διαδίδεται ότι είσθε μαλλιαρός κλπ. [...] και μερικοί γονείς υποπτεύονται κλπ..."1. "...Ως τώρα με επισκέφτηκαν στο σχολείο μου όλοι οι επίσημοι: Νομάρχης, Δεσπότης, δήμαρχος κλπ. Παράγινε θόρυβος και φοβήθηκαν οι άνθρωποι..."2. «...Εδώ κι εκεί καλούσα μερικές μητέρες για να συνεννοηθώ μαζί τους. Έρχονταν μόνο για μια στιγμή ν' ακούσουν τις συστάσεις μου ή για να δώσουν πληροφορίες κι έφευγαν χωρίς να μπούνε στην τάξη. Με την ευκαιρία όμως αυτή διαμαρτύρονταν όχι μόνο για τη γλώσσα, αλλά και για ότι έλειψαν τα βιβλία, και η σπιτική εργασία του σχολείου. "Δεν κάνουν τίποτε στο σπίτι, δε γράφουν, δε διαβάζουν, πώς θα μάθουν γράμματα;". Ή "όλο περίπατο πάνε· τι χρειάζονται τόσοι περίπατοι;" [...] Οι γονείς άρχισαν να συζητούν εμπρός στα παιδιά τους ή και με τα παιδιά τους, και οι αντιλήψεις τους μεταφέρονταν και στην αίθουσα της διδασκαλίας από τα πρώτα ακόμα βήματά μας...»3. "Μια μέρα εκεί που δίδασκα, έπεσαν τα μάτια μου χαμηλά στο πρώτο θρανίο, και είδα δυο μικρούλες μαθήτριες να μαζεύουν γρήγορα γρήγορα τα πόδια τους και να κοκκινίζουν. Ίσως να ήταν τυχαίο, μα αισθανόμουν έτσι πιο άμεσα τον αντίχτυπο στα παιδιά τα ίδια..."4.

Οι φήμες και ο θόρυβος δημιούργησαν μια ακόμη σοβαρή αντίδραση· ορισμένοι γονείς απέσυραν τα κορίτσια τους από το Σχολείο. Το γεγονός επανήλθε στην επιφάνεια κατά την περίοδο των ανακρίσεων των "Αθεϊκών" και της Δίκης του Ναυπλίου. O πατέρας της μαθήτριας Μήτσιου, λ.χ., κατέθεσε: "Η κόρη μου έμεινε εις το Ανώτερον Παρθεναγωγείον 15-20 ημέρας· την απέσυρα πρώτον, διότι δεν εδιδάσκετο ούτε εγίνετο προσευχή, και δεύτερον διότι εις το σχολείον εσυνήθιζαν να κάμνουν εκδρομάς με τον Δελμούζον μόνον, χωρίς καμμίαν διδασκάλισσαν

——————————————

1. Από επιστολή του στη Φροσύνη Μαλικοπούλου, εδώ, τ. Β', σ. 74.

2. Στο ίδιο, σ. 77.

3. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 60.

4. Στο ίδιο.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/134.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

μαζί..."1. Παρόμοια κατάθεση έδωσε ο ίδιος γονέας ως μάρτυρας κατηγορίας στη Δίκη του Ναυπλίου2. Ο πατέρας εξάλλου της μαθήτριας Μαλαμίδου απέσυρε από το Σχολείο την κόρη του το β' εξάμηνο του 1908 επικαλούμενος τους ίδιους λόγους3. Αλλά και τις μαθήτριες Βράνου, Χίου και Ιωαννίδου απέσυραν οι γονείς τους τον πρώτο ή τους επόμενους χρόνους επειδή είχαν παράπονα από τον τρόπο διδασκαλίας στο Α.Δ.Π. και ιδιαίτερα τη γλώσσα. Αντίθετα η διακοπή της φοίτησης των μαθητριών: Βαρούχ, Λευή, Μεγαλίδου, Παπανικολάου και Χατζηαναγνώστου οφείλονται σε διαφορετικούς λόγους, και πάντως όχι ως εκδήλωση διαμαρτυρίας εναντίον του Σχολείου4. Έτσι η φράση του μάρτυρα κατηγορίας στη Δίκη Μ. Μπουφίδη πως: "δεν ευρέθησαν παρά 40 ή 50 κοράσια και εφοίτησαν εκεί [στο Α.Δ.Π.]· εκ τούτων απεχώρησαν πολλά..."5, δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Η αποσκίρτηση μαθητριών από το Α.Δ.Π. δε φαίνεται να παρεμπόδισε την ομαλή λειτουργία του Σχολείου· ο ίδιος ο Δελμούζος θεωρεί την αποχώρηση μιας-δυο μαθητριών του ως γεγονός θετικό για την απρόσκοπτη διδασκαλία σ' αυτό6.

M' όλα ταύτα οι διαφωνίες της κοινής γνώμης και μερικών από τους γονείς δεν άφησαν ανεπηρέαστη τη λειτουργία του Σχολείου. Γράφει ο Δελμούζος: "...Στα άλλα σημεία της διαφωνίας (περίπατοι, βιβλία, εργασία στο σπίτι) δε χρειαζόταν ούτε και έγινε καμμιά υποχώρηση. Δεν ήταν όμως το ίδιο και με τη γλωσσική διδασκαλία. Η δημαγωγική εκμετάλλευση και ο αντίχτυπός

——————————————

1. Κατάθεση του Κ. Μήτσιου στον ανακριτή (25.5.1911). Πβ. Α. Δελμούζου, Το βιβλίον αυτό εγράφη με την πεποίθησιν ότι θα το διαβάζουν κάποτε ΣΑΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙ, 1911, σ. 18. Επίσης: Χαρ. Χ. Χαρίτου, Σελίδες από τη δίκη των "αθέων" - άγνωστο χειρόγραφο του Τ. Οίκονομάκη, Αθήνα 1976, σ. 21-22.

2. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 75-76.

3. Α. Δελμούζος, Σαν παραμύθι, σ. 18-19.

4. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 42-48. Πβ. Α. Δελμούζου, ό.π., σ. 18-25.

5. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 43.

6. Από επιστολή στον αδελφό του Λουκά, εδώ, τ. Β', σ. 100.

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/135.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

της ήταν τέτοιος, που και στη σχετική σχολική εργασία έφερνε πολύ μεγάλα εμπόδια, και αν εξακολουθούσαμε τον ίδιο δρόμο, το σχολείο κινδύνευε να κλείση. Μέλη της Εφορείας, που έβλεπαν συχνά διάφορους γονείς, με πληροφορούσαν πως η δυσπιστία και η αντίδρασή τους δυνάμωνε ολοένα και περισσότερο. Έτσι ήταν ανάγκη να γίνη κάποια υποχώρηση. Τα παιδιά έπρεπε να ξαναγυρίσουν και για το σχολείο στη φυσική τους γλώσσα, όχι πια με την άμεση διδασκαλία, αλλά από ανάγκη τόσο εξωτερική, αντικειμενική, όσο και δική τους, εσωτερική [...] Έτσι ή καθαρεύουσα πήρε πολύ νωρίς τη θέση της στις περιλήψεις που γράφονταν στον πίνακα, και τα παιδιά τ' άφησα να γράφουν τις εκθέσεις τους στην άγλωσση γλώσσα τους. Και για την ώρα των αρχαίων ελληνικών που την είχαμε παραλείψει, επιμένανε μερικά μέλη της Εφορείας, και σύσταιναν μάλιστα να την κάνωμε διπλή, για ν' αποφύγωμε τη σχετική αντίδραση..."1.

Τα συμπεράσματά μας αφορούν τόσο τις άμεσες συνέπειες στη λειτουργία του Σχολείου από την πολεμική που ασκήθηκε εναντίον του και τον επηρεασμό της κοινής γνώμης, όσο και τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στη σχολική ζωή και νοοτροπία του Α.Δ.Π. Διαπιστώνουμε ότι οι αντιδράσεις, υποκινούμενες από την επιθετική αρθρογραφία του Κήρυκος, αποπροσανατόλισαν -μερικά τουλάχιστον- την πορεία του Σχολείου, και πρόσθεσαν προβλήματα στις προσπάθειες του Δελμούζου.

Μ' όλα ταύτα οι επιθέσεις κάποτε κόπασαν και έτσι μπόρεσε το Α.Δ.Π. να συνεχίσει απρόσκοπτα τη λειτουργία του. Να πώς ο Δελμούζος διαγράφει την εξέλιξη των γεγονότων: "Όσο κρατούσε η πολεμική κατά του Σχολείου, ξεχωριστοί Βολιώτες, που η γνώμη τους βάραινε στην κοινωνία, έρχονταν στο Α.Δ.Π. και παρακολουθούσαν από κοντά την εργασία του. Φίλοι τους άκουαν τις προσωπικές των εντυπώσεις, αυτοί πάλι τις έλεγαν σε άλλους, μερικοί μάλιστα τις δημοσίευσαν και σε ντόπιες εφημερίδες, κι έτσι άρχισε κάποιος διαφωτισμός. Αυτός, μαζί με τις 

1. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 61-62.

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/136.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

υποχωρήσεις έκανε τη δημοσιογραφική επίθεση όλο και αραιότερη και πιο άτονη, ώσπου σταμάτησε πριν ακόμα κλείση η πρώτη τριμηνία. Έτσι ξεκαθάρισε και η θολή ατμόσφαιρα που είχε τυλίξει το σχολείο, και μπορέσαμε να συνεχίσουμε ανενόχλητοι τη δουλειά μας..."1.

Δ. Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ Α.Δ.Π.

Τα θεσμικά πλαίσια της ίδρυσης του Α.Δ.Π. το τοποθετούν έξω από τις συμβατικές υποχρεώσεις του κράτους και του Δήμου, ως προς την παροχή μέσης εκπαίδευσης (=ανώτερης του Δημοτικού) στα κορίτσια του Βόλου. Γι' αυτό τις σημαντικές δαπάνες για τα δίδακτρα των μαθητριών όφειλαν να αναλάβουν οι ίδιοι οι γονείς, και μάλιστα οι πιο εύποροι απ' αυτούς. Επομένως το νέο σχολείο είχε χαρακτήρα ανεπίσημο, αφού δεν ανήκε στις δικαιοδοσίες της κρατικής εκπαίδευσης, και ιδιωτικό αφού οι ενδιαφερόμενοι γονείς πλήρωναν τα έξοδα λειτουργίας του2.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 62.

2. Βλ. παραπάνω σημ. 1, σ. 127. Πβ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 277. Στα κατάλοιπα Δελμούζου βρέθηκε ένα δείγμα (έντυπης) αίτησης, που υπέβαλαν οι γονείς των πρωτοεγγραφομένων μαθητριών4 έχει ως εξής:

Αξιότιμον Κύριον

Αλέξανδρον Δελμούζον

Διευθυντήν του Ανωτέρου Παρθεναγωγείου

Ενταύθα

Αξιότιμε Κύριε,

Υπόσχομαι να αποστείλω την κόρην μου εις το υφ' υμών διευθυνόμενον Ανώτερον Παρθεναγωγείον επί έν έτος σχολικόν, αρξάμενον ήδη.

Αναλαμβάνω την υποχρέωσιν να καταβάλω υμίν διά την εν τω Σχολείω τούτω διδασκαλίαν Δραχμάς εκατόν οκτώ, πληρωτέας εις τρεις ίσας δόσεις και εις την αρχήν εκάστης τριμηνίας.

Εν Βόλω τη 1 Οκτωβρίου 1908

μεθ' υπολήψεως

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/137.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η παρέμβαση του Δήμου Παγασών, δικαιολογεί μόνο τις πρωτοβουλίες ορισμένων δημοτών του, για να ικανοποιηθούν οι αντικειμενικές ανάγκες παροχής ανώτερης μόρφωσης στα κορίτσια εκείνα, που τέλειωναν το Δημοτικό και δεν ήθελαν να συνεχίσουν την επαγγελματική επιμόρφωση των Διδασκαλείων ή του Πανεπιστημίου. Τυπική κατοχύρωση ή δέσμευση του Δήμου δεν υπήρχε. Ήταν όμως φανερό ότι o Δήμος (όπως εξάλλου οποιοσδήποτε δημότης) όφειλε ν' αναπληρώσει το κενό που παρουσίαζε τότε η γυναικεία εκπαίδευση του τόπου, ιδρύοντας ένα (ιδιωτικό) σχολείο. Άλλωστε η συνδρομή του Δήμου θα βοηθούσε μόνο το Σχολείο στα πρώτα του βήματα, ώσπου να καταστεί οικονομικά αυτοδύναμο.

Ο Σαράτσης στην Έκθεσή του ζήτησε την οικονομική αρωγή του Δήμου Παγασών, ώστε ν' αντιμετωπιστεί ένα μέρος των εξόδων, αντιπροτείνοντας την εξοικονόμηση δαπανών με την κατάργηση των ανώτερων τάξεων του δημοτικού Παρθεναγωγείου. Τα υπόλοιπα ήταν θέμα και υποχρέωση των γονέων, των οποίων οι θυγατέρες θα κέρδιζαν από τη λειτουργία του νέου σχολείου1. Οι προτάσεις αυτές του Σαράτση έγιναν δεκτές από το δημοτικό συμβούλιο Παγασών, που με σχετική απόφασή του ανέλαβε την υποχρέωση να χρηματοδοτήσει τις λειτουργικές ανάγκες του Α.Δ.Π. κατά το μεγαλύτερο μέρος. Ο προϋπολογισμός εξόδων και εσόδων που πρόβλεπε ο Σαράτσης για τη λειτουργία των τριών τάξεων του Α.Δ.Π. κατά την πρώτη σχολική χρονιά (1908-09), δημοσιεύτηκε στις τοπικές εφημερίδες2. Σύμφωνα με τον προϋπολογισμό αυτό, το ύψος των ετήσιων εξόδων έφτανε τις 13.650 δρχ. κατανεμόμενες ως εξής: α) ενοίκιο οικήματος για 12 μήνες: δρχ. 2040· β) μισθός μόνιμου προσωπικού (διευθυντή φιλολόγου, φυσικομαθηματικού και γαλλίδας διδασκάλισσας) για 12 μήνες: δρχ. 8400· γ) επιμίσθιο καθηγητών που θα δίδασκαν λιγότερες ώρες (μουσικής, ιχνογραφίας και οικοκυρικών) για 10 μήνες:

——————————————

1. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 24.

2. Μαζί με το ωρολόγιο πρόγραμμα του νέου σχολείου.

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/138.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δρχ. 1775· δ) μισθός επιστάτριας: δρχ. 480· ε) για διδακτικά όργανα: δρχ. 400, και στ) για θέρμανση: δρχ. 80. O ίδιος προϋπολογισμός του Σαράτση πρόβλεπε αντίστοιχο ύψος εσόδων από τα δίδακτρα των μαθητριών: 7500 δρχ. περίπου1. Επομένως η συνδρομή του Δήμου για τη λειτουργία του Α.Δ.Π. θα έπρεπε να φτάνει το ποσό των 6000 δραχμών (για να ισοσκελιστούν τα έξοδα), ποσό που ήταν κατά 1000 δρχ. κατώτερο από όσα δαπανούσε ο Δήμος για να συντηρήσει τις δύο "ανώτερες" τάξεις του 1ου δημοτικού Παρθεναγωγείου. Πληροφορία της εφημερίδας Πρόμαχος ανεβάζει το ύψος των ετήσιων δαπανών για το δημοτικό Παρθεναγωγείο στο ποσό των 6-10 χιλιάδων δραχμών2. Αντίθετα η εφημερίδα Κήρυξ κάνει λόγο για ετήσιες δαπάνες, για τον ίδιο σκοπό, στο ύψος των 2500 δραχμών3. H αντίφαση είναι φανερή. H πραγματικότητα βρίσκεται κάπου στη μέση και συμφωνεί με τους υπολογισμούς του Σαράτση. Όπως προκύπτει από τον προϋπολογισμό δαπανών του Δήμου για το έτος 1908, για τη συντήρηση των "ανώτερων" τάξεων και για ένα μόνο εξάμηνο (αμοιβές διδακτικού προσωπικού, που κατέβαλε πάλι ο Δήμος) το ύψος των εξόδων του Δήμου έφτανε στις 3330 δραχμές4.

Μετά την απόφαση ίδρυσης του νέου Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου, ο Δήμος Παγασών υλοποίησε την απόφασή του και χορήγησε πίστωση "εκ δραχμών 1800, εις βάρος του αποθέματος, διά την συντήρησιν της Σχολής, επί τρεις μήνας"5. H πίστωση αυτή υπήρξε μικρή, επειδή αφορούσε την πρώτη μόνο τριμηνία λειτουργίας του Σχολείου (Οκτώβριος-Δεκέμβριος 1908)

——————————————

1. Βλ. εφημ. Πρόμαχος, 20.9.1908. Να σημειωθεί ότι προβλέπονταν θέσεις για άπορες μαθήτριες, που δε θα πλήρωναν δίδακτρα. Τέτοιες όμως μαθήτριες ελάχιστες φοίτησαν στο Α.Δ.Π.

2. Εφημ. Πρόμαχος, 24.10.1908.

3. Εφημ. Κήρυξ, 24.10.1908.

4. Δήμος Παγασών, "Πρακτικά του δημοτικού συμβουλίου", τ. 10ος (1905-1907), συνεδρία Θ' της 7.12.1907.

5. Δήμος Παγασών, "Πρακτικά του δημοτικού συμβουλίου", ό.π., σ. 92 (συνεδρία της 24.9.1908).

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/139.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

και επειδή για το νέο χρόνο έπρεπε να αναγραφεί ειδική πίστωση στον προϋπολογισμό του έτους 1909. Τούτο πράγματι συνέβη σε μια επόμενη συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου, οπότε η αρχική πρόταση του Δημάρχου για 3000 δρχ., με επέμβαση του Σαράτση, έφτασε το ποσό των 5000 δρχ., ποσό που εγκρίθηκε από το συμβούλιο1. Θα παρατηρηθεί εδώ ότι τα εγκριθέντα ποσά είναι μειωμένα έναντι των ποσών, που είχε προβλέψει ο Σαράτσης, επειδή η αρχική πρόβλεψη αφορούσε τη λειτουργία τριών τάξεων, ενώ το Σχολείο κατά το σχολικό έτος 1908-09 λειτούργησε μόνο με την πρώτη τάξη. Αντίστοιχη ποικιλία εσόδων από δίδακτρα μαθητριών παρατηρείται από χρόνο σε χρόνο, ανάλογα με τον αριθμό των μαθητριών που φοιτούν σε κάθε τάξη.

Δεν υπάρχουν επαρκείς πληροφορίες για το ακριβές ύψος των εσόδων και εξόδων του Σχολείου κατά τα δύο επόμενα χρόνια. Ενδιαφέρουσες πληροφορίες -αν και ανεπίσημες- για το θέμα αυτό περιέχει ένα ιδιόγραφο σημείωμα του Δελμούζου, που έστειλε στο Σαράτση το καλοκαίρι του 1910 2. Το πεντασέλιδο σημείωμα περιέχει τους υπολογισμούς του αποστολέα σχετικά με τις διδακτικές ανάγκες για το σχολικό έτος 1910-11 και προϋπολογισμούς του ίδιου χρόνου. Από το σημείωμα του Δελμούζου πληροφορούμαστε:

α) ότι τα προβλεπόμενα έξοδα για τη λειτουργία του Σχολείου, κατά το χρόνο αυτό, ήταν αναλυτικά: 1) ενοίκιο οικήματος, 1800 δρχ.· 2) αμοιβή της υποδιευθύντριας, 1260 δρχ.· 3) αμοιβή του διευθυντή, 3600 δρχ.· 4) αμοιβή των καθηγητών μαθηματικών και φυσικών, 2400 δρχ.· 5) αμοιβή δεύτερου φιλόλογου, 2400 δρχ.· 6) αμοιβή καθηγητή μουσικής, 450 δρχ.· 7) μισθός επιστάτριας, 360 δρχ.· 8) διάφορα έξοδα (θέρμανση, όργανα κλπ.), 600 δρχ. Σύνολο προβλεπομένων ετήσιων εξόδων: 14.370 δρχ.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 165 (συνεδρία της 20.10.1908).

2. Το σημείωμα περιέχει τις προσωπικές εκτιμήσεις του Δελμούζου και αποτελεί μια πολύτιμη -κατά τη γνώμη μας- πηγή πληροφοριών για τη λειτουργία του Σχολείου.

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/140.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

β) ότι τα αντίστοιχα προβλεπόμενα έσοδα για την ίδια περίοδο ήταν: 1) δίδακτρα μαθητριών Α' τάξης, 3000 δρχ.· 2) δίδακτρα μαθητριών Β' τάξης, 2240 δρχ.· 3) δίδακτρα μαθητριών Γ' τάξης, 2400 δρχ., και 4) αναγκαία συμπληρωματική συνδρομή του Δήμου, 6730 δρχ.

Η οικονομική επιχορήγηση του Δήμου Παγασών υπήρξε τακτική προς το Α.Δ.Π. και τις τρεις χρονιές της λειτουργίας του, ψηφίζοντας κάθε χρόνο στους τακτικούς προϋπολογισμούς του το ποσό που ήταν απαραίτητο για τη συντήρηση του Σχολείου. Την οικονομική διαχείριση του Α.Δ.Π. ενεργούσε η Εφορεία του Σχολείου, που είχε αναθέσει τα καθήκοντα του ταμία στο δικηγόρο και γραμματέα του Δήμου Αν. Δάρλα.

Η απόφαση διακοπής της λειτουργίας του Α.Δ.Π., στις 2 Μαρτίου 1911, δημιούργησε νομικό και ηθικό θέμα στο δημοτικό συμβούλιο Παγασών, αφού έπρεπε να καταβληθούν από το Δήμο οι μισθοί του προσωπικού και το ενοίκιο του μισθωμένου διδακτηρίου, για την περίοδο από το Μάρτιο ως το τέλος Σεπτεμβρίου 1911, σύμφωνα με την υποχρέωση της Εφορείας. Στη συζήτηση του δημοτικού συμβουλίου της 9ης Μαΐου 1911 έγινε οξύτατη αντιδικία, επειδή οι μισοί περίπου δημοτικοί σύμβουλοι -ως πολέμιοι του Α.Δ.Π.- αρνήθηκαν να εγκρίνουν την υποχρέωση αυτή του Δήμου, με δικαιολογία τη διακοπή λειτουργίας του Σχολείου. Επρόκειτο για τυπική υποχρέωση του Δήμου, αφού την περίοδο μη λειτουργίας (αναγκαστικά) δε ζητήθηκε από τους γονείς η καταβολή διδάκτρων. Η πλειοψηφία πάντως των συμβούλων θέλησε να δώσει τέρμα στην εκκρεμότητα, και γι' αυτό έκανε δεκτή την πρόταση του Δημάρχου, ώστε να εκπληρωθούν οι (συμβατικές) υποχρεώσεις του Δήμου, που έφταναν στο ποσό των 4690 δραχμών1.

Μερικές ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες, που αναφέρονται στην οικονομική κατάσταση του Α.Δ.Π., έχουν σχέση με το ποσό των

——————————————

1. Δήμος Παγασών, "Πρακτικά του δημοτικού συμβουλίου", τ. 11ος (1907-1911), σ. 412 (συνεδρία ΙΒ' της 9.5.1911).

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/141.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

διδάκτρων που πλήρωναν οι γονείς των μαθητριών και με το ύψος των αμοιβών του διδακτικού προσωπικού. Οι προτάσεις Σαράτση πρόβλεπαν κλιμακούμενο ποσό διδάκτρων από τάξη σε τάξη. Έτσι οι μαθήτριες της Α' τάξης θα πλήρωναν για 10 μήνες -τη διάρκεια του χρόνου μαθημάτων, όπως υπολόγιζε ο Σαράτσης- 120 δραχμές η μία, άρα μηνιαία δίδακτρα 12 δραχμές. Αντίστοιχα για το ίδιο χρονικό διάστημα οι μαθήτριες της Β' τάξης θα πλήρωναν 150 δραχμές η κάθε μία, ενώ οι μαθήτριες της τελευταίας τάξης θα πλήρωναν ετήσια δίδακτρα 200 δραχμές. Κατά την πρώτη σχολική χρονιά λοιπόν οι μαθήτριες, που παρακολούθησαν τα μαθήματα της A' τάξης, 30 περίπου, πλήρωσαν ως δίδακτρα 3600 δρχ., το ένα τρίτο δηλαδή των συνολικών εσόδων της πρώτης χρονιάς. Αντίθετα στο σημείωμα του Δελμούζου φαίνεται ότι τα δίδακτρα των μαθητριών (οι υπολογισμοί γίνονται για την τρίτη χρονιά 1910-11) ήταν 150 δραχμές για κάθε μαθήτρια της Α' τάξης, 160 δρχ. για τη B' τάξη και 200 δρχ. για κάθε μαθήτρια της Γ' τάξης. Φυσικά το ακριβές ύψος των εσόδων που πραγματοποιήθηκαν από τα δίδακτρα των μαθητριών δεν ήταν δυνατό να υπολογιστεί, αφού δεν ήταν γνωστός o ακριβής αριθμός των μαθητριών κάθε τάξης. Αλλά και εκ των υστέρων, επειδή λείπουν λεπτομερειακά στοιχεία για τον αριθμό των μαθητριών, δεν είναι δυνατό να αθροιστεί το ποσό που κατέβαλαν οι μαθήτριες του Α.Δ.Π. ως δίδακτρα. Η τακτική πάντως επιχορήγηση του Δήμου ήταν κάθε χρόνο λειτουργίας του Σχολείου απαραίτητη. Το γεγονός αυτό αποδεικνύει την άμεση εξάρτηση της λειτουργίας του Σχολείου από τις διαθέσεις του δημοτικού συμβουλίου.

Για το θέμα της μισθοδοσίας του διδακτικού προσωπικού έχουμε πληροφορίες επαρκείς από τα δημοσιεύματα του Σαράτση και το σημείωμα του Δελμούζου, που έχει ήδη αναφερθεί. Ο προϋπολογισμός του Σαράτση πρόβλεπε το ποσό των 3600 δραχμών ως αμοιβή του διευθυντή του Σχολείου, το ποσό των 2400 δραχμών, για καθένα από τους βασικούς καθηγητές, δηλ. του φυσικομαθηματικού και της δασκάλας των γαλλικών, το ποσό

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/142.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

των 750 δρχ. για καθένα από τους καθηγητές μουσικής και ζωγραφικής, και 275 δρχ. για την αμοιβή της δασκάλας των οικοκυρικών μαθημάτων. Εννοείται πως τα ποσά αυτά είναι ανάλογα των διδακτικών ωρών που καθένας καθηγητής διέθετε στο Α.Δ.Π., με μια μικρή εξαίρεση για το φιλόλογο διευθυντή του Σχολείου, του οποίου οι ώρες απασχόλησης ήταν περισσότερες. Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι η αρχική συμφωνία για την πρόσληψη του Δελμούζου πρόβλεπε ως μηνιαία αμοιβή το ποσό των 350 δρχ., ποσό που μειώθηκε στις 300 δρχ. λόγω περικοπών των δαπανών. Ο ίδιος ο Δελμούζος παραπονιέται γι' αυτό: "από τις 350 δρχ. κατά μήνα που μου είχανε υποσχεθή τηλεγραφικώς, κατέβηκαν στις 300 και πάλι να δούμε..."1.

Η κατανομή πάντως των αμοιβών τροποποιήθηκε ήδη κατά την πρώτη χρονιά, αφού στο διδακτικό προσωπικό προστέθηκαν ένας φυσικός κι ένας καθηγητής της γυμναστικής, που δίδαξε ταυτόχρονα και το μάθημα της γεωγραφίας, γιατί η γαλλίδα, που προσλήφθηκε την πρώτη χρονιά, δίδαξε μόνο τα γαλλικά, κι όχι άλλα δευτερεύοντα μαθήματα, όπως υπολόγιζε o Σαράτσης. Νέα τροποποίηση αμοιβών σημειώθηκε και τη δεύτερη χρονιά, όταν χρειάστηκε να προστεθεί νέος φιλόλογος για λίγες ώρες, και προσλήφθηκε νέα καθηγήτρια γαλλικών, που δίδαξε -κατά τα προβλεπόμενα- κι άλλα δευτερεύοντα μαθήματα. Το ίδιο φαινόμενο παρουσιάστηκε και την τρίτη χρονιά, όταν προστέθηκε νέα φιλόλογος και νέος φυσικομαθηματικός. Δεν μπορούμε πάντως να μιλούμε για ενιαίο μισθολόγιο των καθηγητών του Α.Δ.Π. Ο καθένας τους υπέγραψε χωριστό και διαφορετικό συμφωνητικό συνεργασίας με το Α.Δ.Π. Ο μόνος που δίδαξε στο Σχολείο και δεν πήρε ποτέ αμοιβή ήταν ο Δ. Σαράτσης.

——————————————

1. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 88 (επιστολή στο Γεώργ. Πολίτη).

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/143.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Ε. ΤΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΤΟΥ Α.Δ.Π.

Όπως έχει αναφερθεί, την εξασφάλιση του κατάλληλου διδακτικού προσωπικού είχε αναλάβει ο Δημ. Σαράτσης, ως βασικό στέλεχος της αρμόδιας Εφορείας του Σχολείου. Ο ίδιος στην Εισηγητική του Έκθεση πρόβλεπε για τη λειτουργία των τριών τάξεων ότι χρειάζονταν δύο διδάκτορες του Πανεπιστημίου: μία (υπέθετε πως θα ήταν γυναίκα) της φιλοσοφικής και μία των φυσικών επιστημών· ακόμη μία πτυχιούχο της γαλλικής γλώσσας. Επειδή o αριθμός των απαιτουμένων καθηγητών του υπό ίδρυση Σχολείου φαινόταν ανεπαρκής, εξηγούσε: "Πραγματικώς δε αι τρεις αύται θα επαρκέσουν, εάν κατανείμουν εξ ίσου τας ώρας του προγράμματος, αι οποίαι. (εξαιρουμένων των τεχνικών μαθημάτων) δεν υπερβαίνουν τας 90 καθ' εβδομάδα και διά τας τρεις τάξεις". Και διευκρίνιζε: "Δια να γίνη όμως τούτο πρέπει η διδασκάλισσα της γαλλικής να αναλάβη και τινά δευτερεύοντα μαθήματα της 3ης τάξεως, όπου αι μαθήτριαι θα είναι αρκετά προχωρημέναι διά να εννοώσιν αυτά διδασκόμενα γαλλιστί. Τούτο πλην της ωφελείας εις την ξένην γλώσσαν, θα φέρη και τον ισολογισμόν του προϋπολογισμού..."1.

Παρά τις προθέσεις όμως του Σαράτση, η γαλλίδα καθηγήτρια, που ανέλαβε τη διδασκαλία της γαλλικής γλώσσας την πρώτη χρονιά, η δ. Verguet δίδαξε μόνο τα γαλλικά, πράγμα που ανάγκασε την πρόσληψη και άλλων καθηγητών για τα ειδικά δευτερεύοντα μαθήματα (οικοκυρικά, ζωγραφική, γυμναστική και μουσική). Έτσι ο αρχικός σχεδιασμός τροποποιήθηκε. Εξάλλου και οι θέσεις του διευθυντή-φιλολόγου και του φυσικομαθηματκού ανατέθηκαν, παρά τις αρχικές προβλέψεις, σε άντρες καθηγητές. Νέες προσλήψεις, εξαιτίας της απόλυσης ορισμένων καθηγητών και λόγω της αύξησης των διδακτικών ωρών -με την πρόσθεση νέων τάξεων-, μετέβαλαν τον αριθμό των διδασκόντων στο Α.Δ.Π. κατά τη δεύτερη και την τρίτη χρονιά της λειτουργίας του.

——————————————

1. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 25.

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/144.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

8. Μαθήτριες και καθηγητές του Παρθεναγωγείου (Άνοιξη 1910)

Η αρχική επίσης πρόθεση του Σαράτση ν' αποκτήσει το Σχολείο μόνιμο διδακτικό προσωπικό δεν τελεσφόρησε, επειδή δεν υπήρξε ανάλογη προθυμία ενδιαφερομένων. Η προκήρυξη για την πρόσληψη των καθηγητών έγινε από τις στήλες του τοπικού και του αθηναϊκού τύπου. Η αναζήτηση του κατάλληλου προσώπου για τη θέση του διευθυντή κατέληξε, με τη μεσολάβηση και την ενθουσιαστική σύσταση από τον καθηγητή Νικ. Πολίτη, με τον οποίο ο Σαράτσης συνδεόταν οικογενειακά, στο νέο παιδαγωγό, που πριν από λίγους μήνες είχε επιστρέψει από σπουδές στη Γερμανία, τον Αλέξανδρο Δελμούζο. Όπως και σ' άλλο σημείο της μελέτης αυτής υπογραμμίζεται, η παρουσία του Δελμούζου —αν και τυχαία— σ' αυτή τη θέση και η συνεργασία του με το Σαράτση αποτέλεσε ένα βασικό στοιχείο της ιδιαιτερότητας του βολιώτικου Σχολείου στη νεοελληνική εκπαίδευση.

Οι υπόλοιποι καθηγητές που δίδαξαν στο Α.Δ.Π. υπήρξαν

Σελ. 144
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/145.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

οι παρακάτω· η αξιολογική καταμέτρηση της προσφοράς τους στη διαμόρφωση του παιδαγωγικού συστήματος του Α.Δ.Π. θα επιχειρηθεί σ' επόμενες σελίδες.

Ι. ΦΙΛΟΛΟΓΟΙ:

1) Σπυρ. Φιλιππίδης (1877-1930), από τις Πινακάτες Πηλίου. Σχολάρχης του Ελληνικού σχολείου Αργαλαστής (1902-1905), καθηγητής (από το 1912) και Γυμνασιάρχης του Γυμνασίου αρρένων Βόλου (1921-1923)· στο τέλος της σταδιοδρομίας του έγινε Γεν. Επιθεωρητής Μ. Εκπαίδευσης στη Θράκη και τη Λαμία, Στο Α.Δ.Π. δίδαξε τη δεύτερη χρονιά (1909-10) το μάθημα της ιστορίας στη Β' τάξη. Ανήκε, όπως και o παρακάτω αναφερόμενος Κ. Σφάγκος, σε κύκλο εκπαιδευτικών, που με την καθοδήγηση του Δελμούζου μελετούσαν τα ελληνικά εκπαιδευτικά προβλήματα. Στη Δίκη του Ναυπλίου κατέθεσε ως μάρτυρας υπεράσπισης.

2) Πηνελ. Χριστάκου. Γεννήθηκε στην Καλαμάτα το 1878. Από τις πρώτες πτυχιούχους ελληνίδες της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου [εγγράφηκε το 1896 και ανακηρύχτηκε διδάκτωρ (=πτυχιούχος) το 1904]. Πριν έρθει στο Βόλο υπήρξε διευθύντρια του Ανωτάτου Παρθεναγωγείου Θεσσαλονίκης (1904-1907). Στο Α.Δ.Π. δίδαξε την τρίτη χρονιά (1910-11) στις A' και Β' τάξεις τα φιλολογικά και τα θρησκευτικά μαθήματα. Υπήρξε η κεντρική ηρωίδα του επεισοδίου με τον Επίσκοπο Γερμανό (10.2.1911), που αποτέλεσε την αφορμή του Διωγμού. Μετά το κλείσιμο του Α.Δ.Π., υπήρξε συνεργάτης του Εκπαιδευτικού Ομίλου στην Αθήνα. Το 1919 υπήρξε συνιδρύτρια του «Σοσιαλιστικού Ομίλου Γυναικών». Τελευταία δραστηριότητά της ήταν η θέση της διευθύντριας του Αχιλλοπούλειου Παρθεναγωγείου στο Κάιρο.

ΙΙ. ΦΥΣΙΚΟΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΙ:

1) Δημήτριος Τσαμασφύρος (1871-1956). Γεννήθηκε στη Σκιάθο. Πήρε πτυχίο του Φυσικού τμήματος του Πανεπιστημίου το 1894. Υπηρέτησε ως καθηγητής στο Βόλο, τη Σκιάθο, την Καρδίτσα και την Αθήνα. Στο Α.Δ.Π. δίδαξε μαθηματικά και φυσικές επιστήμες και κατά τα τρία έτη της λειτουργίας του·

10

Σελ. 145
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/146.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κατά την τρίτη χρονιά μόνο στην Γ' τάξη. Παράλληλα υπηρετούσε στο Β' Ελληνικό σχολείο Βόλου. Θεωρήθηκε από το Δελμούζο ένας από τους πιο ικανούς συνεργάτες του. Αποκαλυπτική υπήρξε η κατάθεσή του στη Δίκη του Ναυπλίου για το διδακτικό έργο του Σχολείου. Υπηρέτησε στη Μέση Εκπαίδευση ως Γεν. Επιθεωρητής Φυσικών (από το 1923) και ως Εκπαιδευτικός Σύμβουλος (1926-1933). Έγραψε διδακτικά βιβλία για τα φυσιογνωστικά μαθήματα.

2) Γεώργ. Βανάκος. Φυσικός. Προσλήφθηκε και δίδαξε στο Α.Δ.Π. την τελευταία χρονιά (1910-11) στις δύο μικρότερες τάξεις φυσικά και μαθηματικά, και στη Γ' τάξη τα φυσικά. Δε μας είναι γνωστές περισσότερες πληροφορίες από την πριν και την μετέπειτα δράση του. Πάντως στο Βόλο υπήρξε ένας από τους στόχους των πολεμίων, που υπέθεταν ότι δίδασκε κατά τρόπο προκλητικό και "χυδαίο" στις μαθήτριες.

III. ΓΑΛΛΙΚΩΝ:

1 ) Η γαλλίδα δ. Verguet δίδαξε το μάθημα την πρώτη μόνο χρονιά, ενώ παράλληλα δίδασκε στη σχολή της Alliance του Βόλου. Οι εντυπώσεις του Δελμούζου από τη μέθοδο διδασκαλίας της δεν ήταν καθόλου ενθουσιαστικές, γεγονός που πιθανότατα την απομάκρυνε από το Α.Δ.Π.

2) Η γαλλίδα επίσης J. Seurin, προσλήφθηκε στο Α.Δ.Π. το 1909 και δίδαξε σ' όλες τις τάξεις κατά τη δεύτερη και την τρίτη χρονιά. Είχε πτυχίο που επέτρεπε τη διδασκαλία και άλλων δευτερευόντων μαθημάτων, όπως χειροτεχνία, ιχνογραφία, γυμναστική, πράγμα που επέτρεψε την εξοικονόμηση διδακτικού προσωπικού και αντίστοιχων εξόδων και ικανοποίησε την αρχική επιθυμία του Σαράτση. Τη δεύτερη χρονιά έπαιξε το ρόλο της υποδιευθύντριας του Σχολείου και υπήρξε μία από τις ενσαρκώτριες του μεταρρυθμιστικού προγράμματος που ίσχυσε στο Α.Δ.Π. Μετά το κλείσιμό του παρέμεινε στο Βόλο, παντρεύτηκε αργότερα τον έλληνα Ν. Στρατή και πήγε μαζί του στο Παρίσι.

Σελ. 146
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/147.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

IV. ΜΟΥΣΙΚΗΣ:

Μόνιμος συνεργάτης του Δελμούζου όλα τα χρόνια λειτουργίας του Α.Δ.Π. και καθηγητής της μουσικής-ωδικής στις τρεις τάξεις του, υπήρξε ο Βασ. Κόντης. Τον ίδιο καιρό, και αργότερα, ήταν καθηγητής και διευθυντής του Ωδείου Βόλου, και για μεγάλο διάστημα καθηγητής μουσικής του Γυμνασίου αρρένων Βόλου. Στην κατάθεσή του στη Δίκη του Ναυπλίου περιγράφει με τρόπο αποκαλυπτικό τη μέθοδο διδασκαλίας στο Α.Δ.Π. και το βαθμό συνεργασίας του με το Δελμούζο. Υπήρξε επίσης, ο Κόντης, ο οργανωτής της χορωδίας του Εργατικού Κέντρου Βόλου.

V. ΟΙΚΟΚΥΡΙΚΩΝ:

Ευφροσύνη Κουτσοπούλου, πτυχιούχος της Οικοκυρικής και Επαγγελματικής σχολής της Ενώσεως των Ελληνίδων. Από τους κλάδους του μαθήματος δίδαξε την κοπτική-ραπτική στην A' τάξη, την πρώτη μόνο χρονιά. Η διδακτική της μέθοδος δεν ικανοποίησε το Δελμούζο. Εξάλλου η παρουσία της Seurin τις επόμενες χρονιές κάλυψε τις διδακτικές ανάγκες του μαθήματος.

VI. ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΩΝ:

Δάσκαλος της ιχνογραφίας κατά την πρώτη χρονιά στην A' τάξη του Α.Δ.Π. ήταν o ζωγράφος Ιω. Πούλακας, καθηγητής του σχεδίου επίσης στο Β' Σχολαρχείο και την Εμπορική σχολή του Βόλου. Αν και υπήρξε ένας από τους πιο ικανούς ζωγράφους (θαλασσογράφους) του Βόλου, η διδασκαλία του στο Α.Δ.Π. δεν κέρδισε την εμπιστοσύνη του Δελμούζου. Τη διδασκαλία του μαθήματος συνέχισε τις επόμενες χρονιές η γαλλίδα Seurin.

VII.ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗΣ;

Και στο μάθημα αυτό η γαλλίδα υποδιευθύντρια κάλυψε τις διδακτικές ανάγκες τις δύο τελευταίες χρονιές. Την πρώτη μόνο χρονιά επιστρατεύθηκε o δημοδιδάσκαλος Κων. Σφάγκος, που ταυτόχρονα υπηρετούσε στο Α' δημοτικό σχολείο αρρένων του Βόλου. Ο ίδιος δίδαξε στην Α' τάξη το μάθημα της Γεωγραφίας. Στο τέλος της σταδιοδρομίας του έγινε κι αυτός επιθεωρητής. Ανήκε στον κύκλο των φίλων του Δελμούζου.

Σελ. 147
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/148.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

VIII. ΥΓΙΕΙΝΗΣ:

O γιατρός και μέλος της Εφορείας του Α.Δ.Π. Δημ. Σαράτσης, δίδαξε στη Β' τάξη το μάθημα της υγιεινής και νοσηλευτικής.

Παρά την αρχική πρόβλεψη του Σαράτση, o φυσικός Γεώργ. Σφέτσιος δεν υπηρέτησε ποτέ στο Α.Δ.Π. Αντίθετα, αν και δεν αναφέρεται καθόλου από το Δελμούζο, σύμφωνα με πληροφορία του Σαράτση και τον δημοσιευμένο απολογισμό της β' χρονιάς από το μέλος της Εφορείας του Α.Δ.Π. A. Κοκωσλή, η Αν. Ραζή, η ιδρύτρια του Ωδείου Βόλου, φαίνεται ότι δίδαξε για ορισμένες ώρες το μάθημα της μουσικής κατά το έτος 1909-101.

Η λειτουργία του Α.Δ.Π. ως ιδιωτικού εκπαιδευτικού ιδρύματος έδινε τη δυνατότητα στην Εφορεία του να επιλέγει το καταλληλότερο κατά περίπτωση διδακτικό προσωπικό. Η διάθεση των ιδρυτών του Σχολείου να λειτουργήσει αυτό ως πρότυπο σχολείο προϋπέθετε την πρόσληψη καθηγητών, που διέθεταν αυξημένα προσόντα, αλλά και που θα είχαν την πρόθεση να εντάξουν τη διδασκαλία τους στη μέθοδο και το πνεύμα που αντιπροσώπευε το Α.Δ.Π. Η αναζήτηση τέτοιας ποιότητας διδακτικού προσωπικού δεν κατέληξε πάντα στη συνεργασία με τους ικανότερους. Ο μέτριος μισθός και η επαρχιακή θέση φαίνεται πως απέτρεψε πολλούς από τους αξίους και με προοδευτικές διαθέσεις καθηγητές του κέντρου να δεχτούν τη θέση στο Βόλο2. Η αποκλειστική

——————————————

1. Το όνομα του Γ. Σφέτσιου υπάρχει στην Ειδοποίηση, που δημοσιεύτηκε στις εφημερίδες του Βόλου (λ.χ. εφημ. Πρόμαχος, 4.10.1908). Το όνομα της Αν. Ραζή αναφέρεται από τον Σαράτση σ' επιστολή στην εφημ. Κήρυξ, ;-10-1909, και από την Αγλ. Κοκωσλή (εφημ. Θεσσαλία, 15.6.1910).

2. Στην Αλληλογραφία Σαράτση-Δελμούζου συζητιούνται -με την πιθανότητα να προσληφθούν- τα ονόματα: της γαλλίδας Zahud (αντ' αυτής προτιμήθηκε η Seurin), της Εύας Θεοδωρίδου (δασκάλας τότε στη Μερσίνα της M. Ασίας), του Σ. Αλιμπέρτη (μαθηματικού), του Ν. Χατζηδάκι (μαθηματικού)· αντ' αυτών προσλήφθηκε o Γ. Βανάκος, του Λ. Σουρέα (του γνωστού λογοτέχνη και εκπαιδευτικού K. Παρορίτη), και μερικών ακόμα.

Σελ. 148
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/149.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

με το Α.Δ.Π. συνεργασία των Βανάκου και Χριστάκου φαίνεται ότι εξυπηρετούσε τα βιοποριστικά τους ενδιαφέροντα, κι όχι σε μεγαλεπήβολα σχέδια συμμετοχής τους στην αναμόρφωση της παιδείας. Η περίπτωση Δελμούζου είναι μοναδική και οφείλεται σε προσωπικές και χρονικές συγκυρίες.

Έτσι απέμενε να προσληφθούν στο Α.Δ.Π. καθηγητές από όσους υπηρετούσαν στα άλλα (δημόσια) σχολεία του Βόλου και μπορούσαν να διαθέσουν σ' αυτό διδακτικές ώρες, όταν δεν ήταν απασχολημένοι στη δημόσια υπηρεσία τους. Τελικά προτιμήθηκαν καθηγητές του Βόλου κατά την κρίση του Δελμούζου και με τη σύμφωνη γνώμη του Σαράτση. Το κίνητρο του επιμισθίου ήταν αυτό, που παρακίνησε τους περισσότερους. Η αναγκαστική προτίμηση σε ορισμένους μόνο απέκλεισε άλλους, που μνησικακώντας έγιναν οι πρώτοι πολέμιοι του Σχολείου (περίπτωση των θεολόγων Γ. Σούτη και Θ. Ζωγράφου).

ΣΤ. ΟΙ ΜΑΘΗΤΡΙΕΣ ΤΟΥ Α.Δ.Π.

Το αρχείο του βολιώτικου Παρθεναγωγείου, που περιείχε τα τεκμήρια της σχολικής ζωής (βιβλία γενικού ελέγχου, μαθητολόγιο, πρακτικό συνεδριάσεων του διδακτικού προσωπικού, μαθητικά τετράδια και βιβλία, εποπτικά όργανα διδασκαλίας, κλπ. ), έχει χαθεί, είτε γιατί όσα ο ίδιος ο Δελμούζος κρατούσε στο προσωπικό του αρχείο έχουν διασπαθιστεί, είτε γιατί τα επίσημα βιβλία του Α.Δ.Π., που ως το 1971 είχαν διασωθεί στο αρχείο του Γυμνασίου θηλέων Βόλου, δεν υπάρχουν πια1.

——————————————

Τέλος σε μια έξαρση αισιοδοξίας του, ο Δελμούζος αναφέρει τα ονόματα των Μαν. Τριανταφυλλίδη, Δημ. Γληνού και Ελ. Γιανίδη, ως πιθανών συνεργατών στο Σχολείο του Βόλου [πβ. Χαρ. Γ. Χαρίτος, «Το διδακτικό προσωπικό του Παρθεναγωγείου του Βόλου», περιοδ. Ώρες (Βόλου), τεύχ. 14, Μάρτιος 1987, σ. 52-55, και εδώ, τ. Β΄, σ. 123].

1. Σύμφωνα με το νόμο, το αρχείο ιδιωτικής σχολής που διακόπτει τη λειτουργία της, παραδίνεται στον αρμόδιο επιθεωρητή προς φύλαξη και

Σελ. 149
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 130
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    "...Η κατοικία του Διευθυντού ωρίσθη εντός του σχολείου!..."1.

    Οι αιχμές ξεφεύγουν πλέον από το επίπεδο της ειρωνείας και της χλεύης του συστήματος. Αναφέρονται άμεσα και αφορούν την ηθική ποιότητα του δασκάλου. H νεαρή ηλικία του διευθυντή του Παρθεναγωγείου (ο Δελμούζος ήταν το 1908 εικοσιεφτά χρονών) φαινόταν υπερβολικά ακατάλληλη για να διδάξει σε κοπέλες 12 ως 15 χρονών. Δε θα άξιζε την προσπάθεια η ανασκευή των τέτοιων κατηγοριών του Κήρυκος, αν τα γεγονότα αυτά δεν αποτελούσαν τροχοπέδη στην ομαλή πορεία λειτουργίας του Σχολείου, και αν τα ίδια και χειρότερα επιχειρήματα -με την ίδια προέλευση- δε διατυπώνονταν σε λίγο καιρό, όταν πια το Α.Δ.Π. του Βόλου θα γινόταν το εξιλαστήριο θύμα μιας εκστρατείας, που θα παρακολουθήσουμε παρακάτω. Πάντως τα ελατήρια της σταυροφορίας του Κήρυκος εναντίον του Α.Δ.Π. και των φορέων του μπορούν ν' αναζητηθούν στην κατακλείδα των αιτιάσεων του αρθρογράφου: "...Ημείς δεν κατηγορήσαμεν ποτέ τους Μαλλιαρούς δι' όσα γράφουν. Δικαίωμά των να τα γράφουν [...] Ημείς επιτιθέμεθα κατ' εκείνων οίτινες περιεβλήθησαν την τήβεννον του γλωσσικού Μεσσίου και έρχονται ν' ανατρέψουν, έρχονται να χαλάσουν τα κεκτημένα!..."2. Όχι δύσκολα μπορούν να εξαχθούν τα απαραίτητα συμπεράσματα για τους βαθύτερους λόγους της πολεμικής. Οι μεταρρυθμιστές δημιουργοί του Παρθεναγωγείου βαρύνονται με την "κατηγορία" του ανατροπέα της κατεστημένης τάξης· βασικό κριτήριο η (δημοτική) γλώσσα. Αλλά σε μια εφησυχασμένη κοινωνία τέτοιες "ρηξικέλευθες" πρωτοβουλίες δε γίνονται ανεκτές" πρέπει να καταπολεμηθούν οι καινοτόμοι. To ιδεολογικό υπόβαθρο της πολεμικής είναι προφανές.

    Απέναντι σ' αυτή την πλημμυρίδα των άμεσων και έμμεσων αιτιάσεων του Κήρυκος και των αντιπάλων του Σχολείου η αντίδραση των υπερασπιστών του περιορίστηκε στη "χλιαρή" αρθρογραφία των άλλων εφημερίδων του Βόλου, και στην ψύχραιμη

    ——————————————

    1. Στο ίδιο, 6.11.1908.

    2. Στο ίδιο, 24.10.1908.