Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 155-174 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/155.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δηλώνεται το επώνυμο συζύγου. Είναι φανερό ότι η τελευταία αυτή στήλη δεν περιέχει επαρκή στοιχεία, παρά μόνο αυτά που ο συντάκτης του πίνακα κατόρθωσε να συγκεντρώσει.

Θεωρείται τέλος εύλογη η πληροφορία ότι το σύνολο σχεδόν των αναφερομένων ως μαθητριών του Α.Δ.Π. δε βρίσκεται πια στη ζωή. Ελάχιστες επιζούν σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας. Στο δεύτερο τόμο της εργασίας μου περιέχονται αποσπάσματα από μαγνητοφωνημένες συνεντεύξεις με ορισμένες από τις παλιές μαθήτριες του βολιώτικου Σχολείου.

Ζ. ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΙ Η ΜΕΘΟΔΟΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

Βασικός τομέας της λειτουργίας του Α.Δ.Π. υπήρξε το πρόγραμμα διδασκαλίας (ωρολόγιο και αναλυτικό). Ο καταρτισμός του ωρολογίου και του αναλυτικού προγράμματος, όπως και αλλού δηλώνεται, υπήρξε έργο του Σαράτση, ως εμπνευστή και

——————————————

← (Πίνακας Ι)

1. Αναφέρεται από το Δελμούζο στο παραπάνω σημείωμα. Είναι διαφορετική από την επόμενη Μαλβίνα Αγγελοπούλου· γι' αυτό και τα στοιχεία της είναι ελλιπή.

2. Ο δημοσιογράφος Γ. Φάτσης παραθέτει μια συνέντευξή του, που πήρε από την κ. Φαίδρα Αδαμίδου-Κούτρα (μαθήτρια του Α.Δ.Π.), στην εφημ. Το Βήμα, Τρ. 2.3.1976, όπου εκθέτει σ' ένα ωραίο αφήγημα τις αναμνήσεις της γηραιάς συνομιλητρίας του. Κάπου της αποδίδει το χαρακτηρισμό "η πεισματάρα Φαίδρα", χαρακτηρισμό που ο Δελμούζος σημειώνει στο Κρυφό σκολειό στις σ. 102-103. Πρόκειται όμως για παρεξήγηση του δημοσιογράφου. Η "Φαίδρα Δ." του Δελμούζου είναι το ψευδώνυμο της μαθήτριας Ελένης Λερωμένου (αρ. 27). Αντίθετα η μαθήτρια Φαίδρα Αδαμίδου είχε το ψευδώνυμο: "Μαρία Σχ.", και η σχολική δράση της περιγράφεται στο Κρυφό σκολειό. Ο Δελμούζος τη θεωρεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα εξέλιξης του παιδικού χαρακτήρα, που δίνει το μέτρο της επίδρασης του συστήματος του Α.Δ.Π. στις τροφίμους του. (Πβ Α. Δελμούζου, ό.π., σ. 43, 49, 69,74, 98, 124, 133, 142 κ.ά.).

3. Αναφέρεται μόνο μία φορά σ' επιστολή του Δελμούζου (βλ. εδώ, τ. Β'), γι' αυτό και τα στοιχεία της είναι ελλιπή.

Σελ. 155
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/156.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δημιουργού του Σχολείου, και του Δελμούζου ως αρμόδιου παιδαγωγού. Το πρόγραμμα -καθώς και η μεθοδολογία της διδασκαλίας- σχεδιάστηκαν αρχικά από τους ίδιους τους δημιουργούς του Σχολείου και εφαρμόστηκαν στην πράξη ανάλογα με τις εμπνεύσεις και τις ανάγκες της τρίχρονης διδασκαλίας. Οι αρχικές προτάσεις ανήκουν στο Σαράτση, η επεξεργασία των δεδομένων στο Δελμούζο και το τελικό προϊόν, η συνισταμένη δηλαδή των σχεδίων και της πρακτικής, ήταν αποτέλεσμα της συνεργασίας των δύο ανδρών. Η εφαρμογή του προγράμματος και η μέθοδος διδασκαλίας είχαν ανατεθεί αποκλειστικά στο Δελμούζο.

To πρόγραμμα, που καταρτίστηκε για να εφαρμοστεί στο Α.Δ.Π., διέφερε σε μεγάλο βαθμό από τα αντίστοιχα προγράμματα των ομοιόβαθμων σχολείων της χώρας. Οι δημιουργοί του Σχολείου δε δεσμεύτηκαν από τα επίσημα προγράμματα· έτσι στο πρόγραμμα του Α.Δ.Π. παρατηρούνται διαφορές ως προς το είδος των μαθημάτων, τις αφιερούμενες σ' αυτά ώρες διδασκαλίας, όπως άλλωστε και ως προς το περιεχόμενο και το ύφος της διδασκαλίας. Οι ιδιαιτερότητες του βολιώτικου Σχολείου και στον τομέα αυτό αποκαλύπτουν το μεταρρυθμιστικό χαρακτήρα του. Οι πηγές -κυρίως τα δημοσιεύματα του Σαράτση και του Δελμούζου- δεν παρέχουν σαφή εικόνα για την ακριβή ποσότητα ωρών των διδαχθέντων μαθημάτων στις τρεις τάξεις του Α.Δ.Π. Μερικές πληροφορίες αλληλοσυγκρούονται. Στους παρατιθέμενους Πίνακες II και III γίνεται προσπάθεια να ανασυνταχθεί το Ωρολόγιο πρόγραμμα, που ίσχυε στο Σχολείο. Αντίστοιχα ελλιπείς εμφανίζονται και οι πληροφορίες για το Αναλυτικό πρόγραμμα των μαθημάτων. Η ασάφεια νομίζουμε ότι οφείλεται στο γεγονός ότι δεν έχουν δημοσιευτεί από τους συντελεστές της λειτουργίας του βολιώτικου Σχολείου οι οριστικοί πίνακες των προγραμμάτων. Τα μαθήματα διακρίνονταν σε "θεωρητικά", η διδασκαλία των οποίων γινόταν τις πρωινές ώρες, και σε "πρακτικά-τεχνικά", που διεξάγονταν τις απογευματινές ώρες. Ένα απόγευμα της εβδομάδας (συνήθως της Τετάρτης) γινόταν ο καθιερωμένος περίπατος, και το απόγευμα του Σαββάτου ήταν

Σελ. 156
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/157.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙ

Το Ωρολόγιο Πρόγραμμα μαθημάτων του Α.Δ.Π.

Μαθήματα

Τάξη Α'

Τάξη Β'

Τάξη Γ'

Κοινές

Θρησκευτικά

2

2

1

Ελληνικά1

7

5

6

Ιστορία

2

2

2

Ιστορία Τέχνης

1

1

Μαθηματικά

2

2

2

Φυσικά-Φυσιογνωστικά

3

3

3

Γεωγραφία

2

2

2

Γαλλικά

5

5

5

Ιχνογραφία-Ζωγραφική

2

2

3

Μουσική

2

1

1

1

Γυμναστική

2

Οικοκυρικά

3

2

3

Υγιεινή-Νοσηλευτική

1

Σύνολο

30

28

29

3

1. Στη διδασκαλία των Ελληνικών περιλαμβάνονται: α. Αρχαία Ελληνικά από το πρωτότυπο 1 ώρα σε κάθε τάξη και β. Γλωσσική διδ/λία, Νεοελληνικά κείμενα, Εκθέσεις και Αρχαία Ελληνικά από μετάφραση 6 ώρες στην Α' τάξη, 4 ώρες στη Β' τάξη και 5 ώρες στη Γ' τάξη.

ΙΙηγές:

α. Α. Δελμούζος, Το Κρυφό Σκολειό, ό.π.

β. του ίδιου: ανέκδοτα χειρόγραφα σημειώματα.

γ. εφημ. Θεσσαλία (Βόλου), φ.φ. 12, 15 και 18.9.1901, 19.2.1911, 8.3.1911, 27.8.1911.

ελεύθερο· όχι σπάνια πάντως και το απόγευμα τούτο γίνονταν περίπατοι, πάντα με εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Η διδασκαλία των πρωινών «θεωρητικών» μαθημάτων διαρκούσε 45 λεπτά. Τα διαλείμματα διαρκούσαν 10-15 λεπτά· το δεύτερο πρωινό διάλειμμα ήταν μεγαλύτερης διάρκειας, για να γίνονται οι γυμναστικές ασκήσεις και το παιχνίδι. Οι απογευματινές απασχολήσεις δε φαίνεται να είχαν καθορισμένη διάρκεια.

Στη συνέχεια γίνεται προσπάθεια να συντεθούν οι πληροφορίες

Σελ. 157
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/158.gif&w=600&h=393 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙΙ

Προγράμματα (ωρολόγια) σχολείων Μ. Εκπαίδευσης

Μαθήματα      Α.Δ.Π. «Ελληνικό» Ανώτ. Παρθ. Σχέδιο Σχέδιο
    (αρρένων) (Ζ'-Η' τάξ.) Σαράτση Εκπ. Ομίλ.
  ώρες % ώρες % ώρες % ώρες % ώρες %
Θρησκευτικά 5 5 6 7 4 5,5 3 3 13 4 3
Αρχαία Ελληνικά 3 3 22 26 12 16 7 3 3 17 13 20
Νεοελληνικά 15 16 2 8 10 6 8 8 14 13 14    
Ιστορία 6 6 6 7 4 5,5 6 6 11 9
Μαθηματικά 6 6 9 11 6 8 7 7 15 8 6
Φυσικά 9 10 3 6 7 4 5,5 9 8 16 17 13 21
Γεωγραφία 6 6 6 7 4 5,5 9 2 2 5 4 22
Λατινικά 1 1
Γαλλικά 15 16 4 5 6 8 18 17 20 16
Ιχνογραφία 7 7 7 8 4 5,5 4 4 17 7½ 6
Ωδική-Μουσική 5 5 4 4 5,5 9 8 7½ 6
Γυμναστική 6 6 5 9 11 6 8 10 9 8 12 9
Οικοκυρικά 9 10 6 14 19 11 18 17 18 11 9
Υγιεινή-Νοσηλευτική 2 2 4 3 23
Χορός 3 3 19
Ιστορία Τέχνης 2 2 3 2
Σύνολο 94 1   84   74   107 12   127  

 

 

Σελ. 158
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/159.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

——————————————

← (Πίνακας ΙII)

1. Στο πρόγραμμα περιλαμβανόταν κι ένας απογευματινός περίπατος κάθε βδομάδα (Τετάρτη ή Σάββατο) για κάθε τάξη χωριστά ή όλο το Σχολείο μαζί. Το γεγονός αυτό, νομίζουμε, εξηγεί την ασυμφωνία στο άθροισμα των ωρών του εβδομαδιαίου προγράμματος, που σημειώνει o Δελμούζος (βλ. Το κρυφό σκολειό, σ. 35), όπου σημειώνεται ότι οι ώρες διδασκαλίας στην Α' τάξη ήταν 32 κάθε βδομάδα και αντίστοιχα 33 στη Β' και στη Γ' τάξη. Είναι ευνόητο ότι στο Α.Δ.Π. το ωρολόγιο πρόγραμμα του πίνακα εφαρμόστηκε μ' αυτή τη μορφή μόνο κατά το σχολ. έτος 1910-11, αφού μόνο αυτή τη χρονιά λειτούργησαν και οι τρεις τάξεις του.

2. Στο μάθημα ανήκε και η διδασκαλία κλασικών (αρχαιοελληνικών) κειμένων σε νεοελληνική μετάφραση.

3. Περιλαμβάνονται οι κλάδοι: Φυσική πειραματική και Χημεία (Β' και Γ' τάξεις), Ζωολογία-Βοτανική (Α' τάξη) και Βιολογία (Α' και Γ' τάξεις).

4. Μία ώρα απ' αυτές αφιερωνόταν σε κοινή διδασκαλία των τριών τάξεων.

5. Το μάθημα γινόταν από κοινού στις τρεις τάξεις. Οι ώρες ήταν ακανόνιστες, αφού γυμναστικές ασκήσεις και ελεύθερα παιχνίδια διεξάγονταν σε μεγαλύτερης διάρκειας διάλειμμα κάθε μέρα.

6. Τελικά το μάθημα της "νοικοκυροσύνης" (όπως το 'λεγε ο Σαράτσης περιλάμβανε: Κοπτική-Ραπτική και Υγιεινή-Νοσηλευτική. Οι κλάδοι του μαθήματος Κηπουρική και Χειροτεχνία δε διδάχτηκαν συστηματικά, ενώ η Μαγειρική καθόλου.

7. Στο ωρολόγιο πρόγραμμα γράφεται: "Ελλ. Γραμματική", ενώ στο αναλυτικό: "Ελληνικά". Στη Ζ' τάξη προβλέπεται "ανάγνωσις και ερμηνεία" κειμένων: Ξενοφώντα ("Οικονομικός"), Χρυσοστόμου, M. Βασιλείου, Λουκιανού, Πλουτάρχου και Ισοκράτη. Ως Γραμματική εννοείται της Αττικής διαλέκτου, ετυμολογικό και συντακτικό. Στην Η' τάξη προβλέπεται διδασκαλία κειμένων: Ξενοφώντα ("Κύρου παιδεία" και "Απομνημονεύματα"), Ισοκράτη και Λυσία· επίσης μία ραψωδία της "Οδύσσειας".

8. Για τις ώρες αυτές προβλέπεται σύνταξη εκθέσεως ιδεών και γραμματικές -συντακτικές ασκήσεις. Δε μνημονεύεται κανένα κείμενο νεότερου συγγραφέα.

9. Στο πρόγραμμα προστίθεται και "Κοσμογραφία".

10. Στο πρόγραμμα προστίθεται και: "Παιδιαί".

11. Στις ώρες αυτές ανήκουν, κατά το πρόγραμμα, τα μαθήματα: "Οικιακή Οικονομία και Παιδαγωγική (ώρες 4), Χειροτεχνήματα και Τεχνικαί εργασίαι (ώρες 10)".

12. Στη δημοσίευση του παραπάνω προγράμματος υποσημειώνεται: "To πρόγραμμα τούτο δύναται να μεταβληθή κατά τας ενδείξεις της προσεχούς πείρας" Πράγματι η επέμβαση του Δελμούζου (και άλλοι παράγοντες)

Σελ. 159
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/160.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

——————————————

τροποποίησαν το ποσό των ωρών και επέφεραν κάποιες ουσιώδεις ή όχι μεταβολές.

13. Στο πρόγραμμα διευκρινίζεται: "ερμηνεία Ευαγγελίου".

14. Περιέχονται: "Νεοελληνική γλώσσα και φιλολογία και εκθέσεις ιδεών".

15. Περιέχονται: "Αριθμητική πρακτική και λογιστική και Γεωμετρία".

16. Περιέχονται: "Φυσική ιστορία (Ζωολογία-Βοτανική) και Φυσική πειραματική".

17. Συμπεριλαμβάνονται: "Καλλιγραφία και Ζωγραφική".

18. Αναλυτικά: Οικιακή οικονομία, ώρες 3, Παιδαγωγική, ώρες 1, Κοπτική-χειροτεχνήματα, ώρες 6, Ραπτική, ώρες 8.

19. Η αναφορά του "χορού" ως μαθήματος προκάλεσε πολλά σχόλια.

20. Στο πρόγραμμα θεωρείται ενιαίο το μάθημα των "Ελληνικών", που περιλαμβάνει: αρχαία ελληνικά σε μετάφραση, νεοελληνικά κείμενα, γραμματική και εκθέσεις.

21. Στο μάθημα περιλαμβάνονται οι κλάδοι: Βοτανική-Ζωολογία (ώρες 6 για τις Α' και Β' τάξεις). Ανθρωπολογία-Υγιεινή (ώρες 2 για τη Γ' τάξη), Χημεία (ώρες 2 για τις Α' και Β' τάξεις), Ορυκτολογία-Γεωλογία (1 ώρα για τη Γ' τάξη) και Φυσική (ώρες 6 στις τρεις ανώτερες τάξεις).

22. Στη Δ' τάξη διδασκόταν 1 ώρα Κοσμογραφία.

23. Μόνο στη Δ' τάξη Βρεφοκομία-Παιδολογία και Νοσηλευτική

Πηγές:

α) [Α,Δ.Π.]: βλ. Πίνακα IΙ.

β) ["Ελληνικό"]: Β.Δ./5 Οκτωβρίου 1906, "Περί κανονισμού του προγράμματος των εν τοις ελληνικοίς σχολείοις και γυμνασίοις διδακτέων μαθημάτων", ΕτΚ, αρ. 244, τεύχ. Α', 28.10.1906. [Δ. Αντωνίου, Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. 1ος, IAEN Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1987, σ. 456].

γ) [Ανώτ. Παρθ.]: "Ωρολόγιον πρόγραμμα Ζης και Ηης τάξεως Ανωτέρου Παρθεναγωγείου - συνοδά τω από 6 Ιουλίου 1902 Β.Δ." (χειρόγραφο από το Αρχείο Σαράτση). Το πλήρες ωρολόγιο και αναλυτικό πρόγραμμα των Ανωτέρων Παρθεναγωγείων δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, αρ. 155, τεύχ. α' της 23ης Αυγ. 1902.

δ) [Σχέδιο Σαράτση]: "Πρόγραμμα Ανωτέρου Δημοτικού Παρθεναγωγείου" - εφημ. Πρόμαχος (Βόλου), φ. 20.9.1908.

ε) [Σχέδιο Εκπ. Ομίλου]: "Πρόγραμμα Δημοτικού Σχολείου, Ανωτέρου Παρθεναγωγείου και Διδασκαλείου κοριτσιών", στο "Υπόμνημα του Εκπ. Ομίλου προς το Κ.Ε.Σ. της Δημοτ. Εκπ/σεως", Δελτίο του Εκπ. Ομίλου, τ. Β' (1912), σ. 252.

Σελ. 160
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/161.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

για το περιεχόμενο και τις μεθόδους διδασκαλίας των μαθημάτων του Α.Δ.Π. Χωριστά κατά μάθημα:

α) προσδιορίζεται ο σκοπός της διδασκαλίας του και οι ειδικοί στόχοι του προγράμματος και της διδακτέας ύλης·

β) καταγράφεται το ωρολόγιο πρόγραμμα κάθε μαθήματος ή κλάδου·

γ) αναλύεται με τις δυνατές λεπτομέρειες το περιεχόμενο των μαθημάτων που διδάχτηκαν στις τρεις τάξεις του Σχολείου, και

δ) περιγράφεται η μέθοδος διδασκαλίας, που εφάρμοσε σε κάθε μάθημα ο Δελμούζος (ή που ζήτησε να εφαρμόσουν οι συνεργάτες τους), ανάλογα με τη φύση του μαθήματος, την προπαίδεια των μαθητριών, τα μέσα που είχε στη διάθεσή του και την επίδραση της διδασκαλίας στις συγκεκριμένες μαθήτριες και τον κοινωνικό περίγυρο.

Στην επόμενη ενότητα, με διεισδυτικότερη αναφορά στα καθέκαστα στοιχεία του προγράμματος και με τη χρήση πινάκων, που περιέχουν τα διδασκόμενα μαθήματα (και το σύνολο των ωρών διδασκαλίας για καθένα) στο Α.Δ.Π. και ομοιόβαθμα σχολεία της ίδιας εποχής, επιχειρείται η συγκριτική μελέτη του προγράμματος του Α.Δ.Π. (όπως σχεδιάστηκε και όπως εφαρμόστηκε) σε σχέση με τα αντίστοιχα προγράμματα των άλλων σχολείων. Η σύγκριση και οι παρατηρήσεις που τη συνοδεύουν θα βοηθήσουν στην εξαγωγή κάποιων συμπερασμάτων (άρα και στην κατάδειξη της ιδιαιτερότητας ή της πρωτοπορίας του Α.Δ.Π.) σχετικά με τα προγράμματα και το περιεχόμενο-μεθόδους διδασκαλίας.

1. Θρησκευτικά

α) σκοπός: Ο σκοπός της διδασκαλίας του μαθήματος των θρησκευτικών, ενταγμένος στο γενικότερο πνεύμα και σκοπούς διδασκαλίας του Α.Δ.Π., διέφερε ελαφρά από τις αντίστοιχες προθέσεις διδασκαλίας στα άλλα σχολεία. Παρά το ότι κοινό θέμα ήταν η εξιστόρηση του βίου και της διδασκαλίας του Χριστού, εδώ ειδικότερα «οι μαθήτριες έπρεπε να ζήσουν το απλό μεγαλείο της

11

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/162.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Θείας μορφής και ν' αλλάξη την ψυχή τους το κρυστάλλινο βάθος της διδαχής Του"1. Η γνώση της ορθόδοξης πίστης υπήρξε για το Σαράτση τουλάχιστον, o "κυριώτερος σκοπός [...] για να καταπολεμήση την προπαγανδιστικήν Σχολήν των Καλογραιών..."2.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Το συνηθισμένο ποσό ωρών, που τα αντίστοιχα σχολεία διέθεταν για το μάθημα των θρησκευτικών (ιερών), ήταν δύο ώρες τη βδομάδα σε κάθε τάξη3.

Οι δύο ώρες τη βδομάδα διατηρήθηκαν και στο πρόγραμμα του Α.Δ.Π. παρά τον αρχικό σχεδιασμό του προγράμματος από το Σαράτση, που, στο δημοσιευμένο ωρολόγιο και αναλυτικό πρόγραμμα, πρόβλεπε για κάθε τάξη μία ώρα τη βδομάδα4. Φαίνεται ότι επικράτησε νεότερη σκέψη και το πρόγραμμα του μαθήματος προσαρμόστηκε στα καθιερωμένα. Έτσι, στις δύο πρώτες τάξεις ίσχυε το δίωρο, ενώ στην τρίτη τάξη το μάθημα διδασκόταν άλλοτε μία κι άλλοτε δύο ώρες τη βδομάδα.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Η πρώτη δημοσίευση του προγράμματος του Α.Δ.Π. περιείχε για το μάθημα την "Ερμηνείαν εκ των κατά Ματθαίον, Μάρκον και Λουκάν Ευαγγελίων" για την πρώτη τάξη, και την "Ερμηνείαν εκ των τριών Ευαγγελίων - συνέχεια" για τη δεύτερη5. Ειδικά όμως για το μάθημα των θρησκευτικών ο Δελμούζος δημοσίευσε στο Σαν παραμύθι τη διδακτέα ύλη αναλυτικά, για να καταρρίψει τη μομφή ανυπαρξίας του μαθήματος στο πρόγραμμα του Σχολείου. Γνωρίζουμε επομένως αναλυτικά

——————————————

1. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 145.

2. Από την κατάθεση του Δ. Σαράτση σε δίκη εναντίον του Δ. Κούρτοβικ "επί εξυβρίσει", εφημ. Θεσσαλία, 27.8.1911.

3. Στοιχεία για το ωρολόγιο και αναλυτικό πρόγραμμα των άλλων σχολείων της εποχής στο: Σ. Τζουμελέα-Π. Παναγόπουλου, Η εκπαίδευσή μας στα τελευταία 100 χρόνια, ό.π., σ. 73 κ.π.

4. Το ωρολόγιο πρόγραμμα του Α.Δ.Π. δημοσιεύτηκε από το Σαράτση στην εφημ. Πρόμαχος, φ. της 20.9.1908. Το αναλυτικό πρόγραμμα των δύο πρώτων τάξεων δημοσιεύτηκε στην εφημ. Θεσσαλία, φφ. των 12, 15 και 18 Σεπτεμβρίου 1909.

5. Εφημ Θεσσαλία 12.9.1909.

Σελ. 162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/163.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τις προβλέψεις για τις διδακτέες ενότητες. Πιο συντομευμένη βρίσκουμε την αντίστοιχη ύλη στο Κρυφό σκολειά, και μάλιστα αυτή που ακριβώς πρόλαβε να διδαχτεί1.

Στην Α' τάξη κύριο θέμα ήταν "η ιδιωτική και η δημόσια ζωή του Χριστού ως την είσοδό Του στα Ιεροσόλυμα". Μετά από μία σύντομη εισαγωγή, με τα γεωγραφικά, θρησκευτικά, ιστορικά και κοινωνικά στοιχεία, τα απαραίτητα για την παρακολούθηση του κύριου θέματος, διδάχτηκαν οι ενότητες: Ευαγγελισμός, Γέννηση, Προσκύνημα των Μάγων, Φυγή στην Αίγυπτο, και επιστροφή στη Ναζαρέτ, ο Ιησούς δωδεκαετής στο Ναό, o Ιωάννης o Βαπτιστής, και το κήρυγμά του, η Βάπτιση, o Ιησούς στην έρημο, ο Ιησούς στη Ναζαρέτ, οι πρώτοι μαθητές Του, ο Ιησούς ευλογεί τα παιδιά, Θαύματα και παραβολές (επιλογή), η επί του Όρους ομιλία, μαθητές του Ιωάννη του Προδρόμου στον Ιησού, Ομολογία του Πέτρου, Θάνατος του Ιωάννη.

Στη Β' τάξη κύριο θέμα ήταν "η δράση του Χριστού στα Ιεροσόλυμα ως το Σταυρικό Του θάνατο και την Ανάληψη". Διδάχτηκαν οι ενότητες: o Ιησούς και οι μαθητές Του, Προς τα Ιεροσόλυμα, ο Ιησούς κατά των Φαρισαίων, η Μύρωση, o προδότης, o Μυστικός Δείπνος, Γεθσημανή, ο Ιησούς στο Συνέδριο, η στάση του Πέτρου, ο Ιησούς στον Πιλάτο, Σταύρωση, Ταφή, Ανάσταση, Ανάληψη.

Στη Γ' τάξη κύριο θέμα ήταν "οι Πράξεις των Αποστόλων" με κέντρο βάρους τη μορφή και τη δράση του Απ. Παύλου. Διδάχτηκαν οι ενότητες: Εκλογή Ματθία, Πεντηκοστή, η ζωή της πρώτης χριστιανικής κοινότητας, οι Απόστολοι στο Συνέδριο, Θάνατος Στεφάνου, Διωγμός των Χριστιανών, Επιστροφή του Σαύλου στο Χριστιανισμό, ο Παύλος στη Δαμασκό και τα Ιεροσόλυμα, Πρώτη αποστολική περιοδεία του, Δεύτερη αποστολική περιοδεία, Σύλληψη και παραπομπή του Παύλου στο Φήλικα,

——————————————

1. Α. Δελμούζος, "Η προσευχή και τα θρησκευτικά εν τω Α. Δ. Παρθεναγωγείω", εφημ. Θεσσαλία, 18.2.1911. Πβ. του ίδιου: Σαν παραμύθι, ό.π., σ. 49-51· του ίδιου, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 145-147.

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/164.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Φήστο και Αγρίππα, ο Παύλος στη Ρώμη, Οι υπόλοιπες δραστηριότητες του Παύλου, καθώς και τα στοιχεία Κατήχησης και Λειτουργικής, που πρόβλεπε το αναλυτικό πρόγραμμα της τρίτης τάξης, δεν πρόλαβαν να διδαχτούν, επειδή το Σχολείο έκλεισε στις αρχές Μαρτίου της τρίτης χρονιάς.

δ) μέθοδος διδασκαλίας: Πρέπει να σημειωθεί η μικρή συνάφεια της διδακτέας ύλης στο μάθημα των θρησκευτικών μεταξύ του προγράμματος του Α.Δ.Π. και των "Ελληνικών" σχολείων του κράτους. Εκεί στην πρώτη τάξη διδασκόταν η "Ιερά Ιστορία της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης", στη δεύτερη τάξη η "Κατήχηση" και στην τρίτη τάξη "αρχαί ανθρωπολογίας και ηθικής". Η μέθοδος διδασκαλίας, που συνηθιζόταν στα σχολεία του κράτους, ήταν η προσκολλημένη στα ιερά κείμενα, γραμματική περισσότερο, ανάλυση των διδακτικών ενοτήτων. Στο Α.Δ.Π. βάση της διδασκαλίας του μαθήματος ήταν πάλι το κείμενο των Ευαγγελίων, κυρίως του Ματθαίου, και οι Πράξεις των Αποστόλων.

Η πρώτη φάση διδασκαλίας περιλάμβανε: την ανάγνωση του κειμένου (ενότητας), τη μετάφρασή του με τη βοήθεια του δασκάλου, την παράλληλη εξομάλυνση γραμματικών και συντακτικών φαινομένων. (Η "γλωσσική" επεξεργασία γινόταν σε συνάρτηση με τη διδασκαλία των αρχαιοελληνικών κειμένων και τη γλωσσική διδασκαλία στα Νέα Ελληνικά). Ακολουθούσε απόδοση του νοήματος (έννοιας) με κλειστό το βιβλίο.

Το σύστημα τούτο, που ίσχυε επί το πλείστον στα κρατικά σχολεία, ακολουθήθηκε στην πρώτη τάξη του Α.Δ.Π. τον πρώτο καιρό. Αργότερα όμως, και στις επόμενες χρονιές, την παραπάνω πρώτη φάση συμπλήρωνε, και ουσιαστικά αναπλήρωνε, η δεύτερη φάση, δηλ. η βαθύτερη κατανόηση-εμβάθυνση στα νοήματα του κειμένου, χωρίς να παραβλέπονται οι γραμματικές δυσκολίες. Τούτο γινόταν με το διαλογικό τρόπο διδασκαλίας (ερωταποκρίσεις δασκάλου και μαθητριών). "...Βασική ήταν η προσπάθεια", σημειώνει ο Δελμούζος, "να μένη άμεση η επίδραση από το ίδιο το ιερό κείμενο, όπως από λογοτέχνημα αληθινό. Όταν το θέμα το απαιτούσε, η διδασκαλία έπαιρνε μορφή δογματική, και στις

Σελ. 164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/165.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ερωτήσεις του ο δάσκαλος απαντούσε ο ίδιος σα σε δικές του απορίες..."1.

Το πνεύμα της θρησκευτικής αγωγής στο Α.Δ.Π. υποβοηθούσε σημαντικά η εξέταση θεμάτων της εκκλησιαστικής ιστορίας, η αναστροφή με ποιητικά κείμενα θρησκευτικού περιεχομένου, οι εκθέσεις-περιγραφές θρησκευτικών γεγονότων και η διδασκαλία μελοποιημένων ύμνων και προσευχών στο μάθημα της Ωδικής. Οι κατοπινές κατηγορίες ότι στο Α.Δ.Π. δε διδασκόταν το μάθημα των θρησκευτικών ή ότι εκεί παραμελούσαν τους θρησκευτικούς τύπους ή ότι ακόμη το σχολείο απαγόρευε στις μαθήτριές του την εκτέλεση των θρησκευτικών τους καθηκόντων, αποτελούσαν υπερβολές. Πάντως, έναντι του προγράμματος και του πνεύματος των άλλων σχολείων το μάθημα των θρησκευτικών στο Α.Δ.Π. φαίνεται ότι δεν είχε την ίδια βαρύτητα και το γεγονός τούτο προκάλεσε την εναντίωση των παραδοσιακών.

2. Μαθηματικά

Οι πληροφορίες για τη διδασκαλία του μαθήματος στο Α.Δ.Π., όπως και σε όλα τα μαθήματα που δε δίδαξε o ίδιος ο Δελμούζος, είναι περιορισμένες.

α) σκοπός: Σκοπός της διδασκαλίας του μαθήματος ήταν η συμπλήρωση των όσων είχαν διδαχτεί οι μαθήτριες στο Δημοτικό σχολείο, και η παροχή πρακτικών γνώσεων, "εκτός από την ειδική μορφωτική αξία των μαθηματικών"2.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Ενώ το αντίστοιχο πρόγραμμα του μαθήματος στις τρεις τάξεις του "Ελληνικού" σχολείου αφιέρωνε τρεις ώρες, η διδασκαλία των μαθηματικών (αριθμητικής -

——————————————

1. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 147. Ας σημειωθεί ότι το υπόδειγμα διδασκαλίας της ενότητας της επιστροφής του Σαύλου στο Χριστιανισμό έδωσε ο Δελμούζος κατά την απολογία του στο Εφετείο Ναυπλίου (βλ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 324-328).

2. A. Δελμούζος, ό.π., σ. 32.

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/166.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

γεωμετρίας) στο Α.Δ.Π. γινόταν σε δύο ώρες τη βδομάδα για κάθε τάξη.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Παρόμοια με τη διδακτέα ύλη, που ίσχυε στα επίσημα πρωτοβάθμια σχολεία μέσης εκπαίδευσης, το μάθημα των μαθηματικών στο Α.Δ.Π. περιλάμβανε τους κλάδους της αριθμητικής και της γεωμετρίας.

Συγκεκριμένα σημειώνει ο Δελμούζος: "Στην αριθμητική, αφού πρώτα εμπεδώνονταν καλά οι πράξεις των ακεραίων, προχωρούσαμε στους δεκαδικούς και κλασματικούς αριθμούς, δίναμε έπειτα τους συμμιγείς και μερικές μόνο από τις μεθόδους, και καταλήγαμε στην Γ' τάξη στην πραχτική λογιστική, Το μάθημα πάλι της γεωμετρίας περιοριζόταν στην πραχτική επιπεδομετρία, που τη συνέχιζε η πρακτική στερεομετρία με σχετικές πάντα ασκήσεις και προβλήματα της καθημερινής ζωής"1.

δ) μέθοδος: Η διδασκαλία των μαθηματικών άρχιζε από τις πρώτες βάσεις εξαιτίας της αδυναμίας που παρουσίαζαν οι απόφοιτες του Δημοτικού, περιορίζοντας ταυτόχρονα και αναγκαστικά τη διδακτέα ύλη στο ελάχιστο. Τούτο ίσχυε και για όλα τα άλλα μαθήματα, "προσέχοντας", όπως σημειώνει ο Δελμούζος, "το κάθε μάθημα ν' αποτελή ολοκληρωμένο κύκλο"2.

Επιδίωξη του μαθήματος ήταν η ικανοποίηση της ανάγκης να γνωρίσουν οι μαθήτριες τις απλούστερες μαθηματικές σκέψεις, που θα χρησίμευαν στη μετέπειτα ζωή τους. Και στο μάθημα αυτό δε χρησιμοποιούσαν βοηθητικά βιβλία, αλλά, όπως σημειώνει ο Σαράτσης, "εκάστη μαθήτρια προσέχουσα κατά την ώραν της διδασκαλίας, ελάμβανε σημειώσεις επί των οποίων έπειτα σκεπτομένη και αναπολούσα επεξειργάζετο όλον το μάθημα..."3.

3. Φυσικές επιστήμες

α) σκοπός: Σκοπός και του μαθήματος τούτου, όπως και των μαθηματικών, υπήρξε η απόκτηση κυρίως πρακτικών γνώσεων, και

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 32-33.

2. Στο ίδιο, σ. 29.

3. Εφημ. Πανθεσσαλική, 15.6.1909 (εδώ, τ. Β', σ. 35).

Σελ. 166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/167.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ειδικότερα η γνωριμία με τη φύση και τους νόμους της. Ήδη στην Εισηγητική του Έκθεση ο Σαράτσης έλεγε: "Θα παρατηρήσετε ότι εις το πρόγραμμα περιλαμβάνεται περισσοτέρα διδασκαλία των φυσιογνωστικών μαθημάτων. Τούτο προέρχεται εκ γενικών λόγων, διά τους οποίους είναι ανάγκη να γνωρίσωμεν καλά την περί ημάς φύσιν. Η κόρη η οποία θα μάθη να γνωρίζη τον κόσμον τον περί αυτής ζώντα θα εμπνεύση και εις τα τέκνα αυτής τον πόθον της παρατηρήσεως, και συνεπεία αυτής και τας μεθόδους διά των οποίων η φύσις γίνεται υποχείριος του ανθρώπου"1.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Το μάθημα διδάχτηκε σε τρεις ώρες τη βδομάδα για κάθε τάξη και τις τρεις χρονιές.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Στην πρώτη τάξη διδασκόταν ο κλάδος των φυσιογνωστικών μαθημάτων, δηλ. βοτανική, ζωολογία και βιολογία. "Το κέντρο βάρους έπεφτε", σημειώνει ο Δελμούζος, "στα ορυκτά, τα φυτά και τα ζώα του τόπου μας, και η διδασκαλία απλωνόταν και στην πραχτική χρησιμοποίηση και εκμετάλλευσή τους"2. Στη δεύτερη και τρίτη τάξη η διδακτέα ύλη περιλάμβανε στοιχεία από τη φυσική πειραματική και τη χημεία.

δ) μέθοδος: Την ιδιαίτερη σημασία του μαθήματος για το πρόγραμμα του Α.Δ.Π. είχε ήδη εντοπίσει o Σαράτσης στην Εισηγητική του Έκθεση. Γράφει εκεί: "...δεν παραπονούμεθα πολλάκις κατά της συγχρόνου γενεάς ότι προτιμά την ευκολίαν του βίου των πόλεων, εγκαταλείπουσα τους αγρούς και τας πηγάς της ζωής [...] Πόθεν προέρχονται ταύτα; Ακριβώς εκ της εκπαιδεύσεως, η οποία αφήνει τας δυνάμεις ταύτας αχρήστους, δεν διδάσκει τα παιδιά τι είναι τα περί αυτά πράγματα και τι χρησιμεύουν, αλλά πώς λέγονται [...] Δια τούτο επιθυμώ σοβαράν διδασκαλίαν των φυσικών μαθημάτων, γινομένην μάλιστα και δι' υποδειγματικών εκδρομών, πειραμάτων και ιδίων παρατηρήσεων των μαθητριών..."3. Τούτο άλλωστε είχαν συμβουλεύσει οι παιδαγωγοί,

——————————————

1. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 21,

2. A. Δελμούζος, ο.π , σ. 33.

3. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 21-22.

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/168.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ α.

ΕΙΚΟΝΑ β.

9. Φωτογραφίες από τη σχολική ζωή

α-β Εργασία στο περιβόλι

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/169.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ γ.

ΕΙΚΟΝΑ δ.

γ. Περίπατος του σχολείου

δ. Υπαίθριο μάθημα

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/170.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

των οποίων τη γνώμη για τον καταρτισμό του προγράμματος είχε ζητήσει ο ιδρυτής του Α.Δ.Π. Για τους λόγους που εξηγήθηκαν παραπάνω, και για το μάθημα των φυσικών-φυσιογνωστικών ίσχυσε ο περιορισμός της διδασκαλίας σε έκταση ύλης, αρχίζοντας από τις πρώτες βάσεις. "Το κάθε μάθημα ή και τμήμα του μόνο", σημειώνει ο Δελμούζος, "ερχόταν στη σωστή του ώρα, ώστε οι γνώσεις του ενός να προετοιμάζουν ή ευκολύνουν την κατανόηση και του άλλου [...] Με την κατάλληλη διάταξη της ύλης, το συσχετισμό του ενός με το άλλο μάθημα γινόταν προσπάθεια να γίνεται συνειδητή στα παιδιά η ενότητα του φυσικού κόσμου, έτσι που στο τέλος ν' αντικρίζουν τη φύση ως ολότητα που την κινούν εσωτερικές δυνάμεις"1. Ειδικότερα στην τρίτη τάξη η διδασκαλία κατέληγε σε "μεγάλες συγκεντρωτικές ενότητες, λ.χ., το δάσος, το νερό, η θάλασσα"2, ώστε πράγματι να γίνεται συνειδητοποίηση της ενότητας και της ολότητας του φυσικού κόσμου, όπου βέβαια καθοριστική ήταν η σημασία του ανθρώπου πάνω στη γη. Αλλά η διδασκαλία του μαθήματος αυτού στο Α.Δ.Π. δεν περιοριζόταν μόνο στη θεωρητική σπουδή των φυσικών φαινομένων και των νόμων που κατείχαν τον έμψυχο και άψυχο κόσμο. Σημαντική θέση στο πρόγραμμα του Σχολείου έπιαναν οι περίπατοι στις κοντινές εξοχές του Βόλου και οι καθημερινές σχεδόν ενασχολήσεις των μαθητριών με τη φύση. Ήδη από τον πρώτο καιρό, δύο απογεύματα από το εβδομαδιαίο πρόγραμμα των τάξεων ήταν αφιερωμένα στην έξοδο των μαθητριών, με τους δασκάλους τους, στη φύση, με σκοπό όχι μόνο την ψυχαγωγία τους, αλλά και την ανεύρεση ευκαιριών, να γίνονται παρατηρήσεις στο φυσικό και ανθρώπινο περιβάλλον. Εξάλλου, κύρια φροντίδα του Δελμούζου υπήρξε η εξεύρεση (πράγμα που έγινε κατορθωτό στα μέσα της πρώτης χρονιάς, και ίσχυσε στις μετέπειτα) μιας μάντρας-κήπου ("περιβόλι" το ονόμαζε), όπου, και επειδή υπήρχε στενότητα χώρου στην αυλή του διδακτηρίου, οι μαθήτριες έβρισκαν χώρο να 

——————————————

1. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 33.

2. Στο ίδιο, σ. 33 (εφαρμογή της "αρχής της συγκέντρωσης").

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/171.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ασχοληθούν με τη φυσική-καλαισθητική τους αγωγή και να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις παρατηρήσεων της φύσης.

Στο "περιβόλι", το χέρσο δηλαδή χώρο, απέναντι από το κτήριο του Σχολείου, δημιουργήθηκε ένα πεδίο δράσης της μαθητικής πρωτοβουλίας, αλλά ταυτόχρονα έγινε ο τόπος άσκησης και δραστηριοποίησης των σωματικών και πνευματικών τους δυνάμεων. Εκεί, με τις οδηγίες του Δελμούζου και του ειδικού καθηγητή, το χώμα ξεχερσώθηκε, σκαλίστηκε, ποτίστηκε και, αφού διαρρυθμίστηκε ο χώρος, φυτεύτηκαν, από τις μαθήτριες πάντα, λουλούδια και άλλα φυτά. Υπήρξε το "περιβόλι" αυτός ο τόπος, όπου καλλιεργήθηκε, εκτός από τα φυτά, η περιέργεια, η παρατήρηση και η άμεση εμπειρία του φυσικού κόσμου. Το πόσο σημαντικό θεωρούσε ο Δελμούζος το κομμάτι αυτό της σχολικής ζωής αποκαλύπτεται από τις δεκάδες των σελίδων, που αφιερώνει ο ίδιος στο Κρυφό σκολειό του1. Αλλά και ο Σαράτσης, στον απολογισμό της λειτουργίας του Σχολείου, στη λήξη της πρώτης χρονιάς, τονίζει: "...Τα περισσότερα μαθήματα εγένοντο εντός του κήπου του σχολείου, συμφώνως προς τας ιδέας, αι οποίαι επικρατούν επί του ζητήματος. Δεν αγνοείτε ότι προ πολλού ήδη ζητείται, ίνα το σχολείον εν γένει πλησιάση προς την φύσιν, όχι μόνον χάριν της σωματικής υγείας των μαθητευομένων, αλλά και διά να συνηθίζουν να διαβάζουν εις το μέγα αυτό βιβλίον, το οποίον έχει πάντοτε ανοικτόν ενώπιόν μας ο Δημιουργός..."2.

4. Γεωγραφία

α) σκοπός: Και η διδασκαλία του μαθήματος αυτού εντάχτηκε στους γενικότερους σκοπούς και στόχους· να γνωρίσουν δηλ. οι μαθήτριες του Α.Δ.Π. βασικά το δικό τους χώρο, την Ελλάδα και τον πολιτισμό της.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Το μάθημα της Γεωγραφίας διδάχτηκε

——————————————

1. Βλ. ενδεικτικά: στο ίδιο, σ. 95-112.

2. Εφημ. Πανθεσσαλική, ό.π., εδώ, τ. Β', σ. 38.

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/172.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

για δύο ώρες τη βδομάδα και στις τρεις τάξεις.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Το πρόγραμμα πρόβλεπε τη διδασκαλία της πολιτικής γεωγραφίας της Ελλάδας στην πρώτη τάξη και αντίστοιχα της Ευρώπης και της Ασίας στη δεύτερη τάξη. Η ύλη της τρίτης περιλάμβανε στοιχεία γεωλογίας και οικονομικής γεωγραφίας και στο τέλος της χρονιάς πληροφορίες για το ηλιακό σύστημα (σήμερα θα λέγαμε κοσμογραφία).

δ) μέθοδος: Το πνεύμα της διδασκαλίας του μαθήματος ήταν κι εδώ πρακτικό και ελληνοκεντρικό. "...Η πολιτική γεωγραφία συνυφαινόταν, όσο το δυνατό με τους γεωφυσικούς και οικονομικούς όρους και την αντίστοιχη ζωή των κατοίκων. Έπειτα έρχονταν οι άλλες χώρες σε γενικές ή γενικότερες γραμμές ανάλογα με τη σημασία τους ή με τη σχέση τους με τον Ελληνισμό, και ο κύκλος έκλεινε με την ανασκόπηση της επιφάνειας της γης και τους μεγάλους δρόμους της συγκοινωνίας και του εμπορίου"1. Και στο μάθημα αυτό δε χρησιμοποιούσαν βοηθητικό βιβλίο, αλλά οι μαθήτριες κατάρτιζαν στο τέλος της διδασκόμενης ενότητας ένα τετράδιο-λεύκωμα με όλες τις πληροφορίες και εικονικό υλικό για την περιοχή ή τη χώρα που εξετάστηκε2.

5. Γαλλική γλώσσα

α) σκοπός: Βασικό μάθημα του προγράμματος και του προσανατολισμού των σπουδών στο Α.Δ.Π. υπήρξε η γαλλική γλώσσα. Τους λόγους εκθέτει αναλυτικά ο Σαράτσης στην Εισηγητική του Έκθεση. Εκεί διαβάζουμε: "...Αφού υπό πάντων αναγνωρίζεται η χρησιμότης της γαλλικής διά την περαιτέρω ανάπτυξιν των θηλέων, ορθόν είναι να διδάσκηται αύτη αρτίως και πρεπόντως [...] Εισάγεται άφθονος η διδασκαλία της Γαλλικής. Φρονώ 

——————————————

1. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 33.

2. Στο αρχείο A. Δελμούζου, που φυλάγεται στη Δημοτική Βιβλιοθήκη της Άμφισσας, διατηρείται ένα τέτοιο τετράδιο-λεύκωμα μαθήτριας του Α.Δ.Π. με θέμα τη Ρουμανία.

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/173.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

μάλιστα ότι εις τας δύο ανωτέρας τάξεις τινά των μαθημάτων -όπως τα φυσιογνωστικά- πρέπει να διδάσκωνται γαλλιστί χάριν περισσοτέρας ασκήσεως. Τούτο γίνεται διότι την κοινωνίαν ημών κατέχει ο πόθος της γνώσεως ξένης γλώσσης, η οποία πράγματι συντελεί εις την τελειοτέραν μόρφωσιν [...] Τούτο άλλωστε επιθυμούσι και οι γονείς, οι οποίοι χάριν αυτής στέλλουν τα τέκνα των εις τας καλογηρικάς σχολάς, παραβλέποντες τα μειονεκτήματα τα οποία παρακολουθούν την εν αυταίς διδασκαλίαν [...] Δι' όλους αυτούς τους λόγους εισήγαγον άφθονον την διδασκαλίαν της Γαλλικής, ίνα εκπληρωθή διακαής πόθος της κοινωνίας ημών, η οποία θα δύναται να επιδείξη τας μελλούσας μητέρας και συζύγους γλωσσομαθείς μεν, αλλά κατ' ουδέν υστερούσας υπό την έποψιν πατριωτικών αισθημάτων, τα οποία είναι δι' ημάς διά των αιώνων ζυμωμένα μετά της ορθοδοξίας"1. Παρατηρούμε στις σκέψεις αυτές του ιδρυτή του Σχολείου τους γενικούς και ειδικούς για τους πολίτες του Βόλου στόχους, όπου απέβλεπε η διδασκαλία της γαλλικής στο Α.Δ.Π.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Η φράση του Σαράτση για την "άφθονη" διδασκαλία των γαλλικών στο Α.Δ.Π. δεν ήταν κενός λόγος. Ενώ το πρόγραμμα των επίσημων αντίστοιχων σχολείων πρόβλεπε για τη διδασκαλία της γαλλικής 2-4 ώρες τη βδομάδα για κάθε τάξη -που γινόταν βέβαια αν υπήρχε αρμόδιος καθηγητής-, το αρχικό πρόγραμμα του Α.Δ.Π. αφιέρωνε έξι ώρες στη γαλλική γλώσσα και φιλολογία. Τελικά το πρόγραμμα κάθε τάξης, και για τις τρεις χρονιές, περιείχε 5ωρη διδασκαλία της γαλλικής.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Το δημοσιευμένο αναλυτικό πρόγραμμα περιείχε για την πρώτη τάξη "εισαγωγήν εις την γαλλικήν γλώσσαν" και για τη δεύτερη "γλώσσαν και φιλολογίαν"2. Περισσότερα δεν είναι γνωστά, για το πώς δηλ. εφαρμόστηκε η παραπάνω πρόβλεψη. Είναι πάντως αξιοσημείωτο ότι για τη διδασκαλία του

——————————————

1. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 20-21.

2. Εφημ. Θεσσαλία, 12.9.1909.

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/174.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

μαθήματος οι μαθήτριες χρησιμοποιούσαν βιβλία (βοηθητικά), κάτι που δε συνέβαινε για όλα σχεδόν τα υπόλοιπα μαθήματα.

δ) μέθοδος: Και για τις μεθόδους, που εφάρμοσαν στη διδασκαλία των γαλλικών οι καθηγήτριες (Verguet και Seurin), που δίδαξαν στο Α.Δ.Π., δεν είναι γνωστά πολλά πράγματα, Ο Δελμούζος μόνο σημειώνει πως στο μάθημα τούτο γινόταν κάποια παρέκκλιση από το γενικότερο ελληνοκεντρικό στόχο της διδασκαλίας, λέγοντας: "...περιοριζόμαστε κυρίως στην Ελλάδα και τον πολιτισμό της [...] Από το νεώτερο όμως γαλλικό πολιτισμό θα έπαιρναν [οι μαθήτριες] κάποια πλατύτερη ιδέα με συστηματική και πολύωρη διδασκαλία των γαλλικών..."1.

Παρ' όλα αυτά, ο Δελμούζος πάλι δεν έμεινε ικανοποιημένος από τα αποτελέσματα της διδασκαλίας. Γράφει χαρακτηριστικά: "...Με την πεντάωρη διδασκαλία των γαλλικών τ' αποτελέσματα του πρώτου χρόνου στη γλώσσα αυτή δεν ήταν καθόλου ευχάριστα [...] Οι νέες μαθήτριες της A' τάξης ήταν όλες ισοδύναμες στα γαλλικά, δηλαδή δεν ήξεραν απολύτως τίποτα [...] Με τις μικρές τα πήγαινε η υποδιευθύντρια [εννοεί τη γαλλίδα δ. Seurin τη δεύτερη χρονιά] καλά [...] Με τις μεγάλες όμως είχε δυσκολίες, πολλές από λάθος, που χρειάστηκε να περάση αρκετός καιρός για να διορθωθή. Αντί να προσαρμοστή στις λίγες γνώσεις που είχαν στα γαλλικά οι πολλές [μια που η διδασκαλία της προηγούμενης καθηγήτριας δ. Verguet δεν είχε καρποφορήσει] μαθήτριες, και να εκμεταλλεύεται για τη συνεννόηση τις λίγες προχωρημένες, άφησε χωρίς να το καταλαβαίνη να παρασύρεται από τις τελευταίες τόσο, που η διδασκαλία γινόταν κυρίως γι' αυτές..."2.

——————————————

1. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 29.

2. Στο ίδιο, σ. 117. Κι από την πρώτη καθηγήτρια των γαλλικών δ. Verguet o Δελμούζος δεν έμεινε ικανοποιημένος καθόλου. Του έκανε, λ.χ., εντύπωση -και γι' αυτό το επαναλαμβάνει συχνά- η στιχομυθία μαζί της σχετικά με τον αντιπαιδαγωγικό τρόπο επιβολής, που επικαλέστηκε η καθηγήτρια· τον ρώτησε δηλ., όταν καθόριζαν τη μορφή συνεργασίας -αρχές του σχολ. έτους-, "ποιας λογής τιμωρίες θα επιβάλουμε στις μαθήτριες...". Βλ. ενδεικτικά εδώ, τ. Β', σ. 88.

Σελ. 174
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 155
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    δηλώνεται το επώνυμο συζύγου. Είναι φανερό ότι η τελευταία αυτή στήλη δεν περιέχει επαρκή στοιχεία, παρά μόνο αυτά που ο συντάκτης του πίνακα κατόρθωσε να συγκεντρώσει.

    Θεωρείται τέλος εύλογη η πληροφορία ότι το σύνολο σχεδόν των αναφερομένων ως μαθητριών του Α.Δ.Π. δε βρίσκεται πια στη ζωή. Ελάχιστες επιζούν σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας. Στο δεύτερο τόμο της εργασίας μου περιέχονται αποσπάσματα από μαγνητοφωνημένες συνεντεύξεις με ορισμένες από τις παλιές μαθήτριες του βολιώτικου Σχολείου.

    Ζ. ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΙ Η ΜΕΘΟΔΟΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

    Βασικός τομέας της λειτουργίας του Α.Δ.Π. υπήρξε το πρόγραμμα διδασκαλίας (ωρολόγιο και αναλυτικό). Ο καταρτισμός του ωρολογίου και του αναλυτικού προγράμματος, όπως και αλλού δηλώνεται, υπήρξε έργο του Σαράτση, ως εμπνευστή και

    ——————————————

    ← (Πίνακας Ι)

    1. Αναφέρεται από το Δελμούζο στο παραπάνω σημείωμα. Είναι διαφορετική από την επόμενη Μαλβίνα Αγγελοπούλου· γι' αυτό και τα στοιχεία της είναι ελλιπή.

    2. Ο δημοσιογράφος Γ. Φάτσης παραθέτει μια συνέντευξή του, που πήρε από την κ. Φαίδρα Αδαμίδου-Κούτρα (μαθήτρια του Α.Δ.Π.), στην εφημ. Το Βήμα, Τρ. 2.3.1976, όπου εκθέτει σ' ένα ωραίο αφήγημα τις αναμνήσεις της γηραιάς συνομιλητρίας του. Κάπου της αποδίδει το χαρακτηρισμό "η πεισματάρα Φαίδρα", χαρακτηρισμό που ο Δελμούζος σημειώνει στο Κρυφό σκολειό στις σ. 102-103. Πρόκειται όμως για παρεξήγηση του δημοσιογράφου. Η "Φαίδρα Δ." του Δελμούζου είναι το ψευδώνυμο της μαθήτριας Ελένης Λερωμένου (αρ. 27). Αντίθετα η μαθήτρια Φαίδρα Αδαμίδου είχε το ψευδώνυμο: "Μαρία Σχ.", και η σχολική δράση της περιγράφεται στο Κρυφό σκολειό. Ο Δελμούζος τη θεωρεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα εξέλιξης του παιδικού χαρακτήρα, που δίνει το μέτρο της επίδρασης του συστήματος του Α.Δ.Π. στις τροφίμους του. (Πβ Α. Δελμούζου, ό.π., σ. 43, 49, 69,74, 98, 124, 133, 142 κ.ά.).

    3. Αναφέρεται μόνο μία φορά σ' επιστολή του Δελμούζου (βλ. εδώ, τ. Β'), γι' αυτό και τα στοιχεία της είναι ελλιπή.