Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 17-36 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/17.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ιδέα της δημιουργίας του Α.Δ.Π. και του εργατικού κινήματος στο Βόλο. Ειδικά για το τελευταίο αυτό, τη γέννηση δηλαδή και την ανάπτυξη του εργατικού κινήματος στο Βόλο ως το 1914, αφιερώνεται εκτενής περιγραφή για δύο λόγους: επειδή την ίδια εποχή που λειτουργεί στο Βόλο το Α.Δ.Π. δραστηριοποιείται πολιτικά και συνδικαλιστικά η εργατική τάξη κάτω από τη στέγη του Εργατικού Κέντρου και επειδή πολύ σύντομα στην υπόθεση των "Αθεϊκών" θα αναμειχθούν τα στελέχη του Εργατικού Κέντρου, γεγονός που θα δώσει νέες διαστάσεις στο διωγμό του Παρθεναγωγείου, η σύνθεση της ιστορίας του οποίου δεν παύει να αποτελεί το κύριο μέλημα αυτής της μελέτης.

Α. ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ (1881-1914)

Κατά τη διάρκεια της περιόδου που αρχίζει το 1881 -χρονιά της ενσωμάτωσης της Θεσσαλίας-, στην Ελλάδα συμβαίνουν γεγονότα και δρουν πρόσωπα, που τοποθετούν τα όρια μιας νέας σημαντικής εποχής· εποχής που ξεκίνησε με αισιοδοξία, αλλά που κατά τη διάρκειά της η οικονομία της χώρας περιέπεσε σε χρεωκοπία, ενώ περί το τέλος του αιώνα επήλθε κάποια σύγχυση των εθνικών προσανατολισμών. Κατά την πρώτη εικοσαετία της περιόδου η προσωπικότητα και η δραστηριότητα του Χαρ. Τρικούπη αποτύπωσαν τη σφραγίδα τους στην πορεία του τόπου. Η περίοδος της διακυβέρνησης της χώρας από τον Τρικούπη (1882-1895, με μικρές διακοπές) σημαδεύτηκε από γεγονότα μεγάλης σημασίας όπως η οικονομική ανάπτυξη, η βελτίωση των συγκοινωνιών, η εκτέλεση δημόσιων έργων, η εισροή ξένων κεφαλαίων, η προώθηση της ναυσιπλοΐας, του εμπορίου, της βιομηχανίας και των τραπεζικών ιδρυμάτων, η αναδιοργάνωση της δικαιοσύνης, του στρατού και των διοικητικών οργάνων, και κατά συνέπεια όλων αυτών η ανάπτυξη της ελληνικής αστικής τάξης με παράλληλη ένταξή της, ως ένα βαθμό,

2

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/18.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

στο ευρωπαϊκό καπιταλιστικό σύστημα. Παράλληλα η αύξηση του αριθμού των βιομηχανικών μονάδων πολλαπλασίασε τα μέλη της εργατικής τάξης, ενώ μια σειρά μέτρων ευνόησε τους κεφαλαιούχους και προκάλεσε τη δυσαρέσκεια των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων. Επίσης, τα εξωτερικά δάνεια και οι νέοι φόροι απορρόφησαν τα κρατικά έσοδα και αύξησαν το έλλειμμα του προϋπολογισμού με αποτέλεσμα την κήρυξη της χώρας σε χρεωκοπία το 1893. Την κατάσταση επιδείνωσε στη συνέχεια η στρατιωτική αποτυχία του 1897 ως αποτέλεσμα της συμβιβαστικής εθνικής πολιτικής, που ακολούθησαν τα πολιτικά σχήματα που διαδέχθηκαν την τρικουπική διακυβέρνηση1. Κατά την ίδια περίοδο στην οικονομική ζωή σημειώθηκαν αισθητές αλλαγές στις κυρίαρχες κοινωνικές και οικονομικές δομές: εντείνεται ο ρυθμός αστικοποίησης του πληθυσμού, συντελείται η εμπορευματοποίηση των αγροτικών προϊόντων και, ενώ υποχωρεί η κυρίαρχη θέση των προσωπικών υπηρεσιών και της διοίκησης, αυξάνονται θεαματικά οι εμπορικές και πιστωτικές πράξεις, οι συγκοινωνίες και τα ελεύθερα επαγγέλματα. Παράλληλα σημειώνεται η παρουσία μιας νέας χρηματιστηριακής ολιγαρχίας, που, μεταφέροντας κεφάλαια από το εξωτερικό, κυριαρχεί στην οικονομική ζωή του τόπου.

Η πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα χαρακτηρίζεται από την αργή, αλλά σταθερή, ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας. Το εξαγωγικό εμπόριο γνωρίζει άνθηση και αναπτύσσονται σημαντικά η ναυτιλία και η βιομηχανία στον ελληνικό χώρο. Με στόχο την ανάκαμψη της οικονομίας οι κυβερνήσεις Γ. Θεοτόκη στο μεγαλύτερο διάστημα της περιόδου αυτής επέβαλαν την προσεκτική διαχείριση με θετικά αποτελέσματα.

Η στρατιωτική παρεμβολή του κινήματος στο Γουδί (15 Αυγούστου 1909) αποτέλεσε τη σημαντικότερη τομή της 

——————————————

1. Πβ. Ν. Σβορώνος, Επισκόπηση της νεοελληνικής Ιστορίας, Θεμέλιο, Αθήνα 1976, σ. 100-105· και Ιστορία του ελληνικού έθνους. Εκδοτική Αθηνών, τ. ΙΔ', σ. 39-87 και 160-186.

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/19.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

περιόδου και απέδειξε την ανάγκη αλλαγών και εκσυγχρονισμού των ελληνικών κοινωνικών δομών. Η επαναστατικότητα και οι μεταρρυθμιστικές επαγγελίες των κινηματιών φάνηκαν ότι αντιπροσωπεύουν τη γενική δυσφορία εναντίον των συσσωρευμένων προβλημάτων του ελληνικού κράτους και του λαού. Το κίνημα αντιμετωπίστηκε με αρκετή δόση αδράνειας και ανεκτικότητας εκ μέρους της κυβέρνησης και των πολιτικών κομμάτων. Τα μηνύματα του κινήματος έγιναν αποδεκτά από τις λαϊκές μάζες με ανακούφιση βέβαια, αλλά με μικρή ενεργό συμμετοχή στη δράση. Όμως, παρά τις αρχικές αιχμές στις διακηρύξεις του Στρατιωτικού Συνδέσμου (στη διατύπωση των οποίων συνέβαλαν τα μέλη της ομάδας των «Κοινωνιολόγων»), οι πραξικοπηματίες δεν επιτέθηκαν ουσιαστικά εναντίον κανενός, ούτε του Στέμματος, ούτε των παλαιών κομμάτων, ούτε της μεγαλοαστικής και κεφαλαιοκρατικής εξουσίας. Η πολύ μικρή επιτυχία του Στρατιωτικού Συνδέσμου να ανασυγκροτήσει τον κρατικό μηχανισμό οδήγησε σε πολιτικό αδιέξοδο. Τη λύση του αδιεξόδου φάνηκε ότι προσφέρει η πρόσκληση του Ε. Βενιζέλου, για ν' αναλάβει τις τύχες και τις ευθύνες του κράτους1.

Η πρόσκληση αυτή του Βενιζέλου και η προετοιμασία εκλογών με σκοπό την αναθεώρηση του Συντάγματος είναι τα δύο βήματα προς τα εμπρός, που έγιναν στην Ελλάδα στο κατώφλι της δεύτερης δεκαετίας του 20ού αιώνα. Από το 1910 άρχισε μια νέα, πολυσήμαντη εποχή για την ιστορία της νεότερης Ελλάδας, Η προσωπικότητα του Βενιζέλου, οι πολιτικές του επιλογές και η ενσάρκωση σ' αυτόν του κλίματος της «ανόρθωσης» συντέλεσαν στη σταθεροποίηση της πολιτικής ζωής, στην ανάκαμψη της οικονομίας και στην εξόρμηση αποκατάστασης των εθνικών διεκδικήσεων. Αξίζει να σημειωθεί, ότι δύο προβλήματα, μεγάλης πολιτικής και στρατιωτικής σημασίας, περίμεναν επιτακτικά τη λύση τους κατά τη διάρκεια της περιόδου: το θέμα του αγώνα

——————————————

1. Πβ. Γ. Δερτιλής, Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση (1880-1909), Εξάντας, Αθήνα 1977, σ. 172-235.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/20.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

του κρητικού λαού ν' αποκτήσει την ελευθερία του και να ενωθεί με τη Μητρόπολη, και το Μακεδονικό ζήτημα, που αποτελούσε ήδη το πεδίο δράσης και αντίδρασης πολλών ενδιαφερομένων και ήδη κόστιζε αρκετά στο ελληνικό κράτος. Τη λύση στα δύο αυτά προβλήματα θα δώσουν, στο τέλος της περιόδου, τα αποτελέσματα των βαλκανικών πολέμων.

Η πρώτη περίοδος διακυβέρνησης του κράτους από το Βενιζέλο (1910-1916) καλύπτεται συντριπτικά από τη δική του παρουσία. Βρέθηκε μπρος σε κινδύνους που απειλούσαν να καταλύσουν τη νομιμότητα και να διασπάσουν την εθνική συνοχή. Στήριξε τη νέα νομιμότητα στη λαϊκή επιδοκιμασία και στο κοινό συμφέρον, ενώ συγχρόνως επιχείρησε ν' αποκαταστήσει την εθνική ενότητα περιστέλλοντας τις διαφοροποιήσεις των μαζών1. Ένα από τα πιο σοβαρά αποτελέσματα της διακυβέρνησης της χώρας από το Βενιζέλο ήταν ο αστικός μετασχηματισμός του κράτους, η οικονομική και δημογραφική δηλαδή ανάπτυξη της αστικής τάξης. "Το νεαρό και σφριγηλό κόμμα των Φιλελευθέρων προίκισε τη χώρα με τις βασικές νομικές και οργανωτικές δομές ενός συγχρόνου κράτους [...] εκίνησε τη διαδικασία της βαθμιαίας μύησης της αστικής τάξης στο παιχνίδι της εξουσίας...", σημειώνει o Γ. Δερτιλής2.

Η προσάρτηση, το 1881, της Θεσσαλίας και της περιοχής της Άρτας στο ελληνικό κράτος δεν είχε επιπτώσεις μόνο στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής της χώρας, αλλά πρόσθετε μια σειρά προβλημάτων στην εσωτερική οικονομική και κοινωνική κατάσταση. Τούτο ήταν λογική συνέπεια της αύξησης της έκτασης του κράτους κατά 26,7 τοις εκατό και του πληθυσμού κατά 18 τοις εκατό. Σημαντικότερη ήταν η κοινωνική μεταβολή, που συντελέστηκε εξαιτίας των συνθηκών γαιοκτησίας, που επικρατούσαν στις νέες επαρχίες· συνθήκες διαφορετικές από εκείνες

——————————————

1. Πβ. Γρ. Δαφνής, Τα ελληνικά πολιτικά κόμματα, Γαλαξίας, Αθήνα 1961, σ. 116.

2. Γ. Δερτιλής, ό.π., σ. 229-231.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/21.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

της παλαιάς Ελλάδας. Οι διεθνείς συμφωνίες της προσάρτησης προέβλεπαν την πλήρη προστασία του γαιοκτητικού συστήματος. Ήδη πριν από την προσάρτηση οι τούρκοι τσιφλικάδες είχαν, οι περισσότεροι, πουλήσει τα κτήματά τους σε έλληνες κεφαλαιούχους· όταν έγινε η προσάρτηση, ολόκληρος ο θεσσαλικός κάμπος ήταν μοιρασμένος σε μεγάλες ιδιοκτησίες μέσης εκτάσεως, Οι νέοι ιδιοκτήτες, ενισχυμένοι από την αντικατάσταση του οθωμανικού νομικού καθεστώτος, συγκρότησαν από την αρχή μια ισχυρή και συμπαγή κάστα μεγαλοκτημόνων, φαινόμενο εντελώς νέο στη νεοελληνική ιστορία. Οι τσιφλικάδες αυτοί προέρχονταν από τους ίδιους κύκλους του παροικιακού κεφαλαίου, που από το 1873 είχε διεισδύσει στον ελλαδικό οικονομικό χώρο.

Τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας κατείχαν το 50 τοις εκατό της συνολικής της επιφανείας και το 50-64 τοις εκατό των καλλιεργούμενων εκτάσεων. Το 90 τοις εκατό του εισοδήματος προερχόταν από την καλλιέργεια των σιτηρών. Τα κτήματα αυτά, κατά κανόνα, δεν τα καλλιεργούσαν οι ιδιοκτήτες τους, αλλά τα παραχωρούσαν σε ενοικιαστές-καλλιεργητές με σύμβαση "προσχωρήσεως επιμόρτου αγροληψίας". Οι μισοί περίπου αγρότες της Θεσσαλίας δούλευαν ως κολλήγοι στα κτήματα των νέων κυρίων. Η παλιά κολληγική σχέση, με τα εχέγγυα που πρόσφερε στον κολλήγο, αντικαταστάθηκε από την εξατομικευμένη σχέση ιδιοκτήτη-αγρομισθωτή, σύμφωνα με την οποία o ιδιοκτήτης μπορούσε να αποβάλει τον αγρομισθωτή από το μίσθιο πριν από τη λήξη της μίσθωσης ή να μην ανανεώσει τη συμφωνία, ενώ συχνά ο αγρομισθωτής υπέγραφε σύμβαση με όρο παραίτησης από κάθε ενοχική ή εμπράγματη αγωγή εναντίον του ιδιοκτήτη1.

Οι όροι διαβίωσης των κολλήγων, οι συνθήκες καταπίεσης που επέβαλαν οι ιδιοκτήτες των τσιφλικιών ή οι αντιπρόσωποί τους και το οικονομικό αδιέξοδο, που δημιουργούσε το ανεπιχειρηματικό πνεύμα των κεφαλαιούχων της Θεσσαλίας, οδήγησαν στην αναθεώρηση των σχέσεων ιδιοκτητών-καλλιεργητών και στην

——————————————

1. Πβ. Ιστορία τον ελληνικού έθνους, τ. ΙΔ', σ. 69-71.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/22.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντίδραση των αδικημένων από το σύστημα εργατών της γης. Έτσι δημιουργήθηκε το αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα. "Το αγροτικό πρόβλημα στην Ελλάδα δεν αποτέλεσε μόνο ένα επί μέρους ζήτημα, αλλά επιπροσθέτως λειτούργησε ως μια συμπύκνωση του συνολικού κοινωνικού προβλήματος"1.

Η αντίδραση του θεσσαλικού λαού στο "αγροτικό" πρόβλημα υπήρξε άμεση και μαχητική, καθώς τελείωνε η πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα και στις αρχές της δεύτερης. Οι "φιλαγροτιστές" διανοούμενοι και οι Θεσσαλοί πολιτικοί ανέλαβαν την ηγεσία του αγώνα διαφώτισης της κοινής γνώμης και παράλληλα της συσπείρωσης των αγροτών. Ιδρύθηκαν γεωργικοί σύλλογοι, οργανώθηκαν συνέδρια και πραγματοποιήθηκαν συλλαλητήρια στις θεσσαλικές πόλεις. Η οργάνωση του πανθεσσαλικού συλλαλητηρίου στη Λάρισα, στις 6 Μαρτίου 1910, κατέληξε σε σοβαρά επεισόδια μεταξύ των προσερχόμενων διαδηλωτών και των δυνάμεων της τάξης σ' όλη τη Θεσσαλία σχεδόν. Ιδιαίτερα έντονα και αιματηρά επεισόδια έγιναν την ίδια μέρα στο σταθμό του Κιλελέρ. Τα γεγονότα αυτά προκάλεσαν την αντίδραση του λαού, τις διαμαρτυρίες των θεσσαλών βουλευτών στη Βουλή, τις μαχητικές εκδηλώσεις των κατοίκων των θεσσαλικών πόλεων και την παράταση του προβλήματος των αγροτών2. Η πολιτική ηγεσία αντιμετώπισε χλιαρά την εξέγερση και τις διαμαρτυρίες, παρά τις θέσεις που ανέπτυξαν οι "Κοινωνιολόγοι"3. Το αγροτικό ζήτημα, και η ανάγκη αποκατάστασης των θεσσαλών αγροτών απασχόλησε και τον E. Βενιζέλο στο πρόγραμμα δράσης του κόμματός του και των κυβερνήσεων υπό την ηγεσία του· το θέμα απασχόλησε και την Αναθεωρητική Βουλή του 1911, με

——————————————

1. Κ. Βεργόπουλος, Το αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα, Εξάντας, γ' έκδ., χ.χ, σ. 297.

2. Εμπεριστατωμένες περιγραφές και ανταποκρίσεις των εφημερίδων για τα γεγονότα αυτά, καθώς και τα πρακτικά των σχετικών δικών, περιέχονται στο: Γ. Καρανικόλα, Κιλελέρ, Αθήνα 1960.

3. Πβ. A. Παπαναστασίου, Πολιτικά κείμενα, μέρος α', Μπάυρον, χ.χ., σ. 48-49 και 53-72.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/23.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

επίκεντρο το άρθρο 17 του Συντάγματος, το σχετικό με το δικαίωμα ιδιοκτησίας και το δικαίωμα έξωσης των κολλήγων από τα τσιφλίκια. Το πρόβλημα πάντως παρέμενε σε εκκρεμότητα και δε λύθηκε από τις κυβερνήσεις Βενιζέλου, παρά πολύ αργότερα και μέσα στα πλαίσια των γενικότερων ανακατατάξεων της κυβέρνησης της Θεσσαλονίκης (1916-1917).

Η κοινωνική ζωή στην Ελλάδα της περιόδου που εξετάζουμε, αποτελεί τη σύνθεση αντιφατικών όρων και έντονων προβληματισμών. Η προβληματική της υπήρχε από παλαιότερα, ήδη από τα μετεπαναστατικά χρόνια, αφ' ότου "η κομματική ολιγαρχία" κυβερνούσε τη χώρα, αυτοί δηλαδή που αναδείχτηκαν στον Αγώνα από τη μια μεριά και τα διάφορα αστικά στοιχεία, που απέκτησαν πολιτική επιρροή και οικονομική δύναμη απ' την άλλη. "Η έλλειψη τυπικών προνομίων", έγραφε ο A. Παπαναστασίου, "και η οικονομική ανεπάρκεια των πολιτικών καθίστα ασταθή την θέσιν των και διηυκόλυνε την είσοδον εις την πολιτικήν ζωήν και την απόκτησιν επιρροής και από άλλα στοιχεία, τα οποία αθροώτερα από της εμφανίσεως του Τρικούπη ανεμίχθησαν εις την πολιτικήν"1.

Ο ανταγωνισμός γίνεται σαφέστερος στα μετά το 1900 χρόνια. "Την περίοδο αυτή", γράφει ο Γ. Λεονταρίτης, "η ελληνική κοινωνία βρίσκονταν στο μεταίχμιο μιας σοβαρής σύγκρουσης, ανάμεσα στις αρχές μιας παραδοσιακής κοινωνίας, ανίκανης να βρει εποικοδομητικές λύσεις, και των νέων κοινωνικών αναγκών, η ικανοποίηση των οποίων αποκλείονταν μέσα στο στατικό αυτό πλαίσιο [...] Οι παραδοσιακοί κοιτούσαν στο παρελθόν να βρουν, αν όχι λύσεις, τουλάχιστον δικαιολογίες, λογικοποιήσεις ή ανακούφιση, που ήταν βέβαια άσχετη με το παρόν. Οι νεωτερίζοντες εξάλλου στρέφονταν προς τη Δύση για τις απαντήσεις που θα μπορούσαν να βρουν μέσα στον ίδιο το χώρο τους"2.

——————————————

1. Σε συνέντευξή του στην εφημ. Νέος Κόσμος (8-12 Δεκ. 1933, στο: Α. Παπαναστασίου, ό.π., μέρος β', σ. 743-744).

2. Γ. Λεονταρίτης, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα κατά τον Α' παγκόσμιο πόλεμο, Εξάντας, 1978, σ. 18-19.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/24.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Από την άλλη μεριά μια αλλαγή συντελείται στην κοινωνική συνείδηση των πιο ανήσυχων κοινωνικών στρωμάτων, των διανοουμένων και των εργαζόμενων μαζών. Οι αγώνες των ευρωπαϊκών επαναστατικών ρευμάτων και η ιδεολογία του σοσιαλισμού αρχίζουν να γίνονται στην Ελλάδα αντικείμενα μελέτης και να προβληματίζουν θετικά ή αρνητικά τον πολιτικό στοχασμό. "Οι καινούργιες κοινωνικές δυνάμεις", σημειώνει ο Κ. Μοσκώφ, "που αργά έχουν αρχίσει να εμφανίζονται πια και στον ελλαδικό χώρο, θα μετατρέψουν τώρα μες στα πιο προωθημένα στοιχεία τους την κοινωνική αίσθηση σε κοινωνική συνείδηση[...] Τα καινά δαιμόνια στην Ελλάδα εισάγονται κατά κύριο λόγο, σαν παράγωγα της ιδεολογικής ακτινοβολίας μιας προηγμένης Ευρώπης..."1.

Η φυσιολογική αντίδραση στο συντηρητισμό και την ακινησία της "άρχουσας" τάξης στην Ελλάδα θα επέλθει στον οικονομικό τομέα από την αύξηση των δραστηριοτήτων των αστών, στον πολιτικό τομέα από την ισχυροποίηση των εκπροσώπων της αστικής τάξης και την εξάπλωση της σοσιαλιστικής ιδεολογίας, και στον πνευματικό τομέα από το κίνημα του Δημοτικισμού.

Η μετά το 1900 οικονομική ανάπτυξη της χώρας ευνοήθηκε από την αύξηση του εξαγωγικού εμπορίου και της εμπορικής ναυτιλίας, την εισροή κεφαλαίων, την ανάπτυξη της βιομηχανικής παραγωγής και τη βελτίωση του πιστωτικού συστήματος. Οι συνακόλουθες κοινωνικές διεργασίες έφεραν στο προσκήνιο, κατά την πρώτη δεκαετία του αιώνα, την αύξηση των πιέσεων των μεσοαστικών και των μικροαστικών στρωμάτων. Άμεση συνέπεια της αντιπαράταξης των νέων δυνάμεων με τον παλαιό πολιτικό κόσμο υπήρξε -και μάλιστα μετά την τυπική έναρξη των διαφοροποιήσεων, που υπεδήλωνε η επανάσταση στο Γουδί- η

——————————————

1. Κ. Μοσκώφ, Εισαγωγικά στην ιστορία του κινήματος της εργατικής τάξης, Θεσσαλονίκη 1979 [ = νεότερη παρουσίαση των περιεχομένων του βιβλίου του: Η εθνική και κοινωνική συνείδηση στην Ελλάδα- Ιδεολογία του μεταπρατικού χώρου, Θεσσαλονίκη 1972], σ. 160-161.

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/25.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κατίσχυση των νέων πολιτικών δυνάμεων, που στο πρόσωπο και την ακτινοβολία του Βενιζέλου θα βρουν την οργανική τους ταυτότητα.

Η εμφάνιση των αναρχικών σε μερικές από τις μεγαλύτερες πόλεις της Ελλάδας θα σημάνει κάποια μορφή πολιτικής αντίδρασης στις ενέργειες της άρχουσας τάξης -της οποίας πάντως τα όρια δεν είναι πάντα ευκρινή- κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Η αντίδραση, όμως, θα εκδηλωθεί με σπασμωδικές ενέργειες και δε θ' αποκτήσει ποτέ ευρύτερη απήχηση στις λαϊκές μάζες1.

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1880 πρωτοπαρουσιάστηκαν στην Ελλάδα τα σημάδια της σοσιαλιστικής προπαγάνδας. Οι κυριότεροι πρωταγωνιστές της -η δραστηριότητα των οποίων θα δώσει το στίγμα της σοσιαλιστικής κίνησης, κατά τη βρεφική της ηλικία- ήταν ο Πλ. Δρακούλης, ο Στ. Καλλέργης και ο Ρόκος Χοϊδάς. Απ' αυτούς μόνο ο Δρακούλης με τις συχνές περιοδείες του και τις συχνότερες εκδόσεις του, θα επηρεάσει σημαντικά το σοσιαλιστικό κίνημα στην Ελλάδα ως τις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του 20ού αιώνα. Το μήνυμα της ρωσικής επανάστασης του 1905 θα εντείνει τη δημιουργία του κατάλληλου κλίματος, ενώ μετά το 1907 η σοσιαλιστική ιδεολογία θα αποκτήσει περισσότερους οπαδούς. Η δεύτερη φάση του ελληνικού σοσιαλισμού θ' αρχίσει από την επίδραση της μελέτης του Γ. Σκληρού Το Κοινωνικόν μας ζήτημα, που αποτέλεσε την πρώτη προσπάθεια μαρξιστικής ερμηνείας ορισμένων από τα ελληνικά κοινωνικά φαινόμενα. Παράλληλα η διάχυτη ανάμεσα στις εργατικές τάξεις δυσαρέσκεια εναντίον της άρχουσας τάξης, θα οδηγήσει τους ηγέτες του νεαρού εργατικού κινήματος να εγκολπωθούν τα κηρύγματα του σοσιαλισμού· σ' αυτό συμβάλλουν οι σπουδασμένοι στο εξωτερικό προοδευτικοί διανοούμενοι, που συντονίζουν τις επικρίσεις τους εναντίον του πολιτικού και

——————————————

1. Πβ. Κ Μοσκώφ, ό.π. και Μ. Δημητρίου, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα, τόμ. 1: από τους ουτοπιστές στους μαρξιστές, Πλέθρον, Αθήνα 1985.

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/26.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κοινωνικού κατεστημένου και ζητούν κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές μεταρρυθμίσεις. Η κίνηση των "Κοινωνιολόγων" (επηρεασμένη από τα φαβιανά πρότυπα), που πρωτοστατεί και συνηγορεί υπέρ των μεταρρυθμίσεων με διαλέξεις και εκδόσεις των μελών της, θα βρει μεγαλύτερη ανταπόκριση στους κόλπους των δυσαρεστημένων εργατών και διανοουμένων. Η δραστηριότητα των σοσιαλιστικών ομάδων της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης σημειώνει κάποια πρόοδο, αν και οι ενέργειες των ηγετών τους περιείχαν πολλές αντιφάσεις και απουσίαζαν οι καθαρά προσδιορισμένοι στόχοι, σε μια προσπάθεια "ν' αγωνιστούν για την ταυτότητα και την καθιέρωσή τους μέσα σ' ένα εχθρικό περιβάλλον"1. Είναι η περίπτωση του Δρακούλη, που ίδρυσε το "Σύνδεσμο των εργατικών τάξεων της Ελλάδος" το 1909, της Federation, που ίδρυσε στη Θεσσαλονίκη το 1908 o A. Μπεναρόγια και άλλοι, και του Ν. Γιαννιού, που δημιούργησε το "Σοσιαλιστικό Κέντρο Αθηνών" το 1911.

H αντίδραση εναντίον της παλαιάς τάξης πραγμάτων ολοκληρώνεται την ίδια εποχή, στον πνευματικό τομέα, με τη μεγάλη αλλαγή που επαγγέλλεται το κίνημα του Γ. Ψυχάρη: συντάραξε τα λιμνασμένα νερά, σ' ένα χώρο όπου ο ρομαντισμός και ο κλασικισμός αποδείχτηκαν δύο μορφές ξεπερασμένης πια αυταπάτης. H πρώτη γενιά των δημοτικιστών θα περιπλανηθεί ανάμεσα στο νιτσεϊσμό και τις εθνικιστικές εξάρσεις, κάτι που θ' απομακρύνει το κίνημα από το ευρύτερο λαϊκό σώμα και θα οδηγήσει τη διανόηση του τόπου σε απογοητεύσεις. Με την είσοδο του 20ού αιώνα έγινε συνειδητό ότι η αναμενόμενη εθνική ανανέωση έπρεπε απαραίτητα να συμπεριλάβει τη δικαίωση της ζωντανής γλώσσας.

H εξαιρετικά έντονη αντίδραση του περίγυρου να δεχτεί το μήνυμα του δημοτικισμού θα οδηγήσει, μέχρι το τέλος της πρώτης δεκαετίας, σε ανακατατάξεις στόχων. Παράλληλα η συζήτηση στο Νουμά στα 1907-1909, με αφορμή το βιβλίο του 

——————————————

1. Γ. Λεονταρίτης, όπ., σ. 31.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/27.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Σκληρού, οδήγησε στο διχασμό των δημοτικιστών1. Η δεύτερη γενιά των δημοτικιστών, μεγαλωμένη σε περιβάλλον εχθρικό και εμπνευσμένη από τα ευρωπαϊκά ιδεολογικά ρεύματα, θ' ανοίξει νέους δρόμους παράλληλης δράσης· από τη μια πλευρά ορισμένοι βρίσκουν ότι τα πλαίσια του αναγεννητικού προγράμματος πρέπει να στενέψουν στα όρια του εφικτού, δηλαδή να συστηματοποιηθεί και να διδαχτεί η γλώσσα στα ελληνικά σχολεία· είναι η περίπτωση των εκπροσώπων του "Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού", που με κάποιους συμβιβασμούς έναντι της γλωσσικής ορθοδοξίας, επιδιώκουν ν' αρχίσει η αναγέννηση από το σχολείο. Από την άλλη πλευρά τα πιο τολμηρά και ριζοσπαστικά στοιχεία βρίσκουν πως η γλωσσική αλλαγή είναι συνυφασμένη με την κοινωνική μεταλλαγή, και γι' αυτό εγκολπώνονται τις σοσιαλιστικές ιδέες και διεξάγουν διμέτωπο αγώνα για την κοινωνικοποίηση του δημοτικισμού2. Η ταξική προέλευση των ηγετών του δημοτικισμού και η μέτρια επαφή τους με το σοσιαλισμό εξηγούν την απομάκρυνσή τους απ' αυτόν και το συμβιβασμό των περισσοτέρων με την αστική πολιτική. Ο αστικός φιλελευθερισμός, που ενσάρκωνε τώρα πια ο Βενιζέλος, θα γίνει το νέο πλαίσιο της δραστηριότητας των δημοτικιστών στο τέλος της περιόδου. Ουσιαστικά το γλωσσικό ζήτημα κομματικοποιείται και οι φιλοδοξίες των ηγετών μετριάζονται· η επαγγελία της αλλαγής θα συγχωνευτεί με τα ανορθωτικά κηρύγματα του βενιζελισμού και η γλωσσική αναγέννηση θα καταντήσει μια ουτοπία3.

——————————————

1. Για τη συζήτηση και τα δημοσιεύματα στο Νουμά βλ. Ρ. Σταυρίδη-Πατρικίου (επιμ.), Δημοτικισμός και κοινωνικό πρόβλημα, Ερμής, 1976.

2. "...Η σοσιαλιστική ιδεολογία των δημοτικιστών διανοουμένων παρουσιάζεται εξαιρετικά εύθραυστη. Ακόμη, όσο ο σοσιαλισμός και το εργατικό κίνημα κερδίζουν έδαφος στη βάση, τόσο μειώνεται η σημασία του διανοουμένου καθοδηγητή...". Ε. Μοσχονά, εισαγωγικό δοκίμιο με τίτλο "Ένας αιώνας Δημοτικισμού", στο: A. Πάλλη, Μπρουσός, Ερμής, ΝΕΒ, 1975, σ. λθ'.

3. Σαφή κριτική των συμβιβασμών των δημοτικιστών επιχειρεί η A. Φραγκουδάκη στο: Ο εκπαιδευτικός δημοτικισμός και ο γλωσσικός συμβιβασμός του 1911, Ιωάννινα 1977.

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/28.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Προς το τέλος της περιόδου, την εθνική αναγέννηση, με μέσο τη διάδοση της δημοτικής γλώσσας και την εμπέδωσή της στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, ευαγγελίζεται το πνευματικό κίνημα του "Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού", οι εκπρόσωποι του οποίου αναλαμβάνοντας διμέτωπο αγώνα εναντίον των παραδοσιακών καθαρολόγων και των "ορθόδοξων" της (δημοτικιστικής) γλωσσικής καθαρότητας, επιχειρούν την καλλιέργεια της κοινής δημοτικής και τη διδασκαλία της στο σχολείο. Οι επαγγελίες για την εθνική ολοκλήρωση δεν ήταν δυνατό -σύμφωνα με τους εκπροσώπους του "Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού"- να πραγματοποιηθούν αν δεν υιοθετούσε το ελληνικό σχολείο το γλωσσικό όργανο του λαού· η δημοτική γλώσσα θα αποτελούσε το μέσο διά του οποίου θα βελτιωνόταν η επίδραση του σχολείου στα ελληνόπουλα και θα ευκολυνόταν η προσπέλαση του πατρογονικού πολιτισμού από ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Σε μια εποχή καθολικής σχεδόν επικράτησης της δημοτικής στη λογοτεχνία όφειλε -κατά την άποψη πάντα των αστών εκπροσώπων του "Εκπαιδευτικού δημοτικισμού"- η ελληνική κοινωνία να αποδεχτεί το κήρυγμα της γλωσσικής αλλαγής στο σχολικό δίκτυο, όχι μόνο γιατί η αρχαία γραμματική και το συντακτικό πολύ λίγο ωφέλησαν το έθνος, αλλά και επειδή η διδασκαλία της δημοτικής γλώσσας στο σχολείο θα έφερνε μαζί της τη βελτίωση των όρων μάθησης, επομένως και της διάδοσης της γνώσης. To ριζοσπαστικό τούτο έργο και την υλοποίηση των επαγγελιών του "Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού" φάνηκε ότι ενσαρκώνει, στα 1908, στο Βόλο το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο.

Β. ΒΟΛΟΣ: Η ΦΥΣΙΟΓΝΩΜΙΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΠΟΛΗΣ (1881-1914)

1. Πολιτική κατάσταση

Στην πολιτική φυσιογνωμία του Βόλου και της περιοχής του, διακρίνονται τα ίδια χαρακτηριστικά της γενικότερης ελληνικής νοοτροπίας, κατά την περίοδο 1881-1914. Οι πρώτοι κάτοικοι της

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/29.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

οικιστικής περιοχής του Βόλου, εγκαταστάθηκαν έξω από την περιθωριακή πολίχνη του (τούρκικου) Κάστρου, στα μέσα του 19ου αιώνα, καθιστώντας το λιμάνι στο μυχό του Παγασητικού κόλπου κέντρο διαμετακομιστικού εμπορίου προς και από το γεωγραφικό κορμό της κεντρικής Ελλάδας, υπερκαλύπτοντας την επί αιώνες άνθηση της οικοτεχνικής παραγωγής του Πηλίου. Ως εμπορικό κέντρο η νέα πόλη προσέλκυσε νωρίς τα πρακτορεία των μεταφορικών και ναυτιλιακών επιχειρήσεων. Ακολούθησε η εγκατάσταση επισκευαστικών και μεταποιητικών βιοτεχνικών μονάδων, που εξελίχθηκαν σε βιομηχανικές, με συνεχώς αναγκαία την επάνδρωσή τους από φτηνό και ευκολομετακίνητο εργατικό δυναμικό. Οι άνεργοι κάτοικοι των χωριών του Πηλίου και οι υποαπασχολούμενοι κάτοικοι του εσωτερικού της Θεσσαλίας και άλλων περιοχών, παρακινούμενοι και από το έντονο αστυφιλικό ρεύμα της εποχής, συσσωρεύτηκαν στην πόλη, που καθώς πλησίαζε η απελευθέρωση, και μετά απ' αυτήν, αποτέλεσαν τον ενεργό πλέον πληθυσμό της νέας πόλης, με δυνατότητες εξεύρεσης εργασίας.

Έτσι διαμορφώθηκαν τα δύο κοινωνικά στρώματα, που διαρκώς βρίσκονταν σε θετικό ή και αντιθετικό συναγωνισμό· από τη μια η τάξη των πρώτων οικιστών, κατόχων συνήθως της γης, κι από την άλλη οι πολλοί μέτοικοι, βιοτέχνες, εργάτες και υπάλληλοι. Οι μεταπράτες γηγενείς και οι επανερχόμενοι πλούσιοι της διασποράς, στο πρώτο στάδιο της ανάπτυξης της πόλης, μονοπώλησαν και τις πολιτικές εξελίξεις. Σε πολύ σύντομο διάστημα οι οικονομικές και κοινωνικές ζυμώσεις ανέδειξαν τη νέα τάξη και τους θεμελιωτές της πολιτισμικής ανάπτυξης της πόλης. Στο πλαίσιο αυτό δεν είναι καθόλου παράδοξο πως κατά την πρώτη περίοδο, τη βασική πολιτική επιρροή ασκούν οι κατά τεκμήριο πλουσιότεροι φορείς των μεγαλοαστικών "τζακιών", ενώ με την είσοδο του 20ού αιώνα οι κοινωνικές μεταλλαγές και οι οικονομικές ανακατατάξεις έφεραν στο προσκήνιο τους περισσότερο εξελιγμένους αστούς, φορείς της νέας εμποροβιομηχανικής νοοτροπίας.

Την ίδια εποχή η συνεχώς ογκούμενη μάζα των εργατικών

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/30.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

και αγροτικών τάξεων, πολλαπλά δυσαρεστημένη από τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες, προσπαθεί να καταλάβει τη θέση της μέσα σ' ένα κλίμα αμφισβήτησης της επιρροής και της εξουσίας, χωρίς πάντως, παρά μόνο έμμεσα, να επηρεάζει τις πολιτικές εξελίξεις στην επαρχία Βόλου.

Στα πρώτα χρόνια μετά την προσάρτηση, δύο προσωποπαγή κόμματα διεκδικούν την τοπική επιρροή, το ένα του μεγαλοεπιχειρηματία Ν. Κοκωσλή, και το άλλο του Γ. Καρτάλη. Με άμεση ή έμμεση πολιτική συγγένεια συνδέονται προς τις δύο αυτές πολιτικές οικογένειες σχεδόν όλοι οι εκπρόσωποι της επαρχίας Μαγνησίας (Βόλου) στις ελληνικές Βουλές από τις πρώτες εκλογές (20.12.1881) ως το 1910, χρονιά των δύο Αναθεωρητικών Βουλών, οπότε βέβαια το κύμα της αστικής ανάτασης έχει παρασύρει τα παλαιά σχήματα. Αξίζει πάντως να επισημανθούν ορισμένα πρόσωπα και γεγονότα της περιόδου, που έπαιξαν κάποιο ρόλο στην πολιτική φυσιογνωμία του Βόλου.

Από τις πρώτες βουλευτικές εκλογές, και για αρκετές ακόμη περιόδους ο Γεώργιος Φιλάρετος παρουσιάζεται ως ανεξάρτητος υποψήφιος και σπάει τη μονολιθικότητα των "τζακιών", εκφράζοντας την ανανέωση των δημοκρατικών θεσμών και εκπροσωπώντας τη λαϊκή παρουσία1.

Με αστικολαϊκά συνθήματα και εκφραστής της λαϊκής δυσαρέσκειας, ανεξαρτοποιημένος από το πολιτικό κατεστημένο της πόλης, παρουσιάστηκε και ο Γ. Λαναράς, τόσο στις δημαιρεσίες του 1895 και 1899, οπότε δεν κατόρθωσε να εκλεγεί, όσο και ως υποψήφιος βουλευτής, πράγμα που πέτυχε δύο φορές (1905 και 1906).

Ο αντίπαλος του Λαναρά, Νικ. Γεωργιάδης2, με την υποστήριξη

——————————————

1. Πβ. Γ. Κορδάτος, Ιστορία της Επαρχίας Βόλου και Αγιάς, Εικοστός αιώνας, Αθήνα 1960, σ. 989-990.

2. Νικόλαος Γεωργιάδης (1830-1923), γιατρός από την Πορταριά Πηλίου. Εκλέχτηκε βουλευτής στις εκλογές των ετών: 1881, 1890 και 1910 (Β' Αναθεωρητική). Διετέλεσε και πρόεδρος της Βουλής κατά την περίοδο 1890-1892. Το έργο του Η Θεσσαλία έκανε δύο εκδόσεις, το 1880 και το

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/31.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

των τοπικών κομματαρχών, έγινε δύο φορές δήμαρχος και τρεις βουλευτής. Η διπλή δημαρχία του Γεωργιάδη (1899-1907) αποτέλεσε σημαντικό σταθμό για την ιστορία της πόλης· η ανάπτυξη της βιομηχανικής, οικονομικής, καλλιτεχνικής και εκπαιδευτικής ζωής του Βόλου συμπίπτει, όχι τυχαία, με τη δημιουργική δημαρχία του Γεωργιάδη· είναι η εποχή της θεαματικής προόδου της αστικής τάξης. Υπήρξε ο Γεωργιάδης προσωπικότητα ισχυρή και καλλιεργημένη, συγγραφέας του πολύτιμου έργου Θεσσαλία, διορατικός πολιτικός και μια από τις πρώτες φωνές διαμαρτυρίας για την άθλια κατάσταση του αγροτικού πληθυσμού της Θεσσαλίας.

Ευθυγραμμισμένη με τη γενικότερη πολιτική κατάσταση της χώρας, η πολιτική κίνηση στο Βόλο ακολουθεί το ρεύμα εκείνης. Η οικογενειοκρατία, η επιβολή των οικονομικά κρατούντων και ο αυταρχισμός είναι τα στοιχεία που διέπουν τις σχέσεις της άρχουσας τάξης με το λαό, τουλάχιστον τα πρώτα εικοσιπέντε χρόνια ελεύθερης ζωής της πόλης. Με εξαίρεση την ανεξάρτητη πολιτική δραστηριότητα του Φιλάρετου και λιγότερο του Λαναρά, η πολιτική φυσιογνωμία της πόλης κυριαρχείται από τη δράση των δύο κατά κανόνα κομμάτων, επικεφαλής των οποίων ήταν οι κυριότεροι γαιοκτήμονες της περιοχής. Το κόμμα του N. Κοκωσλή (στην ηγεσία του οποίου ανέβηκε ο ικανός πολιτικός άνδρας Κ. Τοπάλης) και το "Καρταλέικο" ήταν οι πολιτικοί σχηματισμοί που κυριάρχησαν στην πολιτική ζωή του τόπου επί αρκετές δεκαετίες. Τη μονοπώληση του πολιτικού ενδιαφέροντος προσπάθησε να διακόψει η παρεμβολή του A. Κασσαβέτη και του Κ. Γκλαβάνη, που εξέφραζαν τα συμφέροντα της ανερχόμενης αστικής τάξης, χωρίς μεγάλη απήχηση.

——————————————

1894. Πληροφορίες για την πρώτη του δημαρχία στην έντυπη Λογοδοσία της διοικήσεως και διαχειρίσεως από του 1900 μέχρι τον 1903. Για το Γεωργιάδη βλ. Δ. Σαράτση, "Τρεις έξοχοι γιατροί βολιώτες", Εκλογή από τα δημοσιεύματά του, Βόλος 1954, σ. 180 κ π. Επίσης, Γ. Σακελλίων, "Ο δήμαρχος Παγασών (Βόλου) Νικόλαος Γεωργιάδης", Αρχείο Θεσσαλικών Μελετών, τ. Ζ', Βόλος 1985, σ. 9-40.

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/32.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η επιβολή των «τζακιών» εκδηλώνεται εντονότερα στις τοπικές δημοτικές διεκδικήσεις, όπου καθρεφτίζονται οι πολιτικές αντιθέσεις και ο κοινωνικός ανταγωνισμός των μερίδων εκείνων, που διεκδικούσαν τον έλεγχο των κοινωνικοοικονομικών δομών της πόλης.

Οι δύο εκλογές του 1910, για την ανάδειξη των μελών της Αναθεωρητικής Βουλής, έδωσαν την ευκαιρία ν' αλλάξει το σκηνικό των πολιτικών δυνάμεων της πόλης. Στις εκλογές αυτές, παράλληλα με κάποιες επιβιώσεις των παλαιών σχημάτων, νέα πρόσωπα ανέλαβαν να εκφράσουν το κλίμα των ανακατατάξεων που συνέβαιναν στη χώρα. Χωρίς να σημειωθεί ουσιαστική διαφοροποίηση στην εκπροσώπηση των τοπικών συμφερόντων, τα νέα πολιτικά πρόσωπα έφεραν στο προσκήνιο τα ειδικά ενδιαφέροντα της εποχής, τη ρήξη δηλαδή με το «παλαιοκομματικό» παρελθόν και το αγροτικό πρόβλημα, που μάστιζε την περιοχή1.

——————————————

1. Οι βουλευτές της επαρχίας Βόλου από την απελευθέρωση της πόλης ως το 1912 ήταν: Ι. Καρτάλης, Ν. Γεωργιάδης, Ι. Κασσαβέτης, Ν. Κοκωσλής, A. Φρόνιμος και Γ. Φιλάρετος (εκλογές 1881)—Ι. Καρτάλης, Γ. Φιλάρετος, Ν. Αξελός, A. Αγγελίδης, Ζ. Κιτιλής και Ε. Ιωαννίδης (1885)—Ι. Καρτάλης, Α. Κανταρτζής, Ε. Σταμούλης, Δ. Κουτσουμπλής και N. Κοκωσλής (1887)—Ν. Γεωργιάδης, Γ. Φιλάρετος, Ν. Κοκωσλής και Ν. Σχινάς (1890) — Ν. Κοκωσλής, Ν. Αξελός, Α. Κανταρτζής, Γ. Καρτάλης και Ν. Παρρησιάδης (1892) —Γ. Φιλάρετος, Ν. Σχινάς, Κ. Τοπάλης, Ν. Σταματιάδης και Ι. Γιαννακόπουλος (1895)—Κ. Τοπάλης, Α. Κασσαβέτης, Α. Φιλιππίδης, Ν. Παπαϊωάννου και Δ. Γίδας (1899) — Κ. Τοπάλης, Ν. Σταματιάδης, Α. Καρτάλης, Φ. Γιαννακόπουλος, Δ. Καρακίτης και Κ. Φιλιππίδης (1902) — Ι. Καρτάλης, Ν Σταματιάδης, Α. Καρτάλης, Α. Κασσαβέτης, Γ. Λαναράς και Ν. Γάτσος (1905) —Κ. Τοπάλης, Α. Καρτάλης, Α. Κασσαβέτης, Γ. Λαναράς και Ν. Γάτσος (1906)—Γ. Φιλάρετος, Ν. Αξελός, Μ. Μπουφίδης, Ν. Ζαρλής, Σ. Τριανταφυλλίδης, Γ. Τσαξίρης και Ι. Χρυσοβελώνης (1910 - A' αναθ.)—Ν. Γεωργιάδης, Α. Κασσαβέτης, Κ. Χρυσοχοΐδης, Π. Αποστολίδης, Κ. Γιαννακόπουλος, Δ. Κουκιάδης, Μ. Μπουφίδης, Φ. Ζαρζάμπας, Κ. Ζησόπουλος, Γ. Σχινάς, Γ. Τσαξίρης και Ι. Χρυσοβελώνης (1910 - B' αναθ.) - Α. Κασσαβέτης, Κ. Χρυσοχοΐδης, Μ. Μπουφίδης, Κ. Σπυρίδης και Γ. Τσαξίρης (1912).

Την αντίστοιχη περίοδο δήμαρχοι Παγασών (Βόλου) υπήρξαν οι: Γεώργ.

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/33.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η πολιτική, τέλος, ακτινοβολία του Βενιζέλου και του κόμματός του δέσποσε και στην πολιτική ζωή της πόλης, ενώ άρχισαν να υποδηλώνουν την παρουσία τους οι σοσιαλιστικές ιδέες με την πολιτική δράση των Σπ. Μουσούρη και Κων. Ζάχου, και με τη συνδικαλιστική δραστηριότητα των μελών του Εργατικού Κέντρου του Βόλου.

2. Οικονομική ζωή

Στο πλαίσιο των γενικών μεταβολών της ελληνικής οικονομίας τοποθετείται η θέση της βολιώτικης οικονομικής ζωής, στις τρεις δεκαετίες μετά την απελευθέρωση. Χαρακτηριστικά δίνει την εικόνα της πόλης ο δημοτικός σύμβουλος Δ. Σταμάτης, στη συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου Παγασών της 7ης Δεκεμβρίου 1904, διακρίνοντας τρεις εποχές: "...α' περίοδος (1883-1886) περίοδος ευτυχίας διά την πόλιν, εις ην έρρευσεν ο πλούτος - β' περίοδος (1886-1893), περίοδος δυστυχίας, το εμπόριον ενεκρώθη [...]- γ' περίοδος (1893-1904), ήρξατο προϊούσα η αύξησις της πόλεως, το εμπόριον και η βιομηχανία έφθασαν εις ανθηροτάτην κατάστασιν· ευ σχούσης της πόλεως, το εμπόριον των σιτηρών, η βιομηχανία των αλεύρων και καπνών ετελειοποιήθη, ανοικοδόμησις πολλών και μεγάλων οικοδομών εγένετο, ως και πλείστη συρροή του κόσμου..."1.

Κατά την περίοδο αυτή μπαίνουν οι βάσεις της βιομηχανικής ανάπτυξης της πόλης, που επρόκειτο να διαδραματίσει σοβαρότατο ρόλο στην οικονομική της πρόοδο. Από το 1868 λειτούργησε στο Βόλο ο πρώτος ατμόμυλος, πρωτοπόρος στη βιομηχανική υποδομή. Το 1883 ιδρύθηκε το πρώτο μηχανουργείο. Το 1894

——————————————

Καρτάλης (από 17.3.1882 ως 30.9.1891) -Αλέξ. Τοπάλης (από 1.10.1891 ως 30.11.1895) - Ιωάν. (Χατζη)Αργύρης (από 1.12.1895 ως 30.11.1899) - Νικ. Γεωργιάδης (από 1.12.1899 ως 30.9.1907) - Ιωάν. Καρτάλης (από 1.10.1907 ως 31.8.1908) και Κων. Γκλαβάνης (από 1.9.1908 ως 24.10.1925).

1. "Πρακτικά του Δ Σ. Δήμου Παγασών", τ. 9ος (1900-1904), συνεδρία ΛH' της 7.12.1904, σ. 425-426.

3

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/34.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ο Βόλος είχε δεκατρία ατμοκίνητα εργοστάσια: πέντε ατμόμυλους, τρία σιδηρουργεία, τρία βυρσοδεψεία, ένα μηχανουργείο σιδηροδρόμων κι ένα χαλυβουργείο1.

Στα 1900 οι σημαντικότερες βιομηχανικές και βιοτεχνικές μονάδες ήταν: ελαιουργεία, αλευρόμυλοι, βυρσοδεψεία, μηχανουργεία και σιδηρουργεία, αγγειοπλαστεία, καθεκλοποιεία, κηροπλαστεία, μεταξουργεία, καπνεργοστάσια, εριουργεία, ποτοποιεία κλπ. Την ίδια χρονιά στον Οδηγό του Βόλου κατονομάζονται δεκαοχτώ εργοστασιάρχες του Βόλου. Στα 1911 λειτουργούν: πέντε υφαντουργεία, δύο νηματουργεία, βερνικοποιεία, εργοστάσιο καρφοβελώνων, χυτήρια σιδήρου, βυρσοδεψεία, αμαξοποιεία, αλευροποιεία, εργοστάσια ζυμαρικών, εργοστάσιο φωταερίου και καπνεργοστάσια επεξεργασίας, κοπής και κατασκευής τσιγάρων2.

Η ίδρυση και λειτουργία πολλών βιομηχανιών και η δυνατότητα απασχόλησης στον τόπο τους, έφερε πίσω στο Βόλο πολλούς εργάτες -ιδιαίτερα μετά το 1905-, που τα προηγούμενα χρόνια είχαν καταφύγει για εξεύρεση εργασίας στην Αίγυπτο και την Ευρώπη. Παράλληλα ανακόπτεται το κύμα της μετανάστευσης.

——————————————

1. Τα παλαιότερα εργοστάσια, που ιδρύθηκαν και συνέχισαν τη λειτουργία τους ως τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας, ήταν τα: Μηχανουργείο και μηχανοκατασκευές Ν. Ροδίτη (1886= έτος ίδρυσης), σιδηροβιομηχανία Μ. Σταματόπουλου (1883), βιομηχανία μεταλλικών κατασκευών Κ. Παπαρρήγα (1889), μηχανοβιομηχανία Π. Δημάδη και Ι. Κανίκη, σιδηροβιομηχανία αδελφών Γκλαβάνη και M. Καζάζη (1895), καπνοβιομηχανία Ν. Ματσάγκου (1890), Κλωστοϋφαντουργεία Αδαμόπουλου-Χατζηνικολάου, υφαντουργείο αδελφών Σ. Παπαγεωργίου (1905), κλωστοϋφαντουργείο Πέτσιου-Μιχαλόπουλου, βιομηχανία μωσαϊκών Β. Μεφσούτ, υφαντουργείο Λεβιάθαν (1909), εργοστάσιο φωταερίου (1895).

2. Οι πληροφορίες για τις βιομηχανίες και την οικονομική ζωή του Βόλου λαμβάνονται κυρίως από τα: α) Οδηγός Βόλου-Νομού Μαγνησίας, Στατιστικόν τμήμα Εμπορικού Συλλόγου Βόλου, 1901 β) Εμπορικός οδηγός Βόλου - Πηλίου - Αλμυρού, υπό Κ. Χρηστοπούλου, εν Βόλω 1911· γ) Άθω Τριγκώνη, Χρονικά του Βόλου, Βόλος 1984· δ) Γ. Κορδάτου, Ιστορία επαρχίας Βόλου και Αγιάς, και ε) Δ. Τσοποτού, "Επαρχία Βόλου", Θεσσαλικά Χρονικά (1935).

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/35.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Το εργατικό δυναμικό για τις βιοτεχνίες και τις βιομηχανίες του Βόλου εξευρίσκεται ανάμεσα στους πολλούς Πηλιορείτες και Θεσσαλούς που έρχονται στην πόλη κυρίως ως βιομηχανικοί εργάτες. Ανάμεσα σ' αυτούς και πολλές γυναίκες, Στα 1897 σημείωνε ο A. Φιλαδελφεύς: "Μόνον το Πήλιον δύναται να προμηθεύσει 2-3 χιλιάδας κορασίων και γυναίκας διά την βιομηχανίαν, εάν δε τα καπνά ευδοκιμούν εν Θεσσαλία, τούτο συμβαίνει και διά του εδάφους τας αρετάς, αλλά κυρίως διά την εύκολον στρατολογίαν γυναικείων χειρών"1.

Δε διαθέτουμε αξιόπιστες πληροφορίες για τον ακριβή αριθμό των εργαζομένων στα εργοστάσια του Βόλου, και πολύ περισσότερο για τη δυναμικότητα καθεμιάς βιομηχανίας. Γνωρίζουμε πάντως, από δημοσιευμένο στατιστικό πίνακα, ότι το 1909 οι εργάτες του Βόλου έφταναν τις 7000 και ότι ο καθένας τους εργαζόταν 11-12 ώρες τη μέρα, παίρνοντας μεροκάματο 2-3 δραχμές2.

Το λιμάνι του Βόλου αποτελούσε πάντα πόλο έλξης εμποροναυτιλιακών δραστηριοτήτων και συγχρόνως το μοναδικό θεσσαλικό κέντρο εξαγωγής και εισαγωγής των προϊόντων της γης και της βιομηχανίας. Το 1886 κατασκευάστηκαν τα πρώτα λιμενικά έργα· το 1894 είχαν τελειώσει οι βασικές λιμενικές εγκαταστάσεις και το 1900 χρησιμοποιούνται ήδη στο λιμάνι βραχίονας 250 μ. μήκους και 60 μ. πλάτους, και λιμενίσκος 200 μ. μήκους και 100 μ. πλάτους, ενώ το κρηπίδωμα της παραλίας φτάνει τα 1000 μ. μήκους και 40 μ. πλάτους. Την ίδια χρονιά ασκούν δικαιοδοσίες στο λιμάνι η Λιμενική Επιτροπή, το Λιμεναρχείο με προσωπικό οκτώ άνδρες και το Τελωνείο με 17 υπαλλήλους και φύλακες3.

——————————————

1. Α. Φιλαδελφεύς, "Ακτίνες εκ της Θεσσαλίας", (Αθήναι 1897, σ. 44), στο: Γ. Κορδάτος, ο.π., σ. 975.

2. "Έκθεσις Εργατικών Κέντρων, Αθήναι 1911", στο: Κ. Μοσκώφ, Η εθνική και κοινωνική συνείδηση στην Ελλάδα, σ. 225.

3. Πληροφορίες από τα έργα που αναγράφονται στη σημ. 2, σ. 34.

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/36.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Το 1900 επίσης το λιμάνι του Βόλου "αριθμεί 170 ιστιοφόρα (πλοία) άτινα εκτελούν την διά του Παγασητικού κόλπου συγκοινωνίαν"1. Την ίδια χρονιά από το λιμάνι έγιναν εξαγωγές δημητριακών, λαδιού και ελαιών, φρούτων, ζώων, δερμάτων, καπνού και κουκουλιών αξίας εικοσιπέντε εκατομμυρίων δραχμών, ενώ μόνο το καπνοκοπτήριο Βόλου τον ίδιο χρόνο είχε εισπράξεις ενός εκατομμυρίου δραχμών2.

Την ίδια εποχή οκτώ ατμοπλοϊκές εταιρείες και εννιά πρακτορεία ασφαλιστικών εταιρειών αναπτύσσουν δραστηριότητα στην πόλη. Οι εισπράξεις του Τελωνείου Βόλου το 1904 έφτασαν τα 2,5 εκατομμύρια. Ενδεικτικό ακόμη είναι ότι κατά το πρώτο τρίμηνο του 1905 κινήθηκαν από το λιμάνι του Βόλου 62 εμπορικά πλοία, χωρητικότητας 33.181 τόννων. Το 1911 στα λιμενικά έργα θα προστεθεί λιμενοβραχίονας "σχήματος μηνοειδούς, μήκους 500 μ. και πλάτους 2 μ., ασφαλίζων το πλείστον μέρος του λιμένος"3 και θα γίνει προέκταση, με επιχωματώσεις, της οδού Ιάσονος μέχρι το ναό του Αγίου Κωνσταντίνου. Την ίδια χρονιά τα πρακτορεία των ασφαλιστικών εταιρειών γίνονται 13 και τα ατμοπλοϊκά πρακτορεία 18.

Στις δομικές μεταλλαγές, που συμβαίνουν στην Ελλάδα την τελευταία 20ετία του περασμένου αιώνα, ανήκει ο πολλαπλασιασμός των πιστωτικών, ασφαλιστικών και τραπεζικών ιδρυμάτων. Στην περίπτωση του Βόλου η ίδρυση το 1881 της "Προνομιούχου Τραπέζης Ηπειροθεσσαλίας" με αρχικό κεφάλαιο είκοσι εκατομμυρίων αποτελεί εξαιρετικό γεγονός, αν μάλιστα πάρουμε υπόψη ότι μόλις το 1883 το κεφάλαιο της Τράπεζας ανέβηκε στα 30 εκατομμύρια. Αργότερα η Τράπεζα αυτή θα συγχωνευτεί με την Εθνική. Αξιόλογη και καθαρά βολιώτικη υπήρξε η Τράπεζα Δ. Κοσμαδόπουλου, που ιδρύθηκε το 1885 και που συνέχισε τις εργασίες της ως τη μεγάλη οικονομική κρίση του 1930. Παράλληλα

——————————————

1. Οδηγός Βόλου -Νομού Μαγνησίας, ό.π., σ. 17.

2. Στο ίδιο.

3. Στο ίδιο, σ. 6.

Σελ. 36
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 17
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    ιδέα της δημιουργίας του Α.Δ.Π. και του εργατικού κινήματος στο Βόλο. Ειδικά για το τελευταίο αυτό, τη γέννηση δηλαδή και την ανάπτυξη του εργατικού κινήματος στο Βόλο ως το 1914, αφιερώνεται εκτενής περιγραφή για δύο λόγους: επειδή την ίδια εποχή που λειτουργεί στο Βόλο το Α.Δ.Π. δραστηριοποιείται πολιτικά και συνδικαλιστικά η εργατική τάξη κάτω από τη στέγη του Εργατικού Κέντρου και επειδή πολύ σύντομα στην υπόθεση των "Αθεϊκών" θα αναμειχθούν τα στελέχη του Εργατικού Κέντρου, γεγονός που θα δώσει νέες διαστάσεις στο διωγμό του Παρθεναγωγείου, η σύνθεση της ιστορίας του οποίου δεν παύει να αποτελεί το κύριο μέλημα αυτής της μελέτης.

    Α. ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ (1881-1914)

    Κατά τη διάρκεια της περιόδου που αρχίζει το 1881 -χρονιά της ενσωμάτωσης της Θεσσαλίας-, στην Ελλάδα συμβαίνουν γεγονότα και δρουν πρόσωπα, που τοποθετούν τα όρια μιας νέας σημαντικής εποχής· εποχής που ξεκίνησε με αισιοδοξία, αλλά που κατά τη διάρκειά της η οικονομία της χώρας περιέπεσε σε χρεωκοπία, ενώ περί το τέλος του αιώνα επήλθε κάποια σύγχυση των εθνικών προσανατολισμών. Κατά την πρώτη εικοσαετία της περιόδου η προσωπικότητα και η δραστηριότητα του Χαρ. Τρικούπη αποτύπωσαν τη σφραγίδα τους στην πορεία του τόπου. Η περίοδος της διακυβέρνησης της χώρας από τον Τρικούπη (1882-1895, με μικρές διακοπές) σημαδεύτηκε από γεγονότα μεγάλης σημασίας όπως η οικονομική ανάπτυξη, η βελτίωση των συγκοινωνιών, η εκτέλεση δημόσιων έργων, η εισροή ξένων κεφαλαίων, η προώθηση της ναυσιπλοΐας, του εμπορίου, της βιομηχανίας και των τραπεζικών ιδρυμάτων, η αναδιοργάνωση της δικαιοσύνης, του στρατού και των διοικητικών οργάνων, και κατά συνέπεια όλων αυτών η ανάπτυξη της ελληνικής αστικής τάξης με παράλληλη ένταξή της, ως ένα βαθμό,

    2