Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 172-191 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/172.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

για δύο ώρες τη βδομάδα και στις τρεις τάξεις.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Το πρόγραμμα πρόβλεπε τη διδασκαλία της πολιτικής γεωγραφίας της Ελλάδας στην πρώτη τάξη και αντίστοιχα της Ευρώπης και της Ασίας στη δεύτερη τάξη. Η ύλη της τρίτης περιλάμβανε στοιχεία γεωλογίας και οικονομικής γεωγραφίας και στο τέλος της χρονιάς πληροφορίες για το ηλιακό σύστημα (σήμερα θα λέγαμε κοσμογραφία).

δ) μέθοδος: Το πνεύμα της διδασκαλίας του μαθήματος ήταν κι εδώ πρακτικό και ελληνοκεντρικό. "...Η πολιτική γεωγραφία συνυφαινόταν, όσο το δυνατό με τους γεωφυσικούς και οικονομικούς όρους και την αντίστοιχη ζωή των κατοίκων. Έπειτα έρχονταν οι άλλες χώρες σε γενικές ή γενικότερες γραμμές ανάλογα με τη σημασία τους ή με τη σχέση τους με τον Ελληνισμό, και ο κύκλος έκλεινε με την ανασκόπηση της επιφάνειας της γης και τους μεγάλους δρόμους της συγκοινωνίας και του εμπορίου"1. Και στο μάθημα αυτό δε χρησιμοποιούσαν βοηθητικό βιβλίο, αλλά οι μαθήτριες κατάρτιζαν στο τέλος της διδασκόμενης ενότητας ένα τετράδιο-λεύκωμα με όλες τις πληροφορίες και εικονικό υλικό για την περιοχή ή τη χώρα που εξετάστηκε2.

5. Γαλλική γλώσσα

α) σκοπός: Βασικό μάθημα του προγράμματος και του προσανατολισμού των σπουδών στο Α.Δ.Π. υπήρξε η γαλλική γλώσσα. Τους λόγους εκθέτει αναλυτικά ο Σαράτσης στην Εισηγητική του Έκθεση. Εκεί διαβάζουμε: "...Αφού υπό πάντων αναγνωρίζεται η χρησιμότης της γαλλικής διά την περαιτέρω ανάπτυξιν των θηλέων, ορθόν είναι να διδάσκηται αύτη αρτίως και πρεπόντως [...] Εισάγεται άφθονος η διδασκαλία της Γαλλικής. Φρονώ 

——————————————

1. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 33.

2. Στο αρχείο A. Δελμούζου, που φυλάγεται στη Δημοτική Βιβλιοθήκη της Άμφισσας, διατηρείται ένα τέτοιο τετράδιο-λεύκωμα μαθήτριας του Α.Δ.Π. με θέμα τη Ρουμανία.

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/173.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

μάλιστα ότι εις τας δύο ανωτέρας τάξεις τινά των μαθημάτων -όπως τα φυσιογνωστικά- πρέπει να διδάσκωνται γαλλιστί χάριν περισσοτέρας ασκήσεως. Τούτο γίνεται διότι την κοινωνίαν ημών κατέχει ο πόθος της γνώσεως ξένης γλώσσης, η οποία πράγματι συντελεί εις την τελειοτέραν μόρφωσιν [...] Τούτο άλλωστε επιθυμούσι και οι γονείς, οι οποίοι χάριν αυτής στέλλουν τα τέκνα των εις τας καλογηρικάς σχολάς, παραβλέποντες τα μειονεκτήματα τα οποία παρακολουθούν την εν αυταίς διδασκαλίαν [...] Δι' όλους αυτούς τους λόγους εισήγαγον άφθονον την διδασκαλίαν της Γαλλικής, ίνα εκπληρωθή διακαής πόθος της κοινωνίας ημών, η οποία θα δύναται να επιδείξη τας μελλούσας μητέρας και συζύγους γλωσσομαθείς μεν, αλλά κατ' ουδέν υστερούσας υπό την έποψιν πατριωτικών αισθημάτων, τα οποία είναι δι' ημάς διά των αιώνων ζυμωμένα μετά της ορθοδοξίας"1. Παρατηρούμε στις σκέψεις αυτές του ιδρυτή του Σχολείου τους γενικούς και ειδικούς για τους πολίτες του Βόλου στόχους, όπου απέβλεπε η διδασκαλία της γαλλικής στο Α.Δ.Π.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Η φράση του Σαράτση για την "άφθονη" διδασκαλία των γαλλικών στο Α.Δ.Π. δεν ήταν κενός λόγος. Ενώ το πρόγραμμα των επίσημων αντίστοιχων σχολείων πρόβλεπε για τη διδασκαλία της γαλλικής 2-4 ώρες τη βδομάδα για κάθε τάξη -που γινόταν βέβαια αν υπήρχε αρμόδιος καθηγητής-, το αρχικό πρόγραμμα του Α.Δ.Π. αφιέρωνε έξι ώρες στη γαλλική γλώσσα και φιλολογία. Τελικά το πρόγραμμα κάθε τάξης, και για τις τρεις χρονιές, περιείχε 5ωρη διδασκαλία της γαλλικής.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Το δημοσιευμένο αναλυτικό πρόγραμμα περιείχε για την πρώτη τάξη "εισαγωγήν εις την γαλλικήν γλώσσαν" και για τη δεύτερη "γλώσσαν και φιλολογίαν"2. Περισσότερα δεν είναι γνωστά, για το πώς δηλ. εφαρμόστηκε η παραπάνω πρόβλεψη. Είναι πάντως αξιοσημείωτο ότι για τη διδασκαλία του

——————————————

1. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 20-21.

2. Εφημ. Θεσσαλία, 12.9.1909.

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/174.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

μαθήματος οι μαθήτριες χρησιμοποιούσαν βιβλία (βοηθητικά), κάτι που δε συνέβαινε για όλα σχεδόν τα υπόλοιπα μαθήματα.

δ) μέθοδος: Και για τις μεθόδους, που εφάρμοσαν στη διδασκαλία των γαλλικών οι καθηγήτριες (Verguet και Seurin), που δίδαξαν στο Α.Δ.Π., δεν είναι γνωστά πολλά πράγματα, Ο Δελμούζος μόνο σημειώνει πως στο μάθημα τούτο γινόταν κάποια παρέκκλιση από το γενικότερο ελληνοκεντρικό στόχο της διδασκαλίας, λέγοντας: "...περιοριζόμαστε κυρίως στην Ελλάδα και τον πολιτισμό της [...] Από το νεώτερο όμως γαλλικό πολιτισμό θα έπαιρναν [οι μαθήτριες] κάποια πλατύτερη ιδέα με συστηματική και πολύωρη διδασκαλία των γαλλικών..."1.

Παρ' όλα αυτά, ο Δελμούζος πάλι δεν έμεινε ικανοποιημένος από τα αποτελέσματα της διδασκαλίας. Γράφει χαρακτηριστικά: "...Με την πεντάωρη διδασκαλία των γαλλικών τ' αποτελέσματα του πρώτου χρόνου στη γλώσσα αυτή δεν ήταν καθόλου ευχάριστα [...] Οι νέες μαθήτριες της A' τάξης ήταν όλες ισοδύναμες στα γαλλικά, δηλαδή δεν ήξεραν απολύτως τίποτα [...] Με τις μικρές τα πήγαινε η υποδιευθύντρια [εννοεί τη γαλλίδα δ. Seurin τη δεύτερη χρονιά] καλά [...] Με τις μεγάλες όμως είχε δυσκολίες, πολλές από λάθος, που χρειάστηκε να περάση αρκετός καιρός για να διορθωθή. Αντί να προσαρμοστή στις λίγες γνώσεις που είχαν στα γαλλικά οι πολλές [μια που η διδασκαλία της προηγούμενης καθηγήτριας δ. Verguet δεν είχε καρποφορήσει] μαθήτριες, και να εκμεταλλεύεται για τη συνεννόηση τις λίγες προχωρημένες, άφησε χωρίς να το καταλαβαίνη να παρασύρεται από τις τελευταίες τόσο, που η διδασκαλία γινόταν κυρίως γι' αυτές..."2.

——————————————

1. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 29.

2. Στο ίδιο, σ. 117. Κι από την πρώτη καθηγήτρια των γαλλικών δ. Verguet o Δελμούζος δεν έμεινε ικανοποιημένος καθόλου. Του έκανε, λ.χ., εντύπωση -και γι' αυτό το επαναλαμβάνει συχνά- η στιχομυθία μαζί της σχετικά με τον αντιπαιδαγωγικό τρόπο επιβολής, που επικαλέστηκε η καθηγήτρια· τον ρώτησε δηλ., όταν καθόριζαν τη μορφή συνεργασίας -αρχές του σχολ. έτους-, "ποιας λογής τιμωρίες θα επιβάλουμε στις μαθήτριες...". Βλ. ενδεικτικά εδώ, τ. Β', σ. 88.

Σελ. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/175.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

6. Μουσική

α) σκοπός: Αυτονόητος θεωρείται ο κύριος σκοπός του μαθήματος αυτού. Σημειώνει o Σαράτσης: "...δεν λησμονώ ακόμη και την μουσικήν, της οποίας η διδασκαλία αρχίζει συστηματικώς από της 1ης τάξεως του προτεινομένου σχολείου. Γνωρίζετε όλοι πόσον μεγάλη είναι η μορφωτική δύναμις της θείας του Απόλλωνος τέχνης, ώστε να μη υπάρχη επ' αυτής εναντία γνώμη. Μόνον επιθυμώ να σημειώσω ότι πρέπει προπαντός να διδαχθή η μονωδία και η χορωδία, διότι όλοι υποφέρομεν από τας παραφωνίας αι οποίαι συνοδεύουν σήμερον κάθε απόπειραν άσματος παρ' ημίν!..."1. Και ο Δελμούζος εξειδικεύει προσθέτοντας: "...σημειώνω ιδιαίτερα την ωδική, που ένας από τους κύριους σκοπούς της ήταν να καλλιεργήση την κατανόηση και την αγάπη του δημοτικού τραγουδιού"2.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: To πρόγραμμα περιλάμβανε τη διδασκαλία του μαθήματος δύο ώρες για την πρώτη τάξη, από μία για τη δεύτερη και την τρίτη τάξη, και μία ώρα τη βδομάδα συνδιδασκαλία του μαθήματος για τις τρεις τάξεις.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: To δημοσιευμένο αναλυτικό πρόγραμμα πρόβλεπε για την πρώτη τάξη "θεωρητικάς και πρακτικάς ασκήσεις-δημοτικά άσματα" και για τη δεύτερη "θεωρητικάς και πρακτικάς ασκήσεις"3. Είναι σημαντικό ότι στη διδακτέα ύλη περιλαμβάνεται η συστηματική διδασκαλία των δημοτικών τραγουδιών, γεγονός πρωτοφανές για τη διδακτική πραγματικότητα της εποχής. Είναι πολύ διαφωτιστικά τα σημεία εκείνα της κατάθεσης στη Δίκη του Ναυπλίου του μάρτυρα-καθηγητή της Ωδικής στο Α.Δ.Π., Βασ. Κόντη, που ανέφερε και τα εξής: «... Όταν ο κ. Δελμούζος με εκάλεσεν ως καθηγητήν, μου είπε: "εδώ δεν θέλομεν φράγκικα τραγούδια. Πρέπει να αγαπήσουν τα παιδιά την

——————————————

1. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 22.

2. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 33.

3. Εφημ. Θεσσαλία, 12.9.1909

Σελ. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/176.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εθνικήν μουσικήν"· εις ερώτησίν μου, τι θα διδάξωμεν, μου είπε: "δημοτικά τραγούδια και βυζαντινήν μουσικήν· αυτή θα είναι η βάσις της μορφώσεως, τα δε ευρωπαϊκά μόνον ως επιβοηθητικά θα τα έχωμεν". Μου εσύστησε δε να κυττάξω παντού για δημοτικά τραγούδια, και πράγματι εκάναμεν μίαν καλήν συλλογήν με πολλούς κόπους. Έπρεπε να τρέχω εις γέροντας χωρικούς διά να συλλέγω κατάλληλον υλικόν. Έτσι εδιδάξαμεν την Λαφίναν, Εσείς βουνά των Γρεβενών, το Κλεφτόπουλο, Ήσυχα που είναι τα βουνά, και πολλά άλλα. Μάλιστα ο κ. διευθυντής έγραψε επίτηδες και του έφεραν την συλλογήν των δημοτικών τραγουδιών του Bourgault-Ducoudray. Εκτός αυτού έχω ακόμη να προσθέσω και το εξής. Ο κ. Δελμούζος εζήτησε να τονισθούν άσματα του Σολωμού και άλλων και πράγματι κατόρθωσα και ετόνισα μόνος μου τον Ύμνον εις την Σημαίαν - Σαν ήλιος σαν αόρατος αιθέρας κοσμοφόρος... από τους "Ελεύθερους πολιορκημένους" του Σολωμού. Επίσης ετόνισα τον "Ετοιμοθάνατον Σουλιώτην" του Μαρκορά και άλλα...»1.

δ) μέθοδος: Η φωνητική μουσική, και ιδιαίτερα τα δημοτικά τραγούδια που διδάχτηκαν στο Α.Δ.Π., είχε μεγάλη απήχηση. Ο ίδιος ο Β. Κόντης στην κατάθεση του είπε: "...Τοιαύτη εργασία διά πρώτην φοράν εγίνετο εις την Ελλάδα. Μάλιστα ο κ. Δελμούζος είχε προτρέξει εις τούτο και του [Εθνικού] Ωδείου, το οποίον τώρα [το 1914] κάμνει, συλλογήν των δημοτικών τραγουδιών. Η επίδρασις δε των διδαχθέντων ασμάτων ήτο τοιαύτη εις τον Βόλον, ώστε εντός ολίγου το πρόγραμμα της ωδικής του Ανωτέρου Παρθεναγωγείου εφηρμόσθη εν μέρει και εις τα άλλα δημόσια σχολεία..."2.

Κάτι ακόμη πολύ σημαντικό για την εποχή εκείνη και τη διδακτική πρακτική, το αποκαλύπτει πάλι ο Βασ. Κόντης: «...διά να λάβουν αι μαθήτριαί μας ιδέαν τινά εκ της αρχαίας μουσικής, εφέραμεν επίτηδες βιβλία και εδιδάξαμεν εις το πρωτότυπον, αφού

——————————————

1. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 253-254.

2. Στο ίδιο.

Σελ. 176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/177.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

προηγουμένως τα εξήγει ο κ. Δελμούζος. Έτσι εδίδαξα το "ακτίς ηελίου" [=το πρώτο στάσιμο της "Αντιγόνης"] και άλλα κατά τον Mendelsohn...»1. Τέλος πρέπει να υπογραμμιστεί η διδασκαλία μελοποιημένων προσευχών, απολυτικίων των εορτών και άλλων θρησκευτικών ύμνων. Επισημαίνει ο ίδιος ο καθηγητής της μουσικής του Α.Δ.Π.: "...Πάντοτε εις το μάθημα της ωδικής έψαλλον αι μαθήτριαι όλαι ομού μίαν ή δύο προσευχάς..."2.

Βέβαια δεν υπήρξε άμεση και καθολική αποδοχή των μηνυμάτων του μαθήματος (και της προσπάθειας που γινόταν σ' αυτό) της μουσικής, ούτε καν από τις ίδιες τις μαθήτριες. Σημειώνει ο Δελμούζος: "...Στην αρχή του σχολείου ο δάσκαλος της ωδικής θέλησε να διδάξη το γνωστό δημοτικό τραγούδι: "Εσείς βουνά των Γρεβενών και πεύκα του Μετσόβου". Όλη ή τάξη επαναστάτησε και δεν ήθελε να τραγουδήσει: -Τι βλάχικα θα μάθωμε;..."3.

7. Ιχνογραφία - Ζωγραφική

α) σκοπός: Η καλαισθητική αγωγή και η αποκάλυψη των κρυμμένων καλλιτεχνικών τάσεων των μαθητριών, ήταν ο σκοπός της διδασκαλίας του μαθήματος στο Α.Δ.Π. και ταυτόχρονα το μέσο με το οποίο επιδιωκόταν η ανάπτυξη των ψυχικών χαρισμάτων των μαθητριών.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Παρά την αρχική πρόβλεψη του Σαράτση να διδαχτεί το μάθημα (μαζί με στοιχεία καλλιγραφίας), για μια ώρα στην πρώτη και τρίτη τάξη, και δύο στη δεύτερη, φαίνεται ότι τελικά διδάχτηκε η ιχνογραφία-ζωγραφική από δύο ώρες για τις δύο πρώτες τάξεις και τρεις τη βδομάδα για την τρίτη.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Το μάθημα της ιχνογραφίας ήταν υποχρεωτικό στο πρόγραμμα των Δημοτικών και των "Ελληνικών" σχολείων. Το πρόγραμμα τούτο -όπως σημειώνει ο Δελμούζος-

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 254. Πβ. εδώ, σ. 150.

2. Στο ίδιο.

3. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 57.

12

Σελ. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/178.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ 10

ΕΙΚΟΝΑ 11

Έργα ζωγραφικής μαθητριών

10. Της Κλεοπάτρας Γιαρέντη

11. Της Άρτεμης Αγγελίδου

ήταν επηρεασμένο από παλαιότερα γερμανικά πρότυπα. Περιείχε "απεικόνισιν ευθειών γραμμών, ως καθέτων, οριζοντίων και πλαγίων, και διαφόρων σχημάτων εξ ευθειών γραμμών συγκειμένων". Έπειτα ερχόταν η "καμπύλη γραμμή από της απεικονίσεως του τεταρτοκυκλίου μέχρις της απεικονίσεως των απλούστατων κυκλικών κοσμημάτων", και "απεικόνισις διαφόρων σχημάτων εξ ευθειών και καμπυλών συναπαρτιζομένων", και ακολουθούσαν "τα σπουδαιότατα των διδαγμάτων της σκιαγραφίας καθ' υποδείγματα". Το υλικό όμως το υπαγόρευαν τα τυπωμένα τετράδια της ιχνογραφίας με τις τελείες, που οδηγούσαν το χέρι του παιδιού με ασφάλεια για να τραβήξει τη γραμμή ή και ολόκληρο το σχήμα. Στα τετράδια αυτά δεν έλειπαν και τα έτοιμα για αντιγραφή 

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/179.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

υποδείγματα «μετά σκιάς». Το ίδιο πνεύμα του τυφλοσύρτη και της αντιγραφής επικρατούσε και στα οκτατάξια ανώτερα Παρθεναγωγεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας.

Τέτοιο πνεύμα και μέθοδος δεν ταίριαζε με το πρόγραμμα του Α.Δ.Π., γιατί δεν προκαλούσαν κανένα ενδιαφέρον και δε γύμναζαν την ψυχή του παιδιού οι «προκατασκευασμένες» γραμμές και σχήματα. Αντίθετα οι μαθήτριες του Α.Δ.Π. έπρεπε να ασκήσουν το μάτι και το χέρι, παίρνοντας ως πρότυπο τα αντικείμενα κατευθείαν από τη φύση. Άρχιζαν από τα πιο απλά φύλλα και συνέχιζαν με κλαδιά και άνθη, λ.χ. φύλλα λεμονιάς, κισσού ή μαργαρίτες, παπαρούνες κ.τ.ό. Το θέμα ήταν κοινό για όλες τις μαθήτριες, ένα κοινό δηλ. πρότυπο (φύλλο, άνθος, βάζο κλπ.) ή πολλά όμοια αντικείμενα για κάθε μαθήτρια. Αργότερα οι ίδιες μαθήτριες προχωρούσαν, με πρότυπα πάντα από τη φύση, σε ευρύτερες συνθέσεις συνήθως με διακοσμητικό χαρακτήρα.

δ) μέθοδος: Από την αντιπαράθεση του προγράμματος διδασκαλίας στα άλλα σχολεία και στο Α.Δ.Π., διαφαίνεται και η διαφορετική μέθοδος στο μάθημα της ιχνογραφίας και ζωγραφικής. Η αντιγραφή, που επικρατούσε στη μεθοδολογία των άλλων σχολείων, καθιστούσε το παιδί άβουλη μηχανή αναπαραγωγής γραμμών ή σχημάτων, και επομένως δεν είχε θέση στο πρόγραμμα του Α.Δ.Π. Προβλήματα στην αποδοχή του νέου τρόπου εργασίας στο μάθημα υπήρξαν πολλά, επειδή είχαν συνηθίσει στο ξεγέλασμα του δασκάλου με το να βάζουν το φύλλο-πρότυπο κάτω από το χαρτί σχεδίου και να σχηματίζουν το περίγραμμα του. Αφού ξεπεράστηκαν τα πρώτα αυτά προβλήματα που οφείλονταν και στη διδακτική ανεπάρκεια του καθηγητή της πρώτης χρονιάς, οι μαθήτριες μπόρεσαν να σχεδιάσουν πιο σύνθετα αντικείμενα και με περισσότερη καλαισθησία. Ο Δελμούζος βεβαιώνει ότι. οι μαθήτριες αγάπησαν τη ζωγραφική τόσο που να ασχολούνται με το σχέδιο και στο σπίτι τους τις ελεύθερες ώρες1.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 243-244 [ας σημειωθεί ότι στα χέρια του συντάκτη αυτών των γραμμών βρίσκεται το πρωτότυπο έργο ζωγραφικής σε βελούδο, που

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/180.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Ικανοποιητικές αποδείξεις των αποτελεσμάτων της διδασκαλίας στο Α.Δ.Π. αποτελούν τα έργα των μαθητριών, που φυλάχτηκαν στο Αρχείο του Δελμούζου και είναι προσιτά σήμερα.

8. Γυμναστική

α) σκοπός: Τη σωματική και διανοητική διστακτικότητα των μαθητριών θέλησε το πρόγραμμα του Σχολείου να ανατρέψει και να τις καταστήσει ικανές και, ελεύθερες, όντα αυτόβουλα και δυναμικά. Για τούτο το μάθημα της γυμναστικής δεν είχε τη μορφή του πειθαναγκαστικού μέρους του προγράμματος, αλλά αποτελούσε την ευχάριστη διέξοδο από τις μαθητικές υποχρεώσεις και αποδείκνυε την αισιόδοξη μορφή της σχολικής ζωής.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Το μάθημα γινόταν από κοινού για τις τρεις τάξεις, για ένα δίωρο τη βδομάδα. Αξίζει ν' αναφερθεί η πληροφορία που δίνει ο Δελμούζος: "Γυμναστικές ασκήσεις και παιχνίδι γινόνταν κάθε μέρα σε μεγαλύτερο διάλειμμα μετά τις πρώτες [διδακτικές] ώρες"1.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Για αναλυτικό πρόγραμμα -αν υπήρξε τέτοιο- δεν έχουμε πληροφορίες. Γνωρίζουμε όμως τη συνεργασία του Δελμούζου με τον πρωτοπόρο της γυμναστικής στη χώρα μας Ι. Χρυσαφή και υποθέτουμε την επίδραση των γνώσεων εκείνου. Αλλά κυρίως γνωρίζουμε ότι στο Α.Δ.Π. το μάθημα της γυμναστικής ήταν συνυφασμένο με μια σειρά από σχολικές εκδηλώσεις, που βοηθούσαν στην εμπέδωσή του. Τον σκοπό που επεδίωκε το μάθημα εξυπηρετούσαν οι ποικίλες ασχολίες των μαθητριών στον κήπο· ακόμη οι περίπατοι, οι εκδρομές και ιδιαίτερα οι πάρα πολλές ευκαιρίες που είχαν τα παιδιά (και καμιά φορά και οι δάσκαλοί τους) να παίζουν· το ρόλο του παιχνιδιού και στη σωματική άσκηση των παιδιών δεν μπορεί κανείς να παραβλέψει.

——————————————

παριστάνει λουλούδια, της μαθήτριας του Α.Δ.Π. Κλ. Γιαρέντη - δωρεά της ίδιας].

1. Στο ίδιο, σ. 35.

Σελ. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/181.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

9. Οικοκυρικά

α) σκοπός: Το μάθημα τούτο ήταν προορισμένο να εξυπηρετήσει τον ένα από τους δύο βασικούς σκοπούς της ίδρυσης του Α.Δ.Π., δηλαδή την "πρακτικήν κατάρτισιν των νεανίδων" τροφίμων του. Χωρίς να αποτελεί "επαγγελματικό" σχολείο ήθελε τουλάχιστον ο ιδρυτής του να παρέχει: "...όλας εκείνας τας πρακτικάς γνώσεις, διά των οποίων η σημερινή μαθήτρια θα καταστή εν τω μέλλοντι πρότυπον μητρός, συζύγου και νοικοκυράς..."1. Στην ανάγκη αυτή οδηγούσε ο γενικότερος προσανατολισμός του βολιώτικου σχολείου, που επιζητούσε την παροχή μορφωτικών αγαθών στα κορίτσια της αστικής τάξης, κι όχι τη θεωρητική κατάρτιση υποψηφίων της ανώτατης εκπαίδευσης.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Η αρχική πρόβλεψη για διδασκαλία του μαθήματος επί 4-5 ώρες τη βδομάδα, περιορίστηκε σε τρίωρη εβδομαδιαία σε κάθε τάξη.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Το μάθημα της "Νοικοκυροσύνης" (όπως το ονόμαζε ο Σαράτσης) είχε τη φιλοδοξία να καλύπτει ευρύ φάσμα των ενδιαφερόντων των μαθητριών. Ο σκοπός του θα γινόταν πραγματικότητα με τη συνεισφορά και των άλλων "τεχνικών" μαθημάτων, δηλ. της ιχνογραφίας, της μουσικής, της γυμναστικής-περιπάτων και εν μέρει των φυσιογνωστικών. Το μάθημα τούτο είχε στο Α.Δ.Π. κάποια ευρύτητα, εμπνευσμένη από ξένα πρότυπα. Σημειώνει o Σαράτσης στην Εισηγητική του Έκθεση: "Εισάγω και το μάθημα της νοικοκυροσύνης, όπως τούτο διδάσκεται εις τα Ελβετικά σχολεία, με υποδιαιρέσεις την υγιεινήν και νοσηλευτικήν, καθαριότητα του οίκου, κηπευτικήν και μαγειρικήν· παρ' αυτό δε θα είναι και το μάθημα της κοπτικής, ραπτικής και κεντητικής, αφιερούμενον [...] εις ασπρόρουχα και φορέματα χρήσιμα διά τον οικογενειακόν βίον..."2.

Από τους επιμέρους αυτούς κλάδους, την υγιεινή-

——————————————

1. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 16.

2. Στο ίδιο, τ. Β', σ. 22.

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/182.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

νοσηλευτική δίδαξε ο ίδιος ο γιατρός Σαράτσης επί μία ώρα τη βδομάδα στη δεύτερη και τρίτη τάξη (στην τρίτη τάξη το μάθημα διδάχτηκε μάλλον ευκαιριακά κι όχι συστηματικά όπως στη δεύτερη), και περιλάμβανε: την παροχή "προχείρων γνώσεων και βοηθείας, εν περιπτώσει, τραυματισμών-ατυχημάτων και νόσων μέχρι της προσελεύσεως του ιατρού"1. Στο τέλος των μαθημάτων έγιναν από το Σαράτση επιδείξεις παροχής πρώτων βοηθειών σε περιπτώσεις τραυματισμού και ασφυξίας. Η διδασκαλία του μαθήματος και οι επιδείξεις προκάλεσαν πολλές (αναδρομικές) αντιδράσεις στο κοινό του Βόλου, όταν μετά το κλείσιμο του Σχολείου, εκτοξεύτηκαν εναντίον του ποικίλες κατηγορίες2.

Η κηπευτική δε διδάχτηκε συστηματικά, αλλά είναι γνωστό ότι τούτο γινόταν στον κήπο του Σχολείου σε κάθε ευκαιρία για τις μαθήτριες όλων των τάξεων. Η μαγειρική δε διδάχτηκε καθόλου, επειδή δεν υπήρχε το κατάλληλο διδακτικό προσωπικό. Τέλος, η ραπτική-κοπτική διδάχτηκε συστηματικά σ' όλες τις τάξεις και τις τρεις χρονιές.

δ) μέθοδος: Με την έννοια των κατασκευών και χειροτεχνημάτων, το μάθημα των οικοκυρικών ήταν γνωστό στις μαθήτριες του δημοτικού σχολείου "αφιερούμενον", όπως λέει o Σαράτσης, "εις άχρηστα χειροτεχνήματα"3. Αλλά και στα σχολεία θηλέων μέσης εκπαίδευσης, όπου διδασκόταν το μάθημα της κοπτικής-ραπτικής, τα αποτελέσματα δεν ικανοποιούσαν τον εμπνευστή του βολιώτικου Σχολείου, γιατί "...ενώ αφαιρούν πολύτιμον καιρόν, δεν έχουν τουλάχιστον ούτε καλλιτεχνικήν αξίαν τα περισσότερα..."4. Αντίθετα στο Α.Δ.Π., όπως πάλι συμπεραίνει, ο Σαράτσης, "...αντί των εργοχείρων, τα οποία συνήθως φιγουράρουν εις τας εξετάσεις των παρθεναγωγείων, επεζητήθη [στο

——————————————

1. (Δ. Σαράτση), Διά να παύση η συκοφαντία και η εκμετάλλευσις, Βόλος 1911 (=η απολογία του Σαράτση ενώπιον του ανακριτή Τ. Αμπελά).

2. Α. Δελμούζος, Σαν παραμύθι, ό.π., σ. 24-28.

3. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 22.

4. Εφημ. Πανθεσσαλική, ό.π.· εδώ, τ. Β', σ. 37.

Σελ. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/183.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Α.Δ.Π.] να μάθουν εργασίαν της οποίας η χρησιμότης είνε μεγίστη διά κάθε νοικοκυριό [...] Θα ιδήτε ότι αι μαθήτριαι μπορούν με μεγάλην ευχέρειαν να κάμουν το κόψιμο και ράψιμο των φορεμάτων των..."1. Η (αστική) αντίληψη για την κοινωνική χρησιμότητα των γνώσεων βρίσκεται στο αποκορύφωμά της...

10. Ιστορία

α) σκοπός: Σκοπός της διδασκαλίας του μαθήματος (και γενικότερα των "ιστορικοφιλολογικών") στο Α.Δ.Π. ήταν η γνωριμία του ελληνικού πολιτισμού στην εξέλιξή του, στις τρεις μεγάλες περιόδους του: την αρχαία, τη βυζαντινή και τη νεότερη. Καινοτομώντας όμως ως προς τα καθιερωμένα, η διδασκαλία στο Α.Δ.Π. είχε βάση, αφετηρία και τέρμα της το Νέο Ελληνισμό, τη σύγχρονη κοινωνία και τα προβλήματα της.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Το μάθημα της ιστορίας διδάχτηκε όλες τις χρονιές και στις τρεις τάξεις από δύο ώρες τη βδομάδα.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Σύμφωνα με το σκοπό διδασκαλίας του μαθήματος είχε καθοριστεί να διδαχτεί σε κάθε τάξη η εικόνα καθεμιάς από τις τρεις περιόδους του ελληνικού πολιτισμού. Έτσι στην πρώτη τάξη το κύριο θέμα ήταν ο Νέος ελληνισμός, στη δεύτερη ο Αρχαίος και ο Βυζαντινός. Ο ίδιος θα εξεταζόταν στην τρίτη τάξη, ενώ -όπως λέει o Δελμούζος- "την τελευταία τριμηνία του τρίτου χρόνου είχαμε ν' ανασκοπήσωμε σε μεγάλες γραμμές την εξέλιξη του Ελληνισμού και να καταλήξωμε στη σύγχρονη κοινωνία μας και τα προβλήματά της"2. Στην A' τάξη διδάχτηκαν τα γεγονότα της περιόδου από το 1453 ως τον 19ο αιώνα. Την ίδια ιστορική περίοδο είχαν διδαχτεί οι περισσότερες μαθήτριες στην ΣΤ' τάξη του δημοτικού σχολείου. Δεν έχουμε περισσότερες πληροφορίες για την ύλη που τελικά διδάχτηκε στις επόμενες της πρώτης χρονιές, επειδή δε δίδαξε το μάθημα ο ίδιος

——————————————

1. Στο ίδιο.

2. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σχολειό, ό.π., σ. 30

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/184.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ο Δελμούζος, αλλά άλλοι φιλόλογοι, από το έργο των οποίων λείπουν τα στοιχεία.

δ) μέθοδος: Για τη μέθοδο διδασκαλίας του μαθήματος της ιστορίας μπορούμε να στηριχτούμε αποκλειστικά στις πληροφορίες που παρέχει o ίδιος ο Δελμούζος, o οποίος δίδαξε το μάθημα στις μαθήτριες της πρώτης τάξης του Α.Δ.Π. την πρώτη χρονιά (1908-09). Η στενότητα πληροφοριών μάς αναγκάζει να περιοριστούμε στη διδασκαλία της νεότερης περιόδου, από όπου πάντως μπορούμε να συμπεράνουμε το βάθος και την πληρότητα αυτής της διδασκαλίας.

Βασική αρχή -όπως παραπάνω δηλώθηκε- υπήρξε η εξέταση σε κάθε τάξη μιας περιόδου του ελληνικού πολιτισμού (στον όρο "πολιτισμός" περιλαμβάνεται και η εξέταση των πολιτικών κλπ. γεγονότων), αρχίζοντας από τη νεοελληνική περίοδο. Τούτο συνέβαινε αντίθετα από το καθιερωμένο πρόγραμμα των μέσων κρατικών σχολείων. Η επιλογή αυτή του Δελμούζου στηρίχτηκε στις εξής σκέψεις: Το δημοτικό σχολείο είχε αφήσει ανεκμετάλλευτη και ανεξέταστη και ίσως περιφρονημένη τη νεότερη και σύγχρονη ζωή του έθνους. Οι μαθήτριες θα μπορούσαν έτσι ν' αντικρίσουν με κατανόηση τα περασμένα, εφόσον "θα εξέταζαν, θα φώτιζαν και θα τακτοποιούσαν βασικά στοιχεία του νέου Ελληνισμού"1. Ο Δελμούζος επίσης πίστευε πως "η κλασική εποχή είναι για μαθήτριες αυτής της ηλικίας πιο δύσκολη από τη νεοελληνική"2. Εξάλλου, "...Βαθιά στον ψυχικό κόσμο των παιδιών κοιμόταν ολόκληρος θησαυρός από παραδόσεις, θρύλους, κ.τ.ό. που τα είχαν ακούσει από ζωντανούς ανθρώπους και τα είχαν συγκινήσει με το περιεχόμενο και την παραστατική μορφή τους [...] Έτσι είχαμε σ' αυτόν [τον κόσμο του ζωντανού λαϊκού πολιτισμού] ένα πολύτιμο μέσο, που θα βοηθούσε τις μαθήτριες να λυτρωθούν [...] και να ξαναγυρίσουν στον φυσικό άνθρωπο..."3.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 31.

2. Στο ίδιο.

3. Στο ίδιο.

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/185.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Το μάθημα της Ιστορίας τόνιζε σε κάθε περίοδο μόνο τους πιο σημαντικούς σταθμούς. "Οι κύριοι όμως σταθμοί δεν περιορίζονταν μόνο στα ιστορικά γεγονότα, αλλά με βάση αυτά έπρεπε να παρουσιάζουν μια σύνθετη εικόνα ζωής φωτισμένη από διάφορες πλευρές, όσες ταίριαζαν με την αντιληπτική ικανότητα των παιδιών [...] Έτσι πρόβαλε πιο έντονα και η εσωτερική, η ψυχική ενότητα της ελληνικής φυλής και του πολιτισμού της"1. "...Και από τα κύρια σημεία [του υλικού της νεοελληνικής ιστορίας] έπρεπε να κρατηθούν τα πιο σπουδαία, και να δοθούν τ' άλλα ανάλογα με τη σημασία τους [...] έτσι που χωρίς χάσματα να προβάλη ενιαία η γραμμή της ιστορίας μας..."2. "Τα κουρέλια της ιστορίας, που έσερναν μαζί τους τα παιδιά από το δημοτικό", αφηγείται o Δελμούζος, "μ' έσπρωξαν ν' αρχίσω το πρώτο μάθημα μ' ένα γενικότατο κατατοπισμό στην ιστορική ύλη της χρονιάς [...] Οι δυσκολίες άρχιζαν με την καθαυτό διδασκαλία. Και οι πιο μεγάλες ήταν με το υλικό..."3.

Βασικό βοήθημα υπήρξε η ιστορία του Παπαρρηγόπουλου, "η μόνη που αντίκριζε συνθετικά όλη τη νεοελληνική περίοδο". "Οι γενικές της όμως γραμμές", συνεχίζει o Δελμούζος, "δεν μπορούσαν να ικανοποιήσουν [...] Το μάθημα χρειαζόταν υλικό που να ζωντανεύη μια μορφή, ένα γεγονός ή κατάσταση [...] Τα δημοτικά τραγούδια και παραδόσεις βοηθούσαν συχνά τη διδασκαλία δίνοντας τον αντίχτυπο που είχε στη λαϊκή ψυχή η πράξη ή η τύχη ενός ιστορικού προσώπου ή ένα σημαντικό γεγονός· αλλά το υλικό που μπορούσαν να δώσουν, προπάντων βιογραφίες, μονογραφίες, απομνημονεύματα κλπ. Αυτό έλειπε από το δάσκαλο, κι έπρεπε να το βρίσκη ψάχνοντας ο ίδιος,.."4. Τα απομνημονεύματα του Φωτάκου έδωσαν στο Δελμούζο το πιο κατάλληλο υλικό για τέτοιες παρεκβάσεις και υποστήριξη της διδασκαλίας του.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 30.

2. Στο ίδιο, σ. 234.

3. Στο ίδιο, σ. 235.

4. Στο ίδιο, σ. 235-236.

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/186.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

με παραδείγματα που αναφέρει ο ίδιος. "Στη διδασκαλία μου", σημείωνε., πάντα ο Δελμούζος, "ακολούθησα τον παλιό γνωστό αφηγηματικό τρόπο [...] Το ιστορικό γεγονός το έδινα απλά ο ίδιος, όχι κομματιασμένο, παρά ολόκληρη την ενότητα. Η αφήγηση μου δεν ήταν αδιάκοπος μονόλογος [...] Αυτό μπορούσε να γίνεται κάποτε, όταν είχαμε θέμα που ο καρπός του έπεφτε ώριμος στην ολάνοιχτη παιδική ψυχή από τη ζωντανή αφήγηση, και δεν χρειαζόταν καμιά επεξεργασία, ούτε καν εμπέδωση (π.χ. καταστροφή Ψαρών, ο Διάκος στην Αλαμάνα κ.ά.). Το συνηθισμένο όμως ήταν και κατά την αφήγηση εδώ κι εκεί, και συστηματικά στο τέλος της να γίνωνται από το δάσκαλο ερωτήσεις, που κινούσαν τα παιδιά σε παρατηρήσεις και σκέψεις απάνω σε ό,τι είχαν ακούσει: να χαρακτηρίσουν πρόσωπα ή πράξεις, να ζητήσουν την αιτιατή σχέση, ν' αντικρίσουν τις πιθανές ή βέβαιες συνέπειες ενός γεγονότος κλπ."1.

Τα εποπτικά μέσα ήταν πολύτιμος βοηθός στη διδασκαλία. Τούτο δεν ήταν εντελώς αυτονόητο στα ελληνικά σχολεία. Στο Α.Δ.Π. ο αναρτημένος μόνιμα στον τοίχο της αίθουσας γεωφυσικός χάρτης της Ελλάδας και της Βαλκανικής ήταν το πιο εύχρηστο από τα εποπτικά μέσα· ακόμη σχεδιαγράμματα στον πίνακα και κάποτε πρόχειροι ανάγλυφοι τοπογραφικοί χάρτες, που κατασκεύαζαν τα παιδιά με υγρή άμμο, ζωντάνευαν τα γεγονότα2.

Και στο μάθημα της ιστορίας δε χρησιμοποιούσαν βοηθητικά βιβλία. Αλλά, όταν τελείωνε η εξέταση μιας ενότητας, σχημάτιζαν οι μαθήτριες από τις σημειώσεις που κρατούσαν σε κάθε μάθημα, συγκεντρωτικούς πίνακες με τα κύρια σημεία του διδαγμένου υλικού. Έτσι σχηματίζονταν στο τέλος μιας ιστορικής περιόδου πολυγραφημένοι πίνακες. Οι πίνακες αυτοί, και οι μερικότερες συγκεντρώσεις, αποδείχτηκαν στην πράξη πολύ χρήσιμοι στη διδασκαλία και την εμπέδωση των γνώσεων, επειδή ευκόλυναν την καθολική εποπτεία των ιστορικών περιόδων και 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 237.

2. Στο ίδιο.

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/187.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

στήριζαν τη μνήμη των παιδιών όχι μόνο για τα ίδια τα γεγονότα, αλλά και για τη χρονική τοποθέτησή τους και αλληλουχία τους, βοηθώντας το συσχετισμό με παράλληλες εκδηλώσεις ή καταστάσεις κάθε εποχής1.

11. Ιστορία της τέχνης

α) σκοπός: Το μάθημα αυτό δεν περιλάμβανε ο αρχικός σχεδιασμός του Σαράτση. Σκοπός του ήταν να συμπληρώσει τη διδασκαλία της καθαυτό ιστορίας, ώστε να φωτίζεται περισσότερο η εικόνα της ιστορικής ζωής των ελλήνων, και να καλλιεργήσει αισθητικά τις μαθήτριες.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Το μάθημα ήταν μονόωρο και διδάχτηκε από τον ίδιο το Δελμούζο στη δεύτερη και την τρίτη τάξη.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Σύμφωνα με το σκοπό που εξυπηρετούσε το πνεύμα διδασκαλίας των ιστορικοφιλολογικών μαθημάτων, να εξετάζει δηλ. την εξέλιξη του ελληνικού πολιτισμού στις τρεις μεγάλες περιόδους του, η ιστορία της τέχνης αφιερώθηκε κυρίως στην αρχαία ελληνική τέχνη και λιγότερο στα έργα των νεοελλήνων δημιουργών. Ειδικότερα η διδασκαλία περιορίστηκε σε λίγα έργα αρχιτεκτονικής, ενώ από τη νεοελληνική τέχνη (της περιόδου που αντιστοιχούσε στο υλικό της ιστορίας της Β' τάξης) εξετάστηκαν μόνο έργα ζωγραφικής, π.χ. του Λύτρα και του Γύζη (οι πίνακες: ο Κανάρης, η παραμυθού, ο εγγονός, το Κρυφό σχολείο)2.

δ) μέθοδος: Η διδασκαλία γινόταν πάνω σε φωτογραφίες έργων τέχνης, το μόνο υλικό που ήταν προσιτό στο Βόλο. Κάποιος ανώνυμος δωρητής είχε χαρίσει στο Α.Δ.Π. τη μεγάλη συλλογή των Furtwängler και Uhlrich με τα πιο σημαντικά έργα των σπουδαιότερων (αρχαίων ελλήνων) καλλιτεχνών.

To μάθημα παρακολούθησε τη γλυπτική τέχνη του αρχαίου

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 238.

2. Στο ίδιο, σ. 240.

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/188.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ελληνισμού στις πιο κύριες φάσεις του. Η εξέλιξη της τεχνικής προκάλεσε το ενδιαφέρον των μαθητριών, αλλά -όπως παρατηρεί ο Δελμούζος- "αυτό όμως ήταν κάτι το πιο πολύ εξωτερικό, ενώ στην καλαισθητική συγκίνηση και διείσδυση αντικρίζαμε δυσκολίες". Αντίθετα τα νεοελληνικά έργα τράβηξαν περισσότερο την προσοχή των μαθητριών, που πρόσεξαν την καθαρή έκφραση και το ηθογραφικό περιεχόμενο των έργων, λ.χ., του Γύζη, που τους θύμιζε οικείες παραστάσεις,

Για το περιεχόμενο του μαθήματος (εξέταση των ζωγραφικών πινάκων) σημειώνει ο Δελμούζος: "Έπρεπε πρώτα [οι μαθήτριες] να συλλάβουν εποπτικά το σύνολο, τη σύνθεσή του από το κέντρο [...] Ύστερα η πρώτη συνολική εντύπωση να βαθύνη με λεπτομερειακή εξέταση, να βρουν δηλ. τον τόπο της σκηνής, την ώρα, το φωτισμό κλπ. [...] Έτσι με το καλαισθητικό αντίκρισμα, που ήταν πάντα ο κύριος σκοπός, δουλευόταν και το παρατηρητικό των παιδιών, και μ' αυτό κι άλλες πνευματικές ικανότητες..."1. Μ' όλα ταύτα ομολογεί ο Δελμούζος, "...η διδασκαλία των καλλιτεχνικών έργων ήταν πάντα ανάλογη με την ικανότητα του δασκάλου και τα μέσα που μπορούσε να διαθέση [...] Τα πλαστικά και αρχιτεκτονικά πρότυπα έχαναν πολύ από την παραστατικότητα, στα φωτογραφικά αντίτυπα και οι ζωγραφικοί πίνακες δεν έχαναν λίγο από τις άχρωμες φωτογραφίες..."2.

12. Αρχαία Ελληνικά

α) σκοπός: Περιορισμένη σε ποσότητα χρόνου και σε έκταση ή ποικιλία κειμένων υπήρξε η διδασκαλία αρχαίων ελλήνων συγγραφέων στο Α.Δ.Π. Τούτο ήταν αποτέλεσμα του "μεταρρυθμιστικού" πνεύματος που επικράτησε, και του σκοπού διδασκαλίας του μαθήματος: "...να πάρουν, δηλαδή, οι μαθήτριες κάποια ιδέα από τον πεζό λόγο των κλασικών, και κυρίως να ευκολυνθούν

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 240-241.

2. Στο ίδιο, σ. 240.

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/189.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

στην κατανόηση της Καινής Διαθήκης και νεοελληνικών κειμένων γραμμένων σε αυστηρή καθαρεύουσα"1.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Πρωτοφανής για την εκπαιδευτική πραγματικότητα του καιρού υπήρξε η σημαντικά μειωμένη ενασχόληση των μαθητριών του Α.Δ.Π. με το μάθημα των αρχαίων ελληνικών. Όχι μόνο για να δοθεί προτεραιότητα και ευχέρεια στη διδασκαλία φυσικομαθηματικών και τεχνικών μαθημάτων, γεγονός που αποτέλεσε ένα βήμα προς τη νέα διδακτική σκοπιμότητα, αλλά κυρίως γιατί: "...όπως σήμερον διδάσκονται τα [αρχαία] ελληνικά, παραμένουν εις την μνήμην των μαθητών μόνον τύποι τινές γραμματικοί διά μέσου των οποίων διαφεύγει όλως διόλου το πνεύμα του συγγραφέως..,"2. Έτσι ενταγμένες στα πλαίσια του μαθήματος των "ελληνικών", ήταν αρκετή για τη διδασκαλία των αρχαίων κειμένων μία ώρα τη βδομάδα για τη δεύτερη τάξη κι άλλη μία για την τρίτη. Ειδικά για τη σχολική χρονιά 1908-09, για να μετριαστεί η σχετική αντίδραση, διδάχτηκε και στην πρώτη τάξη για μία ώρα, αλλά μόνο τα δύο τελευταία τρίμηνα.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Στην πρώτη τάξη (για τη χρονιά που ίσχυσε η σχετική διδασκαλία) διδάχτηκαν "Μύθοι του Αισώπου" και μέρη από το "Βίο του Αισώπου" (με βάση το Αναγνωστικό του Willamovitz). Στη δεύτερη τάξη διδάχτηκαν οι "Νεκρικοί Διάλογοι" του Λουκιανού (για να "ολοκληρωθή η διδασκαλία από την περιοχή του θανάτου στην αρχαία και τη νεώτερη Ελλάδα", ως συνέχεια δηλ. των ομηρικών και δημοτικών κειμένων), και τα "Λακαινών αποφθέγματα" του Πλουτάρχου. Στην τρίτη τάξη διδάχτηκαν μέρη από τον "Οικονομικό" του Ξενοφώντα.

δ) μέθοδος: Ο Δελμούζος σημειώνει: "Προσπάθησα [να διδάξω τα αρχαία ελληνικά] με τον ίδιο εμπειρικό και πραχτικό τρόπο που είχα διδάξει και την Καινή Διαθήκη..."3. Ο τρόπος που 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 233.

2. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 18.

3. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 233.

Σελ. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/190.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

υπονοεί περιείχε: ανάγνωση του κειμένου, εξομάλυνση των γλωσσικών, γραμματικών και συντακτικών δυσκολιών, απόδοση του νοήματος, εμβάθυνση στις ιδέες του συγγραφέα με ερωταποκρίσεις δασκάλου-μαθητριών.

Και ο Σαράτσης επεξηγεί το πνεύμα της διδασκαλίας του μαθήματος: "...[επειδή] ελάβομεν υπ' όψιν ότι με την τριετή διδασκαλίαν δεν είνε δυνατόν να επιτευχθή η εκμάθησις της αρχαίας ελληνικής, διά τούτο εθέσαμεν ως όριον της ελληνομάθειας ευκολώτερα κείμενα και ως τοιαύτα θεωρούνται ο Πλούταρχος, ο Ξενοφών, το Ευαγγέλιον. Αυτά τα αρχαία κείμενα εδιδάσκοντο επιμελέστατα. Επειδή όμως έπρεπε να εννοήσουν αι μαθήτρια., τον αρχαίον κόσμον, εζητήσαμεν να έχουν το πνεύμα των αρχαίων συγγραφέων με καλάς μεταφράσεις..."1.

Αυτή η κατά κάποιο τρόπο "μετάθεση" της ευκαιρίας να γνωρίσουν οι μαθήτριες την αρχαιοελληνική λογοτεχνία με τη μεσολάβηση των μεταφράσεων αποτέλεσε ένα από τα σκέλη του μεταρρυθμιστικού προγράμματος διδασκαλίας, που εφάρμοσε το A.Δ.Π,, αλλά και μια από τις αφορμές πολεμικής εναντίον του, σε μια εποχή που η διδασκαλία των αρχαίων κειμένων ήταν συνυφασμένη με το λόγο ύπαρξης του σχολείου στην Ελλάδα.

13. Νέα Ελληνικά

α) σκοπός: Στο μάθημα των Νέων Ελληνικών συμπυκνώνεται όλη η διάθεση και η προσπάθεια του Δελμούζου να μεταδώσει στις μαθήτριες του Α.Δ.Π. τα μορφωτικά αγαθά, όπως αυτά πήγαζαν από τη δική του ευαισθησία και γνώση. Η διδασκαλία του μαθήματος αυτού έδωσε τις καταλληλότερες και τις πιο πολλές ευκαιρίες στο δάσκαλο να πλησιάσει, την ψυχή του παιδιού και να του εμφυτεύσει την αγάπη στις μορφωτικές αξίες, τη γνώση του εαυτού του και του περιβάλλοντος, καθώς και τη σημασία της ελληνικής γλώσσας και του πολιτισμού. Αίτημα των καιρών,

——————————————

1. Εφημ Θεσσαλία, 27.8.1911.

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/191.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αλλά και προσωπικό αγάπημα του Δελμούζου, υπήρξε η διδασκαλία των Νέων Ελληνικών, η ουσιαστικότερη συμβολή του βολιώτικου Σχολείου στην αναγέννηση της νεοελληνικής εκπαιδευτικής πράξης1.

Τα ιδανικά του Δημοτικισμού βρήκαν εδώ τη δικαίωσή τους, να θεμελιωθεί δηλαδή η παιδεία στη νεοελληνική ζωή και γλώσσα· κάτι βέβαια απροσπέλαστο και "τολμηρό" για την πραγματικότητα του διδακτικού έργου στις αρχές του 20ού αιώνα. Στο βολιώτικο Σχολείο έγινε η πρώτη προσπάθεια να στηριχτεί η εκπαιδευτική πράξη στη νεοελληνική παράδοση και στη νεοελληνική γλώσσα. Το σκοπό αυτό εξυπηρέτησε στο Α.Δ.Π. η διδασκαλία του μαθήματος των Νέων Ελληνικών. Ο κάθε κλάδος του μαθήματος (γλωσσική διδασκαλία - εκθέσεις - λογοτεχνικά κείμενα) είχε το δικό του σκοπό, που απέβλεπε στο γενικότερο στόχο του μαθήματος, να θεμελιώσει δηλ. τη μόρφωση των μαθητριών στις αξίες του νέου ελληνισμού και τη ζωντανή του παράδοση.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Ενδεικτικό του πνεύματος και των αναγκών της διδασκαλίας του μαθήματος είναι η ποσότητα ωρών, που αφιερώθηκαν σ' αυτό. Ως ενιαίο μάθημα "Ελληνικών" -που συμπεριλάμβανε και τη διδασκαλία αρχαιοελληνικών κειμένων (στο πρωτότυπο)- το πρόγραμμα αφιέρωνε εφτά ώρες τη βδομάδα για την πρώτη τάξη, πέντε για τη δεύτερη και έξι για την τρίτη. Αν αφαιρεθεί μία ώρα των αρχαίων ελληνικών σε κάθε τάξη, έμεναν για τη διδασκαλία των Νέων έξι ώρες για την πρώτη τάξη, τέσσερις για τη δεύτερη και πέντε για την τρίτη.

Το πρόγραμμα τούτο είναι σαφώς διαφορετικό από το αντίστοιχο πρόγραμμα των άλλων σχολείων. Λ.χ. το Διάταγμα του 1896 πρόβλεπε 3, 3 και 2 ώρες για τις τρεις τάξεις του "Ελληνικού" σχολείου, και το Διάταγμα του 1906 αντίστοιχα 4, 2 και

——————————————

1. Πβ. Χρ. Φράγκου, "Ο Αλ. Δελμούζος και το μάθημα των νεοελληνικών", στο αφιέρωμα του περιοδ. Νέα Εστία, τεύχ. 750 (1.10.1958), σ. 1431-1435.

Σελ. 191
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 172
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    για δύο ώρες τη βδομάδα και στις τρεις τάξεις.

    γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Το πρόγραμμα πρόβλεπε τη διδασκαλία της πολιτικής γεωγραφίας της Ελλάδας στην πρώτη τάξη και αντίστοιχα της Ευρώπης και της Ασίας στη δεύτερη τάξη. Η ύλη της τρίτης περιλάμβανε στοιχεία γεωλογίας και οικονομικής γεωγραφίας και στο τέλος της χρονιάς πληροφορίες για το ηλιακό σύστημα (σήμερα θα λέγαμε κοσμογραφία).

    δ) μέθοδος: Το πνεύμα της διδασκαλίας του μαθήματος ήταν κι εδώ πρακτικό και ελληνοκεντρικό. "...Η πολιτική γεωγραφία συνυφαινόταν, όσο το δυνατό με τους γεωφυσικούς και οικονομικούς όρους και την αντίστοιχη ζωή των κατοίκων. Έπειτα έρχονταν οι άλλες χώρες σε γενικές ή γενικότερες γραμμές ανάλογα με τη σημασία τους ή με τη σχέση τους με τον Ελληνισμό, και ο κύκλος έκλεινε με την ανασκόπηση της επιφάνειας της γης και τους μεγάλους δρόμους της συγκοινωνίας και του εμπορίου"1. Και στο μάθημα αυτό δε χρησιμοποιούσαν βοηθητικό βιβλίο, αλλά οι μαθήτριες κατάρτιζαν στο τέλος της διδασκόμενης ενότητας ένα τετράδιο-λεύκωμα με όλες τις πληροφορίες και εικονικό υλικό για την περιοχή ή τη χώρα που εξετάστηκε2.

    5. Γαλλική γλώσσα

    α) σκοπός: Βασικό μάθημα του προγράμματος και του προσανατολισμού των σπουδών στο Α.Δ.Π. υπήρξε η γαλλική γλώσσα. Τους λόγους εκθέτει αναλυτικά ο Σαράτσης στην Εισηγητική του Έκθεση. Εκεί διαβάζουμε: "...Αφού υπό πάντων αναγνωρίζεται η χρησιμότης της γαλλικής διά την περαιτέρω ανάπτυξιν των θηλέων, ορθόν είναι να διδάσκηται αύτη αρτίως και πρεπόντως [...] Εισάγεται άφθονος η διδασκαλία της Γαλλικής. Φρονώ 

    ——————————————

    1. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 33.

    2. Στο αρχείο A. Δελμούζου, που φυλάγεται στη Δημοτική Βιβλιοθήκη της Άμφισσας, διατηρείται ένα τέτοιο τετράδιο-λεύκωμα μαθήτριας του Α.Δ.Π. με θέμα τη Ρουμανία.