Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 177-196 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/177.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

προηγουμένως τα εξήγει ο κ. Δελμούζος. Έτσι εδίδαξα το "ακτίς ηελίου" [=το πρώτο στάσιμο της "Αντιγόνης"] και άλλα κατά τον Mendelsohn...»1. Τέλος πρέπει να υπογραμμιστεί η διδασκαλία μελοποιημένων προσευχών, απολυτικίων των εορτών και άλλων θρησκευτικών ύμνων. Επισημαίνει ο ίδιος ο καθηγητής της μουσικής του Α.Δ.Π.: "...Πάντοτε εις το μάθημα της ωδικής έψαλλον αι μαθήτριαι όλαι ομού μίαν ή δύο προσευχάς..."2.

Βέβαια δεν υπήρξε άμεση και καθολική αποδοχή των μηνυμάτων του μαθήματος (και της προσπάθειας που γινόταν σ' αυτό) της μουσικής, ούτε καν από τις ίδιες τις μαθήτριες. Σημειώνει ο Δελμούζος: "...Στην αρχή του σχολείου ο δάσκαλος της ωδικής θέλησε να διδάξη το γνωστό δημοτικό τραγούδι: "Εσείς βουνά των Γρεβενών και πεύκα του Μετσόβου". Όλη ή τάξη επαναστάτησε και δεν ήθελε να τραγουδήσει: -Τι βλάχικα θα μάθωμε;..."3.

7. Ιχνογραφία - Ζωγραφική

α) σκοπός: Η καλαισθητική αγωγή και η αποκάλυψη των κρυμμένων καλλιτεχνικών τάσεων των μαθητριών, ήταν ο σκοπός της διδασκαλίας του μαθήματος στο Α.Δ.Π. και ταυτόχρονα το μέσο με το οποίο επιδιωκόταν η ανάπτυξη των ψυχικών χαρισμάτων των μαθητριών.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Παρά την αρχική πρόβλεψη του Σαράτση να διδαχτεί το μάθημα (μαζί με στοιχεία καλλιγραφίας), για μια ώρα στην πρώτη και τρίτη τάξη, και δύο στη δεύτερη, φαίνεται ότι τελικά διδάχτηκε η ιχνογραφία-ζωγραφική από δύο ώρες για τις δύο πρώτες τάξεις και τρεις τη βδομάδα για την τρίτη.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Το μάθημα της ιχνογραφίας ήταν υποχρεωτικό στο πρόγραμμα των Δημοτικών και των "Ελληνικών" σχολείων. Το πρόγραμμα τούτο -όπως σημειώνει ο Δελμούζος-

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 254. Πβ. εδώ, σ. 150.

2. Στο ίδιο.

3. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 57.

12

Σελ. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/178.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ 10

ΕΙΚΟΝΑ 11

Έργα ζωγραφικής μαθητριών

10. Της Κλεοπάτρας Γιαρέντη

11. Της Άρτεμης Αγγελίδου

ήταν επηρεασμένο από παλαιότερα γερμανικά πρότυπα. Περιείχε "απεικόνισιν ευθειών γραμμών, ως καθέτων, οριζοντίων και πλαγίων, και διαφόρων σχημάτων εξ ευθειών γραμμών συγκειμένων". Έπειτα ερχόταν η "καμπύλη γραμμή από της απεικονίσεως του τεταρτοκυκλίου μέχρις της απεικονίσεως των απλούστατων κυκλικών κοσμημάτων", και "απεικόνισις διαφόρων σχημάτων εξ ευθειών και καμπυλών συναπαρτιζομένων", και ακολουθούσαν "τα σπουδαιότατα των διδαγμάτων της σκιαγραφίας καθ' υποδείγματα". Το υλικό όμως το υπαγόρευαν τα τυπωμένα τετράδια της ιχνογραφίας με τις τελείες, που οδηγούσαν το χέρι του παιδιού με ασφάλεια για να τραβήξει τη γραμμή ή και ολόκληρο το σχήμα. Στα τετράδια αυτά δεν έλειπαν και τα έτοιμα για αντιγραφή 

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/179.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

υποδείγματα «μετά σκιάς». Το ίδιο πνεύμα του τυφλοσύρτη και της αντιγραφής επικρατούσε και στα οκτατάξια ανώτερα Παρθεναγωγεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας.

Τέτοιο πνεύμα και μέθοδος δεν ταίριαζε με το πρόγραμμα του Α.Δ.Π., γιατί δεν προκαλούσαν κανένα ενδιαφέρον και δε γύμναζαν την ψυχή του παιδιού οι «προκατασκευασμένες» γραμμές και σχήματα. Αντίθετα οι μαθήτριες του Α.Δ.Π. έπρεπε να ασκήσουν το μάτι και το χέρι, παίρνοντας ως πρότυπο τα αντικείμενα κατευθείαν από τη φύση. Άρχιζαν από τα πιο απλά φύλλα και συνέχιζαν με κλαδιά και άνθη, λ.χ. φύλλα λεμονιάς, κισσού ή μαργαρίτες, παπαρούνες κ.τ.ό. Το θέμα ήταν κοινό για όλες τις μαθήτριες, ένα κοινό δηλ. πρότυπο (φύλλο, άνθος, βάζο κλπ.) ή πολλά όμοια αντικείμενα για κάθε μαθήτρια. Αργότερα οι ίδιες μαθήτριες προχωρούσαν, με πρότυπα πάντα από τη φύση, σε ευρύτερες συνθέσεις συνήθως με διακοσμητικό χαρακτήρα.

δ) μέθοδος: Από την αντιπαράθεση του προγράμματος διδασκαλίας στα άλλα σχολεία και στο Α.Δ.Π., διαφαίνεται και η διαφορετική μέθοδος στο μάθημα της ιχνογραφίας και ζωγραφικής. Η αντιγραφή, που επικρατούσε στη μεθοδολογία των άλλων σχολείων, καθιστούσε το παιδί άβουλη μηχανή αναπαραγωγής γραμμών ή σχημάτων, και επομένως δεν είχε θέση στο πρόγραμμα του Α.Δ.Π. Προβλήματα στην αποδοχή του νέου τρόπου εργασίας στο μάθημα υπήρξαν πολλά, επειδή είχαν συνηθίσει στο ξεγέλασμα του δασκάλου με το να βάζουν το φύλλο-πρότυπο κάτω από το χαρτί σχεδίου και να σχηματίζουν το περίγραμμα του. Αφού ξεπεράστηκαν τα πρώτα αυτά προβλήματα που οφείλονταν και στη διδακτική ανεπάρκεια του καθηγητή της πρώτης χρονιάς, οι μαθήτριες μπόρεσαν να σχεδιάσουν πιο σύνθετα αντικείμενα και με περισσότερη καλαισθησία. Ο Δελμούζος βεβαιώνει ότι. οι μαθήτριες αγάπησαν τη ζωγραφική τόσο που να ασχολούνται με το σχέδιο και στο σπίτι τους τις ελεύθερες ώρες1.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 243-244 [ας σημειωθεί ότι στα χέρια του συντάκτη αυτών των γραμμών βρίσκεται το πρωτότυπο έργο ζωγραφικής σε βελούδο, που

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/180.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Ικανοποιητικές αποδείξεις των αποτελεσμάτων της διδασκαλίας στο Α.Δ.Π. αποτελούν τα έργα των μαθητριών, που φυλάχτηκαν στο Αρχείο του Δελμούζου και είναι προσιτά σήμερα.

8. Γυμναστική

α) σκοπός: Τη σωματική και διανοητική διστακτικότητα των μαθητριών θέλησε το πρόγραμμα του Σχολείου να ανατρέψει και να τις καταστήσει ικανές και, ελεύθερες, όντα αυτόβουλα και δυναμικά. Για τούτο το μάθημα της γυμναστικής δεν είχε τη μορφή του πειθαναγκαστικού μέρους του προγράμματος, αλλά αποτελούσε την ευχάριστη διέξοδο από τις μαθητικές υποχρεώσεις και αποδείκνυε την αισιόδοξη μορφή της σχολικής ζωής.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Το μάθημα γινόταν από κοινού για τις τρεις τάξεις, για ένα δίωρο τη βδομάδα. Αξίζει ν' αναφερθεί η πληροφορία που δίνει ο Δελμούζος: "Γυμναστικές ασκήσεις και παιχνίδι γινόνταν κάθε μέρα σε μεγαλύτερο διάλειμμα μετά τις πρώτες [διδακτικές] ώρες"1.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Για αναλυτικό πρόγραμμα -αν υπήρξε τέτοιο- δεν έχουμε πληροφορίες. Γνωρίζουμε όμως τη συνεργασία του Δελμούζου με τον πρωτοπόρο της γυμναστικής στη χώρα μας Ι. Χρυσαφή και υποθέτουμε την επίδραση των γνώσεων εκείνου. Αλλά κυρίως γνωρίζουμε ότι στο Α.Δ.Π. το μάθημα της γυμναστικής ήταν συνυφασμένο με μια σειρά από σχολικές εκδηλώσεις, που βοηθούσαν στην εμπέδωσή του. Τον σκοπό που επεδίωκε το μάθημα εξυπηρετούσαν οι ποικίλες ασχολίες των μαθητριών στον κήπο· ακόμη οι περίπατοι, οι εκδρομές και ιδιαίτερα οι πάρα πολλές ευκαιρίες που είχαν τα παιδιά (και καμιά φορά και οι δάσκαλοί τους) να παίζουν· το ρόλο του παιχνιδιού και στη σωματική άσκηση των παιδιών δεν μπορεί κανείς να παραβλέψει.

——————————————

παριστάνει λουλούδια, της μαθήτριας του Α.Δ.Π. Κλ. Γιαρέντη - δωρεά της ίδιας].

1. Στο ίδιο, σ. 35.

Σελ. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/181.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

9. Οικοκυρικά

α) σκοπός: Το μάθημα τούτο ήταν προορισμένο να εξυπηρετήσει τον ένα από τους δύο βασικούς σκοπούς της ίδρυσης του Α.Δ.Π., δηλαδή την "πρακτικήν κατάρτισιν των νεανίδων" τροφίμων του. Χωρίς να αποτελεί "επαγγελματικό" σχολείο ήθελε τουλάχιστον ο ιδρυτής του να παρέχει: "...όλας εκείνας τας πρακτικάς γνώσεις, διά των οποίων η σημερινή μαθήτρια θα καταστή εν τω μέλλοντι πρότυπον μητρός, συζύγου και νοικοκυράς..."1. Στην ανάγκη αυτή οδηγούσε ο γενικότερος προσανατολισμός του βολιώτικου σχολείου, που επιζητούσε την παροχή μορφωτικών αγαθών στα κορίτσια της αστικής τάξης, κι όχι τη θεωρητική κατάρτιση υποψηφίων της ανώτατης εκπαίδευσης.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Η αρχική πρόβλεψη για διδασκαλία του μαθήματος επί 4-5 ώρες τη βδομάδα, περιορίστηκε σε τρίωρη εβδομαδιαία σε κάθε τάξη.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Το μάθημα της "Νοικοκυροσύνης" (όπως το ονόμαζε ο Σαράτσης) είχε τη φιλοδοξία να καλύπτει ευρύ φάσμα των ενδιαφερόντων των μαθητριών. Ο σκοπός του θα γινόταν πραγματικότητα με τη συνεισφορά και των άλλων "τεχνικών" μαθημάτων, δηλ. της ιχνογραφίας, της μουσικής, της γυμναστικής-περιπάτων και εν μέρει των φυσιογνωστικών. Το μάθημα τούτο είχε στο Α.Δ.Π. κάποια ευρύτητα, εμπνευσμένη από ξένα πρότυπα. Σημειώνει o Σαράτσης στην Εισηγητική του Έκθεση: "Εισάγω και το μάθημα της νοικοκυροσύνης, όπως τούτο διδάσκεται εις τα Ελβετικά σχολεία, με υποδιαιρέσεις την υγιεινήν και νοσηλευτικήν, καθαριότητα του οίκου, κηπευτικήν και μαγειρικήν· παρ' αυτό δε θα είναι και το μάθημα της κοπτικής, ραπτικής και κεντητικής, αφιερούμενον [...] εις ασπρόρουχα και φορέματα χρήσιμα διά τον οικογενειακόν βίον..."2.

Από τους επιμέρους αυτούς κλάδους, την υγιεινή-

——————————————

1. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 16.

2. Στο ίδιο, τ. Β', σ. 22.

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/182.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

νοσηλευτική δίδαξε ο ίδιος ο γιατρός Σαράτσης επί μία ώρα τη βδομάδα στη δεύτερη και τρίτη τάξη (στην τρίτη τάξη το μάθημα διδάχτηκε μάλλον ευκαιριακά κι όχι συστηματικά όπως στη δεύτερη), και περιλάμβανε: την παροχή "προχείρων γνώσεων και βοηθείας, εν περιπτώσει, τραυματισμών-ατυχημάτων και νόσων μέχρι της προσελεύσεως του ιατρού"1. Στο τέλος των μαθημάτων έγιναν από το Σαράτση επιδείξεις παροχής πρώτων βοηθειών σε περιπτώσεις τραυματισμού και ασφυξίας. Η διδασκαλία του μαθήματος και οι επιδείξεις προκάλεσαν πολλές (αναδρομικές) αντιδράσεις στο κοινό του Βόλου, όταν μετά το κλείσιμο του Σχολείου, εκτοξεύτηκαν εναντίον του ποικίλες κατηγορίες2.

Η κηπευτική δε διδάχτηκε συστηματικά, αλλά είναι γνωστό ότι τούτο γινόταν στον κήπο του Σχολείου σε κάθε ευκαιρία για τις μαθήτριες όλων των τάξεων. Η μαγειρική δε διδάχτηκε καθόλου, επειδή δεν υπήρχε το κατάλληλο διδακτικό προσωπικό. Τέλος, η ραπτική-κοπτική διδάχτηκε συστηματικά σ' όλες τις τάξεις και τις τρεις χρονιές.

δ) μέθοδος: Με την έννοια των κατασκευών και χειροτεχνημάτων, το μάθημα των οικοκυρικών ήταν γνωστό στις μαθήτριες του δημοτικού σχολείου "αφιερούμενον", όπως λέει o Σαράτσης, "εις άχρηστα χειροτεχνήματα"3. Αλλά και στα σχολεία θηλέων μέσης εκπαίδευσης, όπου διδασκόταν το μάθημα της κοπτικής-ραπτικής, τα αποτελέσματα δεν ικανοποιούσαν τον εμπνευστή του βολιώτικου Σχολείου, γιατί "...ενώ αφαιρούν πολύτιμον καιρόν, δεν έχουν τουλάχιστον ούτε καλλιτεχνικήν αξίαν τα περισσότερα..."4. Αντίθετα στο Α.Δ.Π., όπως πάλι συμπεραίνει, ο Σαράτσης, "...αντί των εργοχείρων, τα οποία συνήθως φιγουράρουν εις τας εξετάσεις των παρθεναγωγείων, επεζητήθη [στο

——————————————

1. (Δ. Σαράτση), Διά να παύση η συκοφαντία και η εκμετάλλευσις, Βόλος 1911 (=η απολογία του Σαράτση ενώπιον του ανακριτή Τ. Αμπελά).

2. Α. Δελμούζος, Σαν παραμύθι, ό.π., σ. 24-28.

3. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 22.

4. Εφημ. Πανθεσσαλική, ό.π.· εδώ, τ. Β', σ. 37.

Σελ. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/183.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Α.Δ.Π.] να μάθουν εργασίαν της οποίας η χρησιμότης είνε μεγίστη διά κάθε νοικοκυριό [...] Θα ιδήτε ότι αι μαθήτριαι μπορούν με μεγάλην ευχέρειαν να κάμουν το κόψιμο και ράψιμο των φορεμάτων των..."1. Η (αστική) αντίληψη για την κοινωνική χρησιμότητα των γνώσεων βρίσκεται στο αποκορύφωμά της...

10. Ιστορία

α) σκοπός: Σκοπός της διδασκαλίας του μαθήματος (και γενικότερα των "ιστορικοφιλολογικών") στο Α.Δ.Π. ήταν η γνωριμία του ελληνικού πολιτισμού στην εξέλιξή του, στις τρεις μεγάλες περιόδους του: την αρχαία, τη βυζαντινή και τη νεότερη. Καινοτομώντας όμως ως προς τα καθιερωμένα, η διδασκαλία στο Α.Δ.Π. είχε βάση, αφετηρία και τέρμα της το Νέο Ελληνισμό, τη σύγχρονη κοινωνία και τα προβλήματα της.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Το μάθημα της ιστορίας διδάχτηκε όλες τις χρονιές και στις τρεις τάξεις από δύο ώρες τη βδομάδα.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Σύμφωνα με το σκοπό διδασκαλίας του μαθήματος είχε καθοριστεί να διδαχτεί σε κάθε τάξη η εικόνα καθεμιάς από τις τρεις περιόδους του ελληνικού πολιτισμού. Έτσι στην πρώτη τάξη το κύριο θέμα ήταν ο Νέος ελληνισμός, στη δεύτερη ο Αρχαίος και ο Βυζαντινός. Ο ίδιος θα εξεταζόταν στην τρίτη τάξη, ενώ -όπως λέει o Δελμούζος- "την τελευταία τριμηνία του τρίτου χρόνου είχαμε ν' ανασκοπήσωμε σε μεγάλες γραμμές την εξέλιξη του Ελληνισμού και να καταλήξωμε στη σύγχρονη κοινωνία μας και τα προβλήματά της"2. Στην A' τάξη διδάχτηκαν τα γεγονότα της περιόδου από το 1453 ως τον 19ο αιώνα. Την ίδια ιστορική περίοδο είχαν διδαχτεί οι περισσότερες μαθήτριες στην ΣΤ' τάξη του δημοτικού σχολείου. Δεν έχουμε περισσότερες πληροφορίες για την ύλη που τελικά διδάχτηκε στις επόμενες της πρώτης χρονιές, επειδή δε δίδαξε το μάθημα ο ίδιος

——————————————

1. Στο ίδιο.

2. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σχολειό, ό.π., σ. 30

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/184.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ο Δελμούζος, αλλά άλλοι φιλόλογοι, από το έργο των οποίων λείπουν τα στοιχεία.

δ) μέθοδος: Για τη μέθοδο διδασκαλίας του μαθήματος της ιστορίας μπορούμε να στηριχτούμε αποκλειστικά στις πληροφορίες που παρέχει o ίδιος ο Δελμούζος, o οποίος δίδαξε το μάθημα στις μαθήτριες της πρώτης τάξης του Α.Δ.Π. την πρώτη χρονιά (1908-09). Η στενότητα πληροφοριών μάς αναγκάζει να περιοριστούμε στη διδασκαλία της νεότερης περιόδου, από όπου πάντως μπορούμε να συμπεράνουμε το βάθος και την πληρότητα αυτής της διδασκαλίας.

Βασική αρχή -όπως παραπάνω δηλώθηκε- υπήρξε η εξέταση σε κάθε τάξη μιας περιόδου του ελληνικού πολιτισμού (στον όρο "πολιτισμός" περιλαμβάνεται και η εξέταση των πολιτικών κλπ. γεγονότων), αρχίζοντας από τη νεοελληνική περίοδο. Τούτο συνέβαινε αντίθετα από το καθιερωμένο πρόγραμμα των μέσων κρατικών σχολείων. Η επιλογή αυτή του Δελμούζου στηρίχτηκε στις εξής σκέψεις: Το δημοτικό σχολείο είχε αφήσει ανεκμετάλλευτη και ανεξέταστη και ίσως περιφρονημένη τη νεότερη και σύγχρονη ζωή του έθνους. Οι μαθήτριες θα μπορούσαν έτσι ν' αντικρίσουν με κατανόηση τα περασμένα, εφόσον "θα εξέταζαν, θα φώτιζαν και θα τακτοποιούσαν βασικά στοιχεία του νέου Ελληνισμού"1. Ο Δελμούζος επίσης πίστευε πως "η κλασική εποχή είναι για μαθήτριες αυτής της ηλικίας πιο δύσκολη από τη νεοελληνική"2. Εξάλλου, "...Βαθιά στον ψυχικό κόσμο των παιδιών κοιμόταν ολόκληρος θησαυρός από παραδόσεις, θρύλους, κ.τ.ό. που τα είχαν ακούσει από ζωντανούς ανθρώπους και τα είχαν συγκινήσει με το περιεχόμενο και την παραστατική μορφή τους [...] Έτσι είχαμε σ' αυτόν [τον κόσμο του ζωντανού λαϊκού πολιτισμού] ένα πολύτιμο μέσο, που θα βοηθούσε τις μαθήτριες να λυτρωθούν [...] και να ξαναγυρίσουν στον φυσικό άνθρωπο..."3.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 31.

2. Στο ίδιο.

3. Στο ίδιο.

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/185.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Το μάθημα της Ιστορίας τόνιζε σε κάθε περίοδο μόνο τους πιο σημαντικούς σταθμούς. "Οι κύριοι όμως σταθμοί δεν περιορίζονταν μόνο στα ιστορικά γεγονότα, αλλά με βάση αυτά έπρεπε να παρουσιάζουν μια σύνθετη εικόνα ζωής φωτισμένη από διάφορες πλευρές, όσες ταίριαζαν με την αντιληπτική ικανότητα των παιδιών [...] Έτσι πρόβαλε πιο έντονα και η εσωτερική, η ψυχική ενότητα της ελληνικής φυλής και του πολιτισμού της"1. "...Και από τα κύρια σημεία [του υλικού της νεοελληνικής ιστορίας] έπρεπε να κρατηθούν τα πιο σπουδαία, και να δοθούν τ' άλλα ανάλογα με τη σημασία τους [...] έτσι που χωρίς χάσματα να προβάλη ενιαία η γραμμή της ιστορίας μας..."2. "Τα κουρέλια της ιστορίας, που έσερναν μαζί τους τα παιδιά από το δημοτικό", αφηγείται o Δελμούζος, "μ' έσπρωξαν ν' αρχίσω το πρώτο μάθημα μ' ένα γενικότατο κατατοπισμό στην ιστορική ύλη της χρονιάς [...] Οι δυσκολίες άρχιζαν με την καθαυτό διδασκαλία. Και οι πιο μεγάλες ήταν με το υλικό..."3.

Βασικό βοήθημα υπήρξε η ιστορία του Παπαρρηγόπουλου, "η μόνη που αντίκριζε συνθετικά όλη τη νεοελληνική περίοδο". "Οι γενικές της όμως γραμμές", συνεχίζει o Δελμούζος, "δεν μπορούσαν να ικανοποιήσουν [...] Το μάθημα χρειαζόταν υλικό που να ζωντανεύη μια μορφή, ένα γεγονός ή κατάσταση [...] Τα δημοτικά τραγούδια και παραδόσεις βοηθούσαν συχνά τη διδασκαλία δίνοντας τον αντίχτυπο που είχε στη λαϊκή ψυχή η πράξη ή η τύχη ενός ιστορικού προσώπου ή ένα σημαντικό γεγονός· αλλά το υλικό που μπορούσαν να δώσουν, προπάντων βιογραφίες, μονογραφίες, απομνημονεύματα κλπ. Αυτό έλειπε από το δάσκαλο, κι έπρεπε να το βρίσκη ψάχνοντας ο ίδιος,.."4. Τα απομνημονεύματα του Φωτάκου έδωσαν στο Δελμούζο το πιο κατάλληλο υλικό για τέτοιες παρεκβάσεις και υποστήριξη της διδασκαλίας του.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 30.

2. Στο ίδιο, σ. 234.

3. Στο ίδιο, σ. 235.

4. Στο ίδιο, σ. 235-236.

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/186.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

με παραδείγματα που αναφέρει ο ίδιος. "Στη διδασκαλία μου", σημείωνε., πάντα ο Δελμούζος, "ακολούθησα τον παλιό γνωστό αφηγηματικό τρόπο [...] Το ιστορικό γεγονός το έδινα απλά ο ίδιος, όχι κομματιασμένο, παρά ολόκληρη την ενότητα. Η αφήγηση μου δεν ήταν αδιάκοπος μονόλογος [...] Αυτό μπορούσε να γίνεται κάποτε, όταν είχαμε θέμα που ο καρπός του έπεφτε ώριμος στην ολάνοιχτη παιδική ψυχή από τη ζωντανή αφήγηση, και δεν χρειαζόταν καμιά επεξεργασία, ούτε καν εμπέδωση (π.χ. καταστροφή Ψαρών, ο Διάκος στην Αλαμάνα κ.ά.). Το συνηθισμένο όμως ήταν και κατά την αφήγηση εδώ κι εκεί, και συστηματικά στο τέλος της να γίνωνται από το δάσκαλο ερωτήσεις, που κινούσαν τα παιδιά σε παρατηρήσεις και σκέψεις απάνω σε ό,τι είχαν ακούσει: να χαρακτηρίσουν πρόσωπα ή πράξεις, να ζητήσουν την αιτιατή σχέση, ν' αντικρίσουν τις πιθανές ή βέβαιες συνέπειες ενός γεγονότος κλπ."1.

Τα εποπτικά μέσα ήταν πολύτιμος βοηθός στη διδασκαλία. Τούτο δεν ήταν εντελώς αυτονόητο στα ελληνικά σχολεία. Στο Α.Δ.Π. ο αναρτημένος μόνιμα στον τοίχο της αίθουσας γεωφυσικός χάρτης της Ελλάδας και της Βαλκανικής ήταν το πιο εύχρηστο από τα εποπτικά μέσα· ακόμη σχεδιαγράμματα στον πίνακα και κάποτε πρόχειροι ανάγλυφοι τοπογραφικοί χάρτες, που κατασκεύαζαν τα παιδιά με υγρή άμμο, ζωντάνευαν τα γεγονότα2.

Και στο μάθημα της ιστορίας δε χρησιμοποιούσαν βοηθητικά βιβλία. Αλλά, όταν τελείωνε η εξέταση μιας ενότητας, σχημάτιζαν οι μαθήτριες από τις σημειώσεις που κρατούσαν σε κάθε μάθημα, συγκεντρωτικούς πίνακες με τα κύρια σημεία του διδαγμένου υλικού. Έτσι σχηματίζονταν στο τέλος μιας ιστορικής περιόδου πολυγραφημένοι πίνακες. Οι πίνακες αυτοί, και οι μερικότερες συγκεντρώσεις, αποδείχτηκαν στην πράξη πολύ χρήσιμοι στη διδασκαλία και την εμπέδωση των γνώσεων, επειδή ευκόλυναν την καθολική εποπτεία των ιστορικών περιόδων και 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 237.

2. Στο ίδιο.

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/187.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

στήριζαν τη μνήμη των παιδιών όχι μόνο για τα ίδια τα γεγονότα, αλλά και για τη χρονική τοποθέτησή τους και αλληλουχία τους, βοηθώντας το συσχετισμό με παράλληλες εκδηλώσεις ή καταστάσεις κάθε εποχής1.

11. Ιστορία της τέχνης

α) σκοπός: Το μάθημα αυτό δεν περιλάμβανε ο αρχικός σχεδιασμός του Σαράτση. Σκοπός του ήταν να συμπληρώσει τη διδασκαλία της καθαυτό ιστορίας, ώστε να φωτίζεται περισσότερο η εικόνα της ιστορικής ζωής των ελλήνων, και να καλλιεργήσει αισθητικά τις μαθήτριες.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Το μάθημα ήταν μονόωρο και διδάχτηκε από τον ίδιο το Δελμούζο στη δεύτερη και την τρίτη τάξη.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Σύμφωνα με το σκοπό που εξυπηρετούσε το πνεύμα διδασκαλίας των ιστορικοφιλολογικών μαθημάτων, να εξετάζει δηλ. την εξέλιξη του ελληνικού πολιτισμού στις τρεις μεγάλες περιόδους του, η ιστορία της τέχνης αφιερώθηκε κυρίως στην αρχαία ελληνική τέχνη και λιγότερο στα έργα των νεοελλήνων δημιουργών. Ειδικότερα η διδασκαλία περιορίστηκε σε λίγα έργα αρχιτεκτονικής, ενώ από τη νεοελληνική τέχνη (της περιόδου που αντιστοιχούσε στο υλικό της ιστορίας της Β' τάξης) εξετάστηκαν μόνο έργα ζωγραφικής, π.χ. του Λύτρα και του Γύζη (οι πίνακες: ο Κανάρης, η παραμυθού, ο εγγονός, το Κρυφό σχολείο)2.

δ) μέθοδος: Η διδασκαλία γινόταν πάνω σε φωτογραφίες έργων τέχνης, το μόνο υλικό που ήταν προσιτό στο Βόλο. Κάποιος ανώνυμος δωρητής είχε χαρίσει στο Α.Δ.Π. τη μεγάλη συλλογή των Furtwängler και Uhlrich με τα πιο σημαντικά έργα των σπουδαιότερων (αρχαίων ελλήνων) καλλιτεχνών.

To μάθημα παρακολούθησε τη γλυπτική τέχνη του αρχαίου

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 238.

2. Στο ίδιο, σ. 240.

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/188.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ελληνισμού στις πιο κύριες φάσεις του. Η εξέλιξη της τεχνικής προκάλεσε το ενδιαφέρον των μαθητριών, αλλά -όπως παρατηρεί ο Δελμούζος- "αυτό όμως ήταν κάτι το πιο πολύ εξωτερικό, ενώ στην καλαισθητική συγκίνηση και διείσδυση αντικρίζαμε δυσκολίες". Αντίθετα τα νεοελληνικά έργα τράβηξαν περισσότερο την προσοχή των μαθητριών, που πρόσεξαν την καθαρή έκφραση και το ηθογραφικό περιεχόμενο των έργων, λ.χ., του Γύζη, που τους θύμιζε οικείες παραστάσεις,

Για το περιεχόμενο του μαθήματος (εξέταση των ζωγραφικών πινάκων) σημειώνει ο Δελμούζος: "Έπρεπε πρώτα [οι μαθήτριες] να συλλάβουν εποπτικά το σύνολο, τη σύνθεσή του από το κέντρο [...] Ύστερα η πρώτη συνολική εντύπωση να βαθύνη με λεπτομερειακή εξέταση, να βρουν δηλ. τον τόπο της σκηνής, την ώρα, το φωτισμό κλπ. [...] Έτσι με το καλαισθητικό αντίκρισμα, που ήταν πάντα ο κύριος σκοπός, δουλευόταν και το παρατηρητικό των παιδιών, και μ' αυτό κι άλλες πνευματικές ικανότητες..."1. Μ' όλα ταύτα ομολογεί ο Δελμούζος, "...η διδασκαλία των καλλιτεχνικών έργων ήταν πάντα ανάλογη με την ικανότητα του δασκάλου και τα μέσα που μπορούσε να διαθέση [...] Τα πλαστικά και αρχιτεκτονικά πρότυπα έχαναν πολύ από την παραστατικότητα, στα φωτογραφικά αντίτυπα και οι ζωγραφικοί πίνακες δεν έχαναν λίγο από τις άχρωμες φωτογραφίες..."2.

12. Αρχαία Ελληνικά

α) σκοπός: Περιορισμένη σε ποσότητα χρόνου και σε έκταση ή ποικιλία κειμένων υπήρξε η διδασκαλία αρχαίων ελλήνων συγγραφέων στο Α.Δ.Π. Τούτο ήταν αποτέλεσμα του "μεταρρυθμιστικού" πνεύματος που επικράτησε, και του σκοπού διδασκαλίας του μαθήματος: "...να πάρουν, δηλαδή, οι μαθήτριες κάποια ιδέα από τον πεζό λόγο των κλασικών, και κυρίως να ευκολυνθούν

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 240-241.

2. Στο ίδιο, σ. 240.

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/189.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

στην κατανόηση της Καινής Διαθήκης και νεοελληνικών κειμένων γραμμένων σε αυστηρή καθαρεύουσα"1.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Πρωτοφανής για την εκπαιδευτική πραγματικότητα του καιρού υπήρξε η σημαντικά μειωμένη ενασχόληση των μαθητριών του Α.Δ.Π. με το μάθημα των αρχαίων ελληνικών. Όχι μόνο για να δοθεί προτεραιότητα και ευχέρεια στη διδασκαλία φυσικομαθηματικών και τεχνικών μαθημάτων, γεγονός που αποτέλεσε ένα βήμα προς τη νέα διδακτική σκοπιμότητα, αλλά κυρίως γιατί: "...όπως σήμερον διδάσκονται τα [αρχαία] ελληνικά, παραμένουν εις την μνήμην των μαθητών μόνον τύποι τινές γραμματικοί διά μέσου των οποίων διαφεύγει όλως διόλου το πνεύμα του συγγραφέως..,"2. Έτσι ενταγμένες στα πλαίσια του μαθήματος των "ελληνικών", ήταν αρκετή για τη διδασκαλία των αρχαίων κειμένων μία ώρα τη βδομάδα για τη δεύτερη τάξη κι άλλη μία για την τρίτη. Ειδικά για τη σχολική χρονιά 1908-09, για να μετριαστεί η σχετική αντίδραση, διδάχτηκε και στην πρώτη τάξη για μία ώρα, αλλά μόνο τα δύο τελευταία τρίμηνα.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Στην πρώτη τάξη (για τη χρονιά που ίσχυσε η σχετική διδασκαλία) διδάχτηκαν "Μύθοι του Αισώπου" και μέρη από το "Βίο του Αισώπου" (με βάση το Αναγνωστικό του Willamovitz). Στη δεύτερη τάξη διδάχτηκαν οι "Νεκρικοί Διάλογοι" του Λουκιανού (για να "ολοκληρωθή η διδασκαλία από την περιοχή του θανάτου στην αρχαία και τη νεώτερη Ελλάδα", ως συνέχεια δηλ. των ομηρικών και δημοτικών κειμένων), και τα "Λακαινών αποφθέγματα" του Πλουτάρχου. Στην τρίτη τάξη διδάχτηκαν μέρη από τον "Οικονομικό" του Ξενοφώντα.

δ) μέθοδος: Ο Δελμούζος σημειώνει: "Προσπάθησα [να διδάξω τα αρχαία ελληνικά] με τον ίδιο εμπειρικό και πραχτικό τρόπο που είχα διδάξει και την Καινή Διαθήκη..."3. Ο τρόπος που 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 233.

2. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 18.

3. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 233.

Σελ. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/190.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

υπονοεί περιείχε: ανάγνωση του κειμένου, εξομάλυνση των γλωσσικών, γραμματικών και συντακτικών δυσκολιών, απόδοση του νοήματος, εμβάθυνση στις ιδέες του συγγραφέα με ερωταποκρίσεις δασκάλου-μαθητριών.

Και ο Σαράτσης επεξηγεί το πνεύμα της διδασκαλίας του μαθήματος: "...[επειδή] ελάβομεν υπ' όψιν ότι με την τριετή διδασκαλίαν δεν είνε δυνατόν να επιτευχθή η εκμάθησις της αρχαίας ελληνικής, διά τούτο εθέσαμεν ως όριον της ελληνομάθειας ευκολώτερα κείμενα και ως τοιαύτα θεωρούνται ο Πλούταρχος, ο Ξενοφών, το Ευαγγέλιον. Αυτά τα αρχαία κείμενα εδιδάσκοντο επιμελέστατα. Επειδή όμως έπρεπε να εννοήσουν αι μαθήτρια., τον αρχαίον κόσμον, εζητήσαμεν να έχουν το πνεύμα των αρχαίων συγγραφέων με καλάς μεταφράσεις..."1.

Αυτή η κατά κάποιο τρόπο "μετάθεση" της ευκαιρίας να γνωρίσουν οι μαθήτριες την αρχαιοελληνική λογοτεχνία με τη μεσολάβηση των μεταφράσεων αποτέλεσε ένα από τα σκέλη του μεταρρυθμιστικού προγράμματος διδασκαλίας, που εφάρμοσε το A.Δ.Π,, αλλά και μια από τις αφορμές πολεμικής εναντίον του, σε μια εποχή που η διδασκαλία των αρχαίων κειμένων ήταν συνυφασμένη με το λόγο ύπαρξης του σχολείου στην Ελλάδα.

13. Νέα Ελληνικά

α) σκοπός: Στο μάθημα των Νέων Ελληνικών συμπυκνώνεται όλη η διάθεση και η προσπάθεια του Δελμούζου να μεταδώσει στις μαθήτριες του Α.Δ.Π. τα μορφωτικά αγαθά, όπως αυτά πήγαζαν από τη δική του ευαισθησία και γνώση. Η διδασκαλία του μαθήματος αυτού έδωσε τις καταλληλότερες και τις πιο πολλές ευκαιρίες στο δάσκαλο να πλησιάσει, την ψυχή του παιδιού και να του εμφυτεύσει την αγάπη στις μορφωτικές αξίες, τη γνώση του εαυτού του και του περιβάλλοντος, καθώς και τη σημασία της ελληνικής γλώσσας και του πολιτισμού. Αίτημα των καιρών,

——————————————

1. Εφημ Θεσσαλία, 27.8.1911.

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/191.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αλλά και προσωπικό αγάπημα του Δελμούζου, υπήρξε η διδασκαλία των Νέων Ελληνικών, η ουσιαστικότερη συμβολή του βολιώτικου Σχολείου στην αναγέννηση της νεοελληνικής εκπαιδευτικής πράξης1.

Τα ιδανικά του Δημοτικισμού βρήκαν εδώ τη δικαίωσή τους, να θεμελιωθεί δηλαδή η παιδεία στη νεοελληνική ζωή και γλώσσα· κάτι βέβαια απροσπέλαστο και "τολμηρό" για την πραγματικότητα του διδακτικού έργου στις αρχές του 20ού αιώνα. Στο βολιώτικο Σχολείο έγινε η πρώτη προσπάθεια να στηριχτεί η εκπαιδευτική πράξη στη νεοελληνική παράδοση και στη νεοελληνική γλώσσα. Το σκοπό αυτό εξυπηρέτησε στο Α.Δ.Π. η διδασκαλία του μαθήματος των Νέων Ελληνικών. Ο κάθε κλάδος του μαθήματος (γλωσσική διδασκαλία - εκθέσεις - λογοτεχνικά κείμενα) είχε το δικό του σκοπό, που απέβλεπε στο γενικότερο στόχο του μαθήματος, να θεμελιώσει δηλ. τη μόρφωση των μαθητριών στις αξίες του νέου ελληνισμού και τη ζωντανή του παράδοση.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Ενδεικτικό του πνεύματος και των αναγκών της διδασκαλίας του μαθήματος είναι η ποσότητα ωρών, που αφιερώθηκαν σ' αυτό. Ως ενιαίο μάθημα "Ελληνικών" -που συμπεριλάμβανε και τη διδασκαλία αρχαιοελληνικών κειμένων (στο πρωτότυπο)- το πρόγραμμα αφιέρωνε εφτά ώρες τη βδομάδα για την πρώτη τάξη, πέντε για τη δεύτερη και έξι για την τρίτη. Αν αφαιρεθεί μία ώρα των αρχαίων ελληνικών σε κάθε τάξη, έμεναν για τη διδασκαλία των Νέων έξι ώρες για την πρώτη τάξη, τέσσερις για τη δεύτερη και πέντε για την τρίτη.

Το πρόγραμμα τούτο είναι σαφώς διαφορετικό από το αντίστοιχο πρόγραμμα των άλλων σχολείων. Λ.χ. το Διάταγμα του 1896 πρόβλεπε 3, 3 και 2 ώρες για τις τρεις τάξεις του "Ελληνικού" σχολείου, και το Διάταγμα του 1906 αντίστοιχα 4, 2 και

——————————————

1. Πβ. Χρ. Φράγκου, "Ο Αλ. Δελμούζος και το μάθημα των νεοελληνικών", στο αφιέρωμα του περιοδ. Νέα Εστία, τεύχ. 750 (1.10.1958), σ. 1431-1435.

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/192.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

2 ώρες τη βδομάδα για τα Νέα Ελληνικά, ενώ για τα αρχαία αφιερωνόταν υπερτριπλάσιος χρόνος.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα και μέθοδος διδασκαλίας τον μαθήματος των Νέων Ελληνικών κατά κλάδους:

Ι. Γλωσσική διδασκαλία

"Ο κύριος γλωσσικός σκοπός του Α.Δ.Π.", γράφει ο Δελμούζος, "ήταν να κατέχουν, όσες [μαθήτριες του] θ' αποφοιτούσαν, ένα γλωσσικό όργανο έτσι, που να είναι σε θέση να εκφράζουν μ' αυτό και γραπτά όλον τον ψυχικό τους κόσμο, και μάλιστα η καθεμία με την ατομική ιδιοτυπία της..."1. "Το Α.Δ.Π.", τόνιζε o Σαράτσης, "δεν ανήκει εις καμμίαν γλωσσικήν αίρεσιν [...] Το Σχολείον ορμάται από την ιδέαν ότι η γραμματική δεν είναι ο σκοπός αυτού, αλλά το όργανον διά του οποίου θα κατορθωθή ώστε ο προφορικός και ο γραπτός λόγος να λάβη τον προσήκοντα τύπον. Επομένως διδάσκει την γραμματικήν μόνον ως μέσον συνεννοήσεως [...] διότι δεν είνε ο ευτυχέστερος άνθρωπος ο γνωρίζων τους περισσοτέρους γραμματικούς κανόνας"2. Αρχική απόφαση ήταν να διδαχτεί πρώτα συστηματικά η δημοτική γλώσσα, και μόνο όταν θα είχε γίνει συνειδητός o μηχανισμός της, να προχωρήσει η διδασκαλία της καθαρεύουσας· στόχος στον οποίο απέβλεπε το κήρυγμα του "εκπαιδευτικού δημοτικισμού".

Η διδασκαλία όμως της δημοτικής γλώσσας σκόνταψε από την αρχή σε ποικίλες δυσκολίες. Το πρωτοφανές του πράγματος, η ανώριμη κοινή γνώμη, η συνήθεια του να θεωρείται γλώσσα του σχολείου μόνο η αρχαιότροπη έκφραση, η δημοσιογραφική καπηλεία του Κήρυκος και η προκατάληψη αποτέλεσαν τους εξωτερικούς ανασταλτικούς παράγοντες. Από την άλλη μεριά οι ίδιες οι μαθήτριες, μαθημένες από τη γλώσσα του Δημοτικού σχολείου και από το περιβάλλον τους, αδυνατούσαν να εκφράσουν κάτι ελεύθερα, όπως ανεπηρέαστα έκαμαν στις προφορικές τους ανακοινώσεις. "...Το γλωσσικό ανακάτωμα", διαπιστώνει o

——————————————

1. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 150.

2. Εφημ. Πανθεσσαλική, ό.π.· εδώ, τ. Β', σ. 35-36.

Σελ. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/193.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

 ΕΙΚΟΝΑ

12. Σελίδες από το τετράδιο γλωσσικής διδασκαλίας της μαθήτριας Μαρίας Μπαχαριά

13

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/194.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Δελμούζος, "γινόταν ανυπόφορο...". "...Έτσι άρχισε", συνεχίζει, "με τη θέλησή τους πια και των ίδιων των παιδιών η προσπάθεια για γλώσσα στρωτή, η προσπάθεια δηλαδή να ξεχωρίσουν οι δύο γλώσσες και να γίνη συνειδητός ο μηχανισμός της καθεμίας..."1. "...Η καθαρεύουσα πήρε από τα πρώτα βήματά μας τη θέση της στο σχολείο, σ' αυτή γράφονταν οι περιλήψεις των μαθημάτων και σ' αυτή εξακολούθησαν τα παιδιά να γράφουν τις εκθέσεις τους"2. Ουσιαστικά δηλαδή στο Α.Δ.Π. το μάθημα της γλωσσικής διδασκαλίας περιλάμβανε παράλληλη διδασκαλία καθαρεύουσας και δημοτικής. Τα ποικίλα λάθη και οι παρατηρήσεις έδιναν την αφορμή για την αντιπαράθεση των γραμματικών και συντακτικών φαινομένων· συμπλήρωμα πάντα της τέτοιας σύγκρισης των δύο γλωσσικών μορφών ήταν η μετάφραση, η μεταφορά από τον ένα γλωσσικό τύπο στον άλλο. "Προχωρώντας έτσι", σημειώνει ο Δελμούζος, "καταλήξαμε προς το τέλος του [πρώτου] χρόνου σε στοιχειώδη γραμματική της δημοτικής και της απλής καθαρεύουσας". "Το δεύτερο χρόνο συνεχίστηκε συστηματικά η ίδια προσπάθεια με τις εκθέσεις, τα κείμενα και τις ειδικές ασκήσεις [...] Η στοιχειώδης γραμματική των δύο γλωσσών συμπληρωνόταν, το ξεχώρισμά τους εμπεδωνόταν καλύτερα, και τόσο το δημοτικό, όσο και το λόγιο λεξιλόγιο πλήθαινε από νέα αντίστοιχα κείμενα [...] Οι μεταφράσεις από την καθαρεύουσα στη δημοτική (ή το αντίστροφο) σχεδόν έλειψαν, οι μαθήτριες έγραφαν κανονικά στη δημοτική, ορισμένα όμως θέματα τα έδινα με τη σύσταση να τα γράφουν απ' ευθείας στην καθαρεύουσα. Κι αυτό το προτιμούσαν και οι ίδιες, γιατί τους ερχόταν πολύ ευκολώτερο από τη μετάφραση [...] Στο τέλος κιόλας του δεύτερου χρόνου είχαν σε μεγάλο βαθμό περιοριστή τα πολλά λάθη της πρώτης τάξης, και τον τρίτο χρόνο σχεδόν έλειψαν, εκτός από σπάνιες εξαιρέσεις..."3.

——————————————

1. Α. Δελμούζος, ό.π , σ. 148.

2. Στο ίδιο, σ. 62.

3. Στο ίδιο, σ. 149-150.

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/195.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η διδασκαλία της δημοτικής γλώσσας στο Α.Δ.Π. έφτασε ως ένα μόνο σημείο. Οι λόγοι που επέβαλλαν την παράλληλη διδασκαλία και τη χρήση των δύο γλωσσικών τύπων δεν επέτρεψαν την τέλεια κατοχή του δημοτικού λόγου. Γι' αυτό, παραδέχεται ο Δελμούζος, "Η δημοτική που γράφουν τα παιδιά, ακόμα και στην τελευταία τάξη, παρουσιάζει ανωμαλίες στο τυπικό και τη φωνητική [...] αν και θεωρητικά τους έχει γίνει συνειδητή η σχετική διαφορά μεταξύ της δημοτικής και της καθαρεύουσας..."1. Οι δισταγμοί του ίδιου του δασκάλου και η απαράσκευη ακόμη τότε για σχολική χρήση και διδασκαλία δημοτική, στέρησαν από το Α.Δ.Π. τον "άμεσο και κύριο" γλωσσικό του σκοπό, αλλά δεν του στέρησαν το προνόμιο να αποτελεί την αφετηρία χρησιμοποίησης της εθνικής μας γλώσσας στην εκπαίδευση.

IΙ. Εκθέσεις

Στο Α.Δ.Π. το μάθημα των εκθέσεων πήρε μια ξεχωριστή θέση. Όχι μόνο γιατί σ' αυτό αφιερωνόταν πολύς χρόνος και επίμονη προσπάθεια, αλλά και γιατί το μάθημα τούτο υπήρξε η αφορμή να διαγνώσει ο δάσκαλος και να εκφράσουν τα παιδιά τις σχέσεις τους με τον αντικειμενικό κόσμο και την πνευματική τους υπόσταση. Σε κάθε ευκαιρία, κι όχι μόνο στις ώρες του γλωσσικού μαθήματος, έβαζε ο Δελμούζος τις μαθήτριές του να εκφράζουν τις απόψεις τους και να αποδεικνύουν τις γνώσεις τους γράφοντας τις εμπειρίες τους και τις σκέψεις με τη μορφή γραπτού δοκιμίου. "Οι εκθέσεις", λέει ο ίδιος, "ήταν για το σχολείο ένα από τα βασικά μέσα, μαζί και κριτήρια της αγωγής..."2.

Το περιεχόμενο της διδασκαλίας των εκθέσεων στα επίσημα σχολεία περιλάμβανε: την αναδιήγηση, δηλ. το να διηγείται ο δάσκαλος και να επαναλαμβάνουν οι μαθητές ένα μύθο, μια ιστορία, με σκοπό να "εμπεδωθεί" η φρασεολογία του δασκάλου.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 151.

2. Στο ίδιο.

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/196.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Κατόπιν η διήγηση γραφόταν στον πίνακα από όπου την αντέγραφαν οι μαθητές στο τετράδιό τους, το "καθαρόν εκθέσεων". Φυσικά το σύστημα τούτο καλλιεργούσε μόνο τη μνήμη των μαθητών. "Φυσική συνέπεια των [τέτοιων] σχολικών εκθέσεων", συμπεραίνει ο Δελμούζος, "ήταν να αποφοιτούν τα παιδιά και νέοι από τα σχολεία ικανοί για να παπαγαλίζουν μόνο λέξεις και τύπους, ανίκανοι όμως όχι μόνο να συγκεντρώσουν την προσοχή τους σ' ένα θέμα, αλλά και να διατυπώσουν γραπτά την πιο απλή σκέψη..."1.

Αντίθετα φιλοδοξία του μαθήματος στο Α.Δ.Π. ήταν: πρώτα να "παραμεριστεί ο φόβος του χαρτιού", να ξέρουν οι μαθήτριες το περιεχόμενο του θέματος που έπρεπε να διαπραγματευτούν και να διαθέτουν ένα γλωσσικό όργανο ικανό να εκφράσει το περιεχόμενο. "Από τα παιδιά ζητούσαμε", λέει ο Δελμούζος, "να μας δώσουν στις εκθέσεις τους όχι τυπικά σχολικά θέματα, αλλά το δικό τους ψυχικό κόσμο και μια δική τους διατύπωση [...] Κι αυτό δεν μπορεί να γίνη κατ' επιταγήν, παρά από ανάγκη εσωτερική των ίδιων των παιδιών ν' ανακοινώσουν σε τρίτον κάτι [...] Έτσι η πρώτη αρχή έπρεπε να είναι τα βιώματα των παιδιών, για όσα που έχουν ζήσει τα συγκινούν..."2.

"Όλα τα θέματα που δόθηκαν τον πρώτο χρόνο είναι βιώματα των παιδιών από την οικογενειακή, και προπάντων από την σχολική ζωή [...] λ.χ. Από τη χθεσινή ημέρα - Το πρωί όταν ξυπνώ - Το βράδυ μετά το φαγητό - Γύρω στο τζάκι - Εσπερινός στο εξωκκλήσι - Περίπατος στο ποτάμι - Εκδρομή στην Αγριά - Μια ιστορία για τους καλλικαντζάρους - Το περιβόλι [...] Τα θέματα ήταν βέβαια κοινά, τέτοια όμως που το κάθε παιδί να μπορή να δώση κάτι αποκλειστικά δικό του..."3.

Η θεματολογία των εκθέσεων άρχιζε, όπως και στα άλλα σχολεία, με την αναδιήγηση. "Το είδος αυτό των εκθέσεων", σημειώνει

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 153.

2. Στο ίδιο, σ. 153-154.

3. Στο ίδιο, σ. 155.

Σελ. 196
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 177
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    προηγουμένως τα εξήγει ο κ. Δελμούζος. Έτσι εδίδαξα το "ακτίς ηελίου" [=το πρώτο στάσιμο της "Αντιγόνης"] και άλλα κατά τον Mendelsohn...»1. Τέλος πρέπει να υπογραμμιστεί η διδασκαλία μελοποιημένων προσευχών, απολυτικίων των εορτών και άλλων θρησκευτικών ύμνων. Επισημαίνει ο ίδιος ο καθηγητής της μουσικής του Α.Δ.Π.: "...Πάντοτε εις το μάθημα της ωδικής έψαλλον αι μαθήτριαι όλαι ομού μίαν ή δύο προσευχάς..."2.

    Βέβαια δεν υπήρξε άμεση και καθολική αποδοχή των μηνυμάτων του μαθήματος (και της προσπάθειας που γινόταν σ' αυτό) της μουσικής, ούτε καν από τις ίδιες τις μαθήτριες. Σημειώνει ο Δελμούζος: "...Στην αρχή του σχολείου ο δάσκαλος της ωδικής θέλησε να διδάξη το γνωστό δημοτικό τραγούδι: "Εσείς βουνά των Γρεβενών και πεύκα του Μετσόβου". Όλη ή τάξη επαναστάτησε και δεν ήθελε να τραγουδήσει: -Τι βλάχικα θα μάθωμε;..."3.

    7. Ιχνογραφία - Ζωγραφική

    α) σκοπός: Η καλαισθητική αγωγή και η αποκάλυψη των κρυμμένων καλλιτεχνικών τάσεων των μαθητριών, ήταν ο σκοπός της διδασκαλίας του μαθήματος στο Α.Δ.Π. και ταυτόχρονα το μέσο με το οποίο επιδιωκόταν η ανάπτυξη των ψυχικών χαρισμάτων των μαθητριών.

    β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Παρά την αρχική πρόβλεψη του Σαράτση να διδαχτεί το μάθημα (μαζί με στοιχεία καλλιγραφίας), για μια ώρα στην πρώτη και τρίτη τάξη, και δύο στη δεύτερη, φαίνεται ότι τελικά διδάχτηκε η ιχνογραφία-ζωγραφική από δύο ώρες για τις δύο πρώτες τάξεις και τρεις τη βδομάδα για την τρίτη.

    γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Το μάθημα της ιχνογραφίας ήταν υποχρεωτικό στο πρόγραμμα των Δημοτικών και των "Ελληνικών" σχολείων. Το πρόγραμμα τούτο -όπως σημειώνει ο Δελμούζος-

    ——————————————

    1. Στο ίδιο, σ. 254. Πβ. εδώ, σ. 150.

    2. Στο ίδιο.

    3. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 57.

    12