Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 183-202 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/183.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Α.Δ.Π.] να μάθουν εργασίαν της οποίας η χρησιμότης είνε μεγίστη διά κάθε νοικοκυριό [...] Θα ιδήτε ότι αι μαθήτριαι μπορούν με μεγάλην ευχέρειαν να κάμουν το κόψιμο και ράψιμο των φορεμάτων των..."1. Η (αστική) αντίληψη για την κοινωνική χρησιμότητα των γνώσεων βρίσκεται στο αποκορύφωμά της...

10. Ιστορία

α) σκοπός: Σκοπός της διδασκαλίας του μαθήματος (και γενικότερα των "ιστορικοφιλολογικών") στο Α.Δ.Π. ήταν η γνωριμία του ελληνικού πολιτισμού στην εξέλιξή του, στις τρεις μεγάλες περιόδους του: την αρχαία, τη βυζαντινή και τη νεότερη. Καινοτομώντας όμως ως προς τα καθιερωμένα, η διδασκαλία στο Α.Δ.Π. είχε βάση, αφετηρία και τέρμα της το Νέο Ελληνισμό, τη σύγχρονη κοινωνία και τα προβλήματα της.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Το μάθημα της ιστορίας διδάχτηκε όλες τις χρονιές και στις τρεις τάξεις από δύο ώρες τη βδομάδα.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Σύμφωνα με το σκοπό διδασκαλίας του μαθήματος είχε καθοριστεί να διδαχτεί σε κάθε τάξη η εικόνα καθεμιάς από τις τρεις περιόδους του ελληνικού πολιτισμού. Έτσι στην πρώτη τάξη το κύριο θέμα ήταν ο Νέος ελληνισμός, στη δεύτερη ο Αρχαίος και ο Βυζαντινός. Ο ίδιος θα εξεταζόταν στην τρίτη τάξη, ενώ -όπως λέει o Δελμούζος- "την τελευταία τριμηνία του τρίτου χρόνου είχαμε ν' ανασκοπήσωμε σε μεγάλες γραμμές την εξέλιξη του Ελληνισμού και να καταλήξωμε στη σύγχρονη κοινωνία μας και τα προβλήματά της"2. Στην A' τάξη διδάχτηκαν τα γεγονότα της περιόδου από το 1453 ως τον 19ο αιώνα. Την ίδια ιστορική περίοδο είχαν διδαχτεί οι περισσότερες μαθήτριες στην ΣΤ' τάξη του δημοτικού σχολείου. Δεν έχουμε περισσότερες πληροφορίες για την ύλη που τελικά διδάχτηκε στις επόμενες της πρώτης χρονιές, επειδή δε δίδαξε το μάθημα ο ίδιος

——————————————

1. Στο ίδιο.

2. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σχολειό, ό.π., σ. 30

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/184.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ο Δελμούζος, αλλά άλλοι φιλόλογοι, από το έργο των οποίων λείπουν τα στοιχεία.

δ) μέθοδος: Για τη μέθοδο διδασκαλίας του μαθήματος της ιστορίας μπορούμε να στηριχτούμε αποκλειστικά στις πληροφορίες που παρέχει o ίδιος ο Δελμούζος, o οποίος δίδαξε το μάθημα στις μαθήτριες της πρώτης τάξης του Α.Δ.Π. την πρώτη χρονιά (1908-09). Η στενότητα πληροφοριών μάς αναγκάζει να περιοριστούμε στη διδασκαλία της νεότερης περιόδου, από όπου πάντως μπορούμε να συμπεράνουμε το βάθος και την πληρότητα αυτής της διδασκαλίας.

Βασική αρχή -όπως παραπάνω δηλώθηκε- υπήρξε η εξέταση σε κάθε τάξη μιας περιόδου του ελληνικού πολιτισμού (στον όρο "πολιτισμός" περιλαμβάνεται και η εξέταση των πολιτικών κλπ. γεγονότων), αρχίζοντας από τη νεοελληνική περίοδο. Τούτο συνέβαινε αντίθετα από το καθιερωμένο πρόγραμμα των μέσων κρατικών σχολείων. Η επιλογή αυτή του Δελμούζου στηρίχτηκε στις εξής σκέψεις: Το δημοτικό σχολείο είχε αφήσει ανεκμετάλλευτη και ανεξέταστη και ίσως περιφρονημένη τη νεότερη και σύγχρονη ζωή του έθνους. Οι μαθήτριες θα μπορούσαν έτσι ν' αντικρίσουν με κατανόηση τα περασμένα, εφόσον "θα εξέταζαν, θα φώτιζαν και θα τακτοποιούσαν βασικά στοιχεία του νέου Ελληνισμού"1. Ο Δελμούζος επίσης πίστευε πως "η κλασική εποχή είναι για μαθήτριες αυτής της ηλικίας πιο δύσκολη από τη νεοελληνική"2. Εξάλλου, "...Βαθιά στον ψυχικό κόσμο των παιδιών κοιμόταν ολόκληρος θησαυρός από παραδόσεις, θρύλους, κ.τ.ό. που τα είχαν ακούσει από ζωντανούς ανθρώπους και τα είχαν συγκινήσει με το περιεχόμενο και την παραστατική μορφή τους [...] Έτσι είχαμε σ' αυτόν [τον κόσμο του ζωντανού λαϊκού πολιτισμού] ένα πολύτιμο μέσο, που θα βοηθούσε τις μαθήτριες να λυτρωθούν [...] και να ξαναγυρίσουν στον φυσικό άνθρωπο..."3.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 31.

2. Στο ίδιο.

3. Στο ίδιο.

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/185.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Το μάθημα της Ιστορίας τόνιζε σε κάθε περίοδο μόνο τους πιο σημαντικούς σταθμούς. "Οι κύριοι όμως σταθμοί δεν περιορίζονταν μόνο στα ιστορικά γεγονότα, αλλά με βάση αυτά έπρεπε να παρουσιάζουν μια σύνθετη εικόνα ζωής φωτισμένη από διάφορες πλευρές, όσες ταίριαζαν με την αντιληπτική ικανότητα των παιδιών [...] Έτσι πρόβαλε πιο έντονα και η εσωτερική, η ψυχική ενότητα της ελληνικής φυλής και του πολιτισμού της"1. "...Και από τα κύρια σημεία [του υλικού της νεοελληνικής ιστορίας] έπρεπε να κρατηθούν τα πιο σπουδαία, και να δοθούν τ' άλλα ανάλογα με τη σημασία τους [...] έτσι που χωρίς χάσματα να προβάλη ενιαία η γραμμή της ιστορίας μας..."2. "Τα κουρέλια της ιστορίας, που έσερναν μαζί τους τα παιδιά από το δημοτικό", αφηγείται o Δελμούζος, "μ' έσπρωξαν ν' αρχίσω το πρώτο μάθημα μ' ένα γενικότατο κατατοπισμό στην ιστορική ύλη της χρονιάς [...] Οι δυσκολίες άρχιζαν με την καθαυτό διδασκαλία. Και οι πιο μεγάλες ήταν με το υλικό..."3.

Βασικό βοήθημα υπήρξε η ιστορία του Παπαρρηγόπουλου, "η μόνη που αντίκριζε συνθετικά όλη τη νεοελληνική περίοδο". "Οι γενικές της όμως γραμμές", συνεχίζει o Δελμούζος, "δεν μπορούσαν να ικανοποιήσουν [...] Το μάθημα χρειαζόταν υλικό που να ζωντανεύη μια μορφή, ένα γεγονός ή κατάσταση [...] Τα δημοτικά τραγούδια και παραδόσεις βοηθούσαν συχνά τη διδασκαλία δίνοντας τον αντίχτυπο που είχε στη λαϊκή ψυχή η πράξη ή η τύχη ενός ιστορικού προσώπου ή ένα σημαντικό γεγονός· αλλά το υλικό που μπορούσαν να δώσουν, προπάντων βιογραφίες, μονογραφίες, απομνημονεύματα κλπ. Αυτό έλειπε από το δάσκαλο, κι έπρεπε να το βρίσκη ψάχνοντας ο ίδιος,.."4. Τα απομνημονεύματα του Φωτάκου έδωσαν στο Δελμούζο το πιο κατάλληλο υλικό για τέτοιες παρεκβάσεις και υποστήριξη της διδασκαλίας του.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 30.

2. Στο ίδιο, σ. 234.

3. Στο ίδιο, σ. 235.

4. Στο ίδιο, σ. 235-236.

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/186.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

με παραδείγματα που αναφέρει ο ίδιος. "Στη διδασκαλία μου", σημείωνε., πάντα ο Δελμούζος, "ακολούθησα τον παλιό γνωστό αφηγηματικό τρόπο [...] Το ιστορικό γεγονός το έδινα απλά ο ίδιος, όχι κομματιασμένο, παρά ολόκληρη την ενότητα. Η αφήγηση μου δεν ήταν αδιάκοπος μονόλογος [...] Αυτό μπορούσε να γίνεται κάποτε, όταν είχαμε θέμα που ο καρπός του έπεφτε ώριμος στην ολάνοιχτη παιδική ψυχή από τη ζωντανή αφήγηση, και δεν χρειαζόταν καμιά επεξεργασία, ούτε καν εμπέδωση (π.χ. καταστροφή Ψαρών, ο Διάκος στην Αλαμάνα κ.ά.). Το συνηθισμένο όμως ήταν και κατά την αφήγηση εδώ κι εκεί, και συστηματικά στο τέλος της να γίνωνται από το δάσκαλο ερωτήσεις, που κινούσαν τα παιδιά σε παρατηρήσεις και σκέψεις απάνω σε ό,τι είχαν ακούσει: να χαρακτηρίσουν πρόσωπα ή πράξεις, να ζητήσουν την αιτιατή σχέση, ν' αντικρίσουν τις πιθανές ή βέβαιες συνέπειες ενός γεγονότος κλπ."1.

Τα εποπτικά μέσα ήταν πολύτιμος βοηθός στη διδασκαλία. Τούτο δεν ήταν εντελώς αυτονόητο στα ελληνικά σχολεία. Στο Α.Δ.Π. ο αναρτημένος μόνιμα στον τοίχο της αίθουσας γεωφυσικός χάρτης της Ελλάδας και της Βαλκανικής ήταν το πιο εύχρηστο από τα εποπτικά μέσα· ακόμη σχεδιαγράμματα στον πίνακα και κάποτε πρόχειροι ανάγλυφοι τοπογραφικοί χάρτες, που κατασκεύαζαν τα παιδιά με υγρή άμμο, ζωντάνευαν τα γεγονότα2.

Και στο μάθημα της ιστορίας δε χρησιμοποιούσαν βοηθητικά βιβλία. Αλλά, όταν τελείωνε η εξέταση μιας ενότητας, σχημάτιζαν οι μαθήτριες από τις σημειώσεις που κρατούσαν σε κάθε μάθημα, συγκεντρωτικούς πίνακες με τα κύρια σημεία του διδαγμένου υλικού. Έτσι σχηματίζονταν στο τέλος μιας ιστορικής περιόδου πολυγραφημένοι πίνακες. Οι πίνακες αυτοί, και οι μερικότερες συγκεντρώσεις, αποδείχτηκαν στην πράξη πολύ χρήσιμοι στη διδασκαλία και την εμπέδωση των γνώσεων, επειδή ευκόλυναν την καθολική εποπτεία των ιστορικών περιόδων και 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 237.

2. Στο ίδιο.

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/187.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

στήριζαν τη μνήμη των παιδιών όχι μόνο για τα ίδια τα γεγονότα, αλλά και για τη χρονική τοποθέτησή τους και αλληλουχία τους, βοηθώντας το συσχετισμό με παράλληλες εκδηλώσεις ή καταστάσεις κάθε εποχής1.

11. Ιστορία της τέχνης

α) σκοπός: Το μάθημα αυτό δεν περιλάμβανε ο αρχικός σχεδιασμός του Σαράτση. Σκοπός του ήταν να συμπληρώσει τη διδασκαλία της καθαυτό ιστορίας, ώστε να φωτίζεται περισσότερο η εικόνα της ιστορικής ζωής των ελλήνων, και να καλλιεργήσει αισθητικά τις μαθήτριες.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Το μάθημα ήταν μονόωρο και διδάχτηκε από τον ίδιο το Δελμούζο στη δεύτερη και την τρίτη τάξη.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Σύμφωνα με το σκοπό που εξυπηρετούσε το πνεύμα διδασκαλίας των ιστορικοφιλολογικών μαθημάτων, να εξετάζει δηλ. την εξέλιξη του ελληνικού πολιτισμού στις τρεις μεγάλες περιόδους του, η ιστορία της τέχνης αφιερώθηκε κυρίως στην αρχαία ελληνική τέχνη και λιγότερο στα έργα των νεοελλήνων δημιουργών. Ειδικότερα η διδασκαλία περιορίστηκε σε λίγα έργα αρχιτεκτονικής, ενώ από τη νεοελληνική τέχνη (της περιόδου που αντιστοιχούσε στο υλικό της ιστορίας της Β' τάξης) εξετάστηκαν μόνο έργα ζωγραφικής, π.χ. του Λύτρα και του Γύζη (οι πίνακες: ο Κανάρης, η παραμυθού, ο εγγονός, το Κρυφό σχολείο)2.

δ) μέθοδος: Η διδασκαλία γινόταν πάνω σε φωτογραφίες έργων τέχνης, το μόνο υλικό που ήταν προσιτό στο Βόλο. Κάποιος ανώνυμος δωρητής είχε χαρίσει στο Α.Δ.Π. τη μεγάλη συλλογή των Furtwängler και Uhlrich με τα πιο σημαντικά έργα των σπουδαιότερων (αρχαίων ελλήνων) καλλιτεχνών.

To μάθημα παρακολούθησε τη γλυπτική τέχνη του αρχαίου

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 238.

2. Στο ίδιο, σ. 240.

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/188.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ελληνισμού στις πιο κύριες φάσεις του. Η εξέλιξη της τεχνικής προκάλεσε το ενδιαφέρον των μαθητριών, αλλά -όπως παρατηρεί ο Δελμούζος- "αυτό όμως ήταν κάτι το πιο πολύ εξωτερικό, ενώ στην καλαισθητική συγκίνηση και διείσδυση αντικρίζαμε δυσκολίες". Αντίθετα τα νεοελληνικά έργα τράβηξαν περισσότερο την προσοχή των μαθητριών, που πρόσεξαν την καθαρή έκφραση και το ηθογραφικό περιεχόμενο των έργων, λ.χ., του Γύζη, που τους θύμιζε οικείες παραστάσεις,

Για το περιεχόμενο του μαθήματος (εξέταση των ζωγραφικών πινάκων) σημειώνει ο Δελμούζος: "Έπρεπε πρώτα [οι μαθήτριες] να συλλάβουν εποπτικά το σύνολο, τη σύνθεσή του από το κέντρο [...] Ύστερα η πρώτη συνολική εντύπωση να βαθύνη με λεπτομερειακή εξέταση, να βρουν δηλ. τον τόπο της σκηνής, την ώρα, το φωτισμό κλπ. [...] Έτσι με το καλαισθητικό αντίκρισμα, που ήταν πάντα ο κύριος σκοπός, δουλευόταν και το παρατηρητικό των παιδιών, και μ' αυτό κι άλλες πνευματικές ικανότητες..."1. Μ' όλα ταύτα ομολογεί ο Δελμούζος, "...η διδασκαλία των καλλιτεχνικών έργων ήταν πάντα ανάλογη με την ικανότητα του δασκάλου και τα μέσα που μπορούσε να διαθέση [...] Τα πλαστικά και αρχιτεκτονικά πρότυπα έχαναν πολύ από την παραστατικότητα, στα φωτογραφικά αντίτυπα και οι ζωγραφικοί πίνακες δεν έχαναν λίγο από τις άχρωμες φωτογραφίες..."2.

12. Αρχαία Ελληνικά

α) σκοπός: Περιορισμένη σε ποσότητα χρόνου και σε έκταση ή ποικιλία κειμένων υπήρξε η διδασκαλία αρχαίων ελλήνων συγγραφέων στο Α.Δ.Π. Τούτο ήταν αποτέλεσμα του "μεταρρυθμιστικού" πνεύματος που επικράτησε, και του σκοπού διδασκαλίας του μαθήματος: "...να πάρουν, δηλαδή, οι μαθήτριες κάποια ιδέα από τον πεζό λόγο των κλασικών, και κυρίως να ευκολυνθούν

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 240-241.

2. Στο ίδιο, σ. 240.

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/189.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

στην κατανόηση της Καινής Διαθήκης και νεοελληνικών κειμένων γραμμένων σε αυστηρή καθαρεύουσα"1.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Πρωτοφανής για την εκπαιδευτική πραγματικότητα του καιρού υπήρξε η σημαντικά μειωμένη ενασχόληση των μαθητριών του Α.Δ.Π. με το μάθημα των αρχαίων ελληνικών. Όχι μόνο για να δοθεί προτεραιότητα και ευχέρεια στη διδασκαλία φυσικομαθηματικών και τεχνικών μαθημάτων, γεγονός που αποτέλεσε ένα βήμα προς τη νέα διδακτική σκοπιμότητα, αλλά κυρίως γιατί: "...όπως σήμερον διδάσκονται τα [αρχαία] ελληνικά, παραμένουν εις την μνήμην των μαθητών μόνον τύποι τινές γραμματικοί διά μέσου των οποίων διαφεύγει όλως διόλου το πνεύμα του συγγραφέως..,"2. Έτσι ενταγμένες στα πλαίσια του μαθήματος των "ελληνικών", ήταν αρκετή για τη διδασκαλία των αρχαίων κειμένων μία ώρα τη βδομάδα για τη δεύτερη τάξη κι άλλη μία για την τρίτη. Ειδικά για τη σχολική χρονιά 1908-09, για να μετριαστεί η σχετική αντίδραση, διδάχτηκε και στην πρώτη τάξη για μία ώρα, αλλά μόνο τα δύο τελευταία τρίμηνα.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Στην πρώτη τάξη (για τη χρονιά που ίσχυσε η σχετική διδασκαλία) διδάχτηκαν "Μύθοι του Αισώπου" και μέρη από το "Βίο του Αισώπου" (με βάση το Αναγνωστικό του Willamovitz). Στη δεύτερη τάξη διδάχτηκαν οι "Νεκρικοί Διάλογοι" του Λουκιανού (για να "ολοκληρωθή η διδασκαλία από την περιοχή του θανάτου στην αρχαία και τη νεώτερη Ελλάδα", ως συνέχεια δηλ. των ομηρικών και δημοτικών κειμένων), και τα "Λακαινών αποφθέγματα" του Πλουτάρχου. Στην τρίτη τάξη διδάχτηκαν μέρη από τον "Οικονομικό" του Ξενοφώντα.

δ) μέθοδος: Ο Δελμούζος σημειώνει: "Προσπάθησα [να διδάξω τα αρχαία ελληνικά] με τον ίδιο εμπειρικό και πραχτικό τρόπο που είχα διδάξει και την Καινή Διαθήκη..."3. Ο τρόπος που 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 233.

2. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 18.

3. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 233.

Σελ. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/190.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

υπονοεί περιείχε: ανάγνωση του κειμένου, εξομάλυνση των γλωσσικών, γραμματικών και συντακτικών δυσκολιών, απόδοση του νοήματος, εμβάθυνση στις ιδέες του συγγραφέα με ερωταποκρίσεις δασκάλου-μαθητριών.

Και ο Σαράτσης επεξηγεί το πνεύμα της διδασκαλίας του μαθήματος: "...[επειδή] ελάβομεν υπ' όψιν ότι με την τριετή διδασκαλίαν δεν είνε δυνατόν να επιτευχθή η εκμάθησις της αρχαίας ελληνικής, διά τούτο εθέσαμεν ως όριον της ελληνομάθειας ευκολώτερα κείμενα και ως τοιαύτα θεωρούνται ο Πλούταρχος, ο Ξενοφών, το Ευαγγέλιον. Αυτά τα αρχαία κείμενα εδιδάσκοντο επιμελέστατα. Επειδή όμως έπρεπε να εννοήσουν αι μαθήτρια., τον αρχαίον κόσμον, εζητήσαμεν να έχουν το πνεύμα των αρχαίων συγγραφέων με καλάς μεταφράσεις..."1.

Αυτή η κατά κάποιο τρόπο "μετάθεση" της ευκαιρίας να γνωρίσουν οι μαθήτριες την αρχαιοελληνική λογοτεχνία με τη μεσολάβηση των μεταφράσεων αποτέλεσε ένα από τα σκέλη του μεταρρυθμιστικού προγράμματος διδασκαλίας, που εφάρμοσε το A.Δ.Π,, αλλά και μια από τις αφορμές πολεμικής εναντίον του, σε μια εποχή που η διδασκαλία των αρχαίων κειμένων ήταν συνυφασμένη με το λόγο ύπαρξης του σχολείου στην Ελλάδα.

13. Νέα Ελληνικά

α) σκοπός: Στο μάθημα των Νέων Ελληνικών συμπυκνώνεται όλη η διάθεση και η προσπάθεια του Δελμούζου να μεταδώσει στις μαθήτριες του Α.Δ.Π. τα μορφωτικά αγαθά, όπως αυτά πήγαζαν από τη δική του ευαισθησία και γνώση. Η διδασκαλία του μαθήματος αυτού έδωσε τις καταλληλότερες και τις πιο πολλές ευκαιρίες στο δάσκαλο να πλησιάσει, την ψυχή του παιδιού και να του εμφυτεύσει την αγάπη στις μορφωτικές αξίες, τη γνώση του εαυτού του και του περιβάλλοντος, καθώς και τη σημασία της ελληνικής γλώσσας και του πολιτισμού. Αίτημα των καιρών,

——————————————

1. Εφημ Θεσσαλία, 27.8.1911.

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/191.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αλλά και προσωπικό αγάπημα του Δελμούζου, υπήρξε η διδασκαλία των Νέων Ελληνικών, η ουσιαστικότερη συμβολή του βολιώτικου Σχολείου στην αναγέννηση της νεοελληνικής εκπαιδευτικής πράξης1.

Τα ιδανικά του Δημοτικισμού βρήκαν εδώ τη δικαίωσή τους, να θεμελιωθεί δηλαδή η παιδεία στη νεοελληνική ζωή και γλώσσα· κάτι βέβαια απροσπέλαστο και "τολμηρό" για την πραγματικότητα του διδακτικού έργου στις αρχές του 20ού αιώνα. Στο βολιώτικο Σχολείο έγινε η πρώτη προσπάθεια να στηριχτεί η εκπαιδευτική πράξη στη νεοελληνική παράδοση και στη νεοελληνική γλώσσα. Το σκοπό αυτό εξυπηρέτησε στο Α.Δ.Π. η διδασκαλία του μαθήματος των Νέων Ελληνικών. Ο κάθε κλάδος του μαθήματος (γλωσσική διδασκαλία - εκθέσεις - λογοτεχνικά κείμενα) είχε το δικό του σκοπό, που απέβλεπε στο γενικότερο στόχο του μαθήματος, να θεμελιώσει δηλ. τη μόρφωση των μαθητριών στις αξίες του νέου ελληνισμού και τη ζωντανή του παράδοση.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Ενδεικτικό του πνεύματος και των αναγκών της διδασκαλίας του μαθήματος είναι η ποσότητα ωρών, που αφιερώθηκαν σ' αυτό. Ως ενιαίο μάθημα "Ελληνικών" -που συμπεριλάμβανε και τη διδασκαλία αρχαιοελληνικών κειμένων (στο πρωτότυπο)- το πρόγραμμα αφιέρωνε εφτά ώρες τη βδομάδα για την πρώτη τάξη, πέντε για τη δεύτερη και έξι για την τρίτη. Αν αφαιρεθεί μία ώρα των αρχαίων ελληνικών σε κάθε τάξη, έμεναν για τη διδασκαλία των Νέων έξι ώρες για την πρώτη τάξη, τέσσερις για τη δεύτερη και πέντε για την τρίτη.

Το πρόγραμμα τούτο είναι σαφώς διαφορετικό από το αντίστοιχο πρόγραμμα των άλλων σχολείων. Λ.χ. το Διάταγμα του 1896 πρόβλεπε 3, 3 και 2 ώρες για τις τρεις τάξεις του "Ελληνικού" σχολείου, και το Διάταγμα του 1906 αντίστοιχα 4, 2 και

——————————————

1. Πβ. Χρ. Φράγκου, "Ο Αλ. Δελμούζος και το μάθημα των νεοελληνικών", στο αφιέρωμα του περιοδ. Νέα Εστία, τεύχ. 750 (1.10.1958), σ. 1431-1435.

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/192.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

2 ώρες τη βδομάδα για τα Νέα Ελληνικά, ενώ για τα αρχαία αφιερωνόταν υπερτριπλάσιος χρόνος.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα και μέθοδος διδασκαλίας τον μαθήματος των Νέων Ελληνικών κατά κλάδους:

Ι. Γλωσσική διδασκαλία

"Ο κύριος γλωσσικός σκοπός του Α.Δ.Π.", γράφει ο Δελμούζος, "ήταν να κατέχουν, όσες [μαθήτριες του] θ' αποφοιτούσαν, ένα γλωσσικό όργανο έτσι, που να είναι σε θέση να εκφράζουν μ' αυτό και γραπτά όλον τον ψυχικό τους κόσμο, και μάλιστα η καθεμία με την ατομική ιδιοτυπία της..."1. "Το Α.Δ.Π.", τόνιζε o Σαράτσης, "δεν ανήκει εις καμμίαν γλωσσικήν αίρεσιν [...] Το Σχολείον ορμάται από την ιδέαν ότι η γραμματική δεν είναι ο σκοπός αυτού, αλλά το όργανον διά του οποίου θα κατορθωθή ώστε ο προφορικός και ο γραπτός λόγος να λάβη τον προσήκοντα τύπον. Επομένως διδάσκει την γραμματικήν μόνον ως μέσον συνεννοήσεως [...] διότι δεν είνε ο ευτυχέστερος άνθρωπος ο γνωρίζων τους περισσοτέρους γραμματικούς κανόνας"2. Αρχική απόφαση ήταν να διδαχτεί πρώτα συστηματικά η δημοτική γλώσσα, και μόνο όταν θα είχε γίνει συνειδητός o μηχανισμός της, να προχωρήσει η διδασκαλία της καθαρεύουσας· στόχος στον οποίο απέβλεπε το κήρυγμα του "εκπαιδευτικού δημοτικισμού".

Η διδασκαλία όμως της δημοτικής γλώσσας σκόνταψε από την αρχή σε ποικίλες δυσκολίες. Το πρωτοφανές του πράγματος, η ανώριμη κοινή γνώμη, η συνήθεια του να θεωρείται γλώσσα του σχολείου μόνο η αρχαιότροπη έκφραση, η δημοσιογραφική καπηλεία του Κήρυκος και η προκατάληψη αποτέλεσαν τους εξωτερικούς ανασταλτικούς παράγοντες. Από την άλλη μεριά οι ίδιες οι μαθήτριες, μαθημένες από τη γλώσσα του Δημοτικού σχολείου και από το περιβάλλον τους, αδυνατούσαν να εκφράσουν κάτι ελεύθερα, όπως ανεπηρέαστα έκαμαν στις προφορικές τους ανακοινώσεις. "...Το γλωσσικό ανακάτωμα", διαπιστώνει o

——————————————

1. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 150.

2. Εφημ. Πανθεσσαλική, ό.π.· εδώ, τ. Β', σ. 35-36.

Σελ. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/193.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

 ΕΙΚΟΝΑ

12. Σελίδες από το τετράδιο γλωσσικής διδασκαλίας της μαθήτριας Μαρίας Μπαχαριά

13

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/194.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Δελμούζος, "γινόταν ανυπόφορο...". "...Έτσι άρχισε", συνεχίζει, "με τη θέλησή τους πια και των ίδιων των παιδιών η προσπάθεια για γλώσσα στρωτή, η προσπάθεια δηλαδή να ξεχωρίσουν οι δύο γλώσσες και να γίνη συνειδητός ο μηχανισμός της καθεμίας..."1. "...Η καθαρεύουσα πήρε από τα πρώτα βήματά μας τη θέση της στο σχολείο, σ' αυτή γράφονταν οι περιλήψεις των μαθημάτων και σ' αυτή εξακολούθησαν τα παιδιά να γράφουν τις εκθέσεις τους"2. Ουσιαστικά δηλαδή στο Α.Δ.Π. το μάθημα της γλωσσικής διδασκαλίας περιλάμβανε παράλληλη διδασκαλία καθαρεύουσας και δημοτικής. Τα ποικίλα λάθη και οι παρατηρήσεις έδιναν την αφορμή για την αντιπαράθεση των γραμματικών και συντακτικών φαινομένων· συμπλήρωμα πάντα της τέτοιας σύγκρισης των δύο γλωσσικών μορφών ήταν η μετάφραση, η μεταφορά από τον ένα γλωσσικό τύπο στον άλλο. "Προχωρώντας έτσι", σημειώνει ο Δελμούζος, "καταλήξαμε προς το τέλος του [πρώτου] χρόνου σε στοιχειώδη γραμματική της δημοτικής και της απλής καθαρεύουσας". "Το δεύτερο χρόνο συνεχίστηκε συστηματικά η ίδια προσπάθεια με τις εκθέσεις, τα κείμενα και τις ειδικές ασκήσεις [...] Η στοιχειώδης γραμματική των δύο γλωσσών συμπληρωνόταν, το ξεχώρισμά τους εμπεδωνόταν καλύτερα, και τόσο το δημοτικό, όσο και το λόγιο λεξιλόγιο πλήθαινε από νέα αντίστοιχα κείμενα [...] Οι μεταφράσεις από την καθαρεύουσα στη δημοτική (ή το αντίστροφο) σχεδόν έλειψαν, οι μαθήτριες έγραφαν κανονικά στη δημοτική, ορισμένα όμως θέματα τα έδινα με τη σύσταση να τα γράφουν απ' ευθείας στην καθαρεύουσα. Κι αυτό το προτιμούσαν και οι ίδιες, γιατί τους ερχόταν πολύ ευκολώτερο από τη μετάφραση [...] Στο τέλος κιόλας του δεύτερου χρόνου είχαν σε μεγάλο βαθμό περιοριστή τα πολλά λάθη της πρώτης τάξης, και τον τρίτο χρόνο σχεδόν έλειψαν, εκτός από σπάνιες εξαιρέσεις..."3.

——————————————

1. Α. Δελμούζος, ό.π , σ. 148.

2. Στο ίδιο, σ. 62.

3. Στο ίδιο, σ. 149-150.

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/195.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η διδασκαλία της δημοτικής γλώσσας στο Α.Δ.Π. έφτασε ως ένα μόνο σημείο. Οι λόγοι που επέβαλλαν την παράλληλη διδασκαλία και τη χρήση των δύο γλωσσικών τύπων δεν επέτρεψαν την τέλεια κατοχή του δημοτικού λόγου. Γι' αυτό, παραδέχεται ο Δελμούζος, "Η δημοτική που γράφουν τα παιδιά, ακόμα και στην τελευταία τάξη, παρουσιάζει ανωμαλίες στο τυπικό και τη φωνητική [...] αν και θεωρητικά τους έχει γίνει συνειδητή η σχετική διαφορά μεταξύ της δημοτικής και της καθαρεύουσας..."1. Οι δισταγμοί του ίδιου του δασκάλου και η απαράσκευη ακόμη τότε για σχολική χρήση και διδασκαλία δημοτική, στέρησαν από το Α.Δ.Π. τον "άμεσο και κύριο" γλωσσικό του σκοπό, αλλά δεν του στέρησαν το προνόμιο να αποτελεί την αφετηρία χρησιμοποίησης της εθνικής μας γλώσσας στην εκπαίδευση.

IΙ. Εκθέσεις

Στο Α.Δ.Π. το μάθημα των εκθέσεων πήρε μια ξεχωριστή θέση. Όχι μόνο γιατί σ' αυτό αφιερωνόταν πολύς χρόνος και επίμονη προσπάθεια, αλλά και γιατί το μάθημα τούτο υπήρξε η αφορμή να διαγνώσει ο δάσκαλος και να εκφράσουν τα παιδιά τις σχέσεις τους με τον αντικειμενικό κόσμο και την πνευματική τους υπόσταση. Σε κάθε ευκαιρία, κι όχι μόνο στις ώρες του γλωσσικού μαθήματος, έβαζε ο Δελμούζος τις μαθήτριές του να εκφράζουν τις απόψεις τους και να αποδεικνύουν τις γνώσεις τους γράφοντας τις εμπειρίες τους και τις σκέψεις με τη μορφή γραπτού δοκιμίου. "Οι εκθέσεις", λέει ο ίδιος, "ήταν για το σχολείο ένα από τα βασικά μέσα, μαζί και κριτήρια της αγωγής..."2.

Το περιεχόμενο της διδασκαλίας των εκθέσεων στα επίσημα σχολεία περιλάμβανε: την αναδιήγηση, δηλ. το να διηγείται ο δάσκαλος και να επαναλαμβάνουν οι μαθητές ένα μύθο, μια ιστορία, με σκοπό να "εμπεδωθεί" η φρασεολογία του δασκάλου.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 151.

2. Στο ίδιο.

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/196.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Κατόπιν η διήγηση γραφόταν στον πίνακα από όπου την αντέγραφαν οι μαθητές στο τετράδιό τους, το "καθαρόν εκθέσεων". Φυσικά το σύστημα τούτο καλλιεργούσε μόνο τη μνήμη των μαθητών. "Φυσική συνέπεια των [τέτοιων] σχολικών εκθέσεων", συμπεραίνει ο Δελμούζος, "ήταν να αποφοιτούν τα παιδιά και νέοι από τα σχολεία ικανοί για να παπαγαλίζουν μόνο λέξεις και τύπους, ανίκανοι όμως όχι μόνο να συγκεντρώσουν την προσοχή τους σ' ένα θέμα, αλλά και να διατυπώσουν γραπτά την πιο απλή σκέψη..."1.

Αντίθετα φιλοδοξία του μαθήματος στο Α.Δ.Π. ήταν: πρώτα να "παραμεριστεί ο φόβος του χαρτιού", να ξέρουν οι μαθήτριες το περιεχόμενο του θέματος που έπρεπε να διαπραγματευτούν και να διαθέτουν ένα γλωσσικό όργανο ικανό να εκφράσει το περιεχόμενο. "Από τα παιδιά ζητούσαμε", λέει ο Δελμούζος, "να μας δώσουν στις εκθέσεις τους όχι τυπικά σχολικά θέματα, αλλά το δικό τους ψυχικό κόσμο και μια δική τους διατύπωση [...] Κι αυτό δεν μπορεί να γίνη κατ' επιταγήν, παρά από ανάγκη εσωτερική των ίδιων των παιδιών ν' ανακοινώσουν σε τρίτον κάτι [...] Έτσι η πρώτη αρχή έπρεπε να είναι τα βιώματα των παιδιών, για όσα που έχουν ζήσει τα συγκινούν..."2.

"Όλα τα θέματα που δόθηκαν τον πρώτο χρόνο είναι βιώματα των παιδιών από την οικογενειακή, και προπάντων από την σχολική ζωή [...] λ.χ. Από τη χθεσινή ημέρα - Το πρωί όταν ξυπνώ - Το βράδυ μετά το φαγητό - Γύρω στο τζάκι - Εσπερινός στο εξωκκλήσι - Περίπατος στο ποτάμι - Εκδρομή στην Αγριά - Μια ιστορία για τους καλλικαντζάρους - Το περιβόλι [...] Τα θέματα ήταν βέβαια κοινά, τέτοια όμως που το κάθε παιδί να μπορή να δώση κάτι αποκλειστικά δικό του..."3.

Η θεματολογία των εκθέσεων άρχιζε, όπως και στα άλλα σχολεία, με την αναδιήγηση. "Το είδος αυτό των εκθέσεων", σημειώνει

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 153.

2. Στο ίδιο, σ. 153-154.

3. Στο ίδιο, σ. 155.

Σελ. 196
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/197.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ο Δελμούζος, "το χρησιμοποιήσαμε αποκλειστικά για δοκιμή [...] το παραμερίσαμε όμως γρήγορα, για ν' αρχίσωμε την κύρια προσπάθεια με αληθινά βιώματα..."1.

Χρησιμοποιήθηκε κι αργότερα η αναδιήγηση, αλλά μόνο στην ώρα της γραμματικής και των γλωσσικών ασκήσεων, για να ξεχωρίσουν τα παιδιά "τη σύγχυση των γλωσσών και το άγλωσσο

ΕΙΚΟΝΑ

13. Από το χειρόγραφο των αναμνήσεων μιας μαθήτριας

ανακάτωμά τους, με τον ίδιο δηλαδή σκοπό που είχε και η μετάφραση των εκθέσεων από τη μια στην άλλη γλώσσα...".

Αντίθετα προς την ερβαρτιανή μέθοδο διδασκαλίας των εκθέσεων, που απαιτούσε την προετοιμασία του θέματος από το δάσκαλο με κατανομή του υλικού σε μικρές ενότητες, και καταγραφή από τους μαθητές όσων διατυπώνονταν στην τάξη, 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 154-155.

Σελ. 197
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/198.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δηλαδή ουσιαστικά τη μνημονική εργασία και την αχρήστευση της πρωτοβουλίας του παιδιού, ο Δελμούζος δίδαξε τις εκθέσεις με τον παρακάτω τρόπο: Η προετοιμασία περιλάμβανε μια σύντομη εισαγωγή με σκοπό "να οριστή καθαρά το θέμα και να προκληθή η κατάλληλη διάθεση για αυθόρμητη έκφραση [...] Με δυο-τρεις ερωτήσεις βγάζαμε τη λογική ή και χρονική σειρά, που θ' ακολουθούσαν στην έκθεση, χωρίς λεπτομερειακή ανάλυση [...] Έτσι το κάθε παιδί μπορούσε να κινηθή μέσα στο θέμα ελεύθερα, και να δώση κάτι δικό του και σε μορφή και σε περιεχόμενο...". "Η πολύ όμως περιορισμένη προετοιμασία από μέρους του δασκάλου και το ποικίλο περιεχόμενο που έπαιρνε το κάθε θέμα, δεν έπρεπε να εμποδίζη την κοινή συστηματική άσκηση της τάξης την απαραίτητη για την εξέλιξη της γλωσσικής και μαζί πνευματικής ικανότητας..."1.

Το δεύτερο και τρίτο χρόνο συνεχίστηκε η προσπάθεια να καλλιεργηθεί η ικανότητα των μαθητριών στη γραπτή έκφραση. Μερικά από τα θέματα στη δεύτερη και τρίτη τάξη ήταν: Πώς πέρασα το καλοκαίρι - Πέρυσι και φέτος - Ο καβαλάρης και τ' άλογο - Τα δύο βαρέλια - Εντυπώσεις από το θέατρο - Ο διωγμός (από τα βιώματα των παιδιών) - Ομαδικές και ατομικές εργασίες με αφορμή τα κείμενα της Οδύσσειας, της Αντιγόνης και από τα Φυσιογνωστικά: το Δάσος. Τέλος ορισμένες περιγραφές: Δύο εικόνες του Γύζη - ο Κανάρης του Λύτρα - Η αίθουσα του σχολείου κ.ά. Στα χρόνια αυτά οι απαιτήσεις από το μάθημα ήταν περισσότερες. "Το παιδί πια μπορούσε και έπρεπε να συνηθίση να συγκεντρώνεται πιο πολύ στο θέμα, να προσέχη περισσότερο τη λογική κατάταξη, να ξεχωρίζη και δίνη τα κύρια μόνο σημεία, ν' αποζητά τη συντομία και τη φυσικότητα..."2.

Η διόρθωση των εκθέσεων υπήρξε ένα άλλο πεδίο συστηματικής φροντίδας για τους σκοπούς του μαθήματος. "Πάντα κοίταζα

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 157-158.

2. Στο ίδιο, σ. 161.

Σελ. 198
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/199.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

όλες τις εκθέσεις", λέει o Δελμούζος, "και υπογράμμιζα με κόκκινο μελάνι ό,τι ήταν να διορθωθή στο περιθώριο από το παιδί, κρατούσα όμως τακτοποιημένες και δικές μου σχετικές σημειώσεις, που θα μου χρησίμευαν για την κοινή εξέταση στην τάξη. Στην αρχή σημείωνα στα τετράδιά τους λίγα μόνο λάθη, μόνο τα πιο χτυπητά και από ορισμένα μονάχα είδη με ειδικό το καθένα τους σημάδι [...] Κάθε φορά φρόντιζα ν' απομονώνωνται και τονίζωνται πιο πολύ ένα δύο σημεία, που τα πρόσεχαν έτσι περισσότερο από τ' άλλα [...] ώστε να γίνεται σε όλες τις μαθήτριες συνειδητή η ανάγκη ν' αποφεύγουν παρόμοια λάθη [...] Ύστερα ερχόταν η σειρά να προσέξουν πιο πολύ άλλο σημείο, και μ' αυτόν τον τρόπο δεν άργησε η τάξη ν' αποχτήση ορισμένες απόψεις που είχε προσέξη, όταν ήταν να γράψουν ή να κρίνουν έκθεση [...] Κρίση και διόρθωση γινόταν πάντα στην τάξη και όταν ήταν ομαδική. Ξεχώριζα ένα δύο εκθέσεις χαρακτηριστικές και τις διάβαζα τονίζοντας με το διάβασμα ορισμένα σημεία, που έπρεπε να διορθωθούν. Από τις εκθέσεις των άλλων έφερνα έπειτα παραδείγματα όμοια [...] Η τάξη έβρισκε το σωστό, και η διόρθωση όταν ήταν σύντομη γινόταν στο περιθώριο. Κάποτε ορισμένες εκθέσεις ή τμήματά τους έπρεπε να ξαναγραφούν από την αρχή. Παράλληλα με την κοινή επεξεργασία είχαμε σε ιδιαίτερες περιπτώσεις και ατομική, στο γραφείο μου όπου καλούσα τη μια ή την άλλη μαθήτρια και συζητούσαμε μαζί την έκθεσή της και έδινα τις σχετικές οδηγίες..."1.

Όπως αναφέρθηκε στη γλωσσική διδασκαλία, έτσι και στις εκθέσεις η γλωσσική μορφή ήταν παράλληλα καθαρεύουσα και δημοτική. Συνήθως γινόταν κι εδώ "μετάφραση" από τη μια γλωσσική μορφή στην άλλη, εκτός από τους διαλόγους που οι μαθήτριες έγραφαν απευθείας στο ζωντανό καθημερινό λόγο. Το δεύτερο και τρίτο χρόνο τα περισσότερα θέματα γράφονταν στη δημοτική, αφού είχε προηγηθεί η καλλιέργεια και η εφαρμογή της

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 158-159.

Σελ. 199
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/200.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

με ασκήσεις, δίνονταν όμως θέματα διαφορετικά για να γραφούν στην καθαρεύουσα, συνεχίζοντας έτσι το δυαδικό δρόμο της γλωσσικής διδασκαλίας στο Α.Δ.Π.

III. Διδασκαλία κειμένων

O τρίτος κλάδος του μαθήματος των Νέων Ελληνικών περιλάμβανε τη διδασκαλία κειμένων νεοελλήνων συγγραφέων και κειμένων κλασικών ποιητών μεταφρασμένων στη νεοελληνική. Η δεύτερη περίπτωση αποτελούσε σημαντική καινοτομία στη διδακτική πράξη. Είναι ενδεικτικό ότι o Δελμούζος κατέτασσε τους μεταφρασμένους κλασικούς στο υλικό του νεοελληνικού μαθήματος. Με στόχο τη μόρφωση των μαθητριών στηριγμένη στο νέο ελληνισμό και τη ζωντανή παράδοση, υπήρχε ανάγκη τα κείμενα να εξυπηρετούν το συγκεκριμένο αυτό στόχο.

Τα "Νεοελληνικά Αναγνώσματα" που χρησιμοποιούσαν τότε τα ελληνικά σχολεία μέσης εκπαίδευσης, δεν ήταν κατάλληλα, επειδή "βασίζονταν σε αντίληψη ριζικά αντίθετη". Ο Δελμούζος βεβαιώνει ότι τα σχολικά αυτά βοηθήματα περιείχαν ύλη αποκλειστικά από τη λόγια παράδοση, και κατάλληλα μόνο ως "γυμνάσματα πιο πολύ γλωσσικά χωρίς καμιά σχέση με την ποίηση", ειδικότερα το βιβλίο του Ε. Κοφινιώτου, που ίσχυσε την πενταετία 1903-1908, "Έτσι το Α.Δ.Π. χρειάστηκε να κάνη", λέει o Δελμούζος, "δικά του νεοελληνικά αναγνώσματα με υλικό σύμφωνο με τη γενική μορφωτική αρχή του [...] Τη βάση σ' αυτό την έδωσαν τα λογοτεχνικά κείμενα [...] Η λογοτεχνία μας [όμως] την εποχή προπάντων εκείνη ήταν πολύ φτωχή [...] Η επιλογή λοιπόν ήταν απαραίτητη, επιλογή και γενική από την άποψη της λογοτεχνικής αξίας, και ειδική από την άποψη του μορφωτικού σκοπού του σχολείου μας [...] Στο σημείο αυτό όμως αντίκρισα μεγάλες δυσκολίες. Το περισσότερο υλικό ήταν τότε σκόρπιο σε περιοδικά και εφημερίδες [...] [Εξάλλου] για σχολική επιλογή δεν είχε γίνει καμιά προεργασία [...] Στο Βόλο δεν υπήρχε σχετική βιβλιοθήκη [...] ούτε συνεργάτες για τέτοια δουλειά [...] Έτσι άρχισε η διδασκαλία με μόνο εφόδιο την

Σελ. 200
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/201.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

προσωπική πείρα και με κριτήρια που είχαν πολύ υποκειμενικό χαρακτήρα [...] [ενώ] δεν ήταν μικρή η συμβολή των ίδιων των παιδιών, ο άμεσος δηλαδή αντίχτυπος που είχε στην ψυχή τους το αληθινό ή το μέτριο και πιο πολύ το ψεύτικο..."1 καταλήγει ο Δελμούζος, επιβεβαιώνοντας τον πειραματικό χαρακτήρα, που πολλές φορές είχε η διδασκαλία στο Σχολείο του Βόλου. To υλικό αυτό, δηλαδή τα κείμενα που επέλεγε ο Δελμούζος για τη διδασκαλία, συγκεντρώνονταν σε πολυγραφημένα αντίτυπα, κι έτσι κάθε μαθήτρια σχημάτιζε το δικό της ειδικό για κάθε τάξη αναγνωστικό2.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 162-163.

2. Τα κείμενα που στην πρώτη τάξη διδάχτηκαν, με τα κριτήρια που παραπάνω δηλώθηκαν, ήταν κυρίως δημοτικά τραγούδια και ποιήματα του Σολωμού. Πιο συγκεκριμένα διδάχτηκαν στην πρώτη τάξη του Α.Δ.Π. τα ποιητικά έργα:

α) από τα δημοτικά τραγούδια: ιστορικά, κλέφτικα, της ξενιτιάς, του Κάτω Κόσμου, και του Χάρου·

β) από το Σολωμό: "η Ξανθούλα", "Γαλήνη", "τα δύο αδέλφια", "επίγραμμα εις τα Ψαρά", "προς τον Κύριον Γεώργιον Δε Ρώσσην", και από τον "Ύμνο εις την Ελευθερίαν" οι στίχοι: 1-17, 35-75, 139-147·

γ) του Α. Κάλβου: "Εις τον Ιερόν Λόχον" και "εις Ζάκυνθον" (= ο Φιλόπατρις)·

δ) του A. Βαλαωρίτη: "ο Γεροδήμος", "η φυγή", "ο Αστραπόγιαννος"·

ε) του Ι. Τυπάλδου: "Χάμκω"·

στ) (σε διάφορες ευκαιρίες κι όχι συστηματικά) διδάχτηκαν τα: Ρήγα, "ο Θούριος" - Βαλαωρίτη, "ο Βλαχάβας και Αθανάσιος Διάκος" - Βιζυηνού, "ο μαρμαρωμένος βασιλιάς" - Παλαμά, "τα μάτια της ψυχής μου" - Δροσίνη, "Ύμνος του βουνού" ( = Πηλίου), "ο γρύπος" κ ά.

Πεζογραφήματα που διδάχτηκαν είναι:

α) Ι. Βλαχογιάννη, "το Σουλιωτόπουλο", "η Σουλιωτοπούλα", "ο Σουλιώτης", "η θειακούλα"·

β) Α. Καρκαβίτσα, "ή Θυσία", "η Πατρίδα", "η Δικαιοσύνη", "το Γιούσουρι", "ο Κακότυχος"·

γ) Κ. Κρυστάλλη, "ο Κωνσταντάρας"·

δ) Α. Εφταλιώτη, "η Λαχτάρα του γέρο-Ανέστη", "ο Παρασκευάς και η κόρη του".

Σ' όλα τα πεζά έργα -εκτός από τα διηγήματα του Βλαχογιάννη- 

Σελ. 201
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/202.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Ο ίδιος o Δελμούζος κρίνει πως η διδασκαλία των νεοελληνικών λογοτεχνημάτων υπήρξε ελλιπής και κάπως μονομερής· επισημαίνει ακόμη την παράλειψη έργων της Κρητικής λογοτεχνίας, όπως η θυσία τον Αβραάμ και o Ερωτόκριτος καθώς και τα

——————————————

γίνονταν επιλογές με παραλείψεις φράσεων, λέξεων, περιόδων και κάποτε ολόκληρων τμημάτων, όπως στο "Γιούσουρι" και την "Πατρίδα" του Καρκαβίτσα.

Διδάχτηκαν ακόμη από τις Δημοτικές Παραδόσεις: "Τα τηγανισμένα ψάρια", "Το σχέδιο της Αγια-Σοφιάς", "Η κολόνα της Αγια-Σοφιάς", "Ο μαρμαρωμένος βασιλιάς", "To κυπαρίσσι" κ.ά.

Τέλος ορισμένα κείμενα γραμμένα στην καθαρεύουσα: από το "Δοκίμιον περί της Φιλικής Εταιρείας" του Ι. Φιλήμονος τα κεφάλαια: "ο όρκος των αφιερωμένων και η αφιέρωσις". Επίσης τμήματα από το "Αλέστα" του Κονδυλάκη, και από τον "Λουκή Λάρα" του Βικέλα. Ως πηγές για τα δημοτικά τραγούδια χρησιμοποιήθηκαν οι συλλογές: Passow και Αραβαντινού και για τις παραδόσεις οι Παραδόσεις του Ν. Πολίτη.

Για τη διδασκαλία των νεοελληνικών κειμένων, στη δεύτερη και τρίτη τάξη αφιερώθηκαν λιγότερες ώρες απ' ό,τι στην πρώτη τάξη, με συνέπεια να διδαχτούν και λιγότερα αντίστοιχα κείμενα. Πάντως συνεχίστηκε το ίδιο πνεύμα επιλογής των λογοτεχνημάτων, κι έτσι διδάχτηκαν:

α) από τα δημοτικά τραγούδια: "Μοιρολόγια και τραγούδια του Χάρου" από τις Παραλογές: "Το τραγούδι του νεκρού αδελφού", "Ο γυρισμός του ξενιτεμένου" κ.ά.·

β) από τα ποιήματα του Σολωμού: "Ο Λάμπρος", "Νεκρική Ωδή", "Η σκιά του Ομήρου", "Επίγραμμα εις Φραγκίσκον Φραίζερ", αποσπάσματα από τον "Κρητικό" και τους "'Ελεύθερους Πολιορκημένους" και τέλος "η Ελληνίδα μητέρα"·

γ) άλλων ποιητών έργα, λ.χ. του Κρυστάλλη και του Παλαμά, δόθηκαν ευκαιριακά ή για ιδιαίτερη μελέτη στο σπίτι·

δ) ευκαιριακά διδάχτηκαν και διηγήματα όπως: "ο θάνατος του παλικαριού" του Παλαμά, δύο διηγήματα του Καρκαβίτσα και δύο του Παπαδιαμάντη.

Στο Αρχείο Δελμούζου έχει διασωθεί μια χειρόγραφη Συλλογή νεοελληνικών κειμένων, που χρησιμοποιήθηκε στο Α.Δ.Π. το σχολ. έτος 1908-09. Περιέχονται αποσπάσματα από τα έργα: A. Βαλαωρίτη, "Ευθύμιος Βλαχάβας" - Γ. Βιζυηνού, "Ο τελευταίος Παλαιολόγος" - Ι. Τυπάλδου, "Ο θάνατος της Χάμκως" - A. Βαλαωρίτη, "Ο Δήμος και το καρυοφίλι του" - Γ. Βλαχογιάννη, "Ο Σουλιώτης" και του ίδιου, "Το Σουλιωτόπουλο".

Σελ. 202
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 183
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    Α.Δ.Π.] να μάθουν εργασίαν της οποίας η χρησιμότης είνε μεγίστη διά κάθε νοικοκυριό [...] Θα ιδήτε ότι αι μαθήτριαι μπορούν με μεγάλην ευχέρειαν να κάμουν το κόψιμο και ράψιμο των φορεμάτων των..."1. Η (αστική) αντίληψη για την κοινωνική χρησιμότητα των γνώσεων βρίσκεται στο αποκορύφωμά της...

    10. Ιστορία

    α) σκοπός: Σκοπός της διδασκαλίας του μαθήματος (και γενικότερα των "ιστορικοφιλολογικών") στο Α.Δ.Π. ήταν η γνωριμία του ελληνικού πολιτισμού στην εξέλιξή του, στις τρεις μεγάλες περιόδους του: την αρχαία, τη βυζαντινή και τη νεότερη. Καινοτομώντας όμως ως προς τα καθιερωμένα, η διδασκαλία στο Α.Δ.Π. είχε βάση, αφετηρία και τέρμα της το Νέο Ελληνισμό, τη σύγχρονη κοινωνία και τα προβλήματα της.

    β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Το μάθημα της ιστορίας διδάχτηκε όλες τις χρονιές και στις τρεις τάξεις από δύο ώρες τη βδομάδα.

    γ) αναλυτικό πρόγραμμα: Σύμφωνα με το σκοπό διδασκαλίας του μαθήματος είχε καθοριστεί να διδαχτεί σε κάθε τάξη η εικόνα καθεμιάς από τις τρεις περιόδους του ελληνικού πολιτισμού. Έτσι στην πρώτη τάξη το κύριο θέμα ήταν ο Νέος ελληνισμός, στη δεύτερη ο Αρχαίος και ο Βυζαντινός. Ο ίδιος θα εξεταζόταν στην τρίτη τάξη, ενώ -όπως λέει o Δελμούζος- "την τελευταία τριμηνία του τρίτου χρόνου είχαμε ν' ανασκοπήσωμε σε μεγάλες γραμμές την εξέλιξη του Ελληνισμού και να καταλήξωμε στη σύγχρονη κοινωνία μας και τα προβλήματά της"2. Στην A' τάξη διδάχτηκαν τα γεγονότα της περιόδου από το 1453 ως τον 19ο αιώνα. Την ίδια ιστορική περίοδο είχαν διδαχτεί οι περισσότερες μαθήτριες στην ΣΤ' τάξη του δημοτικού σχολείου. Δεν έχουμε περισσότερες πληροφορίες για την ύλη που τελικά διδάχτηκε στις επόμενες της πρώτης χρονιές, επειδή δε δίδαξε το μάθημα ο ίδιος

    ——————————————

    1. Στο ίδιο.

    2. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σχολειό, ό.π., σ. 30